UŽSIENIO VAGOS

Τιου ΕΡΕΛΤ

ΠΩΣ ΖΕΙ Η ΕΣΘΟΝΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ

Στην Εσθονία, η οποία ανέκτησε την ανεξαρτησία της, έχουν τεθεί στέρεες νομικές βάσεις για τη διατήρηση της εσθονικής γλώσσας. Το 1988 η εσθονική ανακηρύχθηκε κρατική γλώσσα· οφείλουν να τη μάθουν και οι μη Εσθονοί που επιθυμούν να γίνουν πολίτες της Δημοκρατίας της Εσθονίας. Η γλώσσα υπερασπίζεται και δοξάζεται με μεγαλεπήβολα λόγια. Ωστόσο, οι ίδιοι οι Εσθονοί συχνά αρχίζουν να επιδεικνύουν ακόμη μεγαλύτερη αδιαφορία για τη γλωσσική τους κουλτούρα απ’ ό,τι παλαιότερα. Στα χρόνια της κατοχής η εσθονική γλώσσα φυλασσόταν ως ιερό κειμήλιο, ενώ στην ανεξάρτητη Εσθονία αρχίζουν να την αντιμετωπίζουν με αδιαφορία. Η υποβάθμιση της γλωσσικής κουλτούρας είναι αισθητή παντού — τόσο στον Τύπο όσο και στους δρόμους του Ταλίν (στη γλώσσα των νέων επιχειρηματιών!). Αντί για την επιβεβλημένη ρωσική γλώσσα, τώρα γονατίζουν οικειοθελώς μπροστά στην αγγλική και τη φινλανδική.

Στην εσθονική κοινωνία διαδίδονται αντικρουόμενες απόψεις: άλλοι προτείνουν να επιτραπεί στη γλώσσα να αναπτύσσεται αυτόνομα, υπό την επίδραση εσωτερικών και εξωτερικών παραγόντων (Let your language alone!), ενώ άλλοι καλούν τους γλωσσολόγους να βοηθήσουν, και οι πιο αυστηροί τούς προσάπτουν ακόμη και παθητικότητα. Οι γλωσσολόγοι, όμως, ρυθμίζοντας τη γλώσσα, κάνουν ό,τι μπορούν, και λίγο παραπάνω. Δυστυχώς, στην Εσθονία υπήρχαν ανέκαθεν λίγοι ειδικοί στη ρύθμιση της γλώσσας. Ο εσθονικός λαός είναι μικρός, αλλά όλες οι γλώσσες είναι εξίσου μεγάλες. Για να μετρήσει κανείς τους γλωσσολόγους που, μεταξύ άλλων καθηκόντων, ασχολούνται και με την ορολογική εργασία, αρκούν τα δάχτυλα του ενός χεριού. Και η δουλειά είναι πάρα πολλή. Η κοινωνία μεταβάλλει τους όρους πολλών κλάδων, αποσαφηνίζει τη διατύπωση και τις σημασίες τους και θέλει να τα κάνει όλα αυτά πολύ γρήγορα. Η επαγγελματική γλώσσα (Fachsprache) επηρεάζεται σε πολύ μεγάλο βαθμό από την αγγλική και τη φινλανδική (η επίδραση της σουηδικής και της γερμανικής είναι μικρή), ενώ σε ορισμένους κλάδους απειλείται ακόμη και ο εκτοπισμός της εσθονικής. Υπάρχουν και ειδικοί σε ορισμένους τομείς που διακηρύσσουν ότι «όλος ο κόσμος μιλάει αγγλικά», άρα γιατί να προσπαθούν οι Εσθονοί να τα λένε όλα στη δική τους γλώσσα, στα εσθονικά. Ευτυχώς, όσοι σκέφτονται έτσι είναι μειοψηφία. Τα στέρεα θεμέλια της εσθονικής ορολογίας και οι αρχές ανάπτυξής της, που τέθηκαν στο παρελθόν, επέζησαν των καιρών της ρωσοποίησης (ας θυμηθούμε την αρχή των ελάχιστων διαφορών – принцип минимальных расхождений), επομένως, όπως φαίνεται, θα αντέξουν και τη σημερινή διείσδυση νέων γλωσσών, που οφείλεται στις ταχείες κοινωνικοοικονομικές αλλαγές.

66

Οι οικονομικές αλλαγές είναι ιδιαίτερα μεγάλες. Η οικονομική ορολογία της Εσθονίας περιήλθε τώρα, για πρώτη φορά, στη σφαίρα επιρροής της αγγλικής γλώσσας. Διότι έως το 1940 δημιουργούνταν και ρυθμιζόταν σύμφωνα με τους γερμανικούς όρους, ενώ τα τελευταία 50 χρόνια σύμφωνα με τους ρωσικούς. Παραφράζοντας την παροιμία «Βοήθησε τον εαυτό σου και θα σε βοηθήσει κι ο Θεός», ο πρόεδρος του συμβουλίου της Τράπεζας της Εσθονίας, καθηγητής Ούνο Μερέστε (Uno Mereste), είπε: «Οικονομολόγοι, βοηθήστε τον εαυτό σας και θα σας βοηθήσουν και οι γλωσσολόγοι!» Δυστυχώς, η βοήθεια των γλωσσολόγων είναι μέχρι στιγμής σχετικά περιορισμένη, αλλά οι ίδιοι οι οικονομολόγοι εργάζονται παραγωγικά. Το 1992 εκδόθηκε το «Ερμηνευτικό λεξικό αγγλικών–εσθονικών οικονομικών όρων», που συντάχθηκε από δεκαοκτώ ειδικούς και επιμελήθηκε ο Uno Mereste (περιλαμβάνεται επίσης ευρετήριο εσθονικών–αγγλικών όρων). Το λεξικό εκδόθηκε από τον εκδοτικό οίκο του Ινστιτούτου Διευθυντικών Στελεχών της Οικονομίας της Εσθονίας, το οποίο έχει εξελιχθεί σε κέντρο ανάπτυξης της οικονομικής γλώσσας. Εκεί εκδόθηκε επίσης λεξικό όρων οικονομίας της εργασίας και μισθοδοσίας, ενώ ετοιμάστηκαν λεξικά λογιστικών και εμπορικών (μάρκετινγκ) όρων (και τα τρία αγγλικά–εσθονικά). Εκδόθηκαν και μικρής έκτασης οικονομικά γλωσσάρια άλλων συγγραφέων, καθώς και επιχειρηματικά λεξικά βασισμένα σε αγγλικούς ή φινλανδικούς όρους. Δυστυχώς, ορισμένα από αυτά είναι πολύ κακής ποιότητας λόγω συγκυριακών πιέσεων, βιασύνης ή απλώς άγνοιας. Αυτή την περίοδο ετοιμάζονται σοβαρά δύο μεγάλα λεξικά: ένα τετράγλωσσο λεξικό τραπεζικών όρων και ένα πεντάγλωσσο λεξικό χρηματιστηριακών όρων.

Οι έννοιες και οι όροι της πολιτικής, της κρατικής διοίκησης και του δικαίου αλλάζουν ουσιαστικά. Ως βάση χρησιμοποιείται συνήθως η ορολογία που διαμορφώθηκε στη Δημοκρατία της Εσθονίας τη δεκαετία του 1930. Όμως, δεδομένου ότι από τότε έχει περάσει μισός αιώνας, στην πραγματικότητα αυτή αποτελεί απλώς μια βάση. Πολλοί όροι πρέπει να δημιουργηθούν εκ νέου. Για παράδειγμα, η μεταρρύθμιση που βρίσκεται σε εξέλιξη στα όργανα τοπικής αυτοδιοίκησης έφερε στο προσκήνιο τις έννοιες και τους όρους αυτού του τομέα. Η Φινλανδία συμβάλλει σημαντικά στην πραγματοποίηση αυτής της μεταρρύθμισης και, γι’ αυτό, συγκροτήθηκε κοινή ομάδα εργασίας, η οποία καταγράφει τις σημαντικότερες έννοιες και τους όρους της δημοτικής πολιτικής, της οικονομίας, του δικαίου και της τεχνολογίας. Συντάσσεται ένα μεγάλο λεξικό νομικών όρων και, επιπλέον, σύντομα αναμένεται να κυκλοφορήσει ένα φινλανδικό–εσθονικό νομικό γλωσσάρι, επίκαιρο λόγω των στενών σχέσεων των δύο κρατών. Στην κατάρτιση αυτών των λεξικών, τον σημαντικότερο ρόλο είχαν οι γλωσσολόγοι Ρέιν Κουλ (Rein Kull) και Άιμε Βέτικ (Aime Vettik). Πρέπει επίσης να αναφερθεί το «Αγγλοεσθονικό νομικό λεξικό», που εκδόθηκε στο Τάρτου το 1993 και, δυστυχώς, δεν ήταν επιτυχημένο.

67

Η κατάσταση της τεχνικής ορολογίας είναι πιο σταθερή. Οι ειδικοί της τεχνολογίας, με την υποστήριξη του προεδρείου της Ακαδημίας Επιστημών της Εσθονίας, ίδρυσαν το Κέντρο Τεχνικής Γλώσσας. Εκεί σχεδιάζεται η σύνταξη πολύγλωσσων γλωσσαρίων στενής εξειδίκευσης (για παράδειγμα, το 1992 εκδόθηκε το γλωσσάρι «Τυποποίηση και πιστοποίηση»). Επιπλέον, τα λεξικά αυτά καταχωρίζονται σε ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Αυτό θα διευκολύνει τη σύνταξη νέων, ευρύτερων τεχνικών λεξικών στο μέλλον (έως τώρα είχε εκδοθεί μόνο ένα ρωσικό–εσθονικό λεξικό, το 1975). Παράλληλα, σταδιακά θα δημιουργηθεί με τη βοήθεια των ηλεκτρονικών υπολογιστών μια τράπεζα τεχνικών όρων.

Η παράδοση της σύνταξης πολύγλωσσων λεξικών όρων, που ξεκίνησε τις τελευταίες δύο δεκαετίες, παραμένει ζωντανή και σήμερα. Οι Εσθονοί, ως μικρός λαός, συνήθως αναγκάζονται να δανείζονται έννοιες από το εξωτερικό· γι’ αυτό οι ορολόγοι πρέπει όχι μόνο να αποσαφηνίζουν τις έννοιες, αλλά και να κατανοούν πώς εκφράζονται σε άλλες γλώσσες. Τα παραδείγματα από διάφορες γλώσσες προσφέρουν περισσότερες ιδέες για τη δημιουργία εγχώριων όρων και, τελικά, μεγαλύτερη δυνατότητα επιλογής και όταν πρόκειται για δανεισμό. Οι χρήστες των λεξικών απαιτούν επίσης ισοδύναμους όρους σε άλλες γλώσσες. Το 1991 εκδόθηκε το «Αγγλικό–ρωσικό–εσθονικό λεξικό υπολογιστικής τεχνολογίας» των Ούστους Άγκουρ (Ustus Agur), Βέλο Χάνσον (Vello Hanson) και Ρέιν Κουλ (Rein Kull), το 1992 το «Εσθονικό–αγγλικό–ρωσικό λεξικό φυσικής» των Βίκτορ Κορόβιτς (Viktor Korrovits) και Χεν Κέεμπρε (Henn Käämbre), ενώ την ίδια χρονιά κυκλοφόρησε το «Ερμηνευτικό λεξικό όρων οικολογίας» του Βίκτορ Μάσινγκ (Viktor Masing), με ισοδύναμους όρους στα εσθονικά, γερμανικά, αγγλικά και ρωσικά. Το 1993 ο Χέιντο Οτς (Heido Ots) εξέδωσε το «Λεξικό αυτοκινήτου» (παράλληλα με τους εσθονικούς όρους, παρατίθενται γερμανικοί, αγγλικοί και ρωσικοί, καθώς και φινλανδικοί όροι σε ξεχωριστό τεύχος) κ.ά. Από τα μεγαλύτερα έργα που βρίσκονται ακόμη υπό εκπόνηση, πρέπει να αναφερθεί ένα πεντάγλωσσο λεξικό παιδαγωγικής (εσθονικά–αγγλικά–γερμανικά–ρωσικά–φινλανδικά). Παρεμπιπτόντως, οι όροι στις ίδιες γλώσσες παρατίθενται και στο προαναφερθέν νομικό λεξικό.

Ένας δεύτερος στόχος των ορολόγων είναι να διασφαλίσουν ότι ο αναγνώστης του λεξικού όχι μόνο θα βρίσκει τον όρο που αναζητά, αλλά θα λαμβάνει και κάποιες πληροφορίες για την έννοια που αυτός δηλώνει. Υπάρχουν δύο βασικοί τύποι λεξικών όρων, χωρίς να υπολογίζονται οι ειδικές εγκυκλοπαίδειες. Στα ερμηνευτικά λεξικά, κάθε όρος που περιλαμβάνεται στο ορολόγιο εξηγείται (τέτοια είναι το «Ερμηνευτικό λεξικό όρων οικολογίας» και το «Εγκυκλοπαιδικό λεξικό ναυτιλίας», το οποίο πρόκειται να κυκλοφορήσει σύντομα). Στα λεξικά του δεύτερου τύπου, παρατηρήσεις ή επεξηγήσεις (δεν υπάρχει εδώ μεγάλη ομοιομορφία) παρέχονται μόνο για ορισμένους όρους-

68

… (καταβάλλεται προσπάθεια να προβλεφθούν οι ανάγκες των αναγνωστών) – ορίζονται νέες έννοιες, επεξηγούνται έννοιες που εγείρουν διαφωνίες ως προς τα όρια ή το εύρος του περιεχομένου τους, έννοιες που δηλώνονται με τροποποιημένους ή σπάνιους όρους κ.ο.κ. Όταν η λημματική λέξη αποδίδει την έννοια με επαρκή σαφήνεια, δεν χρειάζονται επεξηγήσεις. Έτσι έχουν συνταχθεί τα προαναφερθέντα λεξικά παιδαγωγικής και νομικής. Μερικές φορές είναι σκόπιμο να δοθούν οι επεξηγήσεις με άλλον τρόπο. Για παράδειγμα, στο «Λεξικό αυτοκινητισμού» οι όροι είναι ταξινομημένοι σε 25 κεφάλαια εννοιών: A – αυτοκίνητο, B – κινητήρας, C – μηχανισμός στροφαλοφόρου και διωστήρα, D – διανομή αερίων, <...> V – συντήρηση και επισκευή, X – μεταφορές, Y – δρόμος, οδήγηση, οδική κυκλοφορία, Z – γενικά θέματα τεχνολογίας αυτοκινήτων. Ακολουθούν αλφαβητικά ευρετήρια όρων σε πέντε γλώσσες. Το λεξικό περιέχει λίγες λεκτικές επεξηγήσεις, αλλά τα σχέδια αποδίδουν πολύ καλά τις έννοιες.

Κατά κανόνα, οι όροι επεξηγούνται στα εσθονικά, καθώς και τα ίδια τα λεξικά προορίζονται πρωτίστως για τους Εσθονούς. Αν προβλέπεται ότι το λεξικό θα χρησιμοποιηθεί όχι μόνο από Εσθονούς, είναι χρήσιμο να συνταχθούν δύο (ή περισσότερα) πανομοιότυπα μέρη του λεξικού. Έτσι συντάσσεται το λεξικό όρων τοπικής αυτοδιοίκησης σε συνεργασία με τους Φινλανδούς: στο εσθονικό–φινλανδικό μέρος οι επεξηγήσεις δίνονται στα εσθονικά, ενώ στο φινλανδικό–εσθονικό μέρος δίνονται στα φινλανδικά.

Οι δημογράφοι συνέταξαν ένα ιδιαίτερο λεξικό (δεν έχει ακόμη εκδοθεί). Ως βάση χρησιμοποίησαν ένα διεθνές λεξικό, το κείμενο του οποίου παρατίθεται σε δέκα γλώσσες, ενώ οι δημογραφικές έννοιες επεξηγούνται σε σχέση με το σύστημα του συγκεκριμένου κλάδου. Το αγγλικό κείμενο μεταφράστηκε στα εσθονικά (και, όταν ήταν απαραίτητο, γινόταν οπωσδήποτε αναφορά και στα κείμενα των άλλων γλωσσών). Στο εσθονικό μέρος του λεξικού, πέρα από το κύριο μέρος –το εσθονικό κείμενο–, προστέθηκε αλφαβητικό ευρετήριο αγγλικών–εσθονικών όρων.

Η σύνταξη προτύπων ορολογίας είχε διακοπεί για τρία ή τέσσερα χρόνια. Φαινόταν πως κανένας φορέας δεν είχε χρήματα για αυτή την εργασία. Υπάρχει διαφωνία ως προς το αν είναι καταρχήν αποδεκτή η τυποποίηση των όρων ως γλωσσικών μονάδων. Οι Εσθονοί ορολόγοι θεωρούν ότι τα πρότυπα είναι μικρά, προσεκτικά συνταγμένα λεξικά στενών ειδικοτήτων ή θεματικών πεδίων, στα οποία οι όροι παρατίθενται μαζί με επεξηγήσεις. Αν κατά τη σύνταξή τους κατέληξαν σε κοινή γνώμη, γιατί να μη χρησιμοποιούνται οι συμφωνημένοι όροι με το συμφωνημένο περιεχόμενό τους! Εξάλλου, η αταξία στην ορολογία δεν είναι καλύτερη λύση. Επομένως, είναι θετικό ότι, ύστερα από την παύση, εκδόθηκαν τώρα επτά πρότυπα ορολογίας που είχαν συνταχθεί παλαιότερα και ότι νέοι φορείς ενδιαφέρθηκαν για αυτό το έργο. Το Κρατικό Τμήμα Προτύπων—

69

—συντάσσει κρατικά πρότυπα, μεταξύ των οποίων και πρότυπα ορολογίας. Η Κεντρική Ένωση Βιομηχανίας της Εσθονίας συντάσσει βιομηχανικά πρότυπα με βάση τα πρότυπα ISO — έχει ήδη εκδοθεί το πρότυπο «Ορολογία ποιότητας». Η εταιρεία «Mainor», η οποία ενδιαφέρεται επίσης για τη σύνταξη βιομηχανικών προτύπων, έχει ήδη εκδώσει τις «Ονομασίες χημικών ινών». Υπάρχουν και άλλοι συντάκτες προτύπων ορολογίας.

Συνοψίζοντας τα αποτελέσματα της πρακτικής δραστηριότητας, πρέπει να συμπεράνουμε ότι συνεχίζεται η εντατική εργασία για την ανάπτυξη της ορολογίας. Εντατική, αν και θα ήταν δύσκολο να το περιμένει κανείς, δεδομένου ότι σήμερα παντού και για τα πάντα υπάρχουν ελλείψεις χρημάτων. Είναι ενθαρρυντική η ίδρυση νέων κέντρων ορολογίας ανά κλάδο (οικονομίας και τεχνολογίας), τα οποία συντάσσουν και εκδίδουν λεξικά σε συνεργασία με το ESM.

Προς το παρόν υπάρχουν ακόμη αρκετοί έμπειροι επιμελητές ορολογικών κειμένων, βεβαίως, εφόσον θα είναι δυνατό να αμείβονται για την εργασία τους. Δυστυχώς, ορισμένες θέσεις επιμελητών καταργήθηκαν και πρώτοι επλήγησαν οι νεότεροι επιμελητές. Αυτό μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες στο μέλλον.

Ακόμη πιο θλιβερή είναι η κατάσταση των θεωρητικών ερευνών. Ούτε στο Ινστιτούτο Γλώσσας και Λογοτεχνίας της Εσθονικής Ακαδημίας Επιστημών¹ ούτε σε άλλους φορείς ασχολείται κανείς με επιστημονική έρευνα στην ορολογία. Οι ειδικοί γλωσσικής τυποποίησης είναι απασχολημένοι είτε με τη σύνταξη λεξικού ορθολογίας είτε με την τακτοποίηση ονομάτων και ονομασιών. Οι υλικοί πόροι του Ινστιτούτου και ολόκληρης της Εσθονικής Ακαδημίας Επιστημών είναι περιορισμένοι, όμως πρέπει να γίνει ό,τι είναι δυνατόν ώστε η θεωρία και η μεθοδολογία της ορολογίας να διατηρηθούν ως πεδίο έρευνας. Διαφορετικά, δεν θα είναι δυνατό να διαφυλαχθεί και η ποιότητα της πρακτικής εργασίας. Φαίνεται πως ήρθε η ώρα η εσθονική ορολογία να χρειάζεται δραστήριους νέους, ικανούς να εξασφαλίσουν και υλικούς πόρους για την ερευνητική τους εργασία. Ωστόσο, ορισμένα θέματα ορολογίας είναι τόσο σημαντικά, ώστε θα έπρεπε να χρηματοδοτηθούν από κάποιο ταμείο.

Και λίγα ακόμη μεγάλα λόγια. Κάθε λαός δημιουργεί τη γλώσσα του και φροντίζει για τη διατήρηση και την ανάπτυξή της. Ασφαλώς, και στους Εσθονούς δεν θα λείψουν η θέληση και οι δυνάμεις για την ανάπτυξη της ειδικής γλώσσας και της ορολογίας των Εσθονών.

Μετάφραση: Audronė Šalkauskaitė

¹ Κατά την εκτύπωση αυτής της έκδοσης, από το συγκεκριμένο ινστιτούτο είχε διαχωριστεί το Ινστιτούτο Εσθονικής Γλώσσας (Σημ. συντ.).

70