REGINA KOŽENIAUSKIENĖ

Πανεπιστήμιο του Βίλνιους

ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΤΗΣ ΑΝΑΠΛΑΣΜΕΝΗΣ ΦΡΑΖΕΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΑ ΜΜΕ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΛΕΞΕΙΣ: αναπλασμένη φραζεολογία, συντακτικά καταστροφικά σχήματα, συσσώρευση, υπερβατό, παρεμβολή, παρένθεση.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Σε όλο τον κόσμο, η ζωντανή γλώσσα, ακόμη και μια τόσο παλιά όπως η λιθουανική, ανανεώνεται διαρκώς και προσαρμόζεται στις επίκαιρες ανάγκες της εποχής. Η αναδημιουργία της φραζεολογίας είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα γλωσσικής ανανέωσης: εκφράσεις που μοιάζουν να έχουν παγιωθεί για πάντα, ενιαίες, αδιαίρετες και με σταθερή λεξική και γραμματική δομή, καθώς και ευρέως διαδεδομένα παραθέματα, μεταβάλλονται υφολογικά και σημασιολογικά. Το σημαντικότερο είναι ότι αυτή η ανανέωση δεν έχει τέλος: κάθε φορά, ο συγγραφέας επικαιροποιεί ακόμη και την ίδια έκφραση και την τροποποιεί δημιουργικά με διαφορετικό τρόπο, προσαρμόζοντάς την σε νέες συνθήκες και σε νέα συμφραζόμενα¹. Αυτό μαρτυρεί την «υγεία» της γλώσσας: είναι δυναμική, ανοιχτή και προσπαθεί να προσαρμοστεί στη ζωντανή πραγματικότητα².

Στο άρθρο αυτό υιοθετείται μια ευρεία αντίληψη της φραζεολογίας³, της οποίας το σημαντικότερο διακριτικό γνώρισμα είναι η παγίωση της έκφρασης και σύμφωνα με την οποία στη φραζεολογία θα εντάσσαμε όχι τόσο τους παραστατικούς φρασεολογισμούς (στο άρθρο αυτό

¹ Για παράδειγμα, μπορεί κανείς να βρει δεκάδες εντελώς διαφορετικές παραλλαγές του τίτλου του γνωστού μυθιστορήματος του Jonas Avyžius Η εποχή που ερημώνουν τα αγροκτήματα: από την έλλειψη χρημάτων και την αποτίμηση της κατάστασης του «Sodra» έως τις μεταμορφώσεις της τηλεόρασης και τον χαρακτηρισμό της συμπεριφοράς των πολιτικών. Ακολουθούν μερικά παραδείγματα: Εποχή μείωσης των χρημάτων, Εποχή της πλήρους ερήμωσης της τηλεόρασης, Εποχή περίφραξης οικοπέδων, Τώρα είναι η εποχή της περιήγησης ανάμεσα στα κανάλια, Εποχή ερήμωσης του Sodra κ.ο.κ. (όλες οι παραλλαγές προέρχονται από κείμενα του Skirmantas Valulis, εκτός από την τελευταία, που είναι της Eugenija Gribauskienė).

² http://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/v-alisauskas-kalbininkas-turi-buti-tarnas-o-ne-diktatorius.d?id=61285085#ixzz2S6oIKFCG.

³ Ο Juozas Pikčilingis, στο έργο Υφολογία της λιθουανικής γλώσσας, ενέταξε στο κεφάλαιο «Φραζεολογία», πέρα από τους φρασεολογισμούς, και δημοφιλή λογοτεχνικά παραθέματα, «φτερωτές» φράσεις και βιβλικές εκφράσεις (βλ. Pikčilingis 1975: 361–370). Ο Kazimieras Župerka, εξετάζοντας τους τρόπους επικαιροποίησης της διαφημιστικής γλώσσας, αναφέρει από κοινού όχι μόνο τη διασκευή φρασεολογισμών, αλλά και παραθεμάτων από γνωστά κείμενα, παροιμιών, γνωμικών, αποφθεγμάτων, στίχων ποιημάτων, μοτίβων τραγουδιών και γνωστών (διαφημιστικών) συνθημάτων, καθώς και την παράφρασή τους (αναπλάσεις), φαινόμενα που ανήκουν στη διακειμενικότητα (Župerka 2008: 89–90). Την ίδια άποψη συμμερίζεται και η συγγραφέας του παρόντος άρθρου (βλ. Koženiauskienė 2013: 60–86).

R. KOŽENIAUSKIENĖ. Perkurtos frazeologijos žaismas žiniasklaidoje

149

(λίγα), όσο και γενικά ευρέως χρησιμοποιούμενες σταθερές εκφράσεις διαφόρων τύπων, «καθώς και τέτοιες μονάδες της μικρής λαογραφικής παράδοσης, όπως παροιμίες, παροιμιακές φράσεις, αινίγματα, γρίφους, στοιχεία από παραμύθια, παιχνίδια, αριθμητικά στιχάκια και μιμήσεις· επιπλέον, κατάρες, λόγια διαφόρων τελετουργιών και προσευχών, φράσεις εθιμοτυπίας και άλλες εκφράσεις ευγένειας, αποφθέγματα, γνωμικά, γνωστά σε όλους παραθέματα ή υπαινιγμούς σε αυτά, συνθήματα, προειδοποιήσεις, λεκτικά στοιχεία διαφημίσεων και γενικά κάθε λογής εκφράσεις που δεν εντάσσονται στις προηγούμενες κατηγορίες, εφόσον είναι αρκετά παγιωμένες, ευρέως διαδεδομένες, ανακαλούνται από τη μνήμη και τα ελλείποντα μέρη τους μπορούν εύκολα να συναχθούν» (Marcinkevičienė 2001: 83).

Η σχέση της παραδοσιακής⁴ και της αναπλασμένης⁵ φρασεολογίας θυμίζει αρχαία παλίμψηστα⁶. Λόγω της έλλειψης γραφικής ύλης, σε ακριβά παπύρους ή περγαμηνές έσβηναν παλαιά κείμενα και έγραφαν νέα· μερικές φορές ένα δεύτερο κείμενο αντικαθιστούσε ένα τρίτο κ.ο.κ. Το αρχικό ή ακόμη και το δευτερεύον κείμενο διαφαινόταν και ορισμένες φορές μπορούσε κανείς να διαβάσει τι είχε γραφτεί προηγουμένως πάνω τους. Κάποτε αυτά τα κείμενα συμπλήρωναν εντελώς τυχαία το ένα το άλλο, ενώ άλλοτε δημιουργούσαν παραφωνία, προκαλώντας χαμόγελο, ίντριγκα και έκπληξη. Παρόμοια, η αναπλασμένη φρασεολογία δεν διαγράφει από τη μνήμη του αποδέκτη τη συνήθη έκφραση, ακόμη κι όταν ενίοτε έρχεται σε αντίθεση μαζί της· περισσότερο μάλιστα, αυτή και τα συμφραζόμενά της λένε όλα όσα ο συγγραφέας δεν είπε, αλλά ήθελε να υποδηλώσει παιχνιδιάρικα, σε εντελώς διαφορετικό χρόνο, υπό μεταβαλλόμενες συνθήκες ζωής και περιστάσεις, για άλλους πρωταγωνιστές.

Η αναπλαστική επεξεργασία της φρασεολογίας έχει αποτελέσει αντικείμενο μελέτης Λιθουανών και ξένων επιστημόνων. Στη Λιθουανία αφιερώθηκε σε αυτήν διδακτορική διατριβή (Butkutė 2010), στην οποία παρουσιάζονται διάφοροι τρόποι τροποποίησης της φρασεολογίας: από την επέκταση της σύνθεσής της, την αλλαγή της σειράς των συστατικών και την παράλειψή τους έως την ανάπτυξη σε ευρύτερο συμφραζόμενο. Ωστόσο, πολλές πτυχές του θέματος παραμένουν ανεξερεύνητες και επίκαιρες. Στο παρόν άρθρο επιχειρείται για πρώτη φορά να εξεταστεί η αναπλασμένη φρασεολογία από νέα οπτική: περιγράφεται και αναλύεται στο πλαίσιο των συντακτικών σχημάτων που τη συνοδεύουν. Η ίδια η φρασεολογία είναι συνήθως παραστατική και σημασιολογικά πλούσια, όμως οι συντακτικές μορφές που την περιβάλλουν της προσδίδουν ακόμη περισσότερο παιγνιώδη χαρακτήρα και νέο περιεχόμενο από υφολογική άποψη.

Αντικείμενο του άρθρου είναι τα πιο πρόσφατα δημοσιογραφικά κείμενα του 2013⁷ (κύρια πηγή είναι οι διαδικτυακές εφημερίδες Lrytas.lt, Respublika.lt, Delfi.lt,

⁴ Επίσης: οι συνήθεις, καθιερωμένες.

⁵ Επίσης: οι περιστασιακές, ανανεωμένες, παραφρασμένες.

⁶ Gr. palimpsēstos – ξυσμένος εκ νέου.

⁷ Κριτικά, πολεμικά και πολιτικά σχόλια και κύρια άρθρα αξιολογικού χαρακτήρα, γραμμένα σε δημοσιογραφικό ύφος.

150

KALBOS KULTŪRA | 86

15min.lt, TV antena) χρησιμοποιείται αναπλασμένη φρασεολογία και το πλαίσιο των συντακτικών σχημάτων που τη συνοδεύουν. Στόχος είναι να καταδειχθεί η σχέση της παιγνιωδώς αναπλασμένης φρασεολογίας με τα πλέον έντονα καταστροφικά σχήματα, η ρητορική λειτουργία που επιτελούν, η θέση τους στη δομή της παραγράφου και να αποκαλυφθούν οι λόγοι χρήσης τους. Μέθοδοι έρευνας: περιγραφική, υφολογική-δομική και σημασιολογική ανάλυση.

Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΠΛΑΣΜΕΝΗΣ ΦΡΑΣΕΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΙΚΩΝ ΣΧΗΜΑΤΩΝ

Όλα τα συντακτικά σχήματα —τόσο τα δομικά όσο και τα καταστροφικά⁸ (Клюев 2001: 238–261)— μετασχηματίζουν τη δομή των κανονικών συντάξεων (εκφωνημάτων ή προτάσεων) και, αλλάζοντάς την, δημιουργούν νέα πρότυπα· μόνο σε αυτή την περίπτωση δικαιολογούν την ονομασία τους ως σχημάτων, δηλαδή επιτελούν ρητορική λειτουργία. Η διαφορά είναι ότι τα δομικά σχήματα είναι «περισσότερο ισορροπημένα» (Клюев 2001: 238), βασίζονται σε ομαλή, αν και πλεονάζουσα, επανάληψη και παράθεση — δεν συγκρούονται με την παραδοσιακή φρασεολογία, αλλά δημιουργούν παράλληλες αντιστοιχίες:

Η τηλεόραση είναι καλοκάγαθη, μόνο που η κριτική της είναι κακόβουλη⁹.

Φαίνεται ότι διατηρείται η συντακτική δομή: Το ορφανό κοριτσάκι ήταν καλοκάγαθο, ενώ η μητριά του κακιά (S. Nėris).

⁸ Το άρθρο βασίζεται αποκλειστικά στη διάκριση των συντακτικών σχημάτων, αλλιώς: μακροσχημάτων, των οποίων η ουσία είναι ο μετασχηματισμός όχι της λέξης (αυτά ονομάζονται μικροσχήματα), αλλά της δομής της πρότασης, σε δομικά και καταστροφικά, όπως την παρουσίασε ο ερευνητής της ρητορικής E. V. Kliujevas. Από τα δομικά σχήματα ο συγγραφέας αυτός αναφέρει: τον παραλληλισμό, το ισόκωλο, την επανάληψη στο τέλος και στην αρχή (επανάληψης τύπος – R. K.), την αναφορά, την επιφορά, την αναδίπλωση, τη σύμπλοκη, τη διαφορά, το χίασμα, την επαναφορά (τύπος χιάσματος – R. K.), το ασύνδετο, το πολυσύνδετο, το αποκοίνου (τύπος χιάσματος – R. K.), τον κύκλο (πλαισίωση – R. K.), την ομοιοτέλευτο. Από τα καταστροφικά συντακτικά σχήματα: την αντιστροφή, την αναστροφή (τύπος αντιστροφής – R. K.), την έλλειψη, την παρεμβολή, τον υπερβατό, την τμήση (παρένθεση, παρενθετική φράση – R. K.), τη συσσώρευση, την ενίσχυση, την επεξήγηση (πιο σύνθετος τύπος συσσώρευσης και ενίσχυσης – R. K.), τη σύμμειξη (αλυσίδα – R. K.) (Клюев 2001: 238–261). Οι Λιθουανοί υφολογιστές δεν έχουν παρουσιάσει τέτοια ταξινόμηση των σχημάτων, παρότι όλα περιγράφονται στα εγχειρίδια υφολογίας και ρητορικής· λόγω, ωστόσο, των πολλών παραλλαγών τους, ορισμένες φορές φέρουν άλλη ονομασία, γι’ αυτό και στις παρενθέσεις διευκρινίζω ποιο σχήμα εννοείται ουσιαστικά. Η συγγραφέας του παρόντος κειμένου (Koženiauskienė 2001: 254–328) ταξινομεί τα αναφερόμενα σχήματα σύμφωνα με την καθιερωμένη στη ρητορική ταξινόμηση: figurae per adiectionem (ανάπτυξης), per detractionem (σύντμησης) και per ordinem (σύνθεσης). Τα περισσότερα από τα τελευταία ονομάζονται από τον E. V. Kliujevas καταστροφικά σχήματα, επειδή μεταβάλλουν την ασυνήθιστη συντακτική σειρά (λατ. ordo, inis – σειρά), καθώς και επειδή ορισμένα σχήματα σύντμησης αναδιατάσσουν συντακτικές μονάδες.

⁹ S. Valiulis, TV antena, 1998 01 31–02 06.

R. KOŽENIAUSKIENĖ. Perkurtos frazeologijos žaismas žiniasklaidoje

151

Λόγω του αρμονικού ηχοχρώματος που χαρακτηρίζει το ισόκωλο, ένα δομικό σχήμα,¹⁰ δημιουργείται ρυθμός, μια ορισμένη περιοδικότητα, στις παράλληλες προτάσεις. Ούτε υπάρχει αντίφαση ανάμεσα στις τροποποιημένες λεξικές μονάδες. Η εγκαταλειμμένη, ανεπαρκώς χρηματοδοτούμενη τηλεόραση όχι μόνο δεν συγκρούεται, αλλά και ταιριάζει με το ορφανό κοριτσάκι, ενώ η κριτική με τη μητριά.

Τα καταστροφικά σχήματα, αντίθετα, όχι μόνο στερούνται τάξης, αλλά και τονίζουν εμφανώς τη συντακτική αταξία. Σε αντίθεση με τα δομικά σχήματα, δεν συνδέουν μεμονωμένες λέξεις, εκφωνήματα ή ολόκληρες προτάσεις, αλλά τα διαχωρίζουν, τα απομονώνουν, τα διασπούν και τα αποκόπτουν απροσδόκητα (με τρόπο που, από τη σκοπιά της φυσικής σύνταξης, είναι ακόμη και ανεπίτρεπτος) το ένα από το άλλο. Όπως και το καθημερινό προφορικό ύφος, τα καταστροφικά σχήματα χαρακτηρίζονται από ελευθερία, ακόμη και από μάλλον παράλογη σύνδεση λέξεων ή προτάσεων, έκρηξη συναισθημάτων, αποσπασματικότητα και αυθορμητισμό. Στο κείμενο δημιουργείται σκόπιμα συντακτική δυσαρμονία· ακούγονται διακοπές, επιτονικές παύσεις, σύντομες παρατηρήσεις, προσθήκες, απότομες διακοπές και ανολοκλήρωτες σκέψεις.

Μιλώντας για τη σχέση της αναπλασμένης φρασεολογίας με τα σχήματα, πρέπει να τονιστεί ότι κατάλληλα για μετασχηματισμό είναι τόσο τα δομικά όσο και τα καταστροφικά συντακτικά σχήματα:

Από το μπαλόνι μαζικής ψύχωσης που φούσκωνε επί χρόνια ο Ν. V. με διαβολική επιδεξιότητα, ο αέρας βγαίνει σφυρίζοντας από το «Δρόμο του Θάρρους». Ηλιοβασίλεμα στον δήμο της Γκαρλιάβα. Από τη φιλοδοξία να κυβερνήσουν σωστά τη Λιθουανία στο γυμνό λόφο της παιδοφιλίας απέμεινε μόνο μια όχι και τόσο ευωδιαστή συμμαχία με τον κατηγορούμενο πρίγκιπα του Κεντάινιαϊ¹¹.

Η παράγραφος αποτελείται από ένα πλέγμα τριών φρασεολογικών μετασχηματισμών. Αρχικά, από τον παραδοσιακό ιδιωτισμό «φουσκώνω φούσκες μπροστά στα μάτια», δηλαδή διογκώνω με ψέματα κάτι ασήμαντο, ο συγγραφέας δημιουργεί ένα περίπλοκο κατασκεύασμα: Από το μπαλόνι μαζικής ψύχωσης που φούσκωνε επί χρόνια ο Ν. V. με διαβολική επιδεξιότητα. Ακολουθεί ένας ακόμη διαχωρισμένος και επικαιροποιημένος μετασχηματισμός, Ηλιοβασίλεμα στον δήμο της Γκαρλιάβα (τροποποίηση του έργου του Petro Cvirka Ηλιοβασίλεμα στον δήμο της Νύκα). Ο τρίτος μετασχηματισμός, στο γυμνό λόφο της παιδοφιλίας απέμεινε μόνο μια όχι και τόσο ευωδιαστή συμμαχία με τον κατηγορούμενο πρίγκιπα του Κεντάινιαϊ, προέρχεται από γνωστούς στίχους του Antanas Baranauskas, από το Άλσος του Ανικστσιάι. Ο συγγραφέας διατηρεί, όπως και στο πρωτότυπο, το δομικό σχήμα της ομοιοτέλευτου¹², αλλά χρησιμοποιεί και ένα έντονο καταστροφικό-

¹⁰ Συντ. ισόκωλο – επανάληψη ίδιου ή πολύ παρόμοιου αριθμού συλλαβών ή ρυθμικών μονάδων σε ομόρρυθμες παράλληλες συντακτικές δομές.

¹¹ www.15min.lt/.../rimvydas-valatka-kedofilijos-saulelydis-500-325175.

¹² Συντ. homoioteleuton – ομοιότητα καταλήξεων, ηχητική σύμπτωση γραμματικών τύπων pliko / liko σε συντακτικές δομές του ίδιου τύπου· στο παράδειγμα αυτό συνδυάζεται με τον παραλληλισμό, τη θεμελιώδη βάση των δομικών σχημάτων.

152

KALBOS KULTŪRA | 86

…ρητορικό σχήμα — υπερβατό¹³, εκτοπίζοντας σε τεράστια απόσταση (αντί για τρεις παρεμβάλλονται ακόμη και οκτώ λέξεις) γραμματικά συνδεδεμένα μέρη της πρότασης. Ο συγγραφέας δημιουργεί νέο κείμενο ειρωνευόμενος — με πνεύμα και ευφυΐα. Το κατασκευαστικό σχήμα υπογραμμίζει τη σχέση ανάμεσα στις πεύκες των γύρω περιοχών και στην όχι και τόσο ευωδιαστή συμμαχία, ωστόσο το κωμικό αποτέλεσμα προκύπτει από την κωμική αναντιστοιχία, από την ιδιότυπη ασυμφωνία ανάμεσα στο πλαίσιο των πεύκων της φύσης που περιγράφονται ρομαντικά και στις νέες πραγματικότητες της κεδοφιλίας και του υπόδικου πρίγκιπα του Κεντάινιαϊ. Οι ποιητικές, αν και θλιβερές, λέξεις που συνδυάζονται με πράγματα πολύ μακριά από την ποίηση συγκρούονται, προσδίδοντας στο παράγωγο νέα χλευαστική απόχρωση (συμβάλλουν σε αυτό τόσο το νεόπλαστο προϊόν συμφυρμού κεδοφιλία όσο και η ρωσική λέξη με λιθουανική κατάληξη kniazius.

Τρία παιγνιώδη παράγωγα και τα καταστροφικά σχήματα που τα συνοδεύουν συστρέφουν και περιπλέκουν τόσο το κείμενο, ώστε ενισχύουν ακόμη περισσότερο τη λειτουργία της ειρωνείας και αποδίδουν καλύτερα τη μαζική ψύχωση και την ιστορία που έπλεξε διαβολικά ευφυώς η ηρωίδα της Γκαρλιάβα. Σε αυτή την παράγραφο είναι εμφανής η παράταξη¹⁴, η οποία απομονώνει σε ξεχωριστή πρόταση το σημασιολογικά ουσιώδες σύνολο Ηλιοβασίλεμα στην επαρχία της Γκαρλιάβα. Στη συνέχεια, η παράταξη συμπαρασύρει και το υπερβατό, που τονίζει την ασυμφωνία.

Η ΔΙΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΤΑΞΗΣ ΚΑΙ Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΝΑ ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΕΙ ΤΗ ΦΡΑΣΕΟΛΟΓΙΑ

Καθώς η αναπλασμένη φρασεολογία έχει επικρατήσει στα κείμενα του δημοσιογραφικού ύφους, παρατηρείται η τάση της να συνδυάζεται με την παράταξη: από τον τίτλο έως την τελευταία παράγραφο. «Στο δημοσιογραφικό ύφος ιδιαίτερα συχνή είναι η διάσπαση (παράταξη)» (Bitinienė 2007: 57). Η υφολογική αναλύτρια μεταφέρει τις σκέψεις του σημειολόγου R. Bartes για το παρατεταγμένο, κατακερματισμένο κείμενο, στο οποίο ο συγγραφέας δεν δείχνει κανέναν «σεβασμό» στη φυσική διαίρεση του κειμένου και το διασπά αδιάκοπα, επιδιώκοντας να προσδώσει νέες πληροφορίες: «Οι πρόσθετες πληροφορίες των βαθμίδων της διάσπασης, όταν εισέρχονται σε νέο σημασιολογικό χώρο, μεταβάλλουν το νόημα ολόκληρου του εκφωνήματος» (Bitinienė 2007: 58). Όπως δείχνουν τα παραδείγματα, η παράτα-

¹³ Gr. hyperbaton — μετατοπισμένο μακριά, αναδιατεταγμένο. Πολύ πιο σύνθετη παραλλαγή της αναστροφής, κατά την οποία, εξαιτίας των πολυάριθμων παρεμβολών και των μακρών, ασύνδετων απαριθμήσεων, η φυσική ροή του λόγου διασπάται και αποδομείται, ενώ η διατάραξη των όρων της πρότασης προκαλεί κάποια σύγχυση στον νου του αποδέκτη. Αποκαλείται «ένα από τα συχνότερα χρησιμοποιούμενα και, ως εκ τούτου, σημαντικότερα σχήματα» (Ziomek 1990: 221–222).

¹⁴ Λατ. parcere — χρησιμοποιώ με φειδώ (κατά μέρη). Η παράταξη είναι ο επιτονικός διαχωρισμός ενός μέρους από το σύνολο, κατά τον οποίο το μέρος αποκτά την αξία αυτοτελούς πρότασης. Κάθε απομονωμένη φράση, που ονομάζεται παράταγμα, αποκτά ιδιαίτερη έμφαση. Το σχήμα αυτό αποτελεί μέσο ανάδειξης των σημαντικότερων νοηματικών σημείων.

R. KOŽENIAUSKIENĖ. Perkurtos frazeologijos žaismas žiniasklaidoje

153

ταξη, με τη λιτή μορφή της, συμβάλλει στην ανάδειξη των πρόσθετων υποκειμενικών πληροφοριών της αναπλασμένης φρασεολογίας.

Για τη διάδοση της παράταξης, για το γεγονός της ενεργού χρήσης αυτού του υφολογικού σχήματος, καθώς και για την τάση της σύγχρονης σύνταξης να μεταβάλλει τις συντακτικές κατασκευές όχι μόνο στο λογοτεχνικό αλλά και στο δημοσιογραφικό ύφος (στη διαφήμιση και σε άλλα λεγόμενα μέσα μαζικής ενημέρωσης), γράφουν και ξένοι ερευνητές της υφολογίας. «Η παράταξη δεν είναι μόνο ένας ατομικός, συγγραφικός τρόπος κατακερματισμού του κειμένου, αλλά και ένα έντονο κοινωνιογλωσσολογικό φαινόμενο, που αντανακλά τις βασικές τάσεις μεταβολής της σύγχρονης ζωντανής γλώσσας» (Марышова 2011: 188). Η παράταξη ενισχύει το ειρωνικό γλωσσικό παιχνίδι και τις νοηματικές αποχρώσεις του κειμένου, «επιτρέπει την παρουσίαση μέγιστης πληροφορίας με ελάχιστη έκταση κειμένου» (Марышова 2011: 189). Ο παρατεταγμένος λόγος πλησιάζει το προφορικό ύφος. Όταν η σκέψη εκτίθεται χωρίς βιασύνη, με σύντομες προτάσεις και παύσεις, γίνεται πιο κατανοητή και πιο εύληπτη για τον αποδέκτη, και επομένως πιο αποτελεσματική και πιο αποδεκτή.

Η υφολογική δύναμη της παράταξης να ενεργοποιεί τη φρασεολογία είναι ιδιαίτερη. Όλα τα συντακτικά σχήματα ανήκουν στα μέσα εκφραστικής σύνταξης, ιδίως όμως «η παράταξη, η τμηματοποίηση¹⁵, οι λεξικές επαναλήψεις, τα μονολογικά αποσπάσματα κειμένων με ερωτήσεις και απαντήσεις, οι αλυσίδες ονοματικών προτάσεων, οι αποκοπές, ορισμένες περιπτώσεις σειράς των λέξεων» (Bitinienė 2007: 56). Έτσι, από τα απαριθμούμενα σχήματα εκφραστικής σύνταξης πρώτη αναφέρεται και πάλι η παράταξη και η παραλλαγή της, η τμηματοποίηση· κοντά τους βρίσκονται επίσης οι αλυσίδες ονοματικών προτάσεων¹⁶ και οι αποκοπές, που ενισχύουν τις νοηματικές και εκφραστικές αποχρώσεις του εκφωνήματος. Ορισμένοι ερευνητές μάλιστα «φοβούνται ότι η παράταξη έχει πλέον γίνει αντικείμενο θαυμασμού, ένα μοντέρνο παιχνίδι, ένα φαινόμενο που εξαπλώνεται ενεργά, «γλωσσικό πάθος» (Марышова 2011: 186).

Τα μέσα ενημέρωσης βρίθουν από παραδείγματα παιγνιώδους παράταξης. Να ένα παράδειγμα — στον τίτλο μιας από τις πιο πρόσφατες δημοσιεύσεις στο TV antenoje: Η τηλεόραση πέθανε. Ζήτω η τηλεόραση! (παραλλαγή της φράσης Ο βασιλιάς πέθανε, ζήτω ο βασιλιάς), μια χαρακτηριστική μορφή παράταξης. Αμέσως μετά, στην πρώτη παράγραφο, γράφεται:

Όσο κι αν μιλά κανείς για τον θάνατο της τηλεόρασης, εκείνη πάντα ξανασηκώνεται σαν τον φοίνικα. Ή τον δράκο.Εδώ, ό,τι προτιμά ο καθένας¹⁷.

¹⁵ Παραλλαγή της παράταξης είναι η τμηματοποίηση. Πρόκειται για την προβολή του σημαντικότερου όρου στην αρχή, σε ονομαστική πτώση.

¹⁶ Η ίδια παραλλαγή της παράταξης, η τμηματοποίηση, μόνο που τότε παρατάσσονται διαδοχικά αρκετές ονομαστικές μορφές.

¹⁷ Savukynas V. Η τηλεόραση πέθανε. Ζήτω η τηλεόραση! – TV antena, 14–20 Σεπτεμβρίου 2013.

154

KALBOS KULTŪRA | 86

Σε αυτή τη σύντομη παράγραφο, η φρασεολογία έχει εν μέρει αναδιαμορφωθεί και χρησιμοποιούνται ακόμη δύο σχήματα παρακείασης. Από τη γνωστή έκφραση: να αναγεννηθεί σαν φοίνικας από τις στάχτες, τόσο με συντόμευση όσο και με επέκταση: παραλείπεται το από τις στάχτες, αλλά προστίθεται η αντωνυμία εκείνος· επιπλέον, προσαρτάται χωριστά, ως παράκεση, μια ενδιαφέρουσα πρόταση που αρχίζει με τον σύνδεσμο Ή ένας δράκος. Η τελευταία, αυτοτελώς παρακεσιασμένη πρόταση της δευτερεύουσας σκέψης χαρακτηρίζεται προσθήκη¹⁸.

Επιδιώκοντας τις αποχρώσεις της εκφραστικότητας της έκφρασης, οι συγγραφείς, με την αναδιαμορφωμένη φρασεολογία και την επακόλουθη παράκεση, δημιουργούν μια αποσπασματικά ζωντανή, πολύ πιο αποτελεσματική και πρωτότυπη έκφραση, η οποία, χάρη στο βαθύ υπονοούμενό της, μένει στη μνήμη.

Στα κείμενα των μέσων ενημέρωσης είναι αρκετά αποτελεσματικό και το καταστροφικό σχήμα της συσσώρευσης, το οποίο συνοδεύεται από παράκεση¹⁹ και του οποίου η σύνταξη είναι πράγματι ενίοτε αρκετά υπερφορτωμένη και, γι’ αυτό, συγκεχυμένη.

Αληθινά Σόδομα και Γόμορρα – οι Άγγλοι αποκάλεσαν τους Λιθουανούς του Λονδίνου εργάτες. [...] Να το λοιπόν το πρόβλημα. Οι ατέρμονες θεωρίες συνωμοσίας, ο θυμός και η απροκάλυπτη επιθετικότητα, αναμεμειγμένα με συναισθηματικές ιστορίες για ένα κράτος από θάλασσα σε θάλασσα και έναν μυστικιστικό πολιτισμό ειδωλολατρών, για να μην αναφέρουμε κινήματα τύπου N. V., δύσκολα συμβιβάζονται με την ικανότητα να αυτοσαρκάζεται κανείς²⁰.

Η γνωστή έκφραση Σόδομα και Γόμορρα, που προέρχεται από την ίδια τη Βίβλο, σημαίνει μια αδιανόητη αταξία: καθολική ακολασία, τρομερή ανηθικότητα και έκλυτη ζωή. Η φρασεολογία που επιστράτευσε ο συγγραφέας, και η οποία συμβολίζει την αταξία, ταιριάζει καλά με τη συσσωρευτική σύνταξη. Ο συγγραφέας επεκτείνει περαιτέρω αυτή τη φρασεολογία και την ενισχύει ειρωνικά, λέγοντας ότι πρόκειται για Αληθινά Σόδομα και Γόμορρα, ενώ στην πραγματικότητα πιστεύει το αντίθετο: δεν διακρίνει καμία ανηθικότητα στους Άγγλους, αφού εκείνοι λένε την αλήθεια. Με αυτή την επανανοηματοδοτημένη βιβλική έκφραση και την υπερφορτωμένη σύνταξη, όπου απαριθμούνται πολλές λεπτομέρειες που σχεδόν δεν σχετίζονται μεταξύ τους, ο συγγραφέας αναδεικνύει τη δυνατότητα να προκαλούν γέλιο τα αρνητικά χαρακτηριστικά των συμπατριωτών του. Τη συσσώρευση την ενισχύει ακόμη περισσότερο

¹⁸ Μια ακόμη παραλλαγή της παράκεσης είναι η προσθήκη, σαν μια σύντομη κατακλείδα στο τέλος.

¹⁹ Η ίδια η ονομασία αυτού του σχήματος δηλώνει την υπερφόρτωση, την αταξία: λατ. accumulare – φορτώνω, συσσωρεύω. Πρέπει να τονιστεί ότι υπάρχουν διάφορες παραλλαγές της συσσώρευσης: από την υπερφορτωμένη αλλά σχετικά συνεκτική απαρίθμηση πολλών λεπτομερειών (έτσι παρουσιάζεται συνήθως από τους Λιθουανούς στιλίστες) έως τη εντελώς ανοργάνωτη συσσώρευση κάθε λογής πτυχών, όταν ο συγγραφέας επιδιώκει, με την περίπλοκη και εξαιρετικά εκτενή απαρίθμηση αφηρημένων στοιχείων, να μην αποκαλύψει τη συνολική εικόνα, ακόμη και να τη συσκοτίσει σκόπιμα, δείχνοντας έτσι, μέσω του υπονοουμένου, την πραγματική σύγχυση της ίδιας της ζωής. Αυτή η παραλλαγή της συσσώρευσης είναι χαρακτηριστικό καταστροφικό σχήμα.

²⁰ http://www.15min.lt/naujiena/ziniosgyvai/komentarai/rimvydas-valatka-tikra-sodoma-ir-gomora-londono-lietuvius-anglai-isvadino-juodadarbiais-500-361948#ixzz2cPAJcocB.

R. KOŽENIAUSKIENĖ. Perkurtos frazeologijos žaismas žiniasklaidoje

155

ενισχύεται από δύο καταστροφικά σχήματα, την υπερβατό και την παρένθεση²¹: τι να πει κανείς για κινήματα α λα N. V.

Η ΠΑΡΕΝΘΕΣΗ ΚΑΙ Η ΣΥΝΔΡΟΜΗ ΑΛΛΩΝ ΣΧΗΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΛΑΣΜΕΝΗ ΦΡΑΣΕΟΛΟΓΙΑ

Η παρένθεση, όπως και η παρσελάτσια, συγκαταλέγεται στα πιο χαρακτηριστικά καταστροφικά σχήματα. Στον κατάλογο σχημάτων που παραθέτει ο E. V. Kliujevas, αντιστοιχεί πλήρως στην τμέση²² (Клюев 2001: 256). Πρόκειται για διάφορες παρεμβολές μιας απομακρυσμένης δευτερεύουσας σκέψης, που επιτελούν τη ρητορική λειτουργία των περιθωριακών σημειώσεων, των προσθηκών και των διευκρινίσεων, δημιουργώντας μια ενδιαφέρουσα σημασιολογική προοπτική. Η παρένθεση διαλύει τη σκέψη, τη διακόπτει απροσδόκητα και ενίοτε επιθετικά και την εκτρέπει προς άλλη κατεύθυνση. Γι’ αυτό γράφει ο ερευνητής της παρένθεσης Gintautas Akelaitis. «Η παρένθεση είναι εκείνο το ιδιαίτερο γλωσσικό μέσο που επιτρέπει να εκφράζεται ταυτόχρονα και μια άλλη σκέψη (περιεχόμενο), έστω και δευτερεύουσα, έστω και αποσπασματική. [...] Τα μέλη της παρένθεσης αποτελούν μία από τις ομάδες εκφραστικών υφολογικών κατασκευών. Γι’ αυτό η παρένθεση είναι φαινόμενο συντακτικής υφολογίας της ίδιας τάξης με την έλλειψη²³, την παρσελάτσια, τον ανακόλουθο²⁴ κ.λπ.» (Akelaitis 2005: 30–31). Όπως φαίνεται, ο συγγραφέας απαριθμεί με αρκετή ακρίβεια τα χαρακτηριστικότερα καταστροφικά σχήματα, ενώ η παρένθεση δικαιολογημένα εντάσσεται στη σειρά τους.

Συμβαίνει η ίδια η φρασεολογία να λειτουργεί ως παρένθεση (όπως και ως άλλα σχήματα):

V. U., N. V., P. G., P. S., A. P. και – τα λόγια του τραγουδιού δεν μπορείς να τα βγάλεις – οι ίδιοι με τον V. L. είναι επιβάτες του ίδιου βαγονιού του VU. Απρόσμενο, αλλά πρόκειται για μια πραγματική πολιτική συμμαχία²⁵.

Ο Juozas Abaravičius γράφει ότι με τις παρενθέσεις και το ελεύθερο γραμμικό κείμενο οι συγγραφείς «προσδίδουν με ιδιαίτερο τρόπο νόημα στη διαλογικότητα, τις αντιφάσεις, τις ασυμφωνίες, τη συμφωνία

²¹Ελλ. parenthesis, λατ. interpositio – απροσδόκητη παρεμβολή μιας δευτερεύουσας σκέψης μέσα σε παρενθέσεις (μπορεί να ξεχωρίζει και με τελείες, παύλες ή αγκύλες).

²²Ελλ. tmesis – παρεμβολή, ένθετο (παραλλαγή της παρένθεσης).

²³Ελλ. elleipsis – έλλειψη, παράλειψη. Στο δυναμικό σχήμα της έλλειψης μπορεί να παραλείπεται οποιοδήποτε εύκολα εννοούμενο μέρος της πρότασης.

²⁴Ελλ. anakoluthus – ασυνεπής. Το σχήμα αυτό αποκαλείται «ένα από τα πιο σύνθετα καταστροφικά σχήματα, στο οποίο μέσα στην πρόταση γίνεται σκόπιμη κατάχρηση και δεν συμφωνούν οι πτώσεις, το γένος κ.τ.λ. Ο E. V. Kliujevas δίνει το ακόλουθο παράδειγμά του: «Η Gamsachdurija, παρεμπιπτόντως, διανόηση. Αυτός η διανόηση ήξερε καλά πού πήγαινε.» (Клюев 2001: 257).

²⁵ www.15min.lt/.../rimvydas-valatka-kedofilijos-saulelydis-500-325175.

156

KALBOS KULTŪRA | 86

ir nesutikimo, dermės ir neder-mės sąveiką“ (Abaravičius 2002: 229). Šiame akumuliuotame tekste kaip tik ta prieštarų grandinė ir pertraukta ilga parentezės pauze. Jos tikslas aiškus: leisti skaitytojui atsipie-kėti po keistokai pateikto ilgo politinės draugijos sąrašo, prie kurio po brūkšniais išskirtos parentezės paminima dar viena, regis, visai nederanti VU26 bendrakeleivio pavardė. Populiaraus posakio žodžių iš dainos neišmesi forma čia išlaikyta, bet įgavusi visai kitą potekstę. Parentezė „nuosekli sakinio grandinė per-traukiama, pažeidžiama. Dėl to atsiranda ar tik suaktyvėja asociacijų, aliu-zijų ar apskritai potekstės tėkmė“ (Abaravičius 2002: 228).

Οι προαναφερθείσες σημαντικότερες καταστροφικές ρητορικές μορφές — η παρακελίωση, ο υπερβατός, η συσσώρευση, η παρένθεση — σπάνια εμφανίζονται εντελώς καθαρές· καθώς αλληλεξαρτώνται, συνήθως σχηματίζουν ποικίλους αδιάσπαστους συνδυασμούς και συνδέονται με πολλές άλλες μορφές.

Οι συμφορές δεν έρχονται ποτέ μόνες. Δεν έφτανε που οι αστυνομικοί δίπλωσαν και πακετάρισαν αρκετές φορές τον Π. Γ., υπέρμαχο των παραδοσιακών οικογενειακών αξιών, όπως τους είχαν μάθει στη σχολή της αστυνομίας να αντιμετωπίζουν τους χούλιγκαν, αλλά τον μαχητή κατά των ανεμόμυλων των γκέι τον εγκατέλειψε και η γυναίκα του. Μπροστά σε ολόκληρο το έθνος. Σε τέτοια ώρα μάχης. Και μάλιστα τόσο αμείλικτα — κατηγορώντας τον ότι δεν νοιάζεται για την οικογένεια²⁷.

Ο φρασεολογισμός να πολεμά κανείς με ανεμόμυλους ανανεώνεται από τον συγγραφέα με την αλλαγή ενός μόνο ήχου. Είναι αλήθεια ότι το ρήμα πολεμώ αντικαθίσταται από το ομόρριζο ουσιαστικό μαχητής. Το ευρηματικό παιχνίδι με λέξεις που ηχούν παρόμοια γκέι / άνεμοι (σχήμα παρονομασίας²⁸) ανασύρει από τη μνήμη τη γνωστή έκφραση: να πολεμά κανείς με ανεμόμυλους, δηλαδή με έναν φανταστικό εχθρό. Πρόκειται, λοιπόν, για δονκιχωτική μάχη. Η έκφραση ενισχύεται ακόμη περισσότερο με παρακελίωση, υπερβατό και έλλειψη, καθώς και με την παραλλαγή της, την πρόσθεση²⁹. Μια τέτοια δομή, απομακρυσμένη από τη συντακτική νόρμα, αποκαλύπτει καθαρά την ικανότητα του συγγραφέα να προκαλεί το αποτέλεσμα ενός παιγνιώδους πνεύματος: άλλωστε, αυτός

²⁶ Στα μέσα ενημέρωσης, αυτή η συντομογραφία, που δηλώνει τα αρχικά ενός πολιτικού ο οποίος βρίσκεται σε δικαστική διαμάχη, γράφεται συνήθως με τελείες, όμως στο συγκεκριμένο κείμενο απουσιάζουν (πιθανότατα η ειρωνεία επιδιώκει συνειδητά ένα σαρκαστικό παιχνίδι, παραλληλίζοντάς την με τη συντομογραφία του Πανεπιστημίου του Βίλνιους).

²⁷ http://www.15min.lt/naujiena/ziniosgyvai/komentarai/rimvydas-valatka-ikliu-vo-kaip-mu-sele-i-isrugas-500-358795#ixzz2b5QHnnv9.

²⁸ Gr. paronomasia — δίπλα στο όνομα. Το σχήμα αυτό είναι από μόνο του γλωσσικό παιχνίδι, μέσο πνευματώδους έκφρασης, όπου ανάμεσα σε λέξεις που ηχούν παρόμοια, αλλά δεν έχουν τίποτε κοινό, εντοπίζεται μια λογική αιτιώδης σχέση. Συνήθως, το σχήμα αυτό επιτελεί τη ρητορική λειτουργία του σαρκασμού.

²⁹ Λατ. adiunctio — προσθήκη, παράθεση. Πρόκειται για παραλλαγή της έλλειψης, κατά την οποία αρκετά στοιχεία της πρότασης προστίθενται σε έναν όρο. Συνήθως συνδυάζεται με αντιστροφή ή υπερβατό. Για περισσότερα σχετικά με την πρόσθεση και τα είδη της, βλ. Koženiauskienė 2001: 302–305.

R. KOŽENIAUSKIENĖ. Perkurtos frazeologijos žaismas žiniasklaidoje

157

ο πρωταγωνιστής φωνάζει δυνατά, παντού και πάντα, για τη φροντίδα της παραδοσιακής οικογένειας και τη διατήρησή της, ενώ ο ίδιος δεν κατάφερε να διαφυλάξει τη δική του. Η παρακελίωση τριών χωριστών προτάσεων, που μετατίθενται στο τέλος, βοηθά να τονιστεί και να αναδειχθεί κάθε λεπτομέρεια αυτής της συμφοράς, ενισχύοντας την ήδη γνωστή ρήση που διατυπώνεται στην αρχή: Οι συμφορές δεν έρχονται ποτέ μόνες. Ό,τι δεν λέγεται και μετατίθεται στο τέλος, ό,τι αποκρύπτεται — και μάλιστα αποκρύπτεται τρεις φορές — πάντοτε προκαλεί την περιέργεια. Το κείμενο με παρακελίωση, χωρίς πρόσθεση, θα ακουγόταν ως εξής:

[...] τον μαχητή κατά των ανεμόμυλων των γκέι τον εγκατέλειψε και η γυναίκα του. Μπροστά σε ολόκληρο το έθνος [τον εγκατέλειψε]. Σε τέτοια ώρα μάχης [τον εγκατέλειψε]. Και μάλιστα τόσο αμείλικτα [τον εγκατέλειψε] — κατηγορώντας τον ότι δεν νοιάζεται για την οικογένεια³⁰.

Εξετάζοντας τη σύνταξη αυτής της παραγράφου, διαπιστώνουμε ότι οι τρεις προτάσεις που έχουν διαχωριστεί με παρακελίωση και μετατεθεί στο τέλος δεν είναι στην πραγματικότητα αυτοτελείς, αλλά απλώς αποσπώνται από την κύρια πρόταση και τοποθετούνται έξω από αυτήν. Χωρίς την κύρια πρόταση, το νόημά τους θα ήταν ασαφές. Είναι σαν τρεις παρατηρήσεις που ακολουθούν αφού έχει ήδη διατυπωθεί η κύρια σκέψη, αλλά ο υπερβατός προσδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα σε αυτές τις αρνητικές παρατηρήσεις: ο αποδέκτης θα τις θυμάται περισσότερο απ’ όλα. Στην παράγραφο αυτή γίνεται επίσης αισθητή η πρόσθεση, παραλλαγή της έλλειψης ως καταστροφικής ρητορικής μορφής, και επιτελεί τη ρητορική λειτουργία της πρόκλησης προσοχής. Η λέξη τον εγκατέλειψε που παραλείπεται τρεις φορές (την έχω προσθέσει εγώ μέσα σε αγκύλες — R. K.) ενισχύει ακόμη περισσότερο την ηχητική σημασία. Παρότι οι λέξεις αυτές παραλείπονται, αναδεικνύονται ακόμη περισσότερο και αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα χάρη στην ικανότητα της τελικής πρόσθεσης να προσελκύει την προσοχή του αποδέκτη.

Η θέση της φρασεολογίας στη δομή της παραγράφου

Στα μέσα ενημέρωσης επανασημασιοδοτούνται ποικίλες παγιωμένες εκφράσεις: λαογραφικοί φρασεολογισμοί, καθώς και εκφράσεις βιβλικής ή μυθολογικής προέλευσης, στίχοι γνωστών τραγουδιών και λογοτεχνικών παραθεμάτων, τίτλοι μυθιστορημάτων, ατάκες από διαφημίσεις ή πολιτικές αφίσες που έχουν καταντήσει ενοχλητικές (βλ. Koženiauskienė 2013: 72–76; 168–170). Ανεξάρτητα από την προέλευση της φρασεολογίας³¹, η θέση της στη συντακτική δομή μιας ολοκληρωμένης σκέψης, η οποία σε γραπτό κείμενο συνήθως αποτελείται από πα-

³⁰ http://www.15min.lt/naujiena/ziniosgyvai/komentarai/rimvydas-valatka-ikliuvo-kaip-mu-sele-i-isrugas-500-358795#ixzz2b5QHNnnv9.

³¹ Η συγγραφέας του άρθρου επέλεξε συνειδητά τουλάχιστον δύο παραδείγματα φρασεολογίας από κάθε προέλευση.

158

KALBOS KULTŪRA | 86

ράγραφο, ποικίλλει: μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην αρχή, στη μέση ή στο τέλος της παραγράφου. Και στις τρεις περιπτώσεις συνοδεύεται από συντακτικά σχήματα αποδόμησης γεμάτα λεκτικό παιχνίδι και επιτελεί διαφορετικές ρητορικές λειτουργίες.

Η φρασεολογία στην αρχή μπορεί να χρησιμοποιηθεί ήδη στον τίτλο της δημοσίευσης. «Για να προσελκύσουν την προσοχή, οι συγγραφείς προσδίδουν αρνητική συνδήλωση στους τίτλους [...]. Τα εκφραστικά μέσα αξιοποιούνται συχνότερα για να ενισχύσουν την εκφραστικότητα του τίτλου (Mažylė 2012: 170). Η ευφυής φρασεολογία, ως υφολογικό μέσο, προσφέρεται ιδιαίτερα γι’ αυτό:

Μη θρηνείτε στον τάφο (in memoriam στην εκκλησία του λιθουανικού μπάσκετ)³² – αυτός είναι ο τίτλος του άρθρου.

Τι θα μπορούσε να προκαλέσει πιο αρνητικά συναισθήματα από ένα θλιβερό in memoriam. Και μάλιστα όχι για οποιονδήποτε, αλλά για το θεοποιημένο λιθουανικό μπάσκετ. Ο τονισμένος στίχος της ποίησης του Julius Janonis είναι ακριβής, αλλά αποσπασμένος από τα συμφραζόμενα δεν είναι ολοκληρωμένος (πρόκειται για τη λεγόμενη παράλειψη συστατικών, ή αποσιώπηση) και μεταφέρεται σε ένα εντελώς διαφορετικό πλαίσιο, το οποίο ο ίδιος ο συγγραφέας διευκρινίζει με το σχήμα της παρένθεσης. Ωστόσο, το αρχικό πλαίσιο εξακολουθεί να ταιριάζει: Μη θρηνείτε στον τάφο τους γενναίους φίλους, / όσοι έπεσαν στη μάχη είναι ήρωες. Άλλωστε, ο συγγραφέας του άρθρου μιλά για όσους έχασαν τη μάχη, δηλαδή για όσους έπεσαν στη μάχη, τους ήρωές μας – τους καλαθοσφαιριστές. Ωστόσο, οι στίχοι του ποιητή-επαναστάτη, γραμμένοι για ένα εντελώς διαφορετικό θέμα, συγκρούονται τόσο με το μπάσκετ, για το οποίο γίνεται λόγος, όσο και, ακόμη περισσότερο, με τη θρησκευτική ορολογία που χρησιμοποιείται διαρκώς στο άρθρο: εκκλησία, εκκλησιαστική σύνοδος, καρδινάλιος, ιερείς, επίσκοποι, προσευχή, ύμνος, λειτουργία κ.λπ. Από την άλλη, συγκρούονται αλλά και ταιριάζουν (αρμονία της δυσαρμονίας), καθώς το μπάσκετ είναι η δεύτερη λατρευόμενη θρησκεία των Λιθουανών (ο συγγραφέας το αποκαλεί εκκλησία του λιθουανικού μπάσκετ). Να πώς φαίνεται ολόκληρη η παράγραφος του άρθρου με αυτή τη φρασεολογία:

Τραγωδία; Μη θρηνείτε στον τάφο. Θα ήταν ανόητο να ισχυριστεί κανείς ότι ο καρδινάλιος Kęstutis επέλεξε λάθος προσευχές και ύμνους για τη λειτουργία των προημιτελικών ή ότι όρισε λάθος ιερείς του μπάσκετ ως επισκόπους λίγο πριν από την πιο σημαντική εκκλησιαστική σύνοδό μας, που πραγματοποιείται κάθε τέσσερα χρόνια³³.

Στην παράγραφο, η φρασεολογία ξεχωρίζει σε μια ανεξάρτητη τμηματοποιημένη πρόταση Μη θρηνείτε στον τάφο. Οι μορφές συσσώρευσης και υπερβατού που τη συνοδεύουν απλώς τονίζουν πόσο

³² http://www.15min.lt/naujiena/ziniosgyvai/komentarai/neverkit-pas-kapa-in-memoriam-lietuvos-krepsinio-baznyciai-500-240368#ixzz2aR sqhAU9.

³³ http://www.15min.lt/naujiena/ziniosgyvai/komentarai/neverkit-pas-kapa-in-memoriam-lietuvos-krepsinio-baznyciai-500-240368#ixzz2aRsqhAU9.

R. KOŽENIAUSKIENĖ. Perkurtos frazeologijos žaismas žiniasklaidoje

159

Ο συγγραφέας αξιολογεί την κατάσταση του λιθουανικού μπάσκετ, την αβεβαιότητα της θέσης των καλαθοσφαιριστών, τις απώλειες και τη σύγχυση που προκαλείται από αυτά στο μυαλό των συμπατριωτών.

Με παρόμοια σκωπτική διάθεση αποδομούνται και εκκλησιαστικά κείμενα, τα οποία προσαρμόζονται στους πιο απροσδόκητους τομείς: στον στρατό, την πολιτική, τον αθλητισμό, τις τραπεζικές συναλλαγές κ.ο.κ.

Ας γονατίσουμε ξανά μπροστά στο σφυροδρέπανο. Μόνο με ευρωπαϊκό τρόπο – με ελεύθερη βούληση. Η αστυνομία και ο B. V. με την παρέα του θα μας βοηθήσουν. Και θα λάβουμε ακόμη περισσότερα βραβεία³⁴.

Οι πρώτες λέξεις του γνωστού εκκλησιαστικού ύμνου του Antanas Strazdas, που ψάλλεται στην εκκλησία πριν από τη Θεία Λειτουργία, αναπλάθονται ειρωνικά με την προσθήκη δύο λέξεων: Ξανά. Έτσι, αυτές οι λέξεις αποκαλύπτουν αμέσως τι εννοείται, ιδίως όταν η σκέψη συνεχίζεται: μπροστά στο σφυροδρέπανο. Η σύγκρουση σε αυτή τη διατύπωση προκύπτει από τα ιερά λόγια του ύμνου και το σφυροδρέπανο, σύμβολο της Σοβιετικής Ένωσης που προπαγάνδιζε τον αθεϊσμό, μπροστά στο οποίο έχουμε ήδη γονατίσει μία φορά. Η φρασεολογία που αντανακλά τη σύγκρουση θρησκευτικού ύμνου και αθεϊσμού ενισχύεται από τις καταστροφικές μορφές λόγου που συνυπάρχουν: τρεις παραλλειψίες και μία έλλειψη.

Η αναπλασμένη φρασεολογία που τοποθετείται στην αρχή (συνήθως και στον τίτλο) τραβά αμέσως την προσοχή του αποδέκτη και δημιουργεί μια απροσδόκητη, συναρπαστική εντύπωση: είναι μια σύντομη και αποτελεσματική διαφήμιση ολόκληρου του δημοσιεύματος, που μεταφέρει στον αποδέκτη το σημαντικότερο μήνυμα.

Ιδιαίτερο αποτέλεσμα δημιουργεί και η φρασεολογία στο μέσο του κειμένου. Η φράση μιας προεκλογικής αφίσας πολιτικού Αξίζουμε να ζούμε καλύτερα έγινε κλασική λόγω της αμφίσημης σημασίας της: οι ψηφοφόροι εφάρμοσαν αυτά τα λόγια όχι στον εαυτό τους, αλλά στους ίδιους τους πολιτικούς που διεκδικούσαν την εξουσία. Η παραλλαγή αυτή ακριβώς αποτυπώνει την ετυμηγορία που εξέφρασε έτσι η κοινωνία.

Αντί για χιούμορ, η B. V. ήταν προικισμένη σε αφθονία με βραδύνοια. Κάτι που θα είχε παραμείνει κρατικό μυστικό, αν έπειτα από 20 χρόνια στη Σεϊμάς οι σοσιαλδημοκράτες δεν είχαν αποφασίσει ότι η φίλη τους, που καθόταν εκεί τόσο καιρό, άξιζε να ζει καλύτερα – ως υπουργός Οικονομίας³⁵.

Σε αυτή την παράγραφο, η φρασεολογία στο μέσο, ως κορύφωση ολόκληρης της παραγράφου, πλαισιώνεται από καταστροφικές μορφές λόγου. Πρώτα οι παραλλειψίες, με τις οποίες μια δευτερεύουσα αναφορική πρόταση απομονώνεται ασυνήθιστα ως αυτοτελής πρόταση. Έπειτα, το υπερβατό. Εξαιτίας των καταστροφικών μορφών λόγου που χρησιμοποιούνται, η μακρά παύση διακόπτει τη σύνταξη της παραγράφου—

³⁴ http://www.15min.lt/naujiena/ziniosgyvai/komentarai/rimvydas-valatka-kujis-pjautuvas-ir-j-stalinas-vel-pagarboi-500-334703#ixzz2T9D1wLDD.

³⁵ http://www.15min.lt/naujiena/ziniosgyvai/komentarai/rimvydas-valatka-paplauke-ministrai-kietuole-ir-pukuotukas-500-325861#ixzz2Rpoohyrx.

160

KALBOS KULTŪRA | 86

Η ταξινόμηση επιτελεί λειτουργία ρητορικής ειρωνείας, σαν να επιβεβαιώνει τη «βραδύνοια» της υπουργού.

Ένα ακόμη παράδειγμα ενδιάμεσης φρασεολογίας:

Την ώρα που η ίδια η D. G. αναγκαζόταν να κρατά ομπρέλα πάνω από το κεφάλι του προέδρου του Ισραήλ Sh. P., στο «YouTube» κυκλοφορούσαν ήδη οι μη διπλωματικές συνομιλίες δύο Λιθουανών διπλωματών. Για τον σούπερ πρωθυπουργό και την ακόμη πιο σούπερ πρόεδρο και τους τρελούς πρεσβευτές της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν, που πηγαίνουν μέρα παρά μέρα στο υπουργείο Εξωτερικών μας. Να παραπονεθούν. Ο ένας λέει ότι η Λιθουανία είναι φιλοαρμενική, ο άλλος ότι είναι φιλοαζερική³⁶.

Σε αυτή την παράγραφο, η φρασεολογία που παρεμβάλλεται στη μέση έχει αναδιαμορφωθεί με αρκετή ευρηματικότητα. Ακούγοντας δύο ρυθμικούς στίχους των οκτώ συλλαβών, μπορούμε πράγματι να παραλληλίσουμε με ένα κείμενο της S. Nėris, που μόλις αχνοακούγεται στο υπόβαθρο:

Για τον τρίτο αδελφό, τον Jonas – Τι εξαίρετος καβαλάρης. Για την Eglė – γυναίκα του φιδιού, που τα παιδιά της σε δέντρα μεταμόρφωσε.

Έτσι, οι μη διπλωματικές συνομιλίες των Λιθουανών διπλωματών εξομοιώνονται υπονοούμενα με ανοησίες, με μακροσκελή παραμύθια που αφηγούνται στα «μικρά παιδιά». Το κείμενο αποκτά ευφυολογικό χαρακτήρα χάρη στη μετάβαση από το μοτίβο των παραμυθιών στην πεζή καθημερινότητα, η οποία αποδίδεται με έξυπνο τρόπο μέσω της παράθεσης: αρχικά, η λέξη «συνομιλίες» αποσπάται με τελεία. Για..., έπειτα ακολουθεί η παράθεση μιας μόνο λέξης, αποσπασμένης με τελείες Να παραπονεθούν. Τις διακυμάνσεις αυτής της σύγκρουσης παραμυθιών και πραγματικότητας υπογραμμίζει ακόμη περισσότερο το υπερβατό: το συνηθισμένο θα ήταν να πούμε: πηγαίνουν να παραπονεθούν, όμως η φράση διακόπτεται από μια μακρά διατύπωση στο υπουργείο Εξωτερικών μας.

Ένα ακόμη παράδειγμα ενδιάμεσης φρασεολογίας.

Για τους περισσότερους από εσάς, ή ακόμη και για όσους δεν διαβάζουν ποτέ αυτή την εφημερίδα και την ιστοσελίδα υπό οποιεσδήποτε συνθήκες (ή από αύριο ακυρώνουν τη συνδρομή τους), αυτό ήταν απόδειξη ότι τα μέσα ενημέρωσης, έχοντας πέσει κάτω από τα σοβατεπί, τώρα ξηλώνουν τα πλακάκια από τα τσιμεντένια πατώματα και βουλιάζουν ακόμη πιο χαμηλά. Εκεί όπου βρίσκονται τα υπόγεια και ήδη οι πύλες της κόλασης³⁷.

Στη μέση της παραγράφου χρησιμοποιείται φρασεολογία αναδιαμορφωμένη μέσω επιμόλυνσης, καθώς ο φρασεολογισμός χτύπημα κάτω από τη ζώνη έχει συνδυαστεί από τον συγγραφέα με τη φράση-

³⁶ http://www.15min.lt/naujiena/ziniosgyvai/komentarai/rimvydas-valatka-ik που-σαν-μυγούλα-στα-περιττώματα-500-358795#ixzz2b5RXMkrd.

³⁷ http://www.lrytas.lt/lietuvos-diena/komentarai/tetutes-neringos-krepsys-kaip-pamoka-ziniasklaidai.htm 2013 08 22.

R. KOŽENIAUSKIENĖ. Perkurtos frazeologijos žaismas žiniasklaidoje

161

με πέφτω χαμηλά (μεταφορικά, αυτό σημαίνει ηθική κατάπτωση) και παράγεται ο περιστασιακός σχηματισμός πεσμένη κάτω από τα σοβατεπιά. Αυτή η πρωτάκουστη έκφραση αναπτύσσεται στη συνέχεια ειρωνικά, περνώντας σε λόγο που μοιάζει και κυριολεκτικός, αν και παρακάτω επιστρέφει ξανά στη μεταφορική σημασία των πυλών της κόλασης. Ένας τέτοιος ελαφρώς συγκεχυμένος σχηματισμός, που συνοδεύεται από τις καταστροφικές μορφές της παράθεσης και του υπερβατού στο τέλος της παραγράφου, ενισχύεται περαιτέρω από τη συσσώρευση και την παρένθεση (ή ακυρώνει τη συνδρομή από αύριο), δείχνοντας την επιθυμία του συγγραφέα να χλευάσει και να παρουσιάσει την υποτιθέμενη παρακμή και κατάρρευση των μέσων ενημέρωσης.

Η μεσαία φρασεολογία, πλαισιωμένη από καταστροφικά σχήματα λόγου, αποτελεί την κορύφωση της παραγράφου, την κορυφαία στιγμή της ευφυΐας του συγγραφέα.

Και η φρασεολογία στο τέλος επιβεβαιώνει την άποψη των θεωρητικών της ρητορικής ότι ό,τι τοποθετείται στο τέλος παραμένει περισσότερο στη μνήμη του αποδέκτη.

Να ένα παράδειγμα όπου η φρασεολογική αναδιατύπωση κλείνει επιτέλους ένα κείμενο γεμάτο συσσωρεύσεις και παραθέσεις και λειτουργεί ως τελικό συμπέρασμα. Θέλοντας να δείξει ότι οι συντηρητικοί οι ίδιοι δεν καταλαβαίνουν τι είναι ο συντηρητισμός, ο συγγραφέας σκοπίμως μιλά με τόσο μπερδεμένο τρόπο: ο συντηρητισμός πνίγεται στον συσσωρευτικό λόγο, σαν μέσα σε μια ομίχλη από ακατανόητα συμπλεγμένες λέξεις. Αυτό «δίνει στον συγγραφέα τη δυνατότητα, με κενές, άθλια στοιβαγμένες τη μία πάνω στην άλλη κατασκευές, να οδηγήσει τον αποδέκτη στην απόγνωση, για να του απλώσει την τελευταία στιγμή χείρα βοηθείας – και να διακόψει την αλυσίδα των “συλλογισμών”» (Клюев 2001: 259).

Ακόμη κι αν δεν μας νοιάζει καθόλου αυτός ο συντηρητισμός, τον οποίο ούτε οι περισσότεροι συντηρητικοί καταλαβαίνουν, αν απομένει μόνο ο γυμνός υπολογισμός πως το καλύτερο από το τίποτα είναι να έχουμε για άλλα πέντε χρόνια στην προεδρική καρέκλα τον D. G., που τουλάχιστον ακούει τον V. L., και πάλι ήταν κάπως άβολο να ακούει κανείς αυτή τη φορά τους όρκους κομματικής πίστης προς την πρόεδρο από το ντουέτο V. L. και A. K. Γιατί; Ο V. L. τα έψαλλε στον A. K. επί έναν ολόκληρο μήνα για την έλλειψη αγάπης προς τον πλησίον. Ωραία και σωστά λόγια. Αμαρτία να διαφωνήσει κανείς. Ο άνθρωπος δεν ζει μόνο με τη διαχείριση κρίσεων³⁸. Πρβλ.: Ο άνθρωπος δεν ζει μόνο με ψωμί (ΚΔ, Ματθ. 4,4).

Το υπερβατό τονίζει ακόμη περισσότερο την αταξία της συσσώρευσης και στο ίδιο το παράγωγο κείμενο. Στο πρωτότυπο τονίζεται το ψωμί και γι' αυτό τοποθετείται στο τέλος. Στη νέα εκδοχή, το ψωμί αντικαθίσταται από τη διαχείριση της κρίσης, ενώ η λέξη ζωντανός, που μετατίθεται στο τέλος, γίνεται η σημαντικότερη.

Και ένα ακόμη παράδειγμα, όπου η ίδια φρασεολογία τροποποιείται σε δύο εκδοχές και σε αμφότερες τις περιπτώσεις μετατίθεται στο τέλος:

³⁸ http://www.15min.lt/naujiena/ziniosgyvai/komentarai/v-landSbergis-nokdaune-n-venckiene-pogrindy-prie-razlivo-500-329932#ixzz2d4xD81Ac.

162

KALBOS KULTŪRA | 86

Ακόμη κι αν ο A. K. κερδίσει τον υπερτελικό των Συντηρητικών, και όλα δείχνουν πως έτσι θα γίνει, θα πρόκειται μόνο για προσωπική του νίκη. Το αποτέλεσμα αυτών των εκλογών δεν θα μπορούσε να χαρακτηριστεί Χειμώνας του Πατριάρχη. Όμως ούτε η νίκη του A. K. θα γίνει άνοιξη των Συντηρητικών³⁹.

Στην παρούσα παράγραφο, η καταληκτική φρασεολογία αναπλάθεται αρκετά ευρηματικά από τον τίτλο του βιβλίου Το φθινόπωρο του Πατριάρχη (Gabriel García Márquez). Στο πρώτο παράγωγο αλλάζει μόνο η εποχή του χρόνου, ενώ στο δεύτερο και οι δύο λεξικές μονάδες, είναι όμως σαφές ότι πηγή και των δύο είναι το ίδιο έργο. Και τα δύο παράγωγα συνοδεύονται από παρελλειψία (ασυνήθιστα, πριν από τον σύνδεσμο αλλά τοποθετείται τελεία αντί για κόμμα) και παρένθεση (και όλα δείχνουν πως έτσι θα γίνει). Εκεί όπου υπάρχει παρελλειψία και παρεμβάλλεται επιπλέον παρένθεση, συνήθως εμφανίζονται και στοιχεία υπερβατού. Ο αναγνώστης σίγουρα θα προσέξει και θα θυμάται τα ευφυώς επινοημένα σχήματα που μετατίθενται στο τέλος.

Η μετάθεση της φρασεολογίας στο τέλος δημιουργεί την εντύπωση μιας ισχυρής λογικής έμφασης και ενός ευχάριστα διατυπωμένου τελικού συμπεράσματος. Είναι σαν μια πολυαναμενόμενη έξοδος από έναν περίπλοκο λόγο, που επιτέλους βρέθηκε.

ΑΙΤΙΕΣ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΤΗΣ ΦΡΑΣΕΟΛΟΓΙΑΣ

Η ελευθερία του λόγου, ο εκδημοκρατισμός της γλώσσας, καθώς αντί της επίσημης γλώσσας στρεφόμαστε όλο και περισσότερο στην ιδιωτική χρήση και στο ελεύθερο ύφος της καθημερινής επικοινωνίας (Miliūnaitė 2009: 41–43), η επίδραση της νεανικής γλώσσας, η επιθυμία προσέλκυσης του αποδέκτη στον ολοένα εντονότερο ανταγωνισμό των μέσων ενημέρωσης — αυτές είναι μερικές μόνο από τις αιτίες του εντατικού γλωσσικού μετασχηματισμού, της μεταβολής της κανονιστικής σύνταξης και των καθιερωμένων συντακτικών δομών, καθώς και της συνακόλουθης διαρκώς αυξανόμενης ανάπλασης της φρασεολογίας. Με ευφυείς και ευρηματικά αναπλασμένες εκφράσεις, οι συγγραφείς επιδιώκουν ήδη από τον τίτλο να προκαταλάβουν θετικά τον αποδέκτη.

«Η παραδοσιακή φρασεολογία δεν ικανοποιεί πλέον τις ανάγκες του σύγχρονου αποδέκτη· γι’ αυτό εξειδικεύεται, αναδιαμορφώνεται σημασιολογικά και υφολογικά, της αντιτάσσονται και διαφωνούν με το νόημά της» (Stojanova 1999: 336). Όσα γράφονται για την ανανέωση της παραδοσιακής φρασεολογίας (στην έννοιά της περιλαμβάνονται και τα παροιμιακά⁴⁰) στις ξένες χώρες ισχύουν και για την περιγραφή της κατάστασης της λιθουανικής φρασεολογίας με την ευρεία έννοια. Η Ουγγαρέζα ερευνήτρια Ana Litovkina γράφει: «Η παρωδία των παροιμιών δεν είναι νέο φαινόμενο, όμως τις τελευταίες δύο δεκαετίες οι παροιμίες παραποιούνται

³⁹ http://www.15min.lt/naujiena/ziniosgyvai/komentarai/v-landsbergis-nokdaune-n-venckie-ne-pogrindy-prie-razlivo-500-329932#ixzz2d4xD81Ac.

⁴⁰ Gr. paroimia – παροιμιακή ρήση, παροιμία. Η έννοια των παροιμιακών φράσεων έχει διευρυνθεί σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες: περιλαμβάνει επίσης «φτερωτές» φράσεις, γνωμικά, αφορισμούς, λογοτεχνικά παραθέματα και τα παρόμοια.

R. KOŽENIAUSKIENĖ. Perkurtos frazeologijos žaismas žiniasklaidoje

163

και παρωδούνται τόσο εντατικά, ώστε οι νέες παραλλαγές ακούγονται μερικές φορές πολύ συχνότερα από τις πρωτότυπες παροιμίες» (Litovkina 2004: 295). Συχνά η φρασεολογία αναπλάθεται σαν να παίζουμε: γίνεται ειρωνική, παρωδείται, επικρίνεται, αλλάζει τόσο το λεξιλόγιο όσο και η σύνταξη — «εκείνο που είναι παλιό, ξεπερασμένο, ακατάλληλο για την εποχή μας» (Zaikauskienė 2008: 86).

Η αύξηση της αναπλασμένης φρασεολογίας και των συνοδευτικών καταστροφικών σχημάτων στα μέσα ενημέρωσης μπορεί επίσης να συνδεθεί με την τάση που είναι της μόδας σε κείμενα δημοσιογραφικού ύφους διαφόρων ειδών. Από την άλλη πλευρά, αυτό το κοινωνιογλωσσικό φαινόμενο μπορεί να έχει αναδυθεί από τις συγκρούσεις και τις αντιφάσεις στην κοινωνική, οικονομική, πολιτική και πολιτιστική ζωή. Τα καταστροφικά σχήματα, όμοιας φύσης με την αναπλασμένη φρασεολογία, συμβάλλουν σημαντικά στην αποτύπωση αυτών των αντιφάσεων και στη δημιουργία δυναμισμού και έντασης: «να αναπτύσσεται η σκέψη μη γραμμικά, να μεταβάλλεται η εναλλαγή του τονισμού της πρότασης, να ανακατανέμονται οι θέσεις των λογικών τόνων, ώστε να νοηματοδοτείται η αντιφατική, διλημματική εξέλιξη της σκέψης.» (Abaravičius 2002: 223). Παρωδώντας κριτικά, ειρωνευόμενοι και γκρεμίζοντας ό,τι είναι παλιό, οι συγγραφείς αποτυπώνουν εύστοχα αυτή τη γενικευμένη ένταση και την αστάθεια της ζωής.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

1. Η αποτελεσματικότητα της αναπλάσεως της φρασεολογίας, οι στιλιστικές δυνατότητες επικαιροποίησης του περιεχομένου της και ενεργοποίησης της γλώσσας αυξάνονται όταν αυτή συνδυάζεται με συντακτικά καταστροφικά σχήματα. Τότε αναδεικνύεται περισσότερο και η επίδραση αυτών των σχημάτων.

2. Ανάλογα με τη θέση που καταλαμβάνει το παραφρασμένο κείμενο στη συντακτική δομή, μπορεί να διακριθεί φρασεολογία στην αρχή, στο μέσο και στο τέλος της παραγράφου. Διαπιστώθηκε ότι, ανεξάρτητα από τη θέση που καταλαμβάνει η φρασεολογία στη συντακτική δομή, τα τελευταία χρόνια στα μέσα ενημέρωσης συνδυάζεται πρωτίστως με την καθολικά επικρατούσα παράθεση σε ξεχωριστές μονάδες. Μαζί της εμφανίζονται και άλλα έντονα καταστροφικά σχήματα — υπερβατό, συσσώρευση, έλλειψη, προσθήκη και παρένθεση.

3. Η αποτελεσματικότητα της αναπλασμένης φρασεολογίας ενισχύεται ιδιαίτερα από τη σύμπλεξη καταστροφικών σχημάτων και επιτελεί ρητορικές λειτουργίες όπως η προσέλκυση της προσοχής, η πρόκληση ενδιαφέροντος, η σατιρική ειρωνεία, το πνεύμα, η ευφυολογία και η παρωδία. Η παιχνιδιάρικα αναπλασμένη έκφραση προσελκύει την προσοχή του αποδέκτη, ανακαλεί αμέσως στη μνήμη του την αρχική φρασεολογία με όλο το συνηθισμένο λεξιλόγιο και τη σύνταξή της, και μόνο το πλαίσιο των καταστροφικών σχημάτων υποβάλλει στη σκέψη την πραγματική πρόθεση της αναπλάσεως της φρασεολογίας.

164

KALBOS KULTŪRA | 86

LITERATŪRA

Abaravičius J. 2002: Skyrybos stilistika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas.

Akelaitis G. 2005: Parentėzė poezijoje. – Žmogus ir žodis 1, 29–34.

Bitinienė A. 2007: Publicistinis stilius, Vilnius: Vilniaus pedagoginio universiteto leidykla.

Butkutė L. 2010: Okazionaliųjų frazeologizmų stilistinės išgalės publicistiniame stiliuje. Daktaro disertacija, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla.

Koženiauskienė R. 2001: Retorika: iškalbos stilistika, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas.

Koženiauskienė R. 2013: Retorinė ir stilistinė publicistinių tekstų analizė, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla.

Litovkina A. T. 2004: Old Proverbs Never Die: Anti-Proverbs in the Language Classroom. – Res Humanae Proverbium et Sententiarum. Ed. Csaba Földes, Tübingen: Gunter Narr Verlag, 295–326.

Marcinkevičienė R. 2001: Tradicinė frazeologija ir kiti stabilūs žodžių junginiai. – Lituanistica 4, 81–98.

Mažylė J. 2012: Rašto raiškos (spaudos) žanrų klasifikavimas: tradicija ir konvergencija. – Medijos, žiniasklaida, žurnalistika tradicinėje ir tinklaveikos visuomenėje, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 160–178.

Miliūnaitė R. 2009: Dabartinės lietuvių kalbos vartosenos variantai, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas.

Pikčilingis J. 1975: Lietuvių kalbos stilistika 2, Vilnius: Mokslas.

Zaikauskienė D. 2008: Formos ir turinio pokyčiai tradicinių lietuvių patarlių perdirbiniuose. – Tautosakos darbai XXXV, 84–93.

Ziomek J. 1990: Retoryka opisowa, Wrocław-Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich wydawnictwo.

Župerka K. 2008: Reklamos tekstas: pragmatika, stilius, kalba, Šiauliai: VšĮ Šiaulių universiteto leidykla.

Клюев Е. В. 2001: Риторика. Инвенция. Диспозиция. Элокуация, Москва: Издательство ПРИОР.

Марышова М. А. 2011: Стилистическая функция парцелляции в текстах разных жанров. – Stil: international journal, Beograd, 183–193.

Стоянова Е. 1999: „Новая“ фразеология в языке масс-медиа (на материале русского языка). – Русский язык и русская литература в современном обществе. Шумен, 335–340. Priega per internetą: <http://www.rusian.slavica.org/article 657.html>.

Gauta 2013 10 09

Priimta 2013 12 20

R. KOŽENIAUSKIENĖ. Perkurtos frazeologijos žaismas žiniasklaidoje

165

PLAY ON RECREATED PHRASEOLOGY IN THE MEDIA

Summary

The recreation of phraseology in the media relies on both the change of conventional and well-established lexis as well as syntactic order. First of all, phraseology itself is figure-based; stylistically, the figures around it are none the less important. The article shows how syntactic destructive figures help to highlight the meaning, implication and reasons of recreation of phraseology.

As a result of the playful combination of recreated phraseology and destructive figures in the text, rhetorical functions of attraction of attention, intriguing, satire-based irony and parody become especially strong. In combination with phraseology, destructive figures, which simultaneously comment on it, help to explain and understand the recreation of traditional phraseology and to highlight the turn of thought. The effect of the figures themselves increases when they intertwine among themselves, support one another and go together with phraseology.

It has been proven that irrespective of the place of phraseology in the syntactic structure, it first of all combines with parcellation and other accompanying destructive figures – hyperbaton, accumulation, parenthesis, adjunction, ellipsis. The domination of parcellation and other destructive figures is seen in a number of publicistic texts of the journalism of evaluative type of recent years.

The phraseology of the beginning, centre and end can be distinguished by the place of the paragraph content structure in which the rephrased text is located. The wittily recreated phraseology positioned in the beginning immediately draws the addressee’s attention and makes an unexpected intriguing impression. Central phraseology, framed by destructive figures, becomes the culmination of the paragraph. The phraseology positioned at the end creates an impression of a strong logical highlight and a vividly formulated final conclusion.

The growth in the number of recreated phrases conflicting with conventional phraseology and the accompanying destructive figures can be associated with the confusion in social, economic, political and cultural life as well as the increased competition within the media.

Critically and ironically-minded authors with a negative and especially hyperbolic evaluation of topical life affairs, witty and ingenuous parody as well as brave destruction of the old try to attract the addressee and to grip his/her attention by any means possible.

KEYWORDS: recreated phraseology, syntactic destructive figures, accumulation, hyperbaton, parcellation, parenthesis.

REGINA KOŽENIAUSKIENĖ

Vilniaus universiteto Filologijos fakultetas

Universiteto g. 5, LT-01513 Vilnius

[email protected]

166

KALBOS KULTŪRA | 86