Page 1LIETUVIŲ KALBOS GRAMATIKOS TYRINĖJIMAI
LIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA
TOPÔNIMOS PREPOSICIONAIS
Z. RABAČIAUSKAITĖ
Um dos tipos mais singulares de formação do repertório de nomes lituano são os chamados topônimos preposicionais. São nomes compostos de lugares, cujo primeiro componente é uma preposição e o segundo, um substantivo próprio ou comum, ou um adjetivo substantivado, por exemplo: Pàs ąkmenį pv. Antz, Pō Misiūnais pv. Švnč, Prie Mykoliūno gn. Tj, Ant Kemsinių mš. Vrn.
Na toponímia lituana, esses topônimos não haviam sido estudados até agora. Talvez por isso muitos dos que registravam material toponímico também não os considerassem topônimos. Por essa razão, estão registrados longe de estar todos os topônimos preposicionais existentes na língua.
Neste artigo, com base nos dados dos fundos de toponímia do Instituto de Língua e Literatura Lituanas da Academia de Ciências da LTSR, tenta-se, pode-se dizer, pela primeira vez, oferecer uma visão geral mais ampla dos topônimos preposicionais lituanos e classificá-los.
As construções preposicionais analisadas no artigo são estáveis. São usadas como nomes de lugares estabelecidos. O segundo componente do topônimo preposicional ocorre apenas com uma determinada preposição. Por exemplo, a floresta mencionada, Ant Kemsinių, nunca é chamada Už Kemsinių, Prie Kemsinių, Pàs Kemsinės, etc. Apenas em casos muito raros o segundo componente pode ser usado com várias preposições; por exemplo, o mesmo local no lago Plateliai é chamado tanto Pō beržalių como Prie beržalio.
A maioria dos topônimos preposicionais não possui formas equivalentes sem preposição (exceto certos casos que serão discutidos no final do artigo).
Algumas construções preposicionais são mais toponimizadas, outras menos (isto é, tornaram-se nomes de lugares estáveis). É difícil traçar uma fronteira rigorosa entre as primeiras e as segundas. Ainda assim, pode-se constatar que tendem a ser mais toponimizados os topônimos preposicionais cujo segundo componente é um nome de lugar ou um antropônimo, e menos os cujo segundo componente é uma palavra comum.
No artigo, os topônimos preposicionais não são classificados separadamente de acordo com o primeiro componente, pois, do ponto de vista da formação, o primeiro componente de todos eles é o mesmo: uma preposição. O componente preposicional só é levado em conta ao enumerar, em ordem alfabética, exemplos concretos desses topônimos. Essa apresentação dos exemplos é conveniente porque permite determinar facilmente o número total e a distribuição geográfica dos derivados de cada preposição.
16*
243
Page 2Os topônimos preposicionais são classificados de acordo com o segundo componente. Essa classificação ajuda a compreender os principais traços tipológicos e semânticos desse tipo de topônimos.
O segundo componente dos topônimos preposicionais pode ser um substantivo comum (apelativo), um topônimo ou um antropônimo. Por isso, os topônimos preposicionais dividem-se em apelativos, toponímicos e antroponímicos. A estrutura dos topônimos dessas três categorias principais não é uniforme, e algumas delas ainda podem ser subdivididas em grupos menores. O esquema estrutural de todos os topônimos preposicionais, elaborado com base no segundo componente, é o seguinte:
I. Apelativos:
1. Preposição + apelativo simples;
2. Preposição + apelativo composto.
II. Toponímicos:
1. Preposição + topônimo simples:
a) preposição + microtopônimo,
b) preposição + nome de localidade,
c) preposição + nome de rio ou lago;
2. Preposição + topônimo composto por justaposição;
3. Preposição + topônimo composto:
a) preposição + topônimo no nominativo,
b) preposição + topônimo no genitivo, cujo primeiro componente é um substantivo.
c) preposição + topônimo no genitivo, cujo primeiro componente é um antropônimo, um nome de localidade ou o nome de um rio ou lago.
III. Antroponímicos.
IV. Topônimo antroponímico, apelativo ou toponímico + termo de nomenclatura.
I. 1. À primeira classe de topônimos apelativos (preposição + substantivo comum simples) pertencem os seguintes topônimos:
Ąnt balėlės 1. Vrn, Ąnt bradū 1., pv. Drsk, Ąnt darželio 1. Mrc, Ąnt dernų bl. Mrc (dernà sl. «relva»), Ąnt duobelės parte de lago Drsk, Ąnt duobių parte de floresta Drsk, Ąnt desentinos 1. Vrn (desentinà sl. «dízimo, parcela de terra»), Ąnt ežerų plural. Šlu, Ąnt kadagyno floresta de zimbros Šv, Ąnt kalnàlio || Antkalnalis 1. Klp, Ąnt kalnėlio 1. Mrc, Ąnt kalnyčio 1. Vlk, Ąnt kalno 1. Dkšt, Mrk, Prk, floresta Vrn, Ąnt kalvōs 1. Grg, Ąnt kamšōs pv. Dkšt, Ąnt klyno 1. Mrk, Ąnt krēnto 1. Vrn (krēntas sl. «margem»), Ąnt kryželio 1. Rod, Ąnt krokšlės floresta, 1. Vrn (krokšlė «cascata») Ąnt laukelio, povoado, lago Mrc, Ąnt laukō 1. Drsk, Ąnt mėžimėlio 1. Mrc, Mrk, Ąnt pėklos || Peklà pv. Rud, Ąnt pievelių 1. Vrn, Ąnt prūdo 1. Tj, Ąnt rēvės pv. Drsk, Ąnt salėlių 1., floresta, turfeira Vrn, Ąnt silo parte de aldeia Pgg, Ąnt tāko parte de lago Plt, Ąnt upēlio 1. Švnč, Ąnt upės 1. Tj, floresta Rud, Ąnt užuoganų 1. Mrk, Ąnt velkėlių 1. Drsk, Ąnt vertimo pv. Mrc (vertimas «onde há muitas nascentes que brotam do solo»), Ąnt vygano pv. Mrc (výganas sl. «pastagem»), Ąnt žydaukos || Žydáuka pv. Rud, Ąnt žviro 1. Mrk;
Į brastàs 1. Tvr;
Pagal kártis vala Sk, Pagal miškėlį 1. Glv;
244
Page 3Pař akmenis pedras, estrada Slk, Pař akmenį 1. Ktk, Pař álksnį 1. Ktk, Pař brastėlei (?) pv. Ut, Pař eglėlė lago Dgč, Pař eglės pv. Lkm, Pař ežerėlį 1. Lkm, Pař ievą curva de rio Lel, Pař kaístį 1. Ktk, Pař kelėlį 1. Mrk, Pař liepetėlius lago Lel, Pař linamarkas pv. Dkšt, Pař magaziną 1. Km (magazinas sl. «armazém; loja»), Pař mėlynčią 1., pv. Ktk, curva de rio Lel, Pař molynėlė 1. Mrk, Pař ravėlį 1. Šr, Pař sodžiaukėlės pv. Km (sodžiauka sl. «lagoa») Pař šaką 1. Drsk, Pař triūbą pv. Ign (triūba sl. «tubo de drenagem»), Pař tvõrą 1. Šr, Pař versmelę pv. Slk, Pař versmelės 1., pv. Rk, 1. Lel, Pař žvyrėlį 1. Mrk, Pař žvyrūną 1. Mrk;
Paš akį pv. Vrn, Paš akmenį pv. Antz, 1. Drsk, Paš ąžuolą 1. Mrc (2)¹, Vrn, pv. Vrn, Paš ąžuolėlį floresta Mrc, Paš balą pv. Mrk, 1. Mrc, Paš balėlę floresta Drsk, 1. Rud, Paš barakuš 1., vala Mrc, Paš beržą 1. Mrc, Paš beržynaitį 1. Drsk, Paš beržyną 1. Vlk, Paš būgną 1. Mrc (2) (bōgnas sl. «pântano, charneca»), Paš bonką 1. Mrc (2), Drsk, floresta Mrc (bonka «monte de pedras disposto ordenadamente para queimar tijolos ou cal»), Paš brastàs || Brāstos 1., pv. Mrc, Paš daržinę 1. Rud, Paš daržinėlę 1., pv. Mrc, Paš debesylą 1. Vrn, Paš desentiną 1 Mrc, Paš drėvę 1. Mrc (2), Paš drėvelę floresta Mrc, Paš duobėlę 1. Mrk, Paš duobės 1. Mrc, Vrn, Paš eglę 1. Mrc, Paš epušyną || Epušynas 1. Mrc, Paš ežerą 1. Vrn, Paš ežeraičius turfeira Mrc, Paš ežerėlį floresta Drsk, Paš gluosnėlį 1. Vrn, Paš grābę 1. Mrc (2) (grābė germ. «vala»), Paš grabėlę 1. Drsk, Paš grėblių 1. Mrc (grėblius sl. «acumulação de cascalho e pedras»), Paš grūšaitę 1. Vrn, Paš grūšelę floresta Mrc, Paš vyrýklą pv. Vrn (vyrýklą «lugar onde se pode remar»), Paš kamšą pv. Drsk, Paš kamšą || Kamšà 1., pv. Vrn, Paš kapùs 1. Vrn, Paš kojelę parte de lago Vrn, Paš kriaučius 1. Mrc (kriaučius sl. «alfaiate»), Paš kryželį 1. Drsk, floresta Mrc, floresta de abetos Vrn, Paš kryžių 1. Drsk, Paš kuznėlę 1. Vrn (kūznė sl. «forja»), Paš malūną 1. Drsk, Paš mėlynčią 1. Vrn, Paš mišką 1. Mrc, Paš obelį pv. Mrc, Paš pirkiàs 1. Vrn, Paš pirtį 1. Mrc, Paš plieniką floresta Mrc (plienikas sl. «prisioneiro»), Paš pušėlę 1. Mrc, Paš raistą 1. Mrc, Paš rais tēlį floresta Mrc, Paš ravėlį 1. Rud, Paš salelę parte de lago Mrc, Paš salelės 1. Mrc, Paš skynimą pv. Mrc, Paš sklėpą floresta Mrc (sklėpas sl. «cave»), Paš skrynią floresta Mrc, Paš skujyną 1. Mrc Paš smaliárnią pv. Rud (smaliárnia sl. «destilaria de alcatrão»), Paš strāžnyčią floresta Mrc (strāžnyčia sl. «cabana de guarda»), Paš stulpą 1. Mrc, Paš stulpėlį 1. Mrc, floresta Drsk, Paš šaltinėli 1. Vrn, Paš šaltinį pv. Mrk, 1. Drsk, Mrc, parte de lago Mrc, Paš šermukšnaičius 1. Mrc, Paš šūnelį || Šūnelis pv. Mrc, Paš šūnelį 1. Mrc, Vlk, Paš šūlnį pv. Mrc, Paš takėlį 1. Mrc, Paš tiltelį 1. Rud, 1., pv. Vrn, Paš triūbą pv., turfeira Vrn, Paš triūbas 1. Mrc, Paš upėlę 1. Drsk, Paš ūpę 1., pv. Vrn, 1. Mrk, Paš várną parte de lago Mrc (talvez Paš Várną — Várnas nome de pessoa?), Paš vartelius 1. Vp, Paš velkėlę 1. Drsk, Paš viešakelį floresta Mrk;
Pō ajerynu pv. Šv, Pō akmeniu pv. Krn, Pō álksnėliais lago Krt, Pō álksnių 1. Mrc, Pō ąžuolais floresta Šr, vala Rod, 1. Lel, Vp, pv. Krn, Pō ąžuolėliu pv., floresta Drsk, Pō ąžuolu 1., pv. Mlt, 1. Mrk, 1., lago, pv. Dkšt, turfeira Skm, Pō balėlėm parte de lago Vrn, Pō beržais 1. Dkšt, Rud, parte de lago Ign, Pō beržalių || Beržalis parte de lago Plt, Pō berželiais pv. Ukm, Pō berželiu 1. Mrc, Pō béržu floresta, 1. Lel, 1. Mrc, Rud, Pō būdą pv., vala Rud, Pō būkais 1., floresta Drsk, Pō cegelnia 1. Drsk (cegelnià sl. «olaria»), Pō daržų plantação Drsk, Pō dirvelėm parte de lago Mrc, Pō drevę 1. Drsk, Vrn, Pō drevelę lago Mrc, 1. Mrc, Vrn, Pō drevelėm 1. Mrk, Pō eglė lago Dkšt, Pō eglalė parte de lago Plt, Pō eglėlė 1. Tj, Pō eglēm pv. Švnč, local de coleta de bagas Drsk, Pō eglutę pv. Lkm, Pō epušėm 1. Mrk, Pō epušynu
1 O número junto à abreviatura da localidade indica que vários objetos (neste caso, dois), situados na mesma área, mas em aldeias diferentes, têm o mesmo nome.
245
Page 4Vrn, Pō girdyklà aldeia Plt, Pō grabelė aldeia Drsk, Pō griovà vala Drsk, Pō grūšelė aldeia, povoado Drsk, Pō grūšià aldeia Drsk, Mrc (2), Pō guobà aldeia Vrn, Pō guobòm aldeia, colina Mrk, Pō kadagyma povoado Šv, Pō kálnu aldeia Drsk, Vrn, Pō kampininkais aldeia Drsk, Pō kapaís aldeia Mrk, Šr, Pō kapčiais aldeia Dkšt, Pō kapčiukù aldeia, povoado Ssk, Pō karčmėlėm aldeia Dkšt, Pō kiemais aldeia Drsk, Pō klėstaru || Paklėstarė aldeia, povoado Drsk (klėštaras, eslavo: «mosteiro»), Pō klevù povoado Dkšt, Pō kraštù povoado Drsk, Pō kreisà aldeia Mrk (kreisà, lituano: «limite de campos, faixa divisória»), Pō kryžium aldeia Aln, Mlt, Rud, povoado JnšM, Pō kūdrėlėm || Kūdrėlės povoado Rod, Pō kūnigų parte do lago Plt, Pō kvajòm aldeia Drsk (kvaja, eslavo: «pinheiro»), Pō liepa aldeia Dkšt, Pō liepელė aldeia Mrc, Pō majorù aldeia [v («lá morreu o major»), Pō maskōliù aldeia Mrc, Pō mašinà cruzamento, bosque Lel, Pō miškù parte do lago Ign, Pō molė floresta Vrn (molė, «lodaçal»), Pō nadzielù aldeia Drsk (nadzielas, eslavo: «lote de terra»), Pō obelaitė aldeia Drsk, Švnc, Pō obelė aldeia Lel, Plt, Pnt, Slk, povoado Krn, Pō obelia aldeia Vrn (2), Pō parkasu parte do lago Plt, Pō pervažais aldeia Drsk (pervažas, eslavo: «balsa»), Pō pirčia encosta Vrn, Pō pōpu aldeia Drsk, Pō pridotkėliais aldeia Sv (pridotikas, eslavo: «faixa adicional de terra»), Pō pušėlė colina Mlt, Pō pušià colina Aps, Pō pušimi colina Slk, Pō raistełiù aldeia Drsk, Pō ratù aldeia Eiš, Pō raveliù margem do lago Ign, Pō sąsmauka parte do lago Plt, Pō skirpstais aldeia Jon, Pō skrynią parte do lago Mrc, Pō skrōblu povoado Btr, Pō sōdu bosque Drsk, Pō stulpeliù aldeia Drsk, Pō stulpù parte do lago Lkm, Pō šaltiniais povoado Ukm, Pō šlaitu aldeia Vrn, Pō šuneliù povoado Ssk, Pō takù parte do lago Vrn, Pō tiltu povoado Eiš, Pō tvoròm parte do lago Ign, Pō uoseliù aldeia Drsk, Pō upelė povoado Dkšt, Pō upeliù aldeia Lkm, Pō verbòm povoado Mrk (verbà, eslavo: «salgueiro»), Pō vinkšna || Pavinkšnys aldeia Žž;
Pō būdòs prado, parte de lago Plt, Pō kelálio parte de lago, encruzilhada, prado Plt, Pō liepos parte de lago Plt, Pō mėlynčios prado, pastagem Šv, Pō pagriuvimo pastagem Šv, Pō pušālės parte de lago Plt, Pō stulpo parte de lago Plt, Pō šaltinio prado, pastagem Lk, Pō vyšnàliù parte de lago Plt;
Prie beržalio || Beržalis parte de lago Plt, Prie berželio colina Tj, Prie epušėlės colina Tj, Prie kapinyno prado Mrk, Prie kelio pastagem Pbs, Prie klojimo prado Ktk, Prie ledaũnios margem de lago An, Prie liepų parte de lago Plt, Prie magazino prado An, Prie pušikės aldeia Šln, Prie salėlės parte de lago Plt (2), Prie stulpėlio pastagem Švnc, Prie šunelio pastagem Žmt, Prie ūlytelės prado Tj, Prie vartų pastagem Girg;
Prie aviliàm prado Tvr, Prie karklui pastagem Mlt, Prie malūnui colina Dkšt, Prie obeliai pastagem Blnk, Prie šileliui prado Žmt, Prie trūbėlei pastagem Dgč, Prie žvyriūkai pastagem Ign;
Prō kryžiùką estrada Vn;
Tiẽs molė prado Mrk, Tiẽs raveliù prado Mrk;
Až eglyno prado Švnc, Až kapų prado, pastagem Dkšt, Až kamaros prado Ktk, Až kiškių prado Mlt (talvez Až Kiškių – Kiškis seja sobrenome?), Až kluonų pastagem Ad, Až krūmelio prado Ktk, Až liepčio prado Ktk, Až tilto pastagem JnšM, Až upelių pastagem Švnc, Až upės prado Lkm;
Ažù ganiavų prado Dv, Ažù kvainykėlio prado Dv (2), Ažù kvainykų prado Dv, Ažù smėlių pastagem Dkšt, Ažù sōdo prado Mlt, Ažù varyklos prado Dv Ažù vōpnyčios prado Mlt (vōpnyčia, em eslavo, “forno de cal”);
Už balėlės prado Mrk, Už balos prado, 2 pântanos² Vrn, 1. Drsk, Mrk, Už beržyno prado Drsk. Už bradėlio prado Mrc (brādas, em eslavo, “lama profunda, terreno encharcado, atoleiro; vau”), Už brādo colina, pântano Drsk, Už bradų prado, pântano Mrc, Už bradų || Bradai prado Rud, Už dėgsnių prado Rud, Už epušyno prado Mrc, Už ežero prado, pântano Rud, parte de lago Vrn, prado Rud (2), Vrn, pântano Rud, pastagem Drsk, Už girėlės prado Mrc, Už girios prado Drsk, Mrc, Už grabų prado Drsk, Už kalno colina de bagas.
²O número junto à abreviatura do termo genérico de um topónimo indica que nas proximidades há vários objetos com o mesmo nome (neste caso, dois).
246
Page 5Drsk, aldeia Drsk, Mrk, Atrás da colina aldeia Vrn, Atrás do cemitério aldeia Mrk, rst. Drsk, Atrás das sepulturas bosque An, Atrás do celeiro aldeia Drsk, Mrc, Atrás da queimada bosque Mrc, Atrás da linha aldeia Mrc, Atrás da floresta aldeia Drsk, Mrk, Atrás da estação ferroviária aldeia Mrc (paustánka, em eslavo, «meia-estação ferroviária»), Atrás dos pântanos bosque Pp, Atrás da sauna quinta Tj, Atrás do lago aldeia Tj, Atrás do pântano aldeia Mrc, aldeia, quinta Drsk, Atrás da pequena ravina colina Iv, Atrás dos ilhéus quinta Mrk, Atrás da nascente quinta Drsk, Atrás da ponte aldeia, 2 aldeias, fonte Mrc, aldeia Vrn, Atrás da pontinha aldeia Mrk, Atrás do rio aldeia Drsk, Vrn, colina Mrk, Atrás do caminho público aldeia Mrc;
Atrás da colina de Užai povoado Lel, Atrás das sepulturas de Užai aldeia, rst. Lel.
2. À segunda categoria de topónimos apelativos (preposição + apelativo composto) pertencem os seguintes topónimos:
Sobre a colina alta quinta Lkm, Sobre a cova de alcatrão parte da floresta Lkm, Sobre as duas bétulas aldeia Slk, Sobre o arbusto de varas aldeia Ktk;
Junto às duas árvores ocas aldeia Mrc, Junto à cabeça da égua bosque Mrc, Junto ao pântano denso floresta Mrc, Junto à árvore oca verde aldeia Mrc;
Sob os ninhos do arbusto quinta Drsk, Mlt, aldeia Drsk, Rod, Sob as colinas de abetos quinta Rk, Sob a terra negra margem do rio Žmt, Sob as colinas de amieiros-negros aldeia, quinta Pnt, Sob o antigo campo de mirtilos aldeia Žmt.
Há ainda mais topónimos deste tipo (preposição + segundo componente composto), mas por vezes há dúvidas quanto a serem classificados como topónimos apelativos ou como topónimos propriamente ditos. Com efeito, o segundo componente pode ser um topónimo composto não registado ou já desaparecido. Por isso, poderiam ser classificados como topónimos preposicionais toponímicos. Esses topónimos são:
Sobre o campo profundo parte do lago Drsk, Sobre a colina comprida aldeia Vrn, Sobre a colina Majoko aldeia, floresta Vrn;
Junto ao segundo charco aldeia Mrc, Junto ao lago de Gėnis aldeia Mrc, Junto à cruz do rei floresta Mrc, Junto ao lago da rainha aldeia Mrc, Junto ao prado do coelho3 fazenda Mrc, Junto à bétula torta floresta Tv, Junto ao primeiro charco aldeia Mrc;
Sob a grande ilhota parte do lago Plt;
Sob a montanha alta quinta Vrn, Sob a montanha alta povoado Km, Sob a pedra branca aldeia Dkšt, Sob o arco da bétula quinta Žsl, Sob a grande pedra aldeia, quinta Dkšt, rst. Glv, Sob a grande montanha aldeia Jž, Sob a pontinha de Grušelė margem do lago Drsk, Sob as colinas de amieiros-negros quinta Glv, Sob a cruz vermelha aldeia Glv, Sob o pradozinho prateado bosque Plt;
Junto à grande bétula quinta Kvr, Junto à cruz vermelha aldeia An;
Junto à grande pedra aldeia Žmt;
Através da cruz vermelha estrada Vn;
Atrás do cabo alto parte do lago Mrc, Atrás do grande charco aldeia Mrc.
II. 1. O segundo componente das formações do primeiro grupo de topónimos toponímicos (preposição + topónimo simples) pode ser: a) um microtopónimo (conhecido apenas pelos habitantes da localidade, geralmente de origem relativamente recente num apelativo e, portanto, relativamente novo), b) o nome de um lugar habitado, c) o nome de um rio ou lago (estes últimos nomes são, na maioria das vezes, muito mais antigos do que os microtopónimos).
a) Preposição + microtopônimo:
Añt Beviršės l. – Beviršės kalnas kl. Rud, Añt Dadõtko l. – Dadõtkas l. Mrc (dadõtkas, em russo, “lote adicional”), Añt Klõnio l. – Klõnis pv. Drsk, Añt Kūdrós mš. – Kūdra l., pv. Rud, Añt Lisanõrų l. – Lisanõrai kl. Mrk (lisa nora, em polonês, “toca de raposa”),
3 Talvez, nos topônimos Pas Gėnio ežį, Pas Karaliaus kryžių, Pas Karalienės ežį, Pas Kiškio pievelę estejam incluídos sobrenomes (Genys, Karaliūnas, Karalienė, Kiškis). Nesse caso, esses topônimos deveriam ser classificados no subgrupo c do terceiro grupo de topônimos (ver p. 249).
247
Page 6Em Pãgiraitis, aldeia, bosque – Pagiraitis, aldeia. Vrn; em Prūdas, bosque – Prūdas, aldeia. Vrn; em Ràviai, aldeia – Ravai, casario. Mrk; em Šiaurūkai, 2 aldeias – Šiaurūkai, localidade. Drsk; em Skidulys, aldeia – Skidulys, localidade. Rod; em Šiekšta, bosque, localidade – Šiekšta, aldeia. Drsk; em Venčiškė, bosque – Venčiškė, bosque, aldeia. Vrn; em Vidutinė, aldeia – Vidutinė, localidade. Vrn;
Por Lankas, localidade – Lankà, aldeia, localidade. Drsk; por Pilėlė, aldeia – Pilėlė, povoado. Lkm;
Pàs Åstravą pv. – Åstravas l., mš. Mrc (остров, em russo, “ilha; clareira”), Pàs Aukštoją l. – Aukštoja kl. Mrc, Pàs Balėlę l. – Balėlė, rst. Mrc, Mrk, Pàs Bråda l. – Brådas gr. Mrc, Pàs Bradėlį mš. – Bradėlis gn. Mrc, Pàs Bradėlį l. – Bradėlis pv. Rud, Pàs Daržėlį pv. – Daržėlis l. Mrk, Pàs Daržėlius l. – Daržėliai pv. Drsk, Pàs Giliją 2 l. – Gilióji bl. Mrc, Pàs Giráitę || Pagiraitýs l. – Giráitė pv. Mrc, Pàs Grabėlę ež. dalis – Grabėlė l. Mrc, Pàs Ilgūlį || Ilgūlis mš. – Ilgūlis pv. Mrc, Pàs Kemsinę l., pv. – Kemsinė bl. Mrc, Pàs Kūpstinę l. – Kūpstinė pv. Mrc, Pàs Merkėklą l. – Merkėkla bl. Mrc, Pàs Pérkasą l. – Pérkasas kr. Mrc. Pàs Prūdali l. – Prūdalis kd. Plt, Pàs Raištą l. – Raištas gn. Rud, Pàs Raistėlius l. – Raistėliai l. Mrc, Pàs Raistėlę l. – Raistėlis bl. Mrc, Pàs Sodėlį l. – Sodėlis kr. Vrn, Pàs Stūburį l. – Stūburys l. Vrn, Pàs Trāką l. – Trākas mš. Mrc, Pàs Varyklas ež. dalis – Varyklos sm. Mrc;
Pō Pylos, estrada – Pylà, caminho. Plt;
Pō Aukštuoju pv. – Aukštasis kl. Lzd, Pō Darželiais l. – Darželiai mš. Dkšt, Pō Dubōju l. – Dubōjus mš. Rod, Pō Dundeklių l. – Dundėklis mš. Rod, Pō Grumtų l., pv. – Grūmtas l. Rod (grūmtas “torrão de terra ressecado”), Pō Karklynai ež. dalis – Karklynai l. Vrn, Pō Keičiuliu l. – Keičiulis mš. Rod (talvez Keičiulis seja um sobrenome?), Pō Kvainyku l. – Kvainykas mš., pv. Rod, Pō Liūline l. – Liūlinė l. Švnč, Pō Palinikele l. – Palinikelė bl. Mrk, Pō Persėdom l. – Persėda (?) l. Dkšt, Pō Plytnyčia pv. – Plytnyčia kl. Mrk, Pō Sangavinė l. – Sangavinė kd. Rod, Pō Šilais l. – Šilai mš. Mrc;
Perto de Gilijai, aldeia – Giliója, bosque. Dkšt; perto de Majākui, aldeia – Majākas, povoado. Dkšt;
Atrás do lago Platėlis — parte do lago Platėlis, Dkšt;
Atrás do lago Aviliukas — lago Aviliukas, Drsk; atrás da colina Båla — colina Båla, Drsk, Mrc; atrás do lago Duobėlės — lago Duobėlės, Vrn; atrás da floresta de abetos Eglyniukas — floresta de abetos Eglyniukas, Grnk; atrás do bosque Grabėlka — bosque Grabėlka, Mrc; atrás do pântano Klampė — pântano Klampė, Mrc; atrás do lago Liesiškė — lago Liesiškė, Drsk; atrás do pântano Merkėkla — pântano Merkėkla, Mrc; atrás do canavial Pievėlės — canavial Pievėlės, Mrc; atrás da colina Raistas — colina Raistas, Mrc; atrás do lago, bosque Šilėlis — lago Šilėlis, Rud.
Não está claro se os topônimos Ant Pačiåšo l. e Prie Pačiåšo l. – Pačiåšas gn. Tj podem ser incluídos aqui, pois Pačiåšas talvez seja um sobrenome e, nesse caso, esses topônimos teriam de ser considerados antroponímicos.
Não foram encontrados correspondentes para um grupo de topônimos (topônimos sem preposição), mas é possível supor que eles tenham existido ou ainda existam, apenas não tenham sido registrados nem incluídos no arquivo de fichas. Eis esses topônimos:
Ant Aukštųjų l. Vrn, Ant Plačiųjų || Plačiosios l. Mrc, Ant Platukio l. Rod, Ant Platūlių || Platūliai l. Mrk;
Par Kastinę l. Ktk, Par Šaltąją šlt. Lkm;
Pō Drumitiškėm, canavial, Ign.; Pō Pakalninėm, ribeira, Ign; Pō Raudonūčiū, lago, colina, Dkšt; Pō Želtaisiais, colina, Km.
248
Page 7É interessante que o segundo componente da maioria desses topônimos seja um adjetivo substantivado. Fenômeno semelhante também se encontra na toponímia bielorrussa4.
b) Preposição + nome de lugar habitado:
Ańt Vaštakų pv. – Vaštakai k. Km; Į Dūbą l. – Dūbas k. Mrc; Põ Anūliškėm l. – Anūliškės k. Šlčn, Põ Dailidėm ež. dalis – Dailidės k. Dkšt, Põ Dubiniais pv. – Dubiniai k. Rod, Põ Dubininkų l. – Dubininkas k. Mrc, Põ Gribaša kl., mš. – Gribaša k. Rud, Põ Krokšlių l. – Krokšlys k. Rud, Põ Lavysais (?) ež. dalis – Lavysas k. Vrn, Põ Lỹnėžerių l., mš. – Lỹnėžeris k. Rud, Põ Márgiais l. – Márgiai k. Rud, Põ Miliautiškė ež. dalis – Miliautiškė k. Dkšt, Põ Misiūnais pv. – Misiūnai k. Švnč, Põ Petūkais kr. – Petūkai k. Dkšt, Põ Prūtėlė bl. – Prūtėlė vk. Dkšt, Põ Rudnią l. – Rudnia k., Põ Skireikiais l. – Skireikiai dv. Rod, Põ Stoniūnais mš. – Stoniūnai vk. Rud, Põ Špókiškia bl. – Špókiškis k. Km, Põ Ūtą mš. – Ūtą k. Rud, Põ Valašinais l. – Valašinai k. Tj;
Perto de Šlavėnai, campo – Šlavėnai, aldeia An; Perto de Bimbiriai, prado – Bimbiriai, aldeia Mlt; Atrás de Dainava, prado – Dainava, aldeia Dv; Além do campo de Valašinai – Valašinai, aldeia Tj.
c) Preposição + nome de rio ou lago:
Sobre o campo de Kūisis – Kūisis, riacho Šv; Sobre o campo e prado de Tïtnas – Tïtnas, lago Rud; Para Grūdas, campo – Grūdà, rio Mrc; Junto ao campo de Bielìukas – Bielìukas, lago Rud, junto ao campo de Dumblėlis – Dumblėlis, lago Rud, junto ao campo de Dūmblis – Dūmblis, lago Rud, junto ao bosque de Įlgis – Įlgis, lago Vrn, junto ao campo de Išrūginis – Išrūginis, lago Rud, junto ao campo de Malinis – Malinis, lago Rud, junto ao campo de Plaušinis – Plaušinis, lago Vrn, junto ao campo de Ūla – Ūla, rio Rud, junto ao campo de Versminis – Versminis, lago Vrn; Acima do prado de Kūisis – Kūisis, riacho Šv, acima de uma parte do lago Viešnális – Viešnális, lago Plt; Acima do campo e prado de Bradū – Brãdas, riacho Rud, acima do prado de Žirnają – Žirnają, rio Pbs; Além do campo de Brãdas – Brãdas, riacho Rud, além do bosque de Dumblėlis – Dumblėlis, lago Rud, além do campo de Odmenis – Odmuõ, rio Vn.
2. O segundo grupo de topônimos preposicionais é formado por preposições com topônimos compostos:
Ańt Sūlatakio l. – Sūlatakis l. Mrc; Par Sausavirsę l. – Sausavirsė m. Drsk; Pàs Dvilýpę gn. – Dvilýpė m. Mrc, Pàs Krakiabalę mš. – Krakiabalė bl. Mrk, Pàs Šaũsupį l., mš. – Šaũsupis upl. Vrn, Pàs Skėršbalę l. – Skėršbalė bl. Mrc, Pàs Švėdabalę pv. – Švėdabalės (?) bl. Mrc; Põ Júodupio ež. dalis – Júodupis upl. Plt, Põ Rõspelkiõ il. – Rõspel̃kis pl. Plt; Põ Béržaragiu mš. – Béržaragis ež. sekluma Lkm, Põ Júodeglyniu ež. dalis – Júodeglynis mš. dalis Plt, Põ Pėtrakálniu l. – Pėtrakálnis kl. Mrk, Põ Sausavirsę l. – Sausavirsė m. Drsk, Põ Ubãgsale ež. dalis – Ubãgsalė sala Plt; Tiẽs Mólduobiu up. vingis – Mólduobis dauba Vn; Ažù Senátiltės upl. pakrantė – Senátiltė upl. Lkm.
⁴ A. M. Priščepčik, Microtopônimos do tipo Za raka, Зарака, Зарэчча, em: Conferência sobre toponímia da zona noroeste da URSS (Resumos das comunicações e intervenções), Riga, 1966, p. 137.
249
Page 8Para os topônimos Pàr Šakarvietę l. Ktk e Põ Piliakalniu l. Lkm não foram encontrados correspondentes sem preposição (talvez já tenham sido esquecidos ou ainda não tenham sido registrados).
Ao examinarmos os segundos componentes desses topônimos com preposições, vemos que são, em sua maioria, microtopônimos (Sūlatakis l, Sausaviršė m., Krakiabalė bl. etc.). Também ocorrem nomes de riachos menores: Snašupis, Juodupis, Senatiltė.
3. O terceiro grupo de topônimos toponímicos é constituído por preposições com topônimos compostos, dos quais se distinguem três subgrupos.
a) Preposição + topônimo no nominativo:
Ant Aukštos riėvos mš. – Aukštos riėvos kl. Mrc, Ant Baltojo smėlio mš. – Baltas smėlys l. Lkm;
Par Aukštąją balelę l. – Aukštoja balelė pv. Ktk, Par Žemąją balelę l. – Žemoja balelė pv. Ktk;
Pas Baltą kalnelį l. – Baltas kalnelis kl. Mrk;
Põ Baltu kalnu mš. – Baltas kalnas kl. Vrn, Põ Pākamantiniu tiltelīu l. – Pākamantis tiltelis tl. Dkšt, Põ Spālinu tiltelīu l. – Spālinis tiltelis tl. Dkšt, Põ Šventų Jõnų l. – Šventas Jõnas || Švento Jõno upelis up. Vb, Põ Vidutiniu tiltelīu l. – Vidutinis tiltelis tl. Dkšt;
Prie Švento Jõno pv., bl. – *Šveñtas Jõnas Ign (não foi encontrado correspondente; trata-se de um riacho ou de uma cruz);
Atrás da Ānčia Branca floresta – Ānčia Branca rio. Kpč.
Para o topônimo Apiē Spālinį tiltą bl. Dkšt não foi encontrado um correspondente sem preposição.
b) Preposição + topônimo no genitivo, cujo primeiro componente é um substantivo:
Ant Bālos laukų mš. – Bālos laukai l. Mrc;
Pas Gudų balelę l. – Gudų balelė bl. Mrk, Pas Ožkų bradelį l. – Ožkų bradelis br. Mrk, Pas Žydo tiltą bl. – Žydo tiltas l., pv. Rud, Pas Žvirgždžių balą l. – Žvirgždžių bala bl. Mrk;
Põ Āžuolo kėlmų parte do lago, pv. – Āžuolo kėlmas l. Dkšt, Põ Kūnigo upę pv. – Kūnigo upė parte do lago Plt, Põ Pýlių pėlkę l. – Pýlių pėlkė pv. Plt (pýlė «pato»), Põ Pušėlių kalnu rst. – Pušėlių kalnas kl. Dgč, Põ Raudų kalnu pl. – Raudų kalnas kl. Plt, Põ Sidābro vingiu parte do lago – Sidābro vingis il. Plt, Põ Žydo pečium l. – Žydo pečius l. Drsk;
Prie Vidumiškio rėvo l. – Vidumiškio rėvas gr. Vp;
Āž Duobių kalno terreno – Duobių kalnas aldeia Dkšt.
c) Preposição + topónimo no genitivo, cujo primeiro componente é um antropónimo, o nome de um lugar habitado ou o nome de um rio ou lago:
Ant Bandžiūko lauko campo, terreno – Bandžiūkas aldeia Mrc, Ant Bōro pirkaitės campo – Bōras aldeia ou sobrenome Vrn, Ant Cesų kalno campo – Cesai || Cėsūkai aldeia Mrk, Ant Klimšos kampelio campo – Klimša aldeia ou sobrenome Mrc, Ant Labōno degimo campo – Labōnas aldeia Mrc, Ant Narkūnų kelio campo, terreno – Narkūnai aldeia Km;
Par Kisiėliaus obelėlę pereira-brava – Kisiėlius aldeia Lel, Par Minkos pirkėlę casa de campo, campo – Minka aldeia Dkšt, Par Naviko pušį campo – Navikas aldeia Lkm;
Pas Ādōmo ravėlį caminho – Ādōmas aldeia Mrk, Pas Dubininko kelią caminho – Dubininkas aldeia Mrc, Pas Kaniavōs pievas campo, prado – Kaniava aldeia Rud, Pas Kūrpiko liepą campo – Kūrpikas aldeia Mrc, Pas Likočių kelią 2 l. – Likočiai aldeia Mrc, Pas Liolio raistą campo – Liolys aldeia Rud, Pas Mašnyčių kelią caminho dos cogumelos – Mašnyčios aldeia Drsk, Pas Ma-
250
Page 9žõno bãlą prado – Mažõnas aldeia Mrc, Pàs Merkinės kelią caminho – Merkinė aldeia Drsk, Pàs Milius bognėlį campo – Milius aldeia Mrc, Pàs Norūlių kelią caminho – Norūliai aldeia Mrk, Pàs Pãulių tiltą ponte – Pãuliai aldeia Vrn, Pàs Peteškos drėvę campo – Peteška aldeia Vrn, Pàs Raudõnio bãlą pântano – Raudõnis aldeia Mrk, Pàs Svirnelių daržą horta – Svirneliai, parte da aldeia (Svirnėlis aldeia) Vrn, Pàs Vieciūnų kelią caminho dos cogumelos – Vieciūnai aldeia Drsk, Pàs Žiūrų tiltą pântano – Žiūrai aldeia Vrn;
Põ Almino upės enseada do rio – Almino upė rio (Alminas aldeia) Plt, Põ Pãlsio lankalės enseada – Palsys aldeia Plt;
Põ Bãltuvienės daržų margem do lago dos jardins – Bãltuvienė aldeia Lkm, Põ Béržoro galų parte do lago de Béržoras – Béržoras lago Plt, Põ Eidūkopelkė parte do lago Eidūkas – Eidūkas aldeia Plt, Põ Jãkumo upalių enseada do riacho de Jãkumas – Jãkumo upãlis riacho (Jãkumas aldeia) Plt, Põ Jõselio pelkė parte do lago Jõselis – Jõselis aldeia ou nome pessoal Plt, Põ Jurčiāus upė || Jurčiaus upė parte do lago – Jurčius aldeia Plt, Põ Nãivos balā planície – Nãiva aldeia Vp, Põ Strazdų pirčia margem do lago – Strazdas aldeia Lkm;
Prie Grinio kélmo clareira – Grinis, Grinỹs aldeia Dkšt, Prie Skineikių tilto ponte – Skineikiai aldeia Ds, Prie Šveikautiškių gronyčios fronteira – Šveikautiškiai aldeia (gronyčia “fronteira, limite”) Tj;
Prie Bãltakienės šūlniui campo – Bãltakienė aldeia Dkšt.
É difícil determinar a que subgrupo deveriam ser atribuídos os topónimos Pàs Stambinės brãdą caminho – Stambinė terreno Mrk, Pàs Starinos brãdą terreno – Starina terreno, campo Mrc, Pàs Vértamedžio kãlną bosque – Vértamedžio kãlnas colina Drsk, Pàs Vijūninės kelią caminho dos cogumelos – Vijūninė terreno Drsk. Aqui, com as preposições, ocorrem topónimos no genitivo cujos primeiros componentes são os adjetivos substantivados Stambinė e Vijūninė, a palavra de etimologia não inteiramente clara Starina (russo старина “antiguidade; velho, velha”; pode também ser um sobrenome) e o substantivo vertamedis, que podemos considerar um nome comum.
III. Os topônimos antroponímicos preposicionais são formados por uma preposição e um antropônimo (sobrenome, nome ou apelido):
Anìt Baškiriaus l. Mrc – cf. Baškiêrius sobrenome, Anìt Mataušūko pv. – Mataušūkas nome. Drsk;
Pàs Mažõną l. – Mažõnas sobrenome. Mrc, Pàs Piùrky eiguvą – Piùrkus sobrenome. Mrc;
Põ Jõno parte do lago – Jõnas nome. Plt, Põ Kvėdaro (?) pv. – Kvėdaras sobrenome. Jž;
Põ Bãltakių l. – Bãltakis sobrenome. Lel, Põ Baltrimų pv. – Baltrimas sobrenome. Mrk, Põ Bukauskais mš. – Bukãuskas sobrenome. Švnč, Põ Dùnda pv. – Dùnda sobrenome. Dgl, Põ Garbačiausku pv. – Garbačiauskas sobrenome. Dkšt, Põ Girčių pv. – Girčys sobrenome ou apelido. Antz, Põ Jõnių parte do lago – Jõnis nome. Dkšt, Põ Jonukù sietuva – Jonùkas nome. Vn, Põ Jūrša l., rst. – Jūrša sobrenome. Ktk, Põ Kálvėnais l. – Kálvėnas sobrenome. Dkšt, Põ Karosù l. – Karõsas sobrenome. Lel, Põ Krankliais l. – Kranklỹs sobrenome ou apelido. Rud, Põ Kurõnais l. – Kurõnas sobrenome. Dkšt, Põ Mirinu l. – Mirinas sobrenome. Dkšt, Põ Rukšėnu vale – Rukšėnas sobrenome. Ign, Põ Tūzu l. – Tūzas sobrenome. Ign, Põ Vãnagų mš. – Vãnagas sobrenome. Kš;
Prie Mykoliūno gn. – Mykoliūnas sobrenome. Tj;
Už Adámkės pv. – Adámkė nome ou apelido. Mrc, Už Benedõko l. – Benedõkas nome. Tj, Už Dvareckų l. – Dvareckas sobrenome. Vrn, Už Kalpõko l. – Kalpõkas sobrenome. Mrc, Už Trajãno l. – Trajãnas nome ou sobrenome. Mrc.
251
Page 10É difícil determinar a que tipo — antroponímico ou apelativo — pertencem os topônimos Pãr Grąužą pv. Dgč e Pãr Žilvytį pv. Dgč. Aqui, o segundo componente é constituído ou pelos nomes comuns grąužas e žilvitis, ou pelos sobrenomes Grąuža (Grąužas) e Žilvytis.
IV. Além dos topônimos preposicionais apresentados, há ainda um pequeno grupo cuja formação difere um pouco. Nesses casos, junto com a preposição, o topônimo também indica o termo nomenclatural do objeto (montanha, estrada, prado, pântano etc.). Para alguns deles é possível encontrar correspondentes — topônimos ou antropônimos:
Añ̃ taklį kal̃nas kl. Žmt;
Apie balą prūdelis kd. Lzd;
Į Gaivenius kelias estrada – Gaiveniai aldeia. Tj, Į Ringį dvirelės l. – Ringys rio. Vžns, Į vieškelį kelias estrada. Tj;
Palei pridotkus šniūras l. Tj;
Põ eglė balà pv. Slk, Põ juodalksnias balà bl. Km, Põ Skrebūnu pasódė l. – Skrebūnas sobrenome. An, Põ srovė akmuõ pedra. Erž, Põ Valašinai šniūras l. – Valašinai aldeia. Tj, Põ Zemlėnsku raistẽlis pequeno pântano – Zemlėnskas sobrenome. Glv;
Prie kryžiaus pievýtė pv. Blnk, Prie kryžiaus raistelīs rst. An, Prie Švento Jõno lieptas passarela – Švento Jõno upėlis riacho. Tj;
Až upelių krūmas arbusto. Lel;
Horta atrás da lagoa l., pv, Mrc, Campo atrás de Karolis l. – Karolis v. Plt, Campo atrás de Kulìnė pv. – Kulìnė pv. Vrn, Terra de sõdno l. Plt.
A maioria desses topônimos é menos toponimizada e assemelha-se a simples combinações de palavras, mas, como são usados constantemente para nomear determinados objetos, classificamo-los como topônimos.
Ao todo, conhecem-se atualmente cerca de 750 topônimos preposicionais. O artigo enumera 730 deles. A maior parcela dos topônimos preposicionais é constituída por apelativos (422), uma parcela menor por toponímicos (207), seguidos pelos antroponímicos (30). Considerando que nem todos os topônimos preposicionais têm correspondentes sem preposição, a classificação de alguns topônimos em determinado tipo é convencional.
A maioria dos topônimos preposicionais foi formada com a preposição põ – 257; em seguida vem pàs – 180, už(ù) – 85, aż(ù) – 23, añ̃ – 85, pãr (no sentido de pàs) – 43, priẽ – 41, į̃ – 6, tiẽs – 3, apiẽ – 2, pagal – 2, prõ – 2, palei – 1.
O uso das preposições nos topônimos preposicionais reflete as regras gerais de uso das preposições em um ou outro dialeto. Por exemplo, ocorre põ com genitivo, com o sentido de localização aproximada: Põ liepos parte de lago, Põ mėlnýčios campo, pv., Põ pušalės parte de lago, Põ vyšnalį parte de lago, Põ Didžiosios salalės parte de lago, Põ Pylõs jl. (todos os exemplos são de Platel(i)ų). No leste da Lituânia, priẽ é usado com o dativo: Prie aviliam campo, Ign, Prie karklui pv. Dkšt, Prie žyvriukui pv. Žmt. Também ocorre priẽ com o instrumental: Prie Bimbiriais campo, Mlt.
Como nem todos os topônimos preposicionais foram coletados pela razão mencionada acima, só é possível formar uma ideia aproximada de sua distribuição. Os topônimos preposicionais analisados no artigo foram registrados sobretudo na região entre os rios Nemunas e Merkys, no leste da Lituânia (a leste e ao norte da linha Rokiškis, Kamajai, Anykščiai, Taujenai, Ukmergė, Pabradė) e na Žemaitija (Plateliai, Kartenà, Gargždai, Švėkšna).
252
Page 11A maioria dos topônimos preposicionais com ant (com base nos dados atualmente disponíveis) foi registrada entre os rios Nemunas e Merkys; topônimos isolados foram registrados no distrito de Rokiškis e nas proximidades de Taujėnai, Lyduokiai (distrito de Ukmergė), Kirdeikiai (distrito de Utena), Dūkštas e Švenčionys. Também ocorrem topônimos com a preposição ant na Žemaitija, nas proximidades de Plāteliai (distrito de Plungė), Gargždai, Rimkai (distrito de Klaipėda), Švėkšna (distrito de Šilutė), Priekulė, Šilutė e Pagėgiai.
Os topônimos preposicionais com par são usados no leste da Lituânia (onde par é usado no lugar da preposição par). Além disso, também foram registrados nas proximidades de Merkinė e Rātničia (distrito de Varėna).
A maioria dos topônimos com paš foi registrada entre os rios Nemunas e Merkys. Um topônimo desse tipo foi registrado nas proximidades de Antāžavė (distrito de Zarasai) e outro em Plāteliai.
A maioria dos topônimos com pō foi registrada entre os rios Nemunas e Merkys e numa área delimitada a oeste por Moškėnai (distrito de Rokiškis), Svėdasai, Taujėnai, Kulvā (distrito de Jonava), e ao sul por Gėlvanai (distrito de Širvintos), Širvintos, Joniškis (distrito de Molėtai), Šūtai (distrito de Švenčionys). Mais de 30 topônimos com pō foram registrados em Plāteliai; são nomes de partes do lago. Alguns outros topônimos desse tipo também foram registrados em outros lugares, nas proximidades de Kaišiadorys, Krūonis, Palōmenė (distrito de Kaišiadorys), Šventežeris (distrito de Lazdijai), Eržvilkas (distrito de Jurbarkas), Švėkšna, Vainutas (distrito de Šilutė) e Pāramačis (distrito de Telšiai).
É interessante que também no norte da Bielorrússia sejam numerosos os topônimos com a preposição nao, correspondentes ao lituano pō. Segundo os dados disponíveis, na Lituânia os mais produtivos na formação de topônimos são pō e paš; no norte da Bielorrússia, nao (pō) e за (už). Na Bielorrússia, topônimos com над foram registrados apenas na margem direita do Nemunas5. Pode-se supor que, antigamente, a área de distribuição dos topônimos bielorrussos e lituanos com nao e pō se situava na margem direita do Nemunas.
Topônimos com prie são encontrados ao sul de Dusėtai e Raguvōs (distrito de Panevėžys), e ao norte de Jonava, Gėlvanai, Molėtai e Švenčionys. Um topônimo desse tipo foi registrado nas proximidades de Merkinė, Šiaulėnai e Gargždai; quatro topônimos foram registrados nas proximidades de Plāteliai.
A maioria dos topônimos com už(u) foi registrada entre os rios Nemunas e Merkys (como já mencionado, também são numerosos no norte da Bielorrússia os topônimos com за). Um topônimo desse tipo foi registrado nas proximidades de Kāpčiamiestis (distrito de Lazdijai), entre Grinkiškis (distrito de Radviliškis) e Krākių (distrito de Kėdainiai), perto de Vainutas e em Šiaudinė (distrito de Akmenė); dois nas proximidades de Plāteliai e sete ao norte de Dieveniškės (distrito de Eišiškės).
Topônimos com aż(u) foram registrados no leste da Lituânia, entre Troškūnai (distrito de Anykščiai), Taujėnai, Molėtai, Dubingiai e Mielagėnai (distrito de Švenčionys).
Como vemos, a maioria das formações de quatro preposições (pō, paš, ant, už(u)) foi registrada entre os rios Nemunas e Merkys. No total, foram registrados nessa área cerca de 300 topônimos preposicionais, isto é, pouco menos da metade de todos os topônimos preposicionais atualmente conhecidos. Os topônimos preposicionais são uma característica distintiva da toponímia da região entre os rios Nemunas e Merkys.
Também foram registrados topônimos preposicionais em áreas da RSS da Bielorrússia habitadas por lituanos: 8 topônimos com pō e 3 com ant em Pelesa (distrito de Rōdūnia), um topônimo com pō em cada um dos lugares de Dubiniai, Smilginiai, Kargaudai (distrito de Rōdūnia) e Pasalys (Jū-
5 A. M. Prishchepchik, Microtopônimos do tipo Za raka, Зарака, Зарачча, em: Conferência sobre toponímia da zona noroeste da URSS (Resumos das comunicações e intervenções). Riga, 1966, p. 139.
253
Page 12no distrito de Rotiškiai), Žiguosė (distrito de Varėna) e em Pužėnai (distrito de Breslauja), 1 nome de lugar com añi em Vigoniai (distrito de Ródūnia).
Nomes de lugar preposicionais também ocorrem em russo. O. A. Kupčinskis6, com base em dados de arquivo e fichários, constata que os outrora numerosos nomes de lugar preposicionais em russo tendem a ser substituídos por nomes simples ou compostos (no nominativo ou no genitivo). Por isso, a percentagem de nomes de lugar preposicionais diminui visivelmente quando comparada com os dados dos séculos passados.
Tendência semelhante existe também em lituano. Os nomes de lugar preposicionais transformam-se em formas no nominativo ou no genitivo. Foram registrados casos em que, para designar o mesmo lugar, além do nome de lugar preposicional, também se usa um nome com prefixo, por exemplo: Pō klēstauru || Paklēštarē aldeia, campo (Viečiūnai Drsk), Pàs Giraitē || Pagiraitýs aldeia (Piesčiai Mrc), Pō vinkšna || Pavinkšnys aldeia (Bačkōnys Žž). São mais frequentes os casos em que o mesmo lugar é designado por um nome preposicional e por outro sem preposição, por exemplo: Añt Plačiūjų || Plāčiosios aldeia (Šklėriai Mrc), Añt Platūlių || Platūliai aldeia (Češai Mrk), Pàs brastàs || Brāstos aldeia, campo (Daržėliai Mrc), Pàs Ilgūli || Ilgūlis bosque (Daržinėles Mrc), Pàs šulnēli || Šulnēlis campo (Daržėliai Mrc), Pàs epušyną || Epušynas aldeia (Piesčiai Mrc), entre outros. Esses nomes paralelos mostram que, com o passar do tempo, as formas dos nomes de lugar preposicionais podem ser substituídas pelas formas sem preposição.
TOPÔNIMOS PREPOSICIONAIS
3. RABACHIAUSKAITE
Resumo
O artigo examina topônimos preposicionais, isto é, nomes do tipo preposição + apelativo, topônimo ou antropônimo.
O esquema estrutural dos topônimos preposicionais é o seguinte:
I. Apelativos:
1. Preposição + apelativo simples;
2. Preposição + apelativo composto.
II. Toponímicos:
1. Preposição + topônimo simples:
a) preposição + microtopônimo,
b) preposição + nome de localidade,
в) preposição + nome de rio ou lago;
2. Preposição + topônimo composto;
3. Preposição + topônimo composto:
а) preposição + topônimo nominativo composto,
б) preposição + topônimo genitivo cujo primeiro componente é um substantivo comum,
в) preposição + topônimo genitivo cujo primeiro componente é um antropônimo, o nome de uma localidade ou de um rio ou lago.
6 O. A. Kupchinsky, Alterações na estrutura de formação de palavras da microtoponímia, em: Estudo dos nomes geográficos, “Mysl”, 1966, p. 122.
254
Page 13III. Antroponímicos.
IV. Topônimo preposicional + termo nomenclatural.
O artigo analisa 730 topônimos preposicionais segundo este esquema. O maior grupo é constituído pelos topônimos apelativos (422). O grupo toponímico inclui 207 topônimos preposicionais, e o antroponímico, 30. Alguns topônimos preposicionais só podem ser classificados em um ou outro tipo de maneira mais ou menos relativa.
Na formação de topônimos preposicionais, a preposição pō é a mais produtiva — 257 topônimos; seguem-se pàs — 180, ūž(ù) — 85, àž(ù) — 23, añt — 85, par (com o sentido de pàs) — 43, priē — 41, ī — 6, tiēs — 3, apiē — 2, pagāl — 2, prō — 2, pālei — 1.
As preposições nos topônimos preposicionais são usadas de acordo com as normas do dialeto em questão.
Os topônimos preposicionais analisados ocorrem na região entre os rios Neman e Merkys, no leste da Lituânia e na Žemaitija. Cerca de 300 topônimos preposicionais foram registrados entre os rios Neman e Merkys. Cerca de 20 desses topônimos foram registrados em aldeias lituanas no território da RSS da Bielorrússia.
Na toponímia lituana (assim como na russa), há uma tendência a substituir topônimos preposicionais por topônimos nominativos. Isso é demonstrado por nomes paralelos do tipo Pō klēštaru || Pakleštarė campo, prado (Vecionys, distrito de Varėna), Pàs šūnelē || Šūnelis prado (Daržėliai, distrito de Varėna).
