HALINA KARÁŠ

Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας, Ινστιτούτο Πολωνικής Γλώσσας

Ερευνητικά πεδία: διαλεκτολογία, ιστορία της πολωνικής γλώσσας, λεξικογραφία.

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ JAN KARŁOWICZ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΤΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑΣ. ΛΕΞΙΚΟ ΠΟΛΩΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ – ΛΕΞΙΚΟ-ΤΟΜΗ¹

Η συμβολή του Jan Karłowicz στη διαλεκτολογία. Słownik gwar polskich [Λεξικό πολωνικών διαλέκτων] ως πρωτοποριακό εγχείρημα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Šiame straipsnyje aptariamas Jano Karlovičiaus (1836–1903) indėlis į lenkų dialektologijos raidą. Didžiausią šio indėlio dalį sudaro autoriaus parengtas Lenkų tarmių žodynas. Veikalas buvo didžiulis lūžis lenkų tarmių leksikografijoje, be to, jis yra pirmasis visų tarmių žodynas ne tik lenkų, bet ir apskritai slavų kalbų plote. Karlovičius vertinamas ir kaip puikus mokslinės veiklos organizatorius. Mokslininko organizacinės pastangos geriausiai atsispindi Vilniaus valstybės istorijos archyve saugomoje medžiagoje, ypač laiškuose, kiek mažesniu mastu – Lenkijos archyvų medžiagoje. Ši medžiaga rodo, kad rinkdamas „liaudies dalykus“ Karlovičius bendradarbiavo tiek su mokslo žmonėmis, tiek su tarmių, folkloro ir plačiai suprantamos liaudies kultūros mėgėjais. Straipsnyje, atsižvelgiant į Kazimiero Nitz’o 1911 m. publikuotą kritišką Lenkų tarmių žodyno recenziją, taip pat aptariamas šio veikalo turinys ir tikslai.

¹ Η προετοιμασία του άρθρου χρηματοδοτήθηκε από το Συμβούλιο Έρευνας της Λιθουανίας (στα αγγλικά: Research Council of Lithuania). Αριθμός σύμβασης: αρ. VAT-36/2012. Ερευνητικό έργο Ο Janas Karlovičius, φορέας διάδοσης της επιστημονικής και πολιτιστικής ζωής στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα.

Λ Ε Ξ Ε Ι Σ - Κ Λ Ε Ι Δ Ι Α: διαλεκτολογία, πολωνικές διάλεκτοι, λιθουανικές διάλεκτοι, λεξικογραφία, Jan Karłowicz, Λεξικό πολωνικών διαλέκτων.

Λ Ε Ξ Ε Ι Σ - Κ Λ Ε Ι Δ Ι Α: διαλεκτολογία, πολωνικές διάλεκτοι, λιθουανικές διάλεκτοι, λεξικογραφία, Jan Karłowicz, Λεξικό πολωνικών διαλέκτων.

78

Acta Linguistica Lithuanica LXVII

Jano Karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenkų tarmių žodynas – lūžio žodynas

ΣΧΟΛΙΟ

The paper discusses Jan Karłowicz’s (1836–1903) contribution to the development of Polish dialectology, consisting mainly in the compilation of the “Dictionary of Polish Dialects” – a major breakthrough in the Polish dialectal lexicography and the first full dialectal dictionary in the Slavonic language area – as well as in his work as an organizer of scientific life. His organizational efforts are presented chiefly on the basis of archival materials, mainly correspondence preserved e.g. in the Lithuanian State Historical Archives and – to a lesser extent – in the Polish archives. The materials exemplify Karłowicz’s co-operation with both professional scientists and laymen (enthusiasts of folklore, dialects and of broadly understood folk culture) as far as collecting ‘folk objects’ is concerned. The paper also presents the content of the “Dictionary of Polish Dialects” with respect to the 1911 critical review by Kazimierz Nitsch.

1. Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ ΤΟΥ ΓΙΑΝ ΚΑΡΛΟΒΙΤΣ, ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΗ ΤΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑΣ

Janas Karlovičius (1836–1903) daug nusipelnė puoselėdamas lenkų dialektologiją, nors šiandien jis prisimenamas tik kaip šešių Lenkų tarmių žodyno – pirmojo lenkų kalbos, ir netgi apskritai slavų kalbų, visų tarmių žodyno – tomų autorius. Karlovičius daug metų buvo nepagrįstai ir aštriai kritikuojamas kaip kalbininkas (leksikografas ir dialektologas), tačiau dabar jis atrandamas ir vertinamas iš naujo (plg. Koniusz 2001; Okoniowa 2003, 2012; Karaś 2011, 2012; Rutkowska 2012). Jau anksčiau eilinės su jo asmenybe ir veikalu susijusios metinės buvo postūmis apmąstyti jo mokslinę kūrybą ir analizuoti dialektologinius pasiekimus (Perzowa 1979). Nors Stanislovas Urbančikas (Stanisław Urbańczyk) Karlovičių nelabai vertino kaip lingvistą ir jo mokslinę veiklą aprašė labai paviršutiniškai, lenkų kalbotyros istorijai skirtoje monografijoje pabrėžė jo organizacinius gebėjimus, įvardydamas jį kaip žymų mokslinės minties skleidėją (Urbańczyk 1993: 98–99). Panašiai rašė ir Henrika Pežowa (Henryka Perzowa 1979: 426).

Το 2011, η 175η επέτειος της γέννησης του Κάρλοβιτς και η 100ή επέτειος της έκδοσης του σημαντικότερου διαλεκτολογικού έργου του – Λεξικού των πολωνικών διαλέκτων (στο εξής ΛΠΔ) – ανέδειξαν την ανάγκη να αναλυθεί διεξοδικά η συμβολή του στην εξέλιξη της πολωνικής διαλεκτολογίας και να επανεκτιμηθούν οι επικρατούσες απόψεις για την επιστημονική του δραστηριότητα. Αυτές οι επέτειοι στην Πολωνία και τη Λιθουανία κατέδειξαν ότι είναι αναγκαίο να μελετηθεί η επιστημονική ζωή στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα και να προσδιοριστεί ο ρόλος του Κάρλοβιτς ως οργανωτή και διαδότη του τότε «κινήματος των διανοουμένων» (Karaś 2012). Είναι μια εξαιρετικά σημαντική προσωπικότητα για την πολωνική επιστήμη και τον πολιτισμό στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, τα ευρεία και πολυδιάστατα επιτεύγματα της οποίας δεν έχουν μελετηθεί επαρκώς μέχρι σήμερα.

Straipsniai / Articles

79

HALINA KARAŚ

Είναι πολύ σημαντικό να θυμηθούμε την προσωπικότητα του Κάρλοβιτς και να περιγράψουμε ευρύτερα τη συμβολή του στις διαλεκτολογικές έρευνες, και όχι μόνο στη λεξικογραφία των πολωνικών διαλέκτων, συμβολή που έχει ήδη συζητηθεί εν μέρει (πρβλ. Perzowa 1979· Koniusz 2001· Okoniowa 2003· Karaś 2011).

2. Ο ΓΙΑΝ ΚΑΡΛΟΒΙΤΣ – ΠΡΩΤΟΠΟΡΟΣ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΩΤΗΣ ΤΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΙΚΗ ΕΘΝΟΓΡΑΦΙΑ

Στις μελέτες που έχουν αφιερωθεί στον Κάρλοβιτς ως γλωσσολόγο και διαλεκτολόγο, εξακολουθεί να τονίζεται ότι είναι ο συγγραφέας του Λεξικού των πολωνικών διαλέκτων, ενώ αναφέρονται μερικές μικρές διαλεκτολογικές δημοσιεύσεις, οι οποίες δεν είχαν ιδιαίτερη σημασία για την αναπτυσσόμενη πολωνική διαλεκτολογία. Πρόκειται για τα Gwara kaszubska (1898), O ile należałoby uwzględniać narzecza ludowe w gramatykach (1894) (πρβλ. Perzowa 1979: 429). Ωστόσο, η αποτίμηση του Κάρλοβιτς ως διαλεκτολόγου δεν βασίζεται σε αυτά τα έργα. Πρέπει να θυμόμαστε ότι η συμβολή του στις διαλεκτολογικές έρευνες είναι πολύ μεγαλύτερη απ’ ό,τι έχει γραφτεί μέχρι σήμερα. Η δραστηριότητά του για την έναρξη και οργάνωση περιοχικών διαλεκτολογικών ερευνών δεν έχει αναδειχθεί και αποτιμηθεί επαρκώς. Τονίζεται πάντοτε η πρωτοβουλία του για την οργάνωση περιοχικών εθνογραφικών ερευνών, αλλά αυτές δεν πρέπει να αποτιμώνται χωριστά, χωρίς να συνδέονται με τις διαλεκτολογικές μελέτες. Για τον Κάρλοβιτς, οι εθνογραφικές έρευνες στις οποίες συμμετείχε με ενθουσιασμό και τις οποίες σχεδίαζε και οργάνωνε περιλάμβαναν τόσο τυπικές εθνογραφικές όσο και διαλεκτολογικές έρευνες. Αυτό μαρτυρεί σαφώς η δήλωσή του στο έργο Poradnik dla zbierających rzeczy ludowe (1871), ένα φυλλάδιο στο οποίο ενθάρρυνε τη συλλογή «λαϊκών πραγμάτων»:

Πρώτα θα υπενθυμίσω ποιοι επιστημονικοί κλάδοι αξιοποιούν τις συλλογές λαϊκών πραγμάτων: η γλωσσολογία (συγκριτική φιλολογία), η γλωσσολογία, η μυθολογία (μελέτη των θρησκευτικών δοξασιών) και η λαογραφία (εθνογραφία) αντλούν άμεσα από την πηγή των λαϊκών πραγμάτων και σχεδόν αποκλειστικά από αυτήν ζουν [...]. Η γλωσσολογία, νέος επιστημονικός κλάδος, προϊόν της σκέψης του 19ου αιώνα, μόλις τότε [...] διδάσκει ότι καμία γλώσσα δεν μπορεί να μελετηθεί διεξοδικά χωρίς να τη γνωρίσουμε σε βάθος στον χρόνο και στον χώρο [...]. Είναι απολύτως απαραίτητο να έχουμε το πληρέστερο δυνατό λεξικό επαρχιωτισμών (τοπικών ιδιωματισμών) [...].².

Στο έργο αυτό ο συγγραφέας ζητά να συλλέγεται τόσο αμιγώς εθνογραφικό υλικό όσο και υλικό σχετικό με τη λαϊκή γλώσσα και τον πολιτισμό.

Μετάφραση: Πρώτα θα υπενθυμίσω ποιοι επιστημονικοί κλάδοι αξιοποιούν τις συλλογές λαϊκών πραγμάτων: η γλωσσολογία (συγκριτική φιλολογία), η γλωσσολογία, η μυθολογία (μελέτη των θρησκευτικών δοξασιών) και η εθνογραφία στηρίζονται άμεσα και υπάρχουν σχεδόν αποκλειστικά χάρη στα λαϊκά πράγματα [...]. Η γλωσσολογία, ένας νέος επιστημονικός κλάδος, καρπός της σκέψης του 19ου αιώνα, [...] διδάσκει ότι καμία γλώσσα δεν μπορεί να μελετηθεί διεξοδικά χωρίς ακριβή γνώση της στον χρόνο και στον χώρο [...]. Χρειαζόμαστε οπωσδήποτε ένα όσο το δυνατόν πληρέστερο λεξικό επαρχιωτισμών (λέξεων των επαρχιών) [...].

80

Acta Linguistica Lithuanica LXVII

Jano Karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenkų tarmių žodynas – lūžio žodynas

Το γεγονός ότι η έκκλησή του δεν έμεινε αναπάντητη μαρτυρείται από την εκτενή αλληλογραφία, η οποία δείχνει τη συνεργασία του στη συλλογή «λαϊκού υλικού», τόσο με ανθρώπους των επιστημών όσο και με φίλους των διαλέκτων, της λαογραφίας και του λαϊκού πολιτισμού με την ευρεία έννοια. Οι περισσότεροι ήταν συνεργάτες της εθνογραφικής εφημερίδας Wisła, την οποία επιμελούνταν ο Karlowicz, και συγγραφείς κειμένων αφιερωμένων στον λαϊκό πολιτισμό· συχνά συνέτασσαν γλωσσάρια διαλέκτων χωριών ή μικρών περιοχών. Για παράδειγμα, στη συλλογή του Karlowicz στα Κρατικά Ιστορικά Αρχεία της Λιθουανίας (F1135–10–) σώζονται πολλές επιστολές προς αυτόν, γραμμένες από εθνογράφους-διαλεκτολόγους που σήμερα είναι γνωστοί μόνο σε έναν στενό κύκλο μελετητών³: ο Juzef S. Ziemba (Józef S. Ziemba), συγγραφέας του Słownik prowincjonalizmów powiatu będzińskiego (gubernia piotrkowska) (1891), ο August Wrzéśniowski, συγγραφέας του Spis wyrazów podhalańskich (1884), ο Jan Sembryczki, συγγραφέας μιας σύντομης δημοσίευσης για τη διάλεκτο της Μαζουρίας στον τρίτο τόμο της εφημερίδας Wisła (1889), ο Józef Lepkowski, συγγραφέας του Wiadomości o Szląsku (1849), η Ignacja Piątkowska, την οποία ο Karlowicz κατονομάζει στον κατάλογο πηγών του LTŻ ως συγγραφέα χειρόγραφου γλωσσαρίου της διαλέκτου του Sieradz, η Melania Parczewska, συγγραφέας του Przyczynki do słownika gwary śląskiej, που δημοσιεύτηκε το 1907, η Joanna Aniela Milewska, η οποία αναφέρεται λανθασμένα στον κατάλογο πηγών του LTŻ του Karlowicz ως συγγραφέας χειρόγραφου γλωσσαρίου της διαλέκτου της Μεγάλης Πολωνίας, το οποίο στην πραγματικότητα αφορά τις διαλέκτους της περιοχής του Ciechanowiec στη Μαζοβία (Ciechanowiec na Mazowszu) (βλ. Karaś 2011: 95), ο Błażej Pawłowicz, συγγραφέας του άρθρου Wyrazy gwarowe z okolic Tarnowa (1893), ο Stanisław Polaczek, συγγραφέας του έργου Powiat chrzanowski w W. Ks. Krakowskim. Monografia historyczno-geograficzna (1914), το οποίο περιλαμβάνει γλωσσάρι διαλεκτικών λέξεων, ο Karol Mátyás, συγγραφέας του Słowniczek gwary ludu zamieszkującego wschodnio-południową najbliższą okolicę Nowego Sącza (1891), και ο Szczęsny Jastrzębowski, ο οποίος αναφέρεται στον κατάλογο πηγών του LTŻ ως συγγραφέας χειρόγραφου γλωσσαρίου της διαλέκτου του Radomsko.

Η δραστηριότητα αυτή του Karlowicz περιγράφεται εύστοχα σε επιστολή της Ignacja Piątkowska, με ημερομηνία 1982-02-19, όπου παρατίθεται κατάλογος των ατόμων που συμφώνησαν να συνεργαστούν με την Wisła στη συλλογή και αποστολή εθνογραφικού και διαλεκτολογικού υλικού⁴: 1. ο ιερέας Pruliński από το Kłobucko, 2. ο ιερέας Godorowski από το Wieluń, 3. η Wiśniewska από το Sławencinek, 4. ο Leon Winer από το Konin, 5. ο Kruszyński από το Turek, 6. η Zofja B. από τη βοεβοδάτη του Sieradz (Sieradzkie), 7. η Anna L. από το Piotrków

³ Visų išvardytų žodynėlių sąrašas yra straipsnio autorės darbe – Karaś 2011, jie aprašyti internetinėje publikacijoje Dialekty i gwary polskie. Kompendium językowe, red. H. Karaś, regionų puslapiuose – žr. http://www.uw.edu.pl.

⁴ Οι αναφορές παρατίθενται όπως στο πρωτότυπο, δηλαδή άλλοτε μόνο το επώνυμο, χωρίς όνομα ή αρχικό ονόματος, και άλλοτε το όνομα μαζί με το αρχικό του επωνύμου.

Straipsniai / Articles

81

HALINA KARAŚ

(Piotrkowskie), 8. η Marja K. από τη βοεβοδάτη του Sieradz, 9. ο ιερέας Drozdowski από τη βοεβοδάτη του Sieradz, 10. η Wanda B. από τη βοεβοδάτη του Wieluń (Wieluńskie), 11. η Stanisława K. από τη βοεβοδάτη του Wieluń (F1135-10-115-783). Ο κατάλογος δείχνει πόσο ευρύς ήταν ο κύκλος των συνεργατών και πόσοι άνθρωποι, μεταξύ αυτών και κληρικοί (καθολικοί ιερείς), συμμετείχαν στις περιφερειακές έρευνες που διηύθυνε ο Karlowicz.

3. Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΡΧΕΙΩΝ ΤΟΥ ΒΙΛΝΙΟΥΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΔΡΑΣΗΣ ΤΟΥ JANO KARLOWICZ

Τα Κρατικά Ιστορικά Αρχεία της Λιθουανίας είναι σημαντικά για τη μελέτη της δράσης του Karlowicz. Εκτός από τις επιστολές που αναφέρθηκαν, εδώ υπάρχει και άλλο ενδιαφέρον υλικό. Στο αρχείο έχουν διασωθεί διάφορες διαλεκτολογικές σημειώσεις του συντάκτη του λεξικού, για παράδειγμα γραμματικές παρατηρήσεις — ονομαστική πληθυντικού ουσιαστικών αρσενικού προσωπικού γένους: francia, kacia, organiścia, kamracia, wszyscy święcia, umarcia, rekrucia, studencia, swacia, wójcia (F1135-10-141-60-62) — ή το ποίημα «Από το Drohiczyn», που σατιρίζει την ψευδή προφορά (F1135-10-141-42a):

Jestem šobʼe panėnecka, né ďʼewcyna Z šadowego m‘asȝta Dro jczyna Mam što złotȳh na proceńće własnej šumy I gram šobʼe na gitarė różne dumy⁵.

Το περιεχόμενο των Κρατικών Ιστορικών Αρχείων του Βίλνιους αποτυπώνει άριστα το έργο του Karlowicz ως οργανωτή και συλλέκτη, το οποίο αφορούσε όχι μόνο τις πολωνικές αλλά και τις λιθουανικές διαλέκτους. Η συμβολή του στις λιθουανικές σπουδές και στη λιθουανική διαλεκτολογία ήταν έως σήμερα ελάχιστα γνωστή, ενώ τελευταία η συγκεκριμένη πτυχή της δραστηριότητάς του τονίζεται όλο και συχνότερα. Για παράδειγμα,

⁵ Αν το κείμενο γραφόταν σύμφωνα με τους ορθογραφικούς κανόνες, θα είχε την εξής μορφή:

Jestem sobie panienecka, nie dziewczyna Z szadowego miaszta Dro jczyna Mam szto złotych na procence własnej szumy I gram sobie na gitarze różne dumy.

Το κείμενο παρουσιάζει δύο χαρακτηριστικά των διαλέκτων, δηλαδή τη μαζούρυνση (πολ. mazurzenie, αγγλ. mazuration): cz > c, ż > z (panienecka, dziewcyna, różne = λέξεις της κοινής πολωνικής panieneczka, dziewczyna, różne), και την αποκαλούμενη εδώ αντικατάσταση των φθόγγων μεταξύ τους: s > sz, z > ż (πολ. szadzenie) — πρόκειται για υπερδιορθώσεις που προέκυψαν από την αποφυγή της μαζούρυνσης (miaszta, szto złotych, własnej szumy = λέξεις της κοινής πολωνικής miasta, sto złotych, własnej sumy).

82

Acta Linguistica Lithuanica LXVII

Jano Karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenkų tarmių žodynas – lūžio žodynas

Στο αρχείο υπάρχει μια πλούσια συλλογή επιστολών προς τον Karlovičius από πρόσωπα και επιστήμονες της Λιθουανίας: επιστολές του Jono Jūškos (Jan Juszkiewicz), του Jono Šliūpo (Jan Szlupa), του Jono Jablonskio (Jan Jabloński) και του Mečislovo Davainio-Silvestraičio (Mieczysław Dowojna-Sylwestrowicz). Ο Karlovičius αλληλογραφούσε ιδιαίτερα ενεργά με τον Davainys-Silvestraitis και συνεργαζόταν στενά μαζί του. Στα Κρατικά Ιστορικά Αρχεία του Βίλνιους έχουν διασωθεί περίπου 100 επιστολές προς τον Karlovičius αυτού του αμφιλεγόμενου πολιτικού προσώπου, «διακεκριμένου θαυμαστή της λιθουανικής γλώσσας» (πρβλ. Sawaniewska-Mochowa 2003), τα επιτεύγματα του οποίου στον τομέα των λιθουανικών σπουδών εξετάζονται σε χωριστό άρθρο (Rutkowska 2012), γι’ αυτό εδώ απλώς εφιστάται η προσοχή σε αυτό το ζήτημα.

Αξίζει να θυμηθούμε τη σύλληψη αυτού του ερευνητή για την επιστημονική λεξικογραφική επεξεργασία του λεξιλογίου των διαλέκτων, όπως διατυπώνεται στην εργασία του 1876 Przyczynki do projektu wielkiego słownika polskiego⁶, όπου έγραφε:

Η περιγραφή μιας επαρχιακής λέξης θα πρέπει να διαφέρει ελάχιστα από την περιγραφή των πανπολωνικών λέξεων που προτάθηκε παραπάνω. [...] Πέρα από τις κατηγορίες που αναφέρθηκαν εκεί, θα έπρεπε να προστεθούν μόνο οι εξής: 1) να αποδίδεται η προφορά της λέξης και να τονίζεται με μεγάλη επιμέλεια· 2) να αναφέρεται επακριβώς η τοποθεσία όπου χρησιμοποιείται η συγκεκριμένη επαρχιακή λέξη· 3) να σημειώνεται αν η αντίστοιχη πανπολωνική λέξη είναι επίσης γνωστή στην εν λόγω επαρχία ή όχι· στην πρώτη περίπτωση, ποια διαφορά υπάρχει στη χρήση της επαρχιακής λέξης (σ. 44)⁷.

Το απόσπασμα παραπέμπει στην επιστημονική προσέγγιση του Karlovičius σε ζητήματα φωνητικής των διαλέκτων και γλωσσικής γεωγραφίας, η οποία είναι αρκετά κοντά στη σύγχρονη, και παρουσιάζει την αντίληψή του για τις αλληλεξαρτήσεις μεταξύ των λαϊκών διαλέκτων και της λογοτεχνικής γλώσσας.

Ο Karlovičius προσέφερε πολλά με τις έρευνές του για την πολωνική γλώσσα που χρησιμοποιείται στη Λιθουανία. Λέξεις από τη Λιθουανία περιλήφθηκαν σε σημαντικό αριθμό τόσο στο Λεξικό των πολωνικών διαλέκτων όσο και στο έργο του Podręcznik czystej polszczyzny dla litwinów i petersbur szczan..., το οποίο δεν εκδόθηκε όσο ζούσε. Το χειρόγραφό του, που εντόπισε στο αρχείο του Βίλνιους η Ana Kaupuž (Anna Kaupuż) και του οποίου την έκδοση επιμελήθηκε η Elżbieta Smulkova (Elżbieta Smułkowa) (1984), παρουσιάστηκε αρχικά από τις δύο αυτές συγγραφείς (1984) και αργότερα μελετήθηκε εκ νέου διεξοδικά από τη Zofia Sawaniewska-Mochowa, η οποία έγραψε τη μονογραφία Poradnik Jana Karłowicza jako źródło poznania potocznej polszczyzny północnokresowej. Słownictwo (1990).

Το κείμενο των 6 Przyczynki είναι σήμερα ελεύθερα διαθέσιμο στον ιστότοπο της Πολωνικής Ψηφιακής Βιβλιοθήκης www.pbi.edu.pl· 90 φωτογραφίες εικονογραφούν το έργο, το οποίο, όπως αναφέρει ο τίτλος, είναι ανάτυπο από τις εκθέσεις της Ακαδημίας Επιστημών του 1876 (Osobne odbicie ze sprawozdań Akademii Umiejętności 1876).

7 Μετάφραση: Η περιγραφή μιας διαλεκτικής λέξης θα πρέπει να διαφέρει ελάχιστα από την περιγραφή των λέξεων της πρότυπης πολωνικής που προτάθηκε παραπάνω. [...] Πέρα από τις κατηγορίες που αναφέρθηκαν εκεί, θα πρέπει να προστεθούν οι εξής: 1) κατά την απόδοση της προφοράς της λέξης, να αναδεικνύεται με μεγάλη επιμέλεια· 2) να προσδιορίζεται επακριβώς η τοποθεσία όπου χρησιμοποιείται η συγκεκριμένη διαλεκτική λέξη· 3) να σημειώνεται αν η αντίστοιχη λέξη της πρότυπης πολωνικής είναι γνωστή στην επαρχία ή όχι· στην πρώτη περίπτωση, να διευκρινίζεται ποια διαφορά υπάρχει στη χρήση της διαλεκτικής λέξης.

Straipsniai / Articles

83

HALINA KARÁŠ

4. ΤΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΩΝ ΠΟΛΩΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΤΟΥ JANO KARLOVIČIUS – ΛΕΞΙΚΟ-ΤΟΜΗ

Αναμφίβολα, το σημαντικότερο διαλεκτολογικό έργο του Karlovičius είναι το Λεξικό των πολωνικών διαλέκτων (1900–1911)⁸, το οποίο σηματοδοτεί μια νέα περίοδο στην ιστορία της λεξικογραφίας των πολωνικών διαλέκτων. Παρά τις πολυάριθμες συνδέσεις του με λεξικογραφικές εργασίες προηγούμενων περιόδων, μπορεί να χαρακτηριστεί ως λεξικό-τομή, καθώς ολοκληρώνει τη δεύτερη περίοδο και εγκαινιάζει την επόμενη φάση της ιστορίας της λεξικογραφίας των πολωνικών διαλέκτων. Σε σύγκριση με τα παλαιότερα λεξικά, ξεχωρίζει κυρίως για τον πλούτο του περιεχομένου και του υλικού του. Δεύτερον, είναι το πρώτο και μέχρι σήμερα μοναδικό ολοκληρωμένο λεξικό που περιλαμβάνει όλες τις πολωνικές διαλέκτους (εκτός των διαλέκτων της μετανάστευσης), καθώς και το πρώτο του είδους του σε όλες τις σλαβικές χώρες. Το λεξικό του Karlovičius εξακολουθεί να αποτελεί ολοκληρωμένη πηγή διαλεκτικού λεξιλογίου, παρόλο που από την έκδοσή του έχουν επισημανθεί πολλές ελλείψεις και σφάλματα.

Το Λεξικό των πολωνικών διαλέκτων του Karlovičius δεν έχει ακόμη αποτελέσει αντικείμενο εκτενούς μονογραφίας· έχουν μελετηθεί επιμέρους πτυχές του. Αξίζει να επισημανθεί η μονογραφία της Elżbieta Koniusz Polszczyzna z historycznej Litwy w „Słowniku gwar polskich“ Jana Karłowicza (2001), καθώς και αρκετά άρθρα της για το λεξικό του Karlovičius, μεταξύ άλλων για το εκφραστικό λεξιλόγιο της ιστορικής Λιθουανίας (Koniusz 2008) ή την κληρονομιά του Μεγάλου Δουκάτου της Λιθουανίας στα λεξικογραφικά έργα του Karlovičius (Koniusz 2005a). Το Λεξικό των πολωνικών διαλέκτων λήφθηκε υπόψη στην περιγραφή της ιστορίας της λεξικογραφίας των πολωνικών διαλέκτων, τόσο σε σχετική μονογραφία (Karas 2011) όσο και σε άρθρο για την τυπολογία των πολωνικών διαλεκτικών λεξικών (Karas 2010). Το λεξιλόγιο που περιλαμβάνεται στο Λεξικό των πολωνικών διαλέκτων του Karlovičius αποτέλεσε την αφετηρία ενός ενδιαφέροντος πειράματος: της ανασύνθεσης του χαμένου έργου του Aleksander Osipowicz Słownik gwary augustowskiej (Nowowiejski, επιμ., 2009). Το λεξικό αυτό αναφέρεται στον κατάλογο πηγών του λεξικού του Karlovičius ως χειρόγραφο λεξικό και μνημονεύεται επίσης αρκετά συχνά στα λήμματα του λεξικού με τη συντομογραφία Osip. Αυτό επέτρεψε να υποτεθεί ότι το ανασυντεθειμένο λεξικό θα ήταν αρκετά πλήρες. Στο άρθρο της Henrika Pežova Jan Karłowicz jako dialektolog, στο επετειακό τεύχος του 1979 του Poradnik Językowy, αντικείμενο προβληματισμού και περιγραφής έγινε το Λεξικό των πολωνικών διαλέκτων και η αξιολόγησή του.

Το Λεξικό των πολωνικών διαλέκτων του Karlovičius περιλαμβάνει το λεξιλόγιο όλων των πολωνικών διαλέκτων που ήταν τότε δυνατόν να συγκεντρωθεί, δεδομένης της κατάστασης της έρευνας για το λεξιλόγιο των πολωνικών διαλέκτων. Ο Karlovičius ολοκλήρωσε την εξαγωγή αποσπασμάτων από τις πηγές το 1896· στο λεξικό δεν συμπεριλήφθηκαν πολλές δημοσιευμένες εργασίες και χειρόγραφα που γράφτηκαν αργότερα. Η χρονολογία ολοκλήρωσης της εξαγωγής των αποσπασμάτων σήμαινε ότι το λεξικό του Karlovičius δεν αξιοποίησε τα επιτεύγματα της διαλεκτολογίας, η οποία έγινε επιστημονικός κλάδος στις αρχές του 20ού αιώνα χάρη στον Kazimierz Nitsch. Ο Karlovičius ολοκλήρωσε την εξαγωγή των αποσπασμάτων εκείνη τη χρονιά επειδή ήθελε

⁸ Μετά τον θάνατο του συγγραφέα, τον τόμο III ολοκλήρωσαν την επιμέλεια ο Heronim Lopacinskis (Hieronim Łopaciński) και ο Vaclovas Tačanovskis (Wacław Taczanowski), ενώ τους τόμους IV–VI επιμελήθηκε ο Janas Losius (Jan Łoś). Το λεξικό του Karlovičius εκδόθηκε με χρηματοδότηση της Ακαδημίας Τεχνών της Κρακοβίας.

84

Acta Linguistica Lithuanica LXVII

Jano Karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenkų tarmių žodynas – lūžio žodynas

να προλάβει να επεξεργαστεί μεγάλο όγκο υλικού

να προλάβει να επεξεργαστεί μεγάλο όγκο υλικού, συγκεντρωμένου μέσα σε τριάντα χρόνια, ή τουλάχιστον να προχωρήσει τόσο τη λεξικογραφική εργασία, ώστε κάποιος άλλος να μπορεί να συνεχίσει την επιμέλεια χωρίς μεγάλες δυσκολίες. Για αυτό μιλά στον πρόλογο του λεξικού (σ. 1):

Προβλέποντας ότι δεν θα καταφέρω να αξιοποιήσω τα πάντα, προτίμησα να περιοριστώ σε ελλιπή αποθέματα και να τα δημοσιεύσω, παρά να αυξάνω τις σημειώσεις και να τις παραδώσω στη συνήθως δυσμενή τύχη των μεταθανάτιων χειρογράφων⁹.

Από την απόσταση του χρόνου φαίνεται ότι αυτή ήταν η σωστή απόφαση, παρόλο που ο Nitsch χαρακτήρισε το έργο του Karlovičius πρόωρο αμέσως μετά την έκδοσή του και το έκρινε πολύ αυστηρά. Ωστόσο, αν αυτό το λεξικό δεν είχε εκδοθεί, μέχρι σήμερα δεν θα υπήρχε στην Πολωνία λεξικό όλων των διαλέκτων, καθώς οι εργασίες του Nitsch, που ξεκίνησαν πριν από έναν αιώνα και αποσκοπούσαν στη δημιουργία ενός επιστημονικού λεξικού των πολωνικών διαλέκτων, προχωρούσαν και εξακολουθούν να προχωρούν πολύ αργά (έχει εκδοθεί μόνο ένα μέρος των λέξεων που αρχίζουν από τα γράμματα A–F), ενώ η τύχη του μεταθανάτιου χειρογράφου του Karlovičius θα ήταν σίγουρα «δυσμενής».

Γι’ αυτό ο επιστήμονας απευθύνθηκε στην Ακαδημία Τεχνών της Κρακοβίας, προτείνοντάς της να αναλάβει την προστασία του υπό προετοιμασία λεξικού και να το εκδώσει. Αξίζει να τονιστεί ότι στη διαθήκη του διέθεσε ένα μεγάλο ποσό για την ολοκλήρωση του λεξικού, σε περίπτωση που η Ακαδημία δεν διέθετε επαρκείς πόρους (πρβλ. Koniusz 2001: 26). Ανέθεσε επίσης στον γιο του Mieczysław να παρακολουθεί την ολοκλήρωση των εργασιών. Για τις συνθήκες δημιουργίας του λεξικού και την ιστορία των εργασιών που αφιερώθηκαν σε αυτό υπάρχει αρκετή βιβλιογραφία (πρβλ., για παράδειγμα, Appel 1904; Brückner 1904; Łoś 1904; Kryński 1904; Perzowa 1979; Koniusz 2001: 14–37), γι’ αυτό εδώ εξετάζονται ουσιαστικά το περιεχόμενο του ίδιου του λεξικού, οι πηγές του, η σύλληψη και οι μεθοδολογικές επιλογές του, καθώς και οι απόψεις που συνδέονται με αυτό.

Το λεξικό του Karlovičius περιλαμβάνει μια εισαγωγή δώδεκα σελίδων, όπου παρέχονται σύντομες πληροφορίες για το υλικό που αποτέλεσε τη βάση του λεξικού, για τα ορθογραφικά ζητήματα, καθώς και ευχαριστίες προς τα πρόσωπα που παρείχαν πηγές (ιδίως χειρόγραφα γλωσσάρια) και προς την Ακαδημία Τεχνών της Κρακοβίας. Από αυτή την άποψη, το έργο του επικρίθηκε για έλλειψη πηγών —του βασικού υλικού— και για έλλειψη σύλληψης του λεξικού. Είναι γνωστό ότι ο επιστήμονας σκόπευε να παρουσιάσει το λεξικό εκτενέστερα, όπως μαρτυρεί η πρόταση της εισαγωγής: «αφού ολοκληρώσω το έργο, θα γράψω γι’ αυτό λεπτομερέστερα»· όμως ο θάνατος τον εμπόδισε να πραγματοποιήσει αυτό το σχέδιο.

5. ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ ΛΕΞΙΚΟΥ ΤΩΝ ΠΟΛΩΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΤΟΥ JAN KARŁOWICZ

Η επισκόπηση του καταλόγου συντομογραφιών, που βρίσκεται στον τελευταίο τόμο του λεξικού και όπου ο Jan Losius αποκωδικοποίησε πολλές ασαφείς συντομογραφίες, αποδεικνύει ότι στο Λεξικό των πολωνικών διαλέκτων χρησιμοποιήθηκαν διάφορες πηγές. Εδώ πρέπει να απαριθμηθούν:

⁹ Μετάφραση: Προβλέποντας ότι δεν θα προλάβω να αξιοποιήσω τα πάντα, προτίμησα να περιοριστώ σε ελλιπή αποθέματα και να τα δημοσιεύσω, παρά να αυξάνω τις σημειώσεις και να τις καταδικάσω στη δυσμενή τύχη των μεταθανάτιων χειρογράφων.

Straipsniai / Articles

85

HALINA KARAŚ

α) διάφορες δημοσιεύσεις του 19ου αιώνα και παλαιότερες, ποικίλης θεματολογίας και τύπου (συμπεριλαμβανομένων εθνογραφικών και διαλεκτολογικών δημοσιεύσεων, καθώς και δημοσιεύσεων για τη λαογραφία) (διάφορες εργασίες που δημοσιεύονταν στα περιοδικά Wisła, Prace Filologiczne, Biblioteka Warszawska, Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności w Krakowie, Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej), έργα του Oskar Kolberg, τραγούδια, παραμύθια, σατιρικά ποιήματα, θρύλοι, παραδόσεις από πολλές περιοχές;

β) 24 χειρόγραφα γλωσσάρια τοπικών και περιφερειακών διαλέκτων, μεταξύ άλλων από:

την ορεινή Μικρή Πολωνία (Małopolska górska) – 3,

το Ποντκαρπάτσιε (Podkarpacie) – 2,

της επαρχίας Λόβιτς (Łowickie) – 1,

της επαρχίας Σιεράντζ (Sieradzkie) – 1,

της επαρχίας Κιέλτσε (Kielecczyzna) – 4,

της επαρχίας Λούμπλιν (Lubelszczyzna) – 3,

της επαρχίας Κρακοβίας (Krakowskie) – 1,

της επαρχίας Ράντομ (Radomskie) – 2,

της Μαζοβίας (Mazowsze) – 2,

της Ποντλάσιας (Podlasie) και της Σουβάλκσιας (Suwalszczyzna) (γλωσσάρι διαλέκτου από το Ντροχίτσιν (Drohiczyn), των Ludwik Czarkowski και Aleksander Osipowicz Słownik gwary augustowskiej) – 2,

της Μεγάλης Πολωνίας (Wielkopolska) – 1· (το άλλο είναι της J. Milewska, το οποίο περιγράφηκε εσφαλμένα ως προερχόμενο από τη Μεγάλη Πολωνία, ενώ στην πραγματικότητα αφορά την περιοχή του Τσεχανόφ στη Μαζοβία (Ciechanów na Mazowszu),

της Λιθουανίας – 1, μίας διαλέκτου ψαράδων από διάφορες περιοχές;

γ) προφορικό υλικό, ιδίως από τη Λιθουανία (όσα στο Λεξικό σημειώνονται ως «Ust. z Litwy» – «προφορικά από τη Λιθουανία»);

δ) δίγλωσσα και γενικά λεξικά της πολωνικής γλώσσας, καθώς και ειδικά λεξικά: το γερμανοπολωνικό και πολωνογερμανικό λεξικό του Mrongowiusz, το Słownik języka polskiego, Słownik wileński του Samuel B. Linde, οι πρώτοι τόμοι του Słownik warszawski, το Słownik górniczy του H. Łabęcki, το Słownik nazwisk botanicznych zoologicznych polskich του Erazm Majewski, το Słownik leśny, bartny, bursztyniarski i orylski του Kornel Kozłowski, το Źródłosłownik wyrazów [...] z języków wschodnich του Muchliński, εγκυκλοπαίδειες (για παράδειγμα, η μεγάλη εγκυκλοπαίδεια του Orgelbrand και η εγκυκλοπαίδεια της γεωργίας).

Εκτός από τα χειρόγραφα γλωσσάρια, με την εμφάνιση των έντυπων αυξήθηκε ο αριθμός τους. Στο τέλος του τόμου VI, που επιμελήθηκε ο Jan Losius, στον κατάλογο συντομογραφιών αναφέρονται 22, χωρίς να υπολογίζονται τα γλωσσάρια που επισυνάπτονται σε περιγραφές διαλέκτων ή σε έργα άλλου είδους. Biblioteka Warszawska, Wisła, Prace Filologiczne Τα γλωσσάρια που εκδόθηκαν είναι λεξιλογικές συλλογές από τις εξής περιοχές:

86

Acta Linguistica Lithuanica LXVII

Jano Karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenkų tarmių žodynas – lūžio žodynas

• Σιλεσία του Τέσεν (Śląsk Cieszyński) – 2,

• ορεινή Μικρά Πολωνία (Małopolska górska) – 4,

• Υποκαρπάθια (Podkarpacie) – 2,

• Δυτική Μικρά Πολωνία (Małopolska zachodnia), λεκάνη του Ντομπρόβα (Zagłębie Dąbrowskie) – 1,

• Κεντρική Μικρά Πολωνία (Małopolska środkowa), βοεβοδάτο του Κιέλτσε (Kieleckie) – 2,

• βοεβοδάτο της Κρακοβίας (Krakowskie) – 1,

• βοεβοδάτο του Λούμπλιν (Lubelskie) – 1,

• Νότιες παραμεθόριες περιοχές (Kresy południowe) – 2,

• Μαζοβία (Mazowsze) – 3,

• Ποντλάσιε (Podlasie) – 2,

• Μαζοβία και Ποντλάσιε μαζί (Mazowsze i Podlasie łącznie) – 1,

• Κουγιαβία (Kujawy) – 1,

• γη του Χέλμνο και Κοτσέβιε (ziemia chełmińska i Kociewie) – 1.

Λαμβάνοντας υπόψη τους δύο τύπους λεξικών, τα χειρόγραφα και τα έντυπα, διαπιστώνεται ότι τα περισσότερα λεξικά αριθμητικά προέρχονται από την ορεινή Μικρά Πολωνία – 7, το βοεβοδάτο του Κιέλτσε – 6, τη Μαζοβία – 5, τα Υποκαρπάθια – 4, το βοεβοδάτο του Λούμπλιν – 4, το Ποντλάσιε – 4 και τις ανατολικές παραμεθόριες περιοχές (Kresy wschodnie) – 3.

6. ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΑ ΚΑΙ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΑ ΟΡΙΑ ΤΟΥ ΛΕΞΙΚΟΥ ΤΩΝ ΠΟΛΩΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

Τα γεωγραφικά όρια του Λεξικού των πολωνικών διαλέκτων του Karlovičius είναι ευρεία. Πρόκειται για λεξικό όλων των διαλέκτων, το οποίο καλύπτει ολόκληρη την επικράτεια των πολωνικών διαλέκτων, καθώς και τις ανατολικές περιοχές, αν και όχι ομοιόμορφα. Αυτή η εδαφική ανομοιογένεια του υλικού, για την οποία έχει γίνει επανειλημμένα λόγος κατά την περιγραφή του λεξικού, προέκυψε από την κατάσταση των ερευνών εκείνης της εποχής και δεν εξαρτιόταν από τον συγγραφέα. Όπως είναι γνωστό, κυριαρχούν οι ανατολικές διάλεκτοι, ενώ οι δυτικές διάλεκτοι εκπροσωπούνται ανεπαρκώς, ιδίως εκείνες της Μεγάλης Πολωνίας και της Σιλεσίας, καθώς και οι βόρειες πολωνικές, όπως οι διάλεκτοι της Βαρμίας (Nitsch 1911 [1958]: 197, 200). Εν μέρει —όπως παραδέχτηκε ο ίδιος ο Nitsch στη συντριπτική κριτική του για το λεξικό του Karlovičius— αυτή η κατάσταση οφειλόταν σε αντικειμενικούς λόγους, συγκεκριμένα στην έλλειψη αντίστοιχων συστηματικών ερευνών στη δυτική εθνογραφική Πολωνία, καθώς και στο γεγονός ότι ο συγγραφέας του λεξικού, λόγω του τόπου γέννησης και κατοικίας του, δεν μπορούσε να εισέλθει στην περιοχή που κατείχε η Ρωσία.

Τα χρονολογικά όρια του LTŽ δεν είναι ευρεία. Περιλαμβάνει υλικό που συγκεντρώθηκε πριν από το 1896, επομένως το λεξικό καλύπτει χρονολογικά κατά κύριο λόγο τον 19ο αιώνα (πρωτίστως το δεύτερο μισό του), αν και περιστασιακά περιλαμβάνονται λέξεις από παλαιότερους αιώνες, ακόμη και από τον Μεσαίωνα. Ως προς αυτό, ο Nitsch αξιολόγησε ως εξής το λεξικό του Karlovičius:

Straipsniai / Articles

87

HALINA KARAŚ

[...] αν και στο Λεξικό βρίσκουμε εδώ κι εκεί κάποια παλαιότερη διαλεκτική λέξη, ο συγγραφέας την ενέτασσε στο έργο του εντελώς περιστασιακά και χωρίς κανένα σύστημα· επομένως έχουμε να κάνουμε μόνο με ένα λεξικό των σύγχρονων πολωνικών διαλέκτων (Nitsch 1911 [1958]: 196–197)¹⁰.

Είναι κατανοητό ότι στο λεξικό η ποσοτική και ποσοστιαία εκπροσώπηση του λεξιλογίου ορισμένων διαλέκτων και διαλεκτικών περιοχών είναι πολύ άνιση. Τα μεγαλύτερα κενά αφορούν την τεκμηρίωση του λεξιλογίου της δυτικής Πολωνίας, δηλαδή της Μεγάλης Πολωνίας και της Σιλεσίας. Κυριαρχεί το λεξιλόγιο της Μαζοβίας και της Μικρής Πολωνίας, καθώς και λεξιλόγιο από περιοχές εκτός της εθνογραφικής Πολωνίας (τα εδάφη της σημερινής Λιθουανίας, Λευκορωσίας και Ουκρανίας). Ο Nitsch επέκρινε ιδιαίτερα το λεξικό για λέξεις «αμφίβολης πολωνικότητας» (Nitsch 1911 [1958]: 197), ιδίως για δάνεια από τις δυτικές σλαβικές γλώσσες, τα οποία ενσωμάτωναν συχνά στα έργα τους τότε συγγραφείς από τις ανατολικές περιοχές της πρώην Πολωνο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, προκειμένου να προσδώσουν στα έργα τους τοπικό χρώμα. Αυτή η ανομοιογένεια του λεξιλογίου σε σχέση με το σύνολο των πολωνικών διαλέκτων οδήγησε σε αρνητικές απόψεις για το λεξικό· ωστόσο, πρέπει να θυμόμαστε ότι οφειλόταν στην κατάσταση της έρευνας εκείνης της εποχής και στην έλλειψη του αντίστοιχου υλικού από τη δυτική Πολωνία. Η κατάσταση βελτιώθηκε και το υλικό έγινε διαθέσιμο αργότερα, όταν είχε ήδη ολοκληρωθεί η σύνταξη των λημμάτων για το LTŽ του Karlovičius.

Ένα άλλο μειονέκτημα που αναφέρεται συχνά κατά την αξιολόγηση του έργου του Karlovičius είναι η ανομοιογενής τοπική τεκμηρίωση (καθώς χρησιμοποιούνται συντομογραφίες πηγών αντί για δεδομένα γλωσσικής γεωγραφίας, γεγονός που δυσχεραίνει τη χρήση του λεξικού), καθώς και τα κενά σε αυτήν. Μετά την παράθεση, στον τόμο VI, των ασαφών συντομογραφιών πηγών που αποκρυπτογράφησε ο Losius, αυτό δεν αποτελεί πλέον τόσο προφανές μειονέκτημα. Ο Karlovičius αντιλαμβανόταν τη σημασία της γεωγραφίας για το διαλεκτικό λεξιλόγιο. Στην εργασία του 1876 που παρατέθηκε προηγουμένως, Przyczynki do projektu wielkiego słownika polskiego, τόνισε την ανάγκη να προσδιορίζεται με ακρίβεια η γεωγραφική κατανομή κάθε λέξης και να εντοπίζεται ακριβώς κάθε παράθεμα σε σχέση με τα αντίστοιχα χωριά. Η άποψη του λεξικογράφου για τη γεωγραφία των λέξεων εξετάστηκε από την Elżbieta Koniusz, η οποία, αφού ανέλυσε την ιστορική γεωγραφία του λεξιλογίου της Λιθουανίας στο λεξικό του Karlovičius, διαπίστωσε ότι το LTŽ του Karlovičius δεν παρέκκλινε από την καθιερωμένη αντίληψη της εποχής για τη γεωγραφία των λέξεων και τη θέση της στις διαλεκτολογικές έρευνες· επομένως, «από αυτή την άποψη αποτελεί προϊόν της εποχής του» (Koniusz 2001: 78). Η επιστημονική βιβλιογραφία επισημαίνει αυτή τη διαφορά ανάμεσα στη θεωρία και την πρακτική του Karlovičius (πρβ. Karaś 1961: 361· Koniusz 2001: 65· Perzowa 1979: 435). Ωστόσο, αξίζει να θυμηθούμε, πρώτον, ότι ο λεξικογράφος βασίστηκε κυρίως σε συλλογές του 19ου αιώνα και παλαιότερες, οι οποίες κατά κανόνα περιείχαν μόνο γενικό προσδιορισμό του τόπου προέλευσης και μερικές φορές καθόλου (μόνο τα γλωσσάρια του τέλους του 19ου αιώνα προσδιόριζαν την τοποθεσία με σχετική ακρίβεια). Δεύτερον, η προσπάθεια ακριβέστερου εντοπισμού θα απαιτούσε πολύ χρόνο και θα καθυστερούσε σημαντικά την ολοκλήρωση του λεξικού. Η Henrika Perzowa (1979: 435) αξιολόγησε σωστά την κατάσταση: «Ο Karlovičius, μαξιμαλιστής ως προς την αντίληψη του 1876, αποδείχθηκε στην πράξη ρεαλιστής. Σύνταξε το λεξικό που ήταν σε θέση να συντάξει».

¹⁰ Μετάφραση: [...] αν και στο λεξικό βρίσκουμε εδώ κι εκεί κάποια παλαιότερη διαλεκτική λέξη, την οποία ο συγγραφέας ενέταξε στο έργο του εντελώς περιστασιακά και χωρίς κανένα σύστημα, ωστόσο πρόκειται για λεξικό των σύγχρονων πολωνικών διαλέκτων.

88

Acta Linguistica Lithuanica LXVII

Jano Karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenkų tarmių žodynas – lūžio žodynas

7. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΣΚΟΠΟΙ ΤΟΥ ΛΕΞΙΚΟΥ ΤΩΝ ΠΟΛΩΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

Ο ίδιος ο Karlovičius ανέφερε ότι το Λεξικό των πολωνικών διαλέκτων περιείχε περισσότερες από 50.000 λέξεις (Koniusz 2001: 27). Η συγγραφέας του άρθρου υπολόγισε ότι ο πρώτος τόμος περιλαμβάνει 7.688 λήμματα, στα οποία συνυπολογίζονται 5.209 πλήρη λήμματα (67,8%) και 2.479 παραπεμπτικά λήμματα (32,2%). Κατά μέσο όρο, αντιστοιχούν περίπου 7.700 λήμματα σε κάθε τόμο (ορισμένοι είναι ογκωδέστεροι). Μπορεί να γίνει κατά προσέγγιση υπολογισμός του περιεχομένου του LTŽ του Karlovičius βάσει των αρχών μέτρησης που παρουσιάστηκαν προηγουμένως —περίπου 46.000–50.000 λεξικογραφικά λήμματα, μαζί με τα παραπεμπτικά λήμματα. Πρόκειται ουσιαστικά για διαφοροποιητικό λεξικό, καθώς περιλαμβάνει κυρίως λεξιλόγιο που διαφέρει από το κοινό πολωνικό λεξιλόγιο, αν και πρόκειται —όπως επέκρινε ο Nitsch— για λεξιλογικό υλικό που ανήκει στην «καθημερινή διάλεκτο των διανοουμένων». Είναι δύσκολο να χαρακτηριστεί πλήρες λεξικό.

Εκτός από το κοινό λεξιλόγιο —σύμφωνα με την τότε λεξικογραφική παράδοση, στα γλωσσάρια λαϊκών λέξεων περιλαμβάνονταν επιλεγμένα κύρια ονόματα— ο Karlovičius συμπεριέλαβε στο Λεξικό των πολωνικών διαλέκτων επιλεγμένα ονόματα διαφόρων κατηγοριών: ανθρωπωνύμια, κυρίως μικρά ονόματα (π.χ. Danilo, Olek, Todora «Θεοδώρα», Rozwaligóra «όνομα σε παραμύθι»), παρατσούκλια (π.χ. Ruchała «χιουμοριστικό παρατσούκλι»), επώνυμα (π.χ. Szumilas), εθνωνύμια (π.χ. Rusak / Rusek «Ρώσος», Rusin, Rusnak «Ουκρανός», Szwab «Γερμανός», Szwed «Σουηδός»), γεωγραφικά ονόματα, κυρίως τοπωνύμια, όχι μόνο μεγάλων πολωνικών πόλεων (π.χ. Dłutów, Garwolin, Gdańsk, Gdów, Rado, Rudawa, Rzeszów, Rzym, Sambor, Stradom) και ονομασίες χωριών (π.χ. Daniec, Balice), παράγωγα επίθετα (π.χ. rzeszowski, dłutowski) και ονομασίες κατοίκων (π.χ. Gdańszczanin, Rudawianka), ονομασίες περιοχών (π.χ. Ruś), ονομασίες ποταμών και κορυφών (π.χ. Dniestr, Babia Góra). Αυτή την επιλογή την καθόρισε το υλικό του 19ου αιώνα, στο οποίο ο Karlovičius βασίστηκε για το λεξικό. Τα χρονολογικά όρια του λεξιλογίου που συγκεντρώθηκε στο LTŽ του Karlovičius δεν είναι ευρεία, καθώς καλύπτει ουσιαστικά το λεξιλόγιο των πολωνικών διαλέκτων του 19ου αιώνα, αν και απαντούν και παλαιότερες λέξεις, μερικές φορές ακόμη και μεσαιωνικές. Το λεξικό του Karlovičius μπορεί να θεωρηθεί συγχρονικό διαλεκτικό λεξικό.

Σύμφωνα με την πρόθεση του συγγραφέα, το λεξικό προοριζόταν για ευρύτερο αναγνωστικό κοινό και όχι μόνο για γλωσσολόγους. Γι’ αυτό τα παραθέματα αποδόθηκαν σύμφωνα με τους ορθογραφικούς κανόνες της εποχής και όχι με βάση τις αρχές της φωνητικής μεταγραφής. Τον σκοπό του LTŽ και την πρόθεση του συγγραφέα του αποτυπώνει εύστοχα μία από τις πρώτες κριτικές του έργου του Karlovičius, εκείνη του Stanisław Dobrzycki, ο οποίος έγραψε το 1904 στις σελίδες του Poradnik Językowy:

Το έργο αυτό, από επιστημονική άποψη, συγκαταλέγεται στα καλύτερα που έχει εκδώσει η πολωνική επιστήμη τα τελευταία χρόνια· θα το αξιοποιήσει ο μελετητής της πολωνικής γλώσσας, είτε ασχολείται με τη διαλεκτολογία είτε με την ιστορία της γλώσσας, θα το αξιοποιήσει ο ψυχολόγος της γλώσσας αυτής, θα το αξιοποιήσει

Straipsniai / Articles

89

HALINA KARAŚ

επίσης εθνογράφος, κοινωνιολόγος κ.λπ. – και με την πάροδο του χρόνου θα φανεί πώς αυτό το λεξικό θα καταστεί απολύτως απαραίτητο (Dobrycki 1904: 52)¹¹.

Για τον σκοπό αυτό παρατίθενται εκτενείς εθνογραφικές πληροφορίες, συχνά και λεπτομερής περιγραφή διαφόρων στοιχείων του λαϊκού πολιτισμού· έτσι το λεξικό εντάσσεται όχι μόνο στα γλωσσικά λεξικά, αλλά και στην κατηγορία των γλωσσολογικών και εθνογραφικών λεξικών.

8. ΜΙΚΡΟΔΟΜΗ ΤΟΥ ΛΕΞΙΚΟΥ ΤΩΝ ΠΟΛΩΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

Η δομή του λημματολογικού άρθρου είναι η εξής:

a) το λήμμα διακρίνεται με αραιωμένη γραφή· συνήθως είναι μία λέξη, μετά την οποία παρατίθενται φωνητικές παραλλαγές (για παράδειγμα, στο λήμμα Adwent: Agwynt, Agwent, Jadwent, Jadwynt, Jadwint, Jadwient κ.ά.)· οι παράλληλοι φωνητικοί τύποι κοινών πολωνικών λέξεων (συχνά λεξικοποιημένοι) σπάνια συνοδεύονται από παραθέματα· πρβλ., για παράδειγμα, το λήμμα:

Cmentarz: »Centyrz« Goszcz. 132. »Polana, zwana Centyrz« Siem. 113. Rozpr. XVII, 21. »Cmentach« Aten. VI, 118. »Za cmentarzę« Hilf. 130. »Do cmąt arza« ib. »Smentarz« Kuj. I, 164. Zb. XI, 121. »Cwentarz« Zb. I, 61. »Smyntárz« Rozpr. IX, 198. «Smentárz« ib. 199. »Smińtárz« Derd. 18. »Smintárz« Kętrz 58. »Swintárz« Pr.fil. IV, 257. »Cméntárz« Wisła VIII, 147. »Smętárz« Kaspr. 111. »Cyntyrz« Cer.

b) ο ορισμός της σημασίας — συνήθως συνωνυμικοί ορισμοί και ορισμοί μέσω περιγραφής, μετά το σύμβολο =·

c) εκτενέστερο παράθεμα ή απλώς σύντομο συμφραζόμενο που εικονογραφεί τη χρήση της λέξης· όταν δεν υπάρχει συμφραζόμενο, δίνεται η τοπική προέλευση του λήμματος ή της φωνητικής παραλλαγής του·

d) παραθέματα και/ή η τοπική προέλευση της λέξης, συνήθως με τη συντομογραφία της πηγής, ενίοτε με πρόσθετες πληροφορίες για τη γεωγραφική κατανομή της λέξης, τη συχνότητά της ή την ετυμολογία της, για παράδειγμα στα λήμματα:

Niewodniczy = γηραιός ψαράς, αλιέας, αυλικός υπάλληλος που επιβλέπει την αλιεία. Ust. z Litwy (παραδοσιακή λέξη, σήμερα προφανώς δεν χρησιμοποιείται K.)· Nogować = τρέχω, το σκάω. Kuj. II, 273. Wisła IV, 843.;

Siurek = αχρείος (γερμ. Schurke): »Κι εγώ δεν σε θέλω, siurku (αχρείε)« Kętrz. 54. [...]

¹¹ Μετάφραση: Από επιστημονική άποψη, το έργο αυτό είναι ό,τι καλύτερο έχει εκδώσει η πολωνική επιστήμη τα τελευταία χρόνια· θα το χρησιμοποιεί ο ερευνητής της πολωνικής γλώσσας όταν ασχολείται με τη διαλεκτολογία ή την ιστορία της γλώσσας, θα το χρησιμοποιεί και ο ψυχολόγος της ίδιας γλώσσας, καθώς και ο εθνογράφος, ο κοινωνιολόγος κ.λπ. — με την πάροδο του χρόνου θα φανεί πώς αυτό το λεξικό γίνεται απολύτως απαραίτητο.

90

Acta Linguistica Lithuanica LXVII

Jano Karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenkų tarmių žodynas – lūžio žodynas

e) μετά το σύμβολο ‖ παρατίθενται μη τυπικοί μορφολογικοί τύποι ή άλλες σημασίες πολυσήμων μονάδων (B1erwa = »owca (wyraz zgrubiały; (liet. augmentatyvas«); ‖ »B1erwa = twarz szeroka i niekrztałtna – ‘φαρδύ και άσχημο πρόσωπο«), ή φρασεολογικές εκφράσεις (για παράδειγμα, στο λήμμα Ciepły: ‖ »’Ciepłe twoje słowo’ = jeżeli ktoś coś obiecuje, o kim wątpią, żeby dotrzymał – λιθ. αν κάποιος υπόσχεται κάτι, αλλά αμφιβάλλουν αν θα κρατήσει τον λόγο του« Zb. I, 65), παρομοιώσεις (για παράδειγμα, ‖ Błogi oset = »Carduus Mariae« στο λήμμα Błogi), ή άλλες παρατηρήσεις;

f) μπορεί να υπάρχει παραπομπή σε άλλο λήμμα.

Παράδειγμα λήμματος μονοσήμαντης λέξης:

Bladusia = κοπέλα με ανοιχτόχρωμα μαλλιά: »Wyganiaj woły, bladusiu!« Kuj. II, 143. »(Gęsi) pomąciły w stawie wodę mojej bladusi« Pozn. III, 64. Wisła VIII, 491. »Ponoś mię, bladusiu, pięknie osukała« Zb. IV, 154, n 229. Βλ. Bladunia.

Παράδειγμα εκτενέστερου λήμματος πολυσήμαντης λέξης:

Żywnie: »Żywnie = ζωντανά, π.χ. έτσι δεν το έχω δει« Rozpr. VIII, 179. »Żywnie nie wiem, co staremu warzą?« Kuj. i, 270 i 271. »Tom sablom, uo zywnie zamyślis, syćko wybijes« Zb. VII, 18. ‖ »Żywnie = μόνο, αποκλειστικά, κατά βούληση, σύμφωνα με την επιθυμία« Święt. »Zapuscąły sie te wyrodki... na wsýckie jak jęno zywnie strony« Zb. VII, 45. ‖ »zywnie = πολύ, σε μεγάλο βαθμό, π.χ. πήγαινε στον γάμο και έκλαιγε πολύ στον δρόμο« (θρηνητικά) Fed. 414. »Żywnie płakała« Rog. n 131. Βλ. Rzewnie.

Ο Karlovičius συχνά επέλεγε ως λήμματα λέξεις που συγκέντρωναν ολόκληρες οικογένειες λέξεων ή κάποιο τμήμα τους, ιδίως ορισμένες παράγωγες λέξεις: υποκοριστικά ή μεγεθυντικά, καθώς και ενίοτε μορφολογικά διαφορετικούς τύπους που εξαρτώνταν από την περιοχή, για παράδειγμα ουσιαστικά που διέφεραν ως προς το γραμματικό γένος· πρβ. το λήμμα Podwórze, στο οποίο ο λεξικογράφος συγκέντρωσε περιφερειακούς τύπους, ταξινομημένους κατά γένος, και τα υποκοριστικά που παράγονται από αυτούς, π.χ.:

‖ Podwórz [...] ‖ Podwórek [...] ‖ Podwóreczek [...] ‖ Podwyrek [...] ‖ Podwyreczko [...] ‖ Podwórcę [...] ‖ Podworyszek.

Από την άποψη της επιμέλειας δεν τηρούνταν ενιαίοι κανόνες· για παράδειγμα, οι παράγωγες λέξεις μπορεί να εμφανίζονται μετά το σύμβολο ‖ (πρβ. παραπάνω Podwóreczek, Podwyreczko, Podworyszek) ή στην αρχή του λήμματος, ως δεύτερη μετά το λήμμα, πρβ.: Cierepa, Cierepka = liche naczynko (gliniane) – λιθ. «μικρό δοχείο (πήλινο)». Μερικές φορές στην αρχή του λήμματος παρατίθενται δύο φωνητικοί ή μορφολογικοί τύποι, συνδεδεμένοι ως ισότιμες παραλλαγές με τον σύνδεσμο albo «ή», όμως στη συνέχεια του λήμματος, μετά το σύμβολο ‖, εμφανίζονται άλλες παράλληλες μορφές αυτής της λέξης, πρβ.:

Bulbowiny blp. ή Bulbownik = »φυλλώματα πατάτας« O. ‖ »Bulwicze ή Bulwiny blp. = φυλλώματα πατάτας« Pr.fil. III, 367.

Straipsniai / Articles

91

HALINA KARAŚ

Τέτοιοι μορφολογικά και σημασιολογικά διαφορετικοί τύποι, ενίοτε παράγωγες λέξεις, παρατίθενται χωρίς το σύμβολο ‖, πρβλ.:

Bzducha a. Bzdziucha = είδος μανιταριού, φυτού O. (...) »Pãkacina a. Bździuch = μαύρα φραγκοστάφυλα « Zb. VIII, 257. »Bzdziuszka = jendyka, jenducha, στη Λιθουανία κατηφές = tagetes patula« Lub. I, 68. »Bzdziuch = στρογγυλό, γεμάτο σκόνη μανιτάρι « pr.fil. IV, 804. Το ίδιο και ο Osip.

Πέρα από αυτές τις αδυναμίες, τα λήμματα είναι αρκετά κατανοητά και περιέχουν πολλές σημαντικές πληροφορίες για το λεξιλόγιο που συγκεντρώθηκε. Η γεωγραφική προέλευση είναι δύσκολο να προσδιοριστεί, επειδή απαιτείται αντιπαραβολή των βιβλιογραφικών συντομογραφιών με τον κατάλογο συντομογραφιών που παρέθεσε ο Losius στον τελευταίο τόμο του λεξικού. Ωστόσο, η βιβλιογραφική πληροφορία —όπως τονίστηκε κατά τη συζήτηση του λεξικού (πρβλ. Karaś 1961: 361)— είναι ουσιαστικά πλήρης.

Ο Karlovičius παρέθετε τα παραθέματα από τις πηγές τροποποιώντας ελαφρώς την ορθογραφία τους και ενοποιώντας τον τρόπο γραφής, καθώς ήθελε να αποφύγει «την ποικιλομορφία που θα αποτελούσε εμπόδιο για τους αναγνώστες» (από την εισαγωγή του Karlovičius στο LŽT). Επέλεξε ορθογραφία σύμφωνη με την ορθογραφία της λογοτεχνικής, κοινής γλώσσας, έχοντας κατά νου το ευρύ αναγνωστικό κοινό του λεξικού. Χρησιμοποίησε μόνο λίγα ειδικά σύμβολα για ήχους που διαφέρουν από εκείνους της υπόλοιπης Πολωνίας, ιδίως για τονισμένα φωνήεντα: á, é.

9. ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ JANO KARLOVIČIUS

ΛΕΞΙΚΟ ΤΩΝ ΠΟΛΩΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

Το έργο του Karlovičius —όπως τόνισε η Elżbieta Koniusz— έγινε «αντικείμενο ποικίλων αξιολογήσεων, από ενθουσιώδεις έως ιδιαίτερα επικριτικές» (2001: 7). Αρχικά, όπως είναι γνωστό, δημοσιεύτηκαν πολύ θετικές κριτικές: του Aleksander Brückner (1901, 1902, 1904), του Stanisław Dobrzycki (1901, 1904), του Władysław Nehring (1901, 1903), του Adam Antoni Kryński (1901, 1907) και του Jan Łoś (1904). Σε αυτές τονίζονταν:

a) ο καινοτόμος χαρακτήρας του έργου του Karlovičius, το μέγεθος της πρωτοποριακής του εργασίας και οι συναφείς δυσκολίες (Brückner, Łoś)·

b) η ποικιλία του υλικού και η πληθώρα πηγών, συχνά δύσκολα προσβάσιμων (Brückner, Łoś, Dobrzycki), παρότι γινόταν αντιληπτό ότι ήταν ατελές, καθώς, σύμφωνα με τον ορισμό του Łoś, το υλικό αυτό ήταν «μια πραγματική θάλασσα που προορίζεται να την πιεις» (σύμφωνα με: Perzowa 1979: 432)·

c) η ευκολία εντοπισμού της ζητούμενης λέξης χάρη στην κοινή πολωνική ορθογραφία του λήμματος (Nehring)·

d) η απλότητα και η ακρίβεια των ορισμών (Nehring)·

e) η επισκόπηση των διαφόρων σημασιών της ίδιας λέξης (Dobrzycki)·

92

Acta Linguistica Lithuanica LXVII

Jano Karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenkų tarmių žodynas – lūžio žodynas

f) αναφορά σπάνιων γραμματικών τύπων (Neringas)·

g) επισκόπηση των διαφόρων μορφών μιας λέξης, των παραλλαγών της και των εδαφικών ορίων τους (Dobžyckis)·

h) πληθώρα παραθεμάτων — «ακριβή και επιμελώς επιλεγμένα παραθέματα» — και δυνατότητα επαλήθευσής τους ως προς την αναφερόμενη τοπική προέλευση (Dobžyckis)·

i) σύντομες παρατηρήσεις και παραπομπές του συγγραφέα (Neringas)·

j) εμπλουτισμός του λήμματος με περιγραφές εθίμων, τελετουργιών και ενδυμασίας, καθώς και με εθνογραφικά και λαογραφικά στοιχεία (Briukneris)·

k) καταλληλότητα του λεξικού για διάφορες λεξιλογικές έρευνες, και ειδικότερα για έρευνες ονοματολογίας (Neringas) και ετυμολογίας (Dobžyckis)·

l) ανάπτυξη και διάδοση των γνώσεων της διαλεκτολογίας (Dobžyckis).

Ο Losius, ολοκληρώνοντας την κριτική του έργου του Karlovičius, τόνισε τη σημασία του όχι μόνο για τη γλωσσολογία, αλλά και για την κοινωνία γενικότερα:

Όπως κάθε καλό έργο, το «Λεξικό των πολωνικών διαλέκτων» είναι εξαιρετικά χρήσιμο όχι μόνο για όσους μελετούν ειδικά τη γλώσσα, αλλά και για ευρύτερους κύκλους· ως προς την εκτέλεσή του, τον πλούτο του υλικού που περιέχει και το τεράστιο έργο που επενδύθηκε σε αυτό, αποτελεί το ωραιότερο δάφνινο φύλλο στο στεφάνι των προσφορών του Jana Karlowicza, καθώς και έναν από τους ακρογωνιαίους λίθους της πολωνικής γλωσσολογίας (Loś 1904: 180)¹².

Στις πρώτες κριτικές εμφανίζονταν κατά καιρούς επικριτικές απόψεις. Για παράδειγμα, ο Neringas επισήμανε τις ελλείπουσες πηγές, τις συντομογραφίες που δεν ήταν πάντοτε σαφείς και την έλλειψη πληροφοριών για ορισμένες «αινιγματικές» λέξεις, ιδίως ξένης προέλευσης (πρβλ. Perzowa 1979: 432).

Την πρώτη ιδιαίτερα επικριτική βιβλιοκρισία έγραψε και δημοσίευσε ο Nitsch το 1911, όταν κυκλοφόρησε το λεξικό του Karlovičius. Έκτοτε, η βιβλιοκρισία αυτή επηρέασε τις απόψεις άλλων ερευνητών για το λεξικό. Ο θεμελιωτής της πολωνικής διαλεκτολογίας επέκρινε το εξεταζόμενο λεξικό για σοβαρά σφάλματα ως προς την «αξιοπιστία του υλικού» και την «επιστημονική επεξεργασία». Ως μία από τις κύριες αιτίες των ατελειών του λεξικού του Karlovičius, ο Nitsch ανέφερε το γεγονός ότι το έργο συντάχθηκε πρόωρα, χωρίς να ληφθούν υπόψη τα χωρικά ή χρονικά όρια, ούτε, ως προς τη μορφή του, η μεθοδολογική τομή που σημειώθηκε στην πολωνική διαλεκτολογία στις αρχές του 20ού αιώνα. Ωστόσο, όταν ολοκλήρωνε το 1896 την καταγραφή αποσπασμάτων κειμένων, ο λεξικογράφος βασιζόταν ουσιαστικά μόνο στην προεπιστημονική διαλεκτολογία. Μεταξύ των σφαλμάτων και των ελλείψεων που καθορίζουν την αρνητική αξιολόγηση του λεξικού του Karlovičius, ο Nitsch απαριθμεί τα εξής:

a) ασαφής βάση επιλογής των λέξεων (για παράδειγμα, λαμβάνονται υπόψη τεχνητές λέξεις, ατομικοί νεολογισμοί, λέξεις «αμφίβολης πολωνικότητας», ιδίως διάφορες

¹² Μετάφραση: Όπως κάθε καλό πράγμα, έτσι και το Λεξικό των πολωνικών διαλέκτων είναι ένα εξαιρετικά χρήσιμο έργο, όχι μόνο για όσους μελετούν διεξοδικά τη γλώσσα, αλλά και για ένα ευρύ κοινό· και, λαμβάνοντας υπόψη την επεξεργασία και τον πλούτο του υλικού που περιέχει, καθώς και τον τεράστιο μόχθο που αφιερώθηκε σε αυτό, αποτελεί το ωραιότερο δάφνινο φύλλο στο στεφάνι των προσφορών του Jana Karlowicza και έναν από τους ακρογωνιαίους λίθους της πολωνικής γλωσσολογίας.

Straipsniai / Articles

93

HALINA KARAŠ

δάνεια από τη Ρωσία, που χρησιμοποιούνταν συχνά από συγγραφείς του Μεγάλου Δουκάτου της Λιθουανίας και της Ουκρανίας για να προσδώσουν στα κείμενά τους τοπικό χρώμα, στο λεξιλόγιο που ανήκει στην «καθημερινή διάλεκτο της διανόησης», ανθρωπωνύμια κ.ο.κ.)·

β) γεωγραφική ανομοιογένεια του υλικού (κυριαρχούν οι ανατολικές διάλεκτοι, υπερβολικά πολλές είναι οι περιφερειακές διάλεκτοι, που δεν προέρχονται από τις πολωνικές εθνοτικές περιοχές, ενώ οι δυτικές διάλεκτοι, ιδίως της Μεγάλης Πολωνίας και της Σιλεσίας, εκπροσωπούνται ανεπαρκώς)·

γ) απουσία πλήρους καταλόγου πηγών και χαρακτηρισμού της γλωσσικής τους αξίας (παραπομπές σε έργα ή επαγγελματικά διαλεκτικά κείμενα, πολύτιμα τόσο από σημασιολογική όσο και από φωνητική άποψη, σε μη επαγγελματικές συλλογές που ωστόσο είναι αξιόπιστες, σε έργα του τύπου εκείνων του Oskar Kolberg, σε λογοτεχνικά και επιστημονικά έργα και σε δημοφιλείς εθνογραφικές μελέτες), με αποτέλεσμα το επιλεγμένο λεξιλογικό υλικό να έχει αξία που δύσκολα προσδιορίζεται (και η οποία μερικές φορές είναι ασαφής ή αμφίβολη)·

δ) ανεπαρκής ποιότητα αυτών των πηγών (για παράδειγμα, αμφίβολη είναι η ποιότητα του υλικού που επιλέχθηκε από τραγούδια, χιουμοριστικά ποιήματα και παραδόσεις, ιδίως από τις ανατολικές περιοχές της πρώην Πολωνο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας)·

ε) κενά και ασυνέπεια στον εντοπισμό του υλικού, ποικίλοι τρόποι παραπομπής στο ίδιο έργο, ανακρίβειες στις παραθέσεις·

στ) σε πολλά σημεία, εσφαλμένη και ελλιπής παρουσίαση της μορφολογίας των διαλέκτων, η οποία δεν επιτρέπει να σχηματιστεί εικόνα για τη γεωγραφική εξάπλωση αυτών των τύπων, καθώς και ελεύθερο και ελλιπές συντακτικό υλικό·

ζ) απουσία επεξήγησης και παραπομπών σχετικά με τη δομή (το σύστημα) του λεξικού·

η) ορθογραφικό χάος, ασυνέπεια στη χρήση απλοποιημένης ορθογραφίας των παραθεμάτων, ανακρίβειες στις καταγραφές, αδιαφορία «για την επιστημονική αξία των καταγραφών και αγνόηση των καλύτερων ανάμεσά τους, προτίμηση των χειρότερων», έλλειψη επεξηγήσεων αυτής της ορθογραφίας («οι κανόνες χρησιμοποιούνται σε διάφορα σημεία του λεξικού με διαφορετικό τρόπο, εντελώς ελεύθερα και απρόσεκτα», σ. 210)·

θ) υπερβολικά πολλά λήμματα-παραπομπές, πλασματικοί τύποι λημμάτων, που προκύπτουν από την «απερίσκεπτη και άκριτη αντιμετώπιση των πηγών», καθώς και «παράβλεψη των φωνητικών κανόνων», σ. 215)·

ι) ασαφές σύστημα τόσο στο επιμέρους λήμμα όσο και στο σύνολο του έργου·

ια) απουσία συζήτησης για το σύστημα διάταξης των σημασιών και έλλειψη οργάνωσης των σημασιών των πολυσήμων λέξεων.

Στα συμπεράσματα ο Nitsch έγραφε:

Άλλο ζήτημα είναι ότι ανέλαβε ένα έργο πέρα από τις δυνάμεις ενός ανθρώπου, ότι ήδη κατά τη συλλογή του υλικού δεν κατόρθωσε να πετύχει την πληρότητα, πολύ λιγότερο δε να το υποβάλει στην αναγκαία κριτική, και ότι γενικά ολόκληρη η εκτέλεση χωλαίνει από κάθε άποψη. Έπρεπε να τονίσω σαφώς αυτή την πλευρά, τόσο περισσότερο όσο συχνότεροι είναι οι άκριτοι ενθουσιασμοί για το Λεξικό, ώστε να συνειδητοποιήσουμε ξεκάθαρα ότι δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε με αυτόν τον τρόπο, ότι ακόμη και πριν από δεκαπέντε χρόνια ήταν ανεπαρκές

94

Acta Linguistica Lithuanica LXVII

Jano Karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenkų tarmių žodynas – lūžio žodynas

και θα ήταν σήμερα καθαρός αναχρονισμός (...). Διότι ακριβώς η παντελής έλλειψη μεθόδου, η απροκάλυπτη περιφρόνηση για οποιοδήποτε ακριβές και ενιαίο σύστημα προκαλούσαν αυτό το πλήθος ανακριβειών του λεξικού, που δεν του επέτρεπαν ποτέ να το εμπιστευτεί κανείς χωρίς να ανατρέξει στις πηγές. (...) ολόκληρο το εγχείρημα ήταν σαφώς πρόωρο. Από πολλές απόψεις πράγματι έτσι είναι, και χωρίς λεπτομερείς συστηματικές εργασίες (...) δεν μπορεί κανείς να σκεφτεί κάποια «σύνταξη ενός κώδικα διαλέκτων», όχι μόνο «λαμπρού», αλλά ούτε καν μετριοπαθούς. Γι’ αυτό το υπό συζήτηση έργο δεν αποτελεί ακόμη «θεμέλιο» για αυτή τη «σύνταξη». Κι όμως, είναι καλό που υπάρχει· είναι καλό που έχουμε τουλάχιστον έναν τέτοιο ευρετήριο, που αναδεικνύει ταυτόχρονα τις διάφορες ελλείψεις στον τομέα αυτό και την ανάγκη για ένα διαφορετικό είδος εργασίας – στον XX αιώνα – αν πρόκειται ποτέ να αποκτήσουμε έναν «Thesaurus» των πολωνικών διαλέκτων¹³.

Ο κριτικός αναγνώρισε ότι το έργο ήταν υπερβολικά πρόωρο· ωστόσο, παρά το γεγονός ότι η ολοκλήρωση ενός δεύτερου επιστημονικού λεξικού όλων των διαλέκτων προβλέπεται (με τον σημερινό ρυθμό εργασίας) ακόμη και μετά από 40 χρόνια (Popowska-Tabor­ska 2006: 42), πρέπει να χαιρόμαστε που το λεξικό, αν και ανολοκλήρωτο, εκδόθηκε ολόκληρο. Στο πλαίσιο αυτό, η άποψη προφανώς χάνει την αξία της.

Με την πάροδο του χρόνου, οι απόψεις για το Λεξικό των πολωνικών διαλέκτων μετριάστηκαν, καθώς αναδείχθηκαν τα προτερήματα του έργου και αξιολογήθηκαν με γνώμονα την αντιστοιχία τους προς τη λεξικογραφία του XIX και του XX αιώνα.

Οι μεταγενέστερες απόψεις, διατυπωμένες από την οπτική μιας μεγαλύτερης χρονικής απόστασης, έδειξαν ότι το λεξικό του Καρλόβιτς είναι επιστημονικό έργο, καταρτισμένο σύμφωνα με την τέχνη της λεξικογραφίας του XIX αιώνα και βασισμένο στις γνώσεις της διαλεκτολογίας της εποχής. Σήμερα, πολλά χρόνια μετά την αυστηρή κριτική του Νίτσου για το λεξικό, οι διατυπωμένες απόψεις καταδεικνύουν τη σημασία του υπό εξέταση έργου.

Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η τοποθέτηση του Μετσίσλαβ Καράς (Mieczysław Karaś), ο οποίος, μολονότι διαπίστωνε ότι το λεξικό του Καρλόβιτς δεν εισήγαγε νέες μεθοδολογικές λύσεις, τόνιζε ότι αποτυπώνει εύστοχα τις ερευνητικές βάσεις της καμπής του XIX και του XX αιώνα και υπογράμμιζε ιδιαίτερα τη σημασία του:

Αναμφίβολα, η σημασία του Λεξικού των πολωνικών διαλέκτων είναι τεράστια και, παρά τις πολλές ελλείψεις που έχουν επανειλημμένα επισημανθεί, αποτελεί ένα σημαντικό στάδιο στην ανάπτυξη της πολωνικής διαλεκτικής λεξικογραφίας.

¹³ Μετάφραση: Άλλο ζήτημα είναι ότι ο [Καρλόβιτς] ανέλαβε ένα έργο που ξεπερνούσε τις δυνάμεις ενός ανθρώπου· ακόμη και κατά τη συλλογή του υλικού δεν κατάφερε να φτάσει στην πληρότητα, πόσο μάλλον να το παρουσιάσει στους επικριτές, γι’ αυτό η όλη προετοιμασία ήταν αποτυχημένη από κάθε άποψη. Έπρεπε να τονίσω με σαφήνεια αυτή την πλευρά· η αφθονία των άκριτων απόψεων για το λεξικό πρέπει να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε ξεκάθαρα ότι δεν μπορούμε να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε έτσι. Είναι προφανές ότι ακόμη και πριν από δεκαπέντε χρόνια το λεξικό ήταν ελλιπές· σήμερα θα ήταν απλώς αναχρονισμός [...]. Η έλλειψη μεθοδικότητας, ακόμη και η αδιαφορία για ένα ακριβέστερο ή ενιαίο σύστημα, οδήγησαν σε ένα ανακριβές λεξικό, στο οποίο δεν μπορεί κανείς να εμπιστευτεί ποτέ χωρίς να συμβουλευτεί τις πηγές. [...] ολόκληρο το εγχείρημα ήταν υπερβολικά πρόωρο. Από διάφορες απόψεις αυτό έχει σημασία· χωρίς λεπτομερέστερες συστηματικές εργασίες [...] δεν μπορεί κανείς να σκεφτεί κάποια «δομή ενός κώδικα διαλέκτων», ακόμη κι αν είναι πολύ μετριοπαθής. Επομένως, το υπό εξέταση έργο δεν αποτελεί «θεμέλιο» για αυτή τη «δομή». Ωστόσο, είναι καλό που [υπάρχει], καλό που έχουμε έστω και έναν τέτοιο ευρετήριο, το οποίο υποδεικνύει παράλληλα τις διάφορες ελλείψεις σε αυτόν τον τομέα και την επιδίωξη του XX αιώνα – έναν Thesaurus των πολωνικών διαλέκτων.

Straipsniai / Articles

95

HALINA KARAŚ

μια στιγμή εξαιρετικής σημασίας. [...] ήδη κατά την εκτύπωση του έργου του Καρλόβιτς γινόταν αντιληπτό ότι το λεξικό του ήταν μόνο ένα σημαντικό στάδιο στην ανάπτυξη της έρευνας των διαλέκτων, το οποίο έκλεινε απλώς τον λεξικογραφικό απολογισμό του XIX αιώνα. (Karaś 1961: 363)¹⁴.

Παρόμοια αξιολόγηση διατύπωσε το 1979 η Χενρίκα Πεζόβα, επισημαίνοντας τον ρόλο του Καρλόβιτς ως πρωτοπόρου στην επιστημονική γλωσσολογία, την επιστημονική του αντίληψη για τη σύνταξη λεξικού της διαλεκτικής λεξικής, καθώς και τις δυνατότητες που υπήρχαν τότε για την εκπόνηση ενός τέτοιου λεξικού (Perzowa 1979: 434–435).

10. ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΤΟΥ JANO KARLOVIČIAUS ΛΕΞΙΚΟΥ ΠΟΛΩΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

Οι σύγχρονες μελέτες του Karlovičius Λεξικού πολωνικών διαλέκτων αναδεικνύουν τα έως τώρα αποσιωπημένα πλεονεκτήματά του, χωρίς να αρνούνται τα προφανή μειονεκτήματα και εξετάζοντας τις αιτίες τους. Η Elžbieta Koniusz, η οποία μελέτησε το λεξιλόγιο της ιστορικής Λιθουανίας στο Λεξικό πολωνικών διαλέκτων του Karlovičius, τόνισε ότι η αντικειμενική αξιολόγηση αυτού του έργου πρέπει να γίνει υπό το πρίσμα της εποχής κατά την οποία δημιουργήθηκε. Αν ο Karlovičius είχε αποφασίσει να αλλάξει τη σύλληψη του έργου, την οποία είχε ήδη μελετήσει και άρχισε να υλοποιεί, να επιλέξει και να συμπληρώσει το υλικό των πηγών, το λεξικό δεν θα είχε γραφτεί ποτέ. Η «συλλογή» του Karlovičius, παρά ορισμένες ελλείψεις, θεωρείται από τους σύγχρονους χρήστες χρήσιμη ως προς τη γεωγραφική της κάλυψη και όχι «αναχρονικός κατάλογος λέξεων» (Koniusz 2001: 78–79).

Παρομοίως, η Joanna Okoniowa, αρχισυντάκτρια της νέας έκδοσης του Λεξικού πολωνικών διαλέκτων της Κρατικής Ακαδημίας Επιστημών, αξιολογεί θετικά το έργο του Karlovičius, επισημαίνοντας ότι «γενιές μελετητών αντλούσαν και εξακολουθούν να αντλούν από αυτό όχι μόνο πλούσιο υλικό, αλλά και έμπνευση και ιδέες για ερμηνεία». Αναφερόμενη στην επικριτική βιβλιοκρισία του Nitsch, τόνισε ότι το κύρος του θεμελιωτή της πολωνικής επιστημονικής διαλεκτολογίας ήταν τόσο μεγάλο, ώστε «η προσβλητική και, σε πολλά σημεία, αρνητική αξιολόγηση προσκολλήθηκε για πολύ καιρό στο λεξικό του Karlovičius». Μόνο πρόσφατα αναζωπυρώθηκε το ενδιαφέρον για το Λεξικό πολωνικών διαλέκτων ως υποτιμημένη πηγή γλωσσολογικών μελετών (Okoniowa 2003: 249).

Οι παραπάνω αξιολογήσεις του Λεξικού πολωνικών διαλέκτων του Karlovičius δείχνουν πώς η συνεκτίμηση της εποχής κατά την οποία δημιουργήθηκε, η μεγαλύτερη χρονική απόσταση και η εμπειρία από την εκπόνηση νέου λεξικού πολωνικών διαλέκτων βάσει της σύλληψης του Nitsch, η οποία αργότερα τροποποιήθηκε από τον Mieczysław Karaś, αρχισυντάκτη του Λεξικού των Πολωνικών Διαλέκτων της Κρατικής Ακαδημίας Επιστημών και του

¹⁴ Μετάφραση: Αναμφίβολα, η σημασία του Λεξικού πολωνικών διαλέκτων είναι τεράστια και, παρά τις πολυάριθμες και συχνά τονιζόμενες ελλείψεις του, είναι πολύ σημαντικό για την αναπτυσσόμενη πολωνική διαλεκτική λεξικογραφία. [...] Κατά την εκτύπωση του έργου του Karlovičius έγινε αντιληπτό ότι το λεξικό του αποτελεί σημαντικό σταθμό στην εξέλιξη των διαλεκτολογικών μελετών, ολοκληρώνοντας μόνο τα επιτεύγματα της λεξικογραφίας του XIX αιώνα.»

96

Acta Linguistica Lithuanica LXVII

Jano Karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenkų tarmių žodynas – lūžio žodynas

των συνεχιστών του, επηρέασε την άποψη για αυτό το έργο. Δείχνουν πόσο ουσιαστικά άδικη και προσβλητική ήταν η βιβλιοκρισία του Nitsch, παρά την εγκυρότητα των ουσιωδών παρατηρήσεων και των επιστημονικών συμπερασμάτων του, τα οποία διατυπώθηκαν ήδη υπό το πρίσμα μιας νέας εποχής στην επιστήμη και μιας νέας σύλληψης για το διαλεκτικό λεξικό. Ο συγγραφέας της βιβλιοκρισίας, αξιολογώντας το λεξικό, δεν έδωσε επαρκή προσοχή σε ουσιώδεις παράγοντες, όπως η τότε λεξικογραφική πρακτική, η κατάσταση των μελετών των πολωνικών λαϊκών διαλέκτων και της διαλεκτολογίας εκείνη την εποχή, η πρακτική ανάγκη να ολοκληρωθεί το λεξικό όσο το δυνατόν γρηγορότερα, ο υπερβολικός όγκος του υλικού ώστε να μπορεί να το επιμεληθεί ένας μόνο άνθρωπος κ.ά. Σήμερα, το λεξικό και ο συγγραφέας του αξιολογούνται δικαίως, με την επισήμανση ότι το λεξικό του Karlovičius εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό και ανεκτίμητο βοήθημα για τη μελέτη του λεξιλογίου των διαλέκτων και, όπως επιβεβαιώθηκε, πηγή για το νέο Λεξικό πολωνικών διαλέκτων της Κρατικής Ακαδημίας Επιστημών. Ο Karlovičius δικαίως έβλεπε σε αυτό «τα θεμέλια για την υπέροχη δομή του κώδικα των διαλέκτων μας».

* * *

Ολοκληρώνοντας, αξίζει να θυμηθούμε τη γνώμη του Stefan Żeromski για τη συμβολή του Karlovičius στην ανάπτυξη της πολωνικής διαλεκτολογίας, διατυπωμένη με εξαιρετική ακρίβεια και ευστοχία στο έργο Snobizm i postęp:

Ο Jan Karłowicz προσέφερε εξαιρετικές υπηρεσίες στη μελέτη των διαλέκτων. Δεν περιορίστηκε στο να φροντίσει για την έκδοση του «Λεξικού πολωνικών διαλέκτων»· κατάφερε επίσης να βρει και να ενθαρρύνει μια ολόκληρη σειρά συνεργατών, οι οποίοι, χάρη στην πρωτοβουλία και την καθοδήγησή του, άρχισαν να συγκεντρώνουν υλικό και να καταρτίζουν τοπικά λεξικά. Την εποχή του Jan Karłowicz υπήρχε ένα οργανωμένο πνευματικό κίνημα· διακρινόταν ένα «ρεύμα» που κατευθυνόταν προς τη λαογραφία και τη συγκέντρωση υλικού από τις λαϊκές διαλέκτους (κατά: Karaś 2011: 92–93)¹⁵.

LITERATŪRA

Brückner Aleksander 1904: Prace słownikowe. – Życie i prace Jana Karłowicza (1836–1903). Książka zbiorowa wydana staraniem i nakładem redakcji „Wisły”. Warszawa, 165–176.

Bystroń Jan 1926: Wstęp do ludoznawstwa polskiego. Lwów.

Cygan Stanisław 2009: Mniej znane „dawne” quasi-kwestionariusze do badań dialektów polskich. – Poradnik Językowy 9, 59–75.

¹⁵ Vertimas: Ypatingus nuopelnus dialektologijai pelnė Janas Karlovičius. Jis ne tik išleido Lenkų tarmių žodyną, bet ir sugebėjo surasti ir paskatinti daugelį darbuotojų, kurie jo iniciatyva ir jam vadovaujant pradėjo kaupti medžiagą ir sudarinėti vietinius žodynus. Jano Karlovičiaus laikais vyko akivaizdus protų judėjimas, buvo matoma etnografijos ir liaudies tarmių kaupimo „srovė“ (pagal: Karaś 2011: 92–93).

Straipsniai / Articles

97

HALINA KARAŚ

Dobrzycki Stanisław 1904: Zdobycze językoznawstwa polskiego. – Poradnik Językowy 50–52.

F1135-10-: Lietuvos valstybės istorijos archyvas, Jano Karlovičiaus fondas.

Karaś Halina 2010: Polskie słowniki gwarowe – dzieje, typologia, metody opracowania. – Poradnik Językowy 4, 72–104.

Karaś Halina 2011: Polska leksykografia gwarowa. Warszawa: Uniwersytet Warszawski.

Karaś Halina 2012: O potrzebie badań nad życiem naukowym przełomu XIX i XX wieku. Jan Karłowicz jako animator ówczesnego „ruchu umysłowego”. – Poradnik Językowy 5 (atiduotas spaudai).

Karaś Mieczysław 1961: Z historii badań nad słownictwem gwarowym. – Język Polski 41(3), 161–180; 41(5), 355–369.

Karłowicz Jan 1878: Przyczynki do projektu wielkiego słownika. – Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Filologicznego Akademii Umiejętności IV/1876, s. XIV–XCIV.

Karłowicz Jan 1871: Poradnik dla zbierających rzeczy ludowe, napisał dr. Jan Karłowicz, Warszawa.

Kaupuž Anna, Smułkowa Elżbieta 1984: Nieznane prace Jana Karłowicza o języku polskim na Wileńszczyźnie. – Studia nad polszczyzną kresową 3, red. J. Rieger, W. Werenicz, Wrocław–Warszawa, 82–90.

Koniusz Elżbieta 1996: Polszczyzna wileńska w „Słowniku gwar polskich“ Jana Karłowicza. – Wilno i Kresy północno-wschodnie 3, Polszczyzna kresowa, red. E. Feliksiak i B. Nowowiejski, Białystok, 125–141.

Koniusz Elżbieta 2001: Polszczyzna z historycznej Litwy w „Słowniku gwar polskich“ Jana Karłowicza. Kielce: Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej.

Koniusz Elżbieta 2005: Jan Karłowicz jako językoznawca, etnograf i folklorysta – w setną rocznicę śmierci (1836–1903). – Studia Filologiczne Akademii Świętokrzyskiej 18, Kielce: Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej, 7–17.

Koniusz Elżbieta 2005a: Dziedzictwo kulturowe Wielkiego Księstwa Litewskiego w pracach leksykograficznych Jana Karłowicza. – Kultura i języki Wielkiego Księstwa Litewskiego, red. Maria Teresa Lizisowa. Kraków: Collegium Columbinum, 145–159.

Koniusz Elżbieta 2008: Wyrazy ekspresywne z historycznej Litwy w „Słowniku gwar polskich“ Jana Karłowicza. – Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica 4, red. M. Karamańska, E. Młynarczyk, E. Stachurski. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, 179–186.

Kryński Adam Antoni 1904: Jan Karłowicz jako językoznawca. – Życie i prace Jana Karłowicza (1836–1903). Książka zbiorowa wydana staraniem i nakładem redakcji „Wisły”, Warszawa, 120–164.

98

Acta Linguistica Lithuanica LXVII

Jano Karlovičiaus indėlis į dialektologijos tyrimus. Lenky tarmių žodynas – lūžio žodynas

Leszczyński Zenon 1998: O dziewiętnastowiecznych początkach dialektologii polskiej. – Teoretyczne, badawcze i dydaktyczne założenia dialektologii, red. S. Gala. Łódź, 69–75.

Łoś Jan 1904: Znaczenie „Słownika gwar polskich”. – Życie i prace Jana Karłowicza (1836–1903). Książka zbiorowa wydana staraniem i nakładem redakcji „Wisły”, Warszawa, 176–180.

Nehring Władysław 1901: Jan Karłowicz, „Słownik gwar polskich“. Tom pierwszy A do E. 1900, str. 455, 8-e. – Materiały i Prace Komisji Językowej Akademii Umiejętności w Krakowie 1(1), 161–164.

Nitsch Kazimierz 1911: Recenzja „Słownika gwar polskich“ J. Karłowicza. – Wybór pism polonistycznych 4. Pisma dialektologiczne. Wrocław-Kraków, 1958, 195–225.

Nowowiejski Bogusław, red., 2009: Dziewiętnastowieczne słowniczki gwarowe z Polski północno-wschodniej. Białystok.

Okoniowa Joanna 2003: Jan Karłowicz. W setną rocznicę śmierci. – Język Polski 83(4–5), 246–250.

Okoniowa Joanna 2006: Stan obecny perspektywy ogólnopolskiego słownika gwarowego. – Studia Dialektologiczne 3, red. J. Okoniowa. Kraków, 11–19.

Okoniowa Joanna 2012: Słownik gwar polskich Jana Karłowicza. Dziedzictwo. Inspiracje. Wyzwania. – Prace Filologiczne (atiduotas spaudai).

Perzowa Henryka 1979: Jan Karłowicz jako dialektolog. – Poradnik Językowy 9, 426–436.

Popowska-Taborska Hanna 2006: Obecny stan prac nad „Słownikiem gwar polskich“. – Studia Dialektologiczne 3, red. J. Okoniowa. Kraków, 21–22.

Rutkowska Krystyna 2012: Zasługi Jana Karłowicza dla języka i folkloru litewskiego. – Poradnik Językowy (atiduotas spaudai).

Sawaniewska-Mochowa Zofia 2003: Polscy miłośnicy języka i folkloru litewskiego w XIX wieku. – Acta Baltico-Slavica 27, 73–95.

Sawaniewska-Mochowa Zofia 1990: Poradnik Jana Karłowicza jako źródło poznania potocznej polszczyzny północnokresowej. Słownictwo. Warszawa: Uniwersytet Warszawski.

Urbańczyk Stanisław 1993: Dwieście lat polskiego językoznawstwa (1751–1950), Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

Woźniak Kazimierz 2000: Stan polskiej leksykografii gwarowej pod koniec XX wieku. – Słowiańskie słowniki gwarowe, red. Hanna Popowska-Taborska. Warszawa, 17–51.

ŻiPJK 1904: Życie i prace Jana Karłowicza (1836–1903). Książka zbiorowa wydana nakładem i staraniem „Wisły“, Warszawa.

Straipsniai / Articles

99

HALINA KARAŚ

Jan Karłowicz’s contribution to dialectology. Słownik gwar polskich [Dictionary of Polish Dialects] as a breakthrough project

SUMMARY

The paper discusses the contribution of Jan Karłowicz (1836–1903) to the development of Polish dialectology, and presents the “Dictionary of Polish Dialects” as a major breakthrough in the Polish dialectal lexicography. Jan Karłowicz, who has been long fiercely, though unjustly, criticized as a linguist (lexicographer and dialectologist), is currently re-discovered and esteemed as an organizer of scientific life. Karłowicz’s contribution to the research on dialects is much more serious than what it has hitherto been considered, and it involves an aspect of his work that has been scarcely emphasized and appreciated; namely, ethnographical and dialectological field studies that he initiated and organized.

His organizational work is attested in the prolific correspondence preserved e.g. in the Lithuanian State Historical Archives. It exemplifies Karłowicz’s co-operation with both professional scientists and laymen (enthusiasts of folklore, dialects and of broadly understood folk culture) as far as collecting ‘folk objects’ is concerned. The majority of his co-operators worked for the ethnographical journal “Wisła” that was edited by Karłowicz, and wrote articles devoted to folk culture, as well as compiled dialectal dictionaries of particular villages or small regions. Thus, the Vilnius archives mirror vividly Karłowicz’s work as an organizer and collector of information on both Polish and – what is important – Lithuanian dialects. His contribution to the Lithuanian studies and Lithuanian dialectology has hitherto been little acknowledged, nonetheless currently this aspect of his work is much more often pointed to.

Undoubtedly, Karłowicz’s major dialectological work is Słownik gwar polskich (1900–1911) [Dictionary of Polish Dialects] which has begun a new era in the history of the Polish dialectal lexicography. Though it still draws on previously published dictionaries, it can be described as a breakthrough project that marks the ending of the second period of the Polish dialectal lexicography and opens a new one. This conclusion is based on two features of Karłowicz’s dictionary. Firstly, as compared to previously complied dictionaries, its content and source data are immense. Secondly, it’s the first complete Slavonic dictionary (and actually the only one) covering all the dialects (except for the emigrant ones), although with a variable degree of precision. While many shortcomings of the dictionary have been pointed to from the day of its publication, it remains a valuable source of information on dialectal vocabulary. The paper discusses mainly the content of the dictionary, its sources, concept, methodology applied, as well as various opinions on the dictionary.

Įteikta 2012 m. rugsėjo 26 d.

HALINA KARAŚ

Varšuvos universitetas, Lenkų kalbos institutas

Krakowskie Przedmieście g. 26/28, 00-927 Warszawa, Polska

[email protected]

100

Acta Linguistica Lithuanica LXVII