LIETUVIŲ KALBOS GRAMATIKOS TYRINĖJIMAI

LIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA

ΣΗΜΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΠΑΡΑΚΕΙΜΕΝΩΝ ΧΡΟΝΩΝ ΤΟΥ ΡΗΜΑΤΟΣ

N. SLIŽIENĖ

Οι σύνθετοι παρακείμενοι τύποι του ρήματος έχουν ειδική σημασία, η οποία διαφέρει από τη σημασία των απλών τύπων. Είναι αλήθεια ότι στους τομείς χρήσης ορισμένων σύνθετων παρακείμενων τύπων, όπως, για παράδειγμα, του ενεστώτα και του αορίστου, εισβάλλουν επίμονα οι απλοί τύποι του αορίστου· ωστόσο, οι σύνθετοι τύποι παραμένουν αρκετά πολυάριθμοι και χρησιμοποιούνται ευρέως.

Στόχος του άρθρου αυτού είναι να διαφωτίσει τη χρήση των σύνθετων παρακείμενων τύπων του ρήματος. Δεδομένου ότι έχουν ήδη γραφτεί σχετικά με τη σημασία και τη χρήση των παρακείμενων τύπων της υποθετικής έγκλισης¹, και οι τύποι της προστακτικής και της ευχετικής έγκλισης είναι αρκετά σπάνιοι, εδώ θα περιοριστούμε μόνο στους παρακείμενους τύπους της οριστικής.

Δεδομένου ότι οι μετοχές παρελθοντικού χρόνου χρησιμοποιούνται συχνά με την ίδια σημασία όπως και οι σύνθετοι παρακείμενοι τύποι, σε ορισμένες περιπτώσεις θα παρατεθούν και παραδείγματά τους².

§ 1. Οι σύνθετοι παρακείμενοι τύποι του ρήματος δηλώνουν μια αποτελεσματική κατάσταση που επιτεύχθηκε μέσω προηγούμενης ενέργειας και διαρκεί σε μια συγκεκριμένη στιγμή του παρόντος, του παρελθόντος ή του μέλλοντος.

Οι σύνθετοι παρακείμενοι τύποι διαφέρουν από τους απλούς ρηματικούς τύπους ως προς τη σχετική-αποτελεσματική σημασία τους. Οι ενέργειες που εκφράζονται με παρακείμενους τύπους συνδέονται με δύο χρονικά επίπεδα: στο προγενέστερο χρονικό επίπεδο ανήκει η διαδικασία της ενέργειας, ενώ στο μεταγενέστερο — η αποτελεσματική κατάσταση που επιτεύχθηκε μέσω αυτής της ενέργειας. Οι ενέργειες που εκφράζονται με απλούς τύπους ανήκουν συνήθως σε ένα μόνο χρονικό επίπεδο. Οι απλοί τύποι δηλώνουν μια ενέργεια που συμβαίνει, συνέβαινε ή συνέβη, θα συμβεί ή πρόκειται να συμβεί, ενώ οι παρακείμενοι τύποι δηλώνουν μια ενέργεια που έχει ήδη ολοκληρωθεί ή συνέβαινε παλαιότερα, αλλά δεν συμβαίνει πλέον· κατά τη στιγμή της ομιλίας ή σε κάποια άλλη στιγμή που επιλέγει ο ομιλητής, έχει διατηρηθεί μόνο η αποτελεσματική κατάσταση που επιτεύχθηκε μέσω αυτής της ενέργειας. Αυτή η διαφορά σημασίας μεταξύ απλών και σύνθετων παρακείμενων τύπων μπορεί να θεωρηθεί ως διαφορά όψης, αν αντιληφθούμε την όψη

¹ Žr. N. Sližienė, Tariamosios nuosakos sudurtinių atliktinių formų reikšmės ir vartojimas, „Kalbos kultūra“, 11, Vilnius, 1966, p. 40—45.

² Apie būtojo laiko dalyvius, vartojamus sudurtinių atliktinių formų reikšme, žr. N. Sližienė, Lietuvių literatūrinės kalbos sudurtinių veiksmažodžio formų struktūra, kn.: Lietuvių kalbos gramatinė sandara, Vilnius, 1967, p. 78—79.

2 Lietuvių kalbos gramatikos tyrinėjimai

17

με την ευρεία έννοια³. Η διάκριση αυτή δεν έχει καμία σχέση με τις όψεις της διάρκειας και του συνοπτικού γεγονότος των ρημάτων της λιθουανικής γλώσσας· γι’ αυτό, όπως και τους απλούς τύπους, τους συντελεσμένους τύπους διαθέτουν ρήματα και των δύο όψεων.

Όταν χρησιμοποιούνται παράλληλα απλοί και σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι, οι δεύτεροι δηλώνουν ενέργεια προγενέστερη από εκείνη που δηλώνουν οι πρώτοι. Οι συντελεσμένοι τύποι δηλώνουν όχι μόνο ότι η ενέργεια έχει ολοκληρωθεί και δεν βρίσκεται πλέον σε εξέλιξη (δηλαδή έχουν κάποια σημασία όψης, με την ευρεία έννοια του όρου), αλλά εκφράζουν ταυτόχρονα και τις χρονικές σχέσεις μεταξύ των ενεργειών. Πολύ συχνά χρησιμοποιούνται για να εκφράσουν τις χρονικές σχέσεις μεταξύ των ενεργειών της κύριας και της δευτερεύουσας πρότασης. Σε αυτές τις περιπτώσεις αναδεικνύεται η σχετική χρονική τους σημασία.

§ 2. Οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι της οριστικής δηλώνουν μια άμεσα βιωμένη αποτελεσματική κατάσταση, παρούσα, παρελθούσα ή μελλοντική. Ως προς τη σημασία της έγκλισης δεν διαφέρουν από τους απλούς τύπους της οριστικής.

Οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι της οριστικής, όπως και οι απλοί τύποι, έχουν τέσσερις χρόνους: ενεστώτα, αόριστο, παρατατικό και μέλλοντα. Από αυτούς χρησιμοποιούνται περισσότερο οι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα και του αορίστου.

Ενεστώτας

§ 3. Οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα δηλώνουν μια αποτελεσματική κατάσταση που επιτεύχθηκε μέσω προγενέστερης ενέργειας και διαρκεί κατά τη στιγμή της ομιλίας.

Οι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα των ρημάτων συνοπτικού γεγονότος δηλώνουν κατά κανόνα μια συγκεκριμένη αποτελεσματική κατάσταση που διαρκεί κατά τη στιγμή της ομιλίας, επιτεύχθηκε μέσω προγενέστερης ενέργειας και νοείται ως συγκεκριμένη απλή πράξη.

Εκεί όπου υπήρχαν οι στάβλοι, τώρα ορθώνονται ερείπια· από αυτά αναδίδεται μια μυρωδιά: πολλά ζωντανά πλάσματα έχουν καεί εδώ. SimonR I 151. Εκείνο το παλικάρι έχει έρθει καβάλα από το ίσιο λιβαδάκι. JD 101. Έχει ήδη διαμορφωθεί μάλιστα μια ορισμένη άποψη: όπου πηγαίνει ο Muštokas, εκεί συμβαίνει συμφορά. SimonVK II 25–26. – – Και ποια λέξη τους έχεις δώσει; – τον ρώτησε ένας άλλος ιερέας. BalčHP₁ 25. Έχουν ήδη ξοδέψει τετρακόσιες χιλιάδες λίρες για εκείνον τον πόλεμο, και ακόμη κανένα κέρδος δεν φαίνεται, λένε. SimonVK I 75. Μήπως έχουν τσακωθεί για κάτι; MairRR II 96. Είμαι τόσο κουρασμένος, Maryn, η γκρίζα μας φοράδα γέννησε απόψε. SimonVK I 305. – – Έχεις πια αποφασίσει οριστικά; – ρώτησε τον άντρα η Kukienė, αφού ο γιος είχε βγει από το σπίτι. KrėvRg 124.

Αυτό το παραμύθι έχει γραφτεί για εκείνους τους ανθρώπους που, επινοώντας ψεύτικες αιτίες για τον εαυτό τους, σκοτώνουν αθώους ανθρώπους. DaukRR 293. Έχω σταλεί από τον αρχηγό μας, τον μεγάλο μάγιστρο, στον άρχοντα αυτού του κάστρου. KrėvP 216. Είστε υπό κράτηση! VienR V 328. Κοίτα πόσα τόπια υφάσματος έχουν παραχωθεί στη σοφίτα του αχυρώνα… ŽemR I 377.

Η σημασία της συγκεκριμένης αποτελεσματικής κατάστασης είναι ελάχιστα χαρακτηριστική για τους τύπους των ρημάτων διάρκειας.

³ Μιλώντας για τις όψεις της βουλγαρικής γλώσσας, ο J. Maslov έχει επισημάνει ότι οι διαφορές σημασίας μεταξύ αορίστου και παρατατικού, καθώς και μεταξύ παρακειμένου και μη παρακειμένου, είναι επίσης διαφορές όψης, αν η όψη νοηθεί με την ευρεία έννοια· βλ. Ю. С. Маслов, Глагольный вид в современном болгарском литературном языке, στο: Вопросы грамматики болгарского литературного языка, Москва, 1959, p. 157–158, 162, 164–165. Σε γλώσσες που δεν διαθέτουν τύπους διάρκειας και συνοπτικού γεγονότος, ορισμένοι γλωσσολόγοι θεωρούν ότι ο παρακείμενος, ο υπερσυντέλικος και παρόμοιοι σύνθετοι ρηματικοί τύποι είναι απλώς τύποι όψης· πρβλ. И. П. Иванова, Вид и время в современном английском языке, Изд-во ЛГУ, 1961, p. 106–143.

18

Κάποιος διανυκτέρευσε απόψε στα τριφύλλια — έχει μείνει το κατάλυμα. Plt (LKŽ III 714). Στα λόγια σου υπάρχει πολλή τόλμη, την οποία δεν περίμενα από κάποιον σαν εσένα· γι’ αυτό δεν θύμωσα και θα σου απαντήσω. KrėvP 202.

Οι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα δηλώνουν συνήθως μια πράξη προγενέστερη από το χρονικό σημείο αναφοράς του ενεστώτα, δηλαδή από άλλες πράξεις που συντελούνται στο παρόν. Ωστόσο, οι χρονικοί προσδιορισμοί που εκφέρονται στην πρόταση μπορεί να υποδεικνύουν και τον ακριβή ή τουλάχιστον τον κατά προσέγγιση χρόνο της.

Ο Gugis θέλει να θυμηθεί τι κακό έχει κάνει όλα αυτά τα χρόνια, αλλά δεν μπορεί να θυμηθεί τίποτε άλλο, παρά μόνο ότι είχε μεθύσει. KrėvRg 234–235. Οι φώκιες έχουν στα βράχια τους σημάδια που δείχνουν ότι η Θάλασσα της Σαμογιτίας έχει υποχωρήσει κατά μερικές πήχεις μέσα σε 1000 χρόνια. DaukRR 156. Οι κλωστές που έχουν κόμπους έχουν μαζευτεί σε σβώλους καθώς τις τύλιγαν. Lk LKŽ III 752). Ίσως κάποτε [ο Gugis] ήξερε και τις προσευχές τους, αλλά εδώ και πολύ καιρό τα έχει ξεχάσει όλα. KrėvRg 231.

§ 4. Οι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα των ρημάτων εξακολουθητικής όψης δηλώνουν συχνότερα μια γενικευμένη αποτελεσματική κατάσταση, που έχει επιτευχθεί με πράξη αόριστου παρελθόντος. Η παρελθοντική αυτή πράξη είναι συνήθως γενικευμένη· μπορεί να έχει συμβεί πολλές φορές ή να μην έχει συμβεί ούτε μία φορά.

Και ο πατέρας του Šimonis και ο παππούς του — γενιά με τη γενιά, επί πολλές γενιές — το έχουν επαναλάβει αυτό στα παιδιά τους.

SimonR I 32. Κάποτε η κοιλάδα του Kistyn είχε γνωρίσει και ευτυχισμένους καιρούς — μάλιστα πολύ ευτυχισμένους. VienR I 12. — Κι ο παππούς σου, έχω ακούσει, λέει κάτι εντελώς διαφορετικό: αν δεν ήταν οι Γερμανοί, σήμερα δεν θα είχαμε ούτε δρόμους, ούτε σιδηροδρόμους, ούτε εκκλησίες, ούτε σχολεία, — θυμίζει ο Anskis στον Vilkas Martynas. SimonVK I 90. — Μήπως εσύ, καλή μου, έχεις δει λύγκα; — απόρησε σοβαρά πια ο Geišė. VaižgDD 34. Η μανούλα μού έχει πει: «Να προσέχεις, παιδάκι μου!» ŽemR I 109.

Εκείνη την έχω χορέψει κάμποσες φορές. Krš (DAK).

Με αυτή τη σημασία χρησιμοποιούνται πολύ συχνά οι αρνητικοί συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα.

Είτε θα χαθούμε είτε θα νικήσουμε, η δόξα μας θα είναι η μεγαλύτερη, και οι βάρδοι θα συνθέσουν για εμάς τα ωραιότερα τραγούδια, που δεν έχουν ακούσει ακόμη οι πατέρες μας, που δεν έχουν ακούσει ακόμη οι πρόγονοί μας. KrėvP 210. Μα δειλό Λιθουανό, θαρρώ, δεν έχει δει κανείς ακόμη, — λοιπόν, ας είμαστε καλύτερα δρυς. SimonVK I 338. Ο [Joniukas] θα ήθελε να ζητήσει από τον Antanas, μα δεν τολμά: δεν έχει κάνει ακόμη ούτε μία βόλτα με όχημα. BilR I 161.

Οι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα των ρημάτων συνοπτικής όψης χρησιμοποιούνται επίσης με τη σημασία της γενικευμένης αποτελεσματικής κατάστασης, αλλά πολύ πιο σπάνια.

— Εμένα, ας πούμε, μου είναι το ίδιο, — είπε ο τρομερός Mikas: — έχω βοηθήσει κι άλλους σαν κι αυτόν να ξεμπλέξουν από μπελάδες, θα βοηθήσω κι εσένα. BalčHP, 265. Ω! Έχει πει στη μητέρα της λόγια τέτοια που πιθανότατα καμιά μητέρα δεν θα μπορούσε να συγχωρήσει. SimonVK II 229. Σου έχει τύχει να παραλείψεις κάποιο ανδραγάθημα (ατυχία); Pln (LKŽ I 143).

Έχει παρατηρηθεί ότι, όταν τρίβονται δύο σώματα μεταξύ τους, το ένα φορτίζεται με ηλεκτρισμό ενός είδους και το άλλο με διαφορετικό. BaršF 5. Κι εγώ έχω κλαπεί (με έχουν ληστέψει), αφού ζω σε αγροικία. Šts (LKŽ V 368).

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, οι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα δηλώνουν πολύ καθαρά μια πράξη αόριστου παρελθόντος και πολύ αμυδρά την αποτελεσματική κατάσταση που έχει επιτευχθεί μέσω αυτής. Σε πολλές περιπτώσεις η σημασία της κατάστασης είναι τόσο αμυδρή, ώστε μπορούμε να πούμε ότι οι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα δηλώνουν πράξη αόριστου παρελθόντος, σχετική με τη στιγμή της ομιλίας. Γι’ αυτό, όπως φαίνεται, και ο J. Jablonskis, συζητώντας αυτή τη σημασία στη γραμματική του 1901, δεν ανέφερε καθόλου την αποτελεσματική κατάσταση. Έγραφε: «Ο μεταβατικός συντελεσμένος χρόνος, συνδυ-

2*

19

Ο τύπος από τον παρακείμενο του ρήματος και την κτητική λέξη esu, esmi δηλώνει επίσης ότι η ενέργεια έχει συμβεί κάποτε, ίσως αρκετές φορές· όταν κάποιος αφηγείται τέτοια περιστατικά, δεν μιλά για ένα μεμονωμένο, συγκεκριμένο περιστατικό που γνωρίζει, αλλά δείχνει ότι στη ζωή του μπορεί να συνέβησαν αρκετά τέτοια περιστατικά ή ότι δεν θα μπορούσαν ποτέ να συμβούν⁴.

Το συμφραζόμενο δείχνει ενίοτε ότι η ενέργεια που περιγράφεται γενικευμένα με τους συντελεσμένους τύπους του ενεστώτα έχει συντελεστεί στο πρόσφατο παρελθόν.

Έχει κιόλας ξεχάσει τι έχει συμβεί σήμερα, τι έχει κάνει, τι έχει μεταφέρει, πού και από πού, ποιος έχει βοηθήσει, έχει έρθει ή έχει δώσει διαταγές· αρκετές φορές τού έχει φωνάξει ο tūūnas: «Mykoliuk, γρήγορα!» VaižgDD 9.

Για να δηλωθεί μια γενικευμένη αποτελεσματική κατάσταση χρησιμοποιούνται κυρίως οι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα στην ενεργητική φωνή. Οι παθητικοί τύποι (κυρίως οι απρόσωποι) απαντούν σπάνια.

§ 5. Τα μετοχικά παρακείμενα που χρησιμοποιούνται με σημασία συντελεσμένων τύπων του ενεστώτα δηλώνουν συνήθως μια συγκεκριμένη αποτελεσματική κατάσταση.

Η Σεβέρια άρχισε να αναζητά ευκαιρία να δικαιολογηθεί απέναντί του, μα δεν ήξερε για ποιο λόγο, με ποιον τρόπο είχε σφάλει. VaižgDD 53. Ακούς πόσο ανησυχούν για μας οι καλοί άνθρωποι; LzPR I 399. Αλλιώς, γύρισε το βιβλίο: το έχεις πιάσει ανάποδα. Grž (LKŽ I 135).

Ρωτούσε η μητερούλα: – Πού είναι τα πουκάμισα που ράφτηκαν; JD 481. Εδώ, μόνο εμείς, έχουμε καρφώσει κάθε πάσσαλο, έχουμε φράξει κάθε κομμάτι του φράχτη, έχουμε πελεκήσει με τα ίδια μας τα χέρια κάθε σπίτι από καινούριο ξύλο… VaižgDD 83.

Τέτοιες μετοχές σπανίως δηλώνουν μια γενικευμένη αποτελεσματική κατάσταση που έχει επιτευχθεί μέσω μιας ενέργειας σε αόριστο παρελθόν.

Θα βρείτε πως και ο κύριός μας είχε υπηρετήσει ως τέτοιος ακόλουθος σε βασιλική αυλή του εξωτερικού. LzPR II 90.

Τα χρόνια περνούσαν, οι αιώνες κυλούσαν· πολλές πληγές έχουν γιατρευτεί! Ακόμη και οι άνθρωποι του μεγαλύτερου ενόχου δεν θυμούνται πια τις αδικίες. MairRR I 171.

Για να δηλωθεί μια γενικευμένη αποτελεσματική κατάσταση χρησιμοποιούνται κάπως συχνότερα οι ουδέτερες παθητικές μετοχές παρακειμένου, ιδίως εκείνες που δεν έχουν παθητική σημασία.

Αυτό όμως δεν έχει ενδιαφέρον· ενδιαφέρον έχει ότι εδώ περπατούσε ο άνθρωπος εκείνος, που τώρα ανήκει σε άλλη, και στη δεύτερη ήρθε η Ilžė να βοηθήσει. SimonVK II 122. Όλο μου εμφανίζονται αγαπημένοι τόποι, όπου έχουμε βοσκήσει, όπου έχουμε οργώσει. GirR II 287.

Σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται συχνότερα μετοχές παρακειμένου με σημασία συντελεσμένων τύπων παρά οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα. Για παράδειγμα, κατά τη δημιουργία μιας καλλιτεχνικής εικόνας του παρόντος, χρησιμοποιούνται συνήθως μόνο μετοχές παρακειμένου.

Ο Jonas είναι ξαπλωμένος μπρούμυτα σε ένα σκαμνί δίπλα στη σόμπα· ο χώρος δεν του φτάνει, γι’ αυτό έχει σηκώσει τα πόδια ως τα γόνατα ψηλά, ακουμπώντας τα στον τοίχο· το κεφάλι του προεξέχει πιο πέρα από το άκρο του πάγκου. ŽemR I 86. Εδώ, μέσα στο δάσος, είναι στρωμένα πιάτα από μανιτάρια παλαιούς, εδώ ξεπροβάλλουν τα μανιτάρια γουρουνίσια σαν τούφες σε λιβάδι, εδώ έχουν φυτρώσει σε οικογένειες κάτω από τα έλατα τα καστανά μανιτάρια, εδώ στο πευκοδάσος φυτρώνουν μέσα από το παγωμένο χώμα οι πρασινομανίτες, εδώ κάθονται μαζεμένα τα ρόδινα, γαλάζια, γκρίζα μανιτάρια umėdės, ευχάριστα, μεγαλώνουν όμορφα, τίποτε δεν τα νοιάζει. BaranAŠ 5. Σπίτια χωρίς παράθυρα και πόρτες· άλλων οι στέγες έχουν γκρεμιστεί, οι τοίχοι έχουν τρυπηθεί από κανονιές, οι δοκοί έχουν ξεριζωθεί, από τους φράχτες δεν έχει απομείνει ούτε ίχνος. VienR I 293.

⁴ Žr. J. Jablonskis, Rinktiniai raštai, t. I, Vilnius, 1957, p. 102.

20

Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι μετοχές παρελθοντικού χρόνου δηλώνουν πολύ καθαρά μια αποτελεσματική κατάσταση.

§ 6. Οι συντελεσμένοι τύποι ενεστώτα που σχηματίζονται με τους τύπους ενεστώτα του βοηθητικού ρήματος esti, būna, būva συνήθως δηλώνουν μια αποτελεσματική κατάσταση που επιτυγχάνεται με την ίδια ενέργεια περισσότερες από μία φορές ή επαναλαμβάνεται τακτικά.

Τα κοπάδια που έφτασαν πετώντας είναι ήδη χωρισμένα σε ζευγάρια, και αυτά τα ζευγάρια σύντομα σκορπίζουν. IvanLP II 75. Οι γυναίκες, για να πούμε την αλήθεια, εδώ είναι πολύ καλοντυμένες: στην εκκλησία συνήθως έχουν φορέματα με φουστίτσες, με στολίδια γύρω γύρω, με φούστες βαμμένες πολύχρωμα, πολύ ψηλές. ValPJ 26. Η φλαμουριά συνήθως έχει μεγαλώσει μέσα σε πυκνό δάσος. Grk (LKŽ III 575).

Σε περιπτώσεις οξείας τραχώματος, μερικές φορές ολόκληρη η επιφάνεια του κερατοειδούς είναι κατάσπαρτη με μικροσκοπικές θολερότητες. AvižATD 19. Οι παλαιοί συγγραφείς υποστηρίζουν ότι, αν η φωλιά βρίσκεται σε ψηλό δέντρο, το θηλυκό κατεβάζει τα μικρά στο έδαφος, πιάνοντάς τα με το ράμφος. IvanLP II 71.

Στο πλαίσιο του γενικευμένου ενεστώτα, αυτή η σημασία είναι δυνατή και όταν χρησιμοποιούνται οι τύποι του βοηθητικού ρήματος esu, esi, yra…

Μα όταν χρειάζεται, όταν βρίσκεσαι σε δύσκολη θέση, είσαι εντελώς χαμένος, και περιπλανήσου ελεύθερα ως το χάραμα… Κι όταν λαλήσει ο κόκορας και συνέλθεις, συνήθως βρίσκεσαι πια κοντά στο σπίτι σου· αποδεικνύεται ότι όλη τη νύχτα περιπλανιόσουν έξω από την πύλη. Μερικές φορές σε οδηγούν ακόμη και ως το νεκροταφείο. SimonR I 93. Όσο το ρεύμα διαρρέει τη ράβδο που συνδέει τους αγωγούς της ηλεκτρικής μηχανής, ο ένας αγωγός είναι φορτισμένος με θετικό ηλεκτρισμό και ο άλλος με αρνητικό. BaršF 29.

§ 7. Έχοντας σχετική-αποτελεσματική σημασία, οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι ενεστώτα συνήθως συσχετίζονται με τους απλούς τύπους ενεστώτα (καθώς και με τις σύνθετες παθητικές μορφές που δηλώνουν ενέργεια παρούσα): οι συντελεσμένοι τύποι δηλώνουν μια ενέργεια προγενέστερη από όλες τις ενέργειες που συνεχίζονται τη στιγμή για την οποία γίνεται λόγος, ενώ η αποτελεσματική κατάσταση που έχει επιτευχθεί μέσω αυτής της ενέργειας είναι ταυτόχρονη με αυτές.

Όλη η περιοχή γύρω από το Aužbikai εξακολουθεί να κοιμάται ή δεν έχει ακόμη βγει στα χωράφια. VaizgDD 59.

Δεν μπορώ να βοηθήσω, ο ίδιος δεν παίρνω τίποτα από το σπίτι, έχω αποβληθεί από το σχολείο και τώρα δύσκολα θα μπορέσω να τα βγάλω πέρα, κι επιπλέον υπάρχουν χρέη, δεν έχω γνωστούς. BilR I 90.

Οι συντελεσμένοι τύποι ενεστώτα, όπως και οι τύποι των άλλων χρόνων, χρησιμοποιούνται αρκετά συχνά για να δηλώσουν τις χρονικές σχέσεις μεταξύ των ενεργειών της κύριας και της δευτερεύουσας πρότασης.

– Ο θείος Tautrimas είπε… – Μα ο Anskis μήπως δεν ξέρει ή δεν θέλει να εξηγήσει τι έχει πει ο θείος Tautrimas. SimonVK I 89. Η κότα κακαρίζει όταν έχει γεννήσει αυγό. Rg (LKŽ V 42). Πάρε, λοιπόν, τα εργαλεία που είναι φτιαγμένα γι’ αυτό και άδειασε γρήγορα το αρωματισμένο μείγμα. DonR 49.

Φαίνεται πως έχει μεθύσει καλά, αφού περπατά παραπατώντας. Vyr (LKŽ V 448).

Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι συντελεσμένοι τύποι ενεστώτα χρησιμοποιούνται σε δευτερεύουσες προτάσεις και όταν στην κύρια πρόταση υπάρχει απλός τύπος όχι ενεστώτα, αλλά παρελθοντικού ή μέλλοντα χρόνου.

Ωστόσο, όταν άρχισα να ξετυλίγω τα πράγματά μου στο νέο μέρος, είδα ότι τα κουμπιά είχαν ήδη βρεθεί εκεί. BaltPV₁ I 36. Σύντομα ο Mykolas έμαθε ότι η μητέρα του δεν είχε αφεθεί μόνη στη μοίρα της, ότι υπήρχε κάποιος να τη φροντίσει, και αυτό τον καθησύχασε εντελώς. VienR V 197. Του μιλούσε πάντα πολύ για τη μητέρα του που είχε πεθάνει και για όλα τα καλά που του είχε κάνει εκείνη. BalčHP₁ 230. Πόσους τραυματίες έχεις περιμαζέψει, θα σε ρωτήσει η πατρίδα. SNėrP₁ 309.

21

Σε τέτοιες περιπτώσεις, ως κατηγορούμενα της κύριας πρότασης λειτουργούν ρήματα που δηλώνουν ομιλία, σκέψη, ψυχικές καταστάσεις ή σωματικές αισθήσεις (είπε, νόμιζε, ήξερε, ανησυχούσε, αισθανόταν, έβλεπε και τα παρόμοια), ή ομάδες λέξεων που τα υποκαθιστούν (έγινε λόγος, έλαβε είδηση, του ήρθε στον νου και τα παρόμοια). Η σημασιολογία αυτών των λέξεων επιτρέπει στον αφηγητή να προσδιορίσει τον χρόνο της ενέργειας όχι με βάση τη δική του, αλλά με βάση τη στιγμή της ομιλίας του ήρωα. Η στιγμή της ομιλίας μετατίθεται εδώ στο παρελθόν ή στο μέλλον, επομένως οι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα χρησιμοποιούνται με μεταφορική σημασία. Παρόμοια χρησιμοποιούνται και οι απλοί τύποι του ενεστώτα των ρημάτων (π.χ.: Νόμιζα ότι κοιμάται)⁵.

Μερικές φορές οι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα απαντούν τόσο στην κύρια πρόταση όσο και στην εξαρτημένη που συνδέεται με αυτήν. Σε τέτοιες περιπτώσεις, οι ίδιοι οι συντελεσμένοι τύποι δεν δηλώνουν τη χρονική σχέση των ενεργειών· αυτή γίνεται σαφής μόνο από το νόημα ολόκληρης της πρότασης.

Η Γκρέτε σωπαίνει, δεν εξηγεί ότι, αν ήταν εδώ, θα είχε δώσει και χρήματα και άλογα για να μεταφέρουν [κάποιον] στο νοσοκομείο· όχι, δεν καυχιέται, αφού στη ζωή της δεν έχει καυχηθεί ποτέ ούτε καν για όσα καλά έχει πράγματι κάνει. SimonVK II 395. Σας έχω πει ότι βρήκα ένα μεγάλο μανιτάρι; Lnkv (DAK).

§ 8. Οι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα χρησιμοποιούνται συχνότερα αντικειμενικά, δηλαδή συνήθως δηλώνουν μια αποτελεσματική κατάσταση που πράγματι διαρκεί τη στιγμή της ομιλίας (βλ. όλα τα παραδείγματα που παρατέθηκαν παραπάνω). Ωστόσο, μερικές φορές η αποτελεσματική κατάσταση που εκφράζεται με συντελεσμένους τύπους του ενεστώτα δεν διαρκεί πράγματι τη στιγμή της ομιλίας. Πρόκειται για υποκειμενική χρήση των συντελεσμένων τύπων του ενεστώτα.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, συνήθως όταν επιδιώκεται να προειδοποιήσει κανείς για πιθανά μελλοντικά προβλήματα, οι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα δηλώνουν μια αποτελεσματική κατάσταση που δεν υφίσταται ακόμη τη στιγμή της ομιλίας, αλλά προβλέπεται για το μέλλον. Για να τονίσει την πεποίθησή του ότι η προβλεπόμενη αποτελεσματική κατάσταση θα πραγματοποιηθεί οπωσδήποτε, ο ομιλητής την παρουσιάζει ως γεγονός του παρόντος και γι’ αυτό χρησιμοποιεί συντελεσμένους τύπους του ενεστώτα. Στις περιπτώσεις αυτές χρησιμοποιούνται συχνότερα μετοχές παρακειμένου χωρίς βοηθητικό ρήμα, οι οποίες έχουν τη σημασία σύνθετων συντελεσμένων τύπων του ενεστώτα.

Πρόσεχε μόνο, σου λέω, πρόσεχε! Αν ξεφύγει έστω και μία σπίθα και πέσει στη στέγη, χαθήκαμε κιόλας! SimonR I 157. Αν πέσεις στα νύχια τους, πάει, χάθηκες. Jrb (LKŽ II 386). Μακριά από εμάς να μας τύχει γκρινιάρα γυναίκα — πάει, καταστράφηκες! Užv (LKŽ I 263). Μπορείς να συναντάς έναν άνθρωπο κάθε μέρα, αλλά η εύνοια του αφέντη φτάνει μέχρι την πύλη… δεν το παίρνεις είδηση — και σε έχει διώξει… θα σε διώξει ο αφέντης από υπερβολική καλοσύνη… ŽemR II 69. Όποιον αρπάξει η γλώσσα της, εκείνος είναι κιόλας χαμένος, εκείνος είναι κιόλας νεκρός. Με ματωμένες γλώσσες χτυπούν και με σπαθιά: — όποιος βρεθεί στον δρόμο, νεκρός! Συστρέφονται σε δαχτυλίδια. — Άναψε μια φωτίτσα, τη συμβουλεύει εκείνη, — ρίξε μέσα της ένα ματσάκι λινάρι, — κι η συμφορά τέλειωσε! SNėrP₁ 452.

Εδώ οι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα έχουν τη συνήθη μορφολογική τους σημασία· απλώς ο ομιλητής φαντάζεται για μια στιγμή ότι η μελλοντική κατάσταση έχει ήδη γίνει παρούσα.

Συνήθως, η ενέργεια που δηλώνεται με συντελεσμένους τύπους του ενεστώτα έχει ολοκληρωθεί πριν από τη στιγμή της ομιλίας και έχει αφήσει μόνο το επακόλουθό της — την αποτελεσματική κατάσταση. Ωστόσο, μερικές φορές από τα συμφραζόμενα φαίνεται ότι εξακολουθεί να διαρκεί και τη στιγμή της ομιλίας.

— Μα τη δεύτερη φορά που ήρθαν, τι βρισίδι έπεσε! — θέλει να δικαιολογηθεί η Λένε. — Ο αστός βρίζει τον χωριάτη, ο χωριάτης βρίζει τον αστό. Έτσι ήταν, θαρρώ, από καταβολής κόσμου. SimonVK

⁵ Πлг. З. М. Думаюте, Значение и употребление простого настоящего времени глагола в современном литовском литературном языке, автореферат кандидатской диссертации, Вильнюс, 1961, р. 5–6.

22

1167. Εσείς, οι Σαλταϊσκοι, ήσασταν πάντοτε έξυπνοι άνθρωποι· ακόμη και η ίδια η κυβέρνηση γνωρίζει τη νοημοσύνη και τη σοφία σας. Και πράγματι γνωρίζει ότι κανείς δεν μπορεί να σας μπερδέψει τόσο εύκολα. Simon VK I 70. Αν και οι άνθρωποι κάθε χρόνο μαζεύονται σωρηδόν στην ίδια γη, ο κόσμος παραμένει το ίδιο γεμάτος όπως ήταν από τα πανάρχαια χρόνια. ŽemR I 149.

Το γεγονός ότι η ενέργεια διαρκεί κατά τη στιγμή της ομιλίας θεωρείται από τον ομιλητή ήδη γνωστό στον συνομιλητή· θέλει μόνο να τονίσει ότι αυτή η ενέργεια συνέβαινε πάντοτε και στο παρελθόν, ώστε ο συνομιλητής να μπορεί να συμπεράνει πως, αν έτσι έχουν τα πράγματα μέχρι τώρα, έτσι πρέπει να είναι και τώρα. Επομένως, κι εδώ προβάλλεται πρωτίστως η προγενέστερη ενέργεια, τα αποτελέσματα της οποίας είναι επίκαιρα κατά τη στιγμή της ομιλίας.

Οι αρνητικοί τύποι του συντελεσμένου ενεστώτα χρησιμοποιούνται συχνά για να τονιστεί η ιδιαιτερότητα της παρούσας ενέργειας και ολόκληρης της κατάστασης.

Τι ευτυχισμένο πρόσωπο έχει! Τέτοιο πρόσωπο της Γκρέτε δεν έχει δει ακόμη η Βασίλισσα. SimonVK II 175. Αχ, νεαρέ μου, τι λόγια είναι αυτά! Τέτοια δεν έχω ακούσει ακόμη. KrėvP 120. Όμως ο Γιανιούκ είναι χαρούμενος και ευτυχισμένος· τριγυρίζει όλη μέρα, όλη μέρα τραγουδά με όλη του τη δύναμη, παρόλο που το αλέτρι τον ταρακουνά ασταμάτητα, τραντάζει τους πνεύμονές του στο στήθος, κι ας πονά ο λαιμός του και βραχνιάζει. Μα τραγουδά, για να τον πηγαίνουν κι άλλο βόλτα, γιατί άλλωστε δεν έχει ξανακάνει ποτέ του βόλτα. BiiR I 162. [Jasius] (δίνει) Ορίστε, ένα γράμμα για σένα. [Petras] Γράμμα; Για μένα; [Jasius] Βλέπεις… [Petras] (κρατώντας τον φάκελο, τον κοιτάζει) Δεν έχω λάβει ποτέ μου γράμμα… BinkRn 342.

Με τους αρνητικούς συντελεσμένους τύπους ο ομιλητής δηλώνει ότι η ενέργεια δεν έχει συμβεί ποτέ προηγουμένως· συνεπώς, το γεγονός ότι συμβαίνει τώρα είναι ασυνήθιστο και ιδιαίτερο. Και σε αυτή την περίπτωση τονίζεται η απουσία (μη πραγματοποίηση) της ενέργειας στο παρελθόν, η οποία είναι επίκαιρη κατά τη στιγμή της ομιλίας.

Όπως και οι απλοί τύποι του ενεστώτα, οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα χρησιμοποιούνται σε ζωντανές αφηγήσεις περιστατικών του παρελθόντος. Η αποτελεσματική κατάσταση που διήρκεσε στο παρελθόν παρουσιάζεται σαν να διαρκεί ακριβώς τη στιγμή της ομιλίας. Κυρίως σε αυτές τις περιπτώσεις χρησιμοποιούνται μετοχές παρακειμένου χωρίς βοηθητικό ρήμα.

Ο Πέτρας κουνούσε το δρεπάνι σαν να ήταν φτερό και προχωρούσε πολύ μπροστά από όλους… Και ο αφέντης ακολουθούσε πίσω του, πηδώντας και κουνώντας πέρα δώθε. Ο Πέτρας είχε κιόλας ανοίξει μια αυλακιά, στέκεται στην άκρη του χωραφιού, ενώ ο αφέντης μόλις έχει πάρει φόρα… BaltPV I 103–104. Τα εκκλησιαστικά όργανα άρχισαν σιγανά να παίζουν, κι από πολλά χείλη αντήχησε ένας ύμνος. Η Γκρέτε είχε πάλι κατεβασμένα τα μάτια, σαν να την πλάκωνε μεγάλο βάρος. SimonVK I 258. Η Βασίλισσα τινάχτηκε: κάτι άγγιξε τον ώμο της. Όμως όχι, τίποτα. Κανένα από τα παιδιά δεν είχε ακόμη μετακινηθεί από τη θέση του. Μόνο ο Βίλιους, γυρισμένος προς το μέρος της, την κοιτάζει με τα μεγάλα μάτια του, κι ύστερα κοιτάζει τον άρρωστο. Η Μαρίκε έχει ήδη καθίσει σιωπηλά στην άκρη του κρεβατιού. Ο Μαρτίνας εξακολουθεί να γονατίζει… Η πόρτα του δωματίου έτριξε κι άνοιξε απαλά. SimonVK I 154. Το παιδί δεν έκλαιγε πια, μόνο βογκούσε σαν μεγάλος άνθρωπος που υποφέρει από δυνατούς εσωτερικούς πόνους. Όλα έχουν ήδη δοκιμαστεί, έχουν χορηγηθεί κάθε λογής φάρμακα, πιθανά και απίθανα, κι όμως τίποτα, απολύτως τίποτα δεν βοηθά. SimonVK II 101.

§ 9. Οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα είναι ως προς τη σημασία τους κάπως συγγενείς με τους απλούς τύπους του αορίστου, καθώς και οι δύο δηλώνουν ενέργεια του παρελθόντος. Η βασική διαφορά τους είναι ότι η ενέργεια που δηλώνεται με τους απλούς τύπους του αορίστου συνήθως ανήκει αποκλειστικά στο παρελθόν και δεν συνδέεται με το παρόν, ενώ οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα δηλώνουν μια παρελθοντική ενέργεια που συνδέεται με το παρόν, της οποίας η επιτευχθείσα αποτελεσματική κατάσταση αποτελεί μέρος του χρονικού πλαισίου του ενεστώτα. Με τους απλούς τύπους αφηγούνται παρελθοντικά γεγονότα, τα οποία συνέβαιναν διαδοχικά, το ένα μετά το άλλο, ή ταυτόχρονα· όλα μαζί συγκροτούν την παρελθοντική κατάσταση και δεν-

23

εκτείνεται πέρα από τα όριά της. Η αφηγηματική λειτουργία δεν είναι χαρακτηριστική των σύνθετων συντελεσμένων τύπων. Δηλώνουν μια πράξη του παρελθόντος, σαν να έχει αποσπαστεί βίαια από το χρονικό επίπεδο του παρελθόντος, να έχει απομονωθεί από τα άλλα παρελθοντικά γεγονότα και να συνδέεται με το παρόν. Πρβλ.:

Ο Anskis μετά το μεσημέρι δεν βιαζόταν να τρέξει έξω, όπως ο Vilius με τον Marčiukas. Πήγε στο μεγάλο δωμάτιο για να τελειώσει τις σχολικές εργασίες. Καθισμένος, έκλεισε τα αυτιά του, έκλεισε τα μάτια του και, κοιτάζοντας πού και πού το βιβλίο, διάβασε κάτι στα γερμανικά αρκετές φορές. «Τώρα ξέρω», φώναξε επιτέλους ευχαριστημένος. Έβαλε τα βιβλία πίσω στο σακίδιο, κρέμασε το σακίδιο στο πόδι του κρεβατιού και, σηκωμένος, τεντώθηκε. SimonVK I 83.

Να, τα ζιζάνια παραμένουν πράσινα ακόμη και το φθινόπωρο. Από τεμπελιά; Ω! Αφημένα στην τύχη τους, «αφρόντιστα» από έναν άνθρωπο άμυαλο ή απρόσεκτο, δηλαδή: ανενόχλητα, έχουν προ πολλού βγάλει δύο παιδιά το καθένα και τώρα έχουν αρχίσει και για τρίτο. Αυτό είναι εντελώς διαφορετικό! Δεν στενοχωριούνται καθόλου που δεν αναπαράγονται πια: έχουν εκπληρώσει διπλά την αποστολή τους, έχουν εξασφαλίσει υπερβολικά καλά το μέλλον της γενιάς τους, ώστε να μην εξαφανιστεί. VaižgDD 60.

Οι απλοί τύποι του απλού παρελθόντος χρησιμοποιούνται συνήθως σε συμφραζόμενα παρελθόντος χρόνου, ενώ οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα — σε συμφραζόμενα ενεστώτα.

§ 10. Όταν χρησιμοποιούνται σε μια συγκεκριμένη επικοινωνιακή περίσταση ή σε συγκεκριμένο συμφραζόμενο, οι απλοί τύποι του απλού παρελθόντος μπορούν επίσης να δηλώνουν μια πράξη του παρελθόντος συνδεδεμένη με το παρόν. Η σύνδεση με το παρόν είναι εντονότερη όταν έχουν διατηρηθεί κάποιες συνέπειες της πράξης· γι’ αυτό αυτή τη σημασία έχουν συχνότερα οι απλοί τύποι των ρημάτων αποτελέσματος.

Από πού έμαθες, αδελφέ, να μιλάς έτσι και απέκτησες τόσο θάρρος; Όταν ήσουν ζωντανός, δεν άξιζες, θαρρώ, ούτε τρία καπίκια, κι όμως τώρα μιλάς σαν να μασάς γογγύλι. KrėvRg 273. Μα σκεφτείτε μόνο, τι έγινε η δική σας Anė! Πείτε μου, σε τι μεταμορφώθηκε; Δεν είναι πια καθόλου κόρη των Šalteikiai. SimonVK I 30. Έτσι απλώς θα τον σφάξουν; Γιατί; Δεν του κάναμε τίποτα κακό... δεν ξέρουμε καν τίποτα... BaltPV₁ I 67.

Η σύνδεση με το παρόν μιας παρελθοντικής πράξης που δηλώνεται με απλούς τύπους άλλων ρημάτων είναι δυσκολότερο να γίνει αντιληπτή.

Μην τον παρακινείς, παλικάρι μου· ο πατέρας σου δεν θα πιει από το ποτηράκι απ’ όπου ήπιαν οι μάγισσες. KrėvRg 78. — Αύριο θα έχει ξαστεριά, και θα κρατήσει ξαστεριά για πολύ ακόμη. — Πού το ξέρεις; Συνεννοήθηκες με τον Θεό; γέλασε ο Pikči lingis. KrėvRg 110. Μην ξεχάσεις τη Lakštingala, αν συμβεί κάτι. Από χθες η καημένη δεν... CvR III 218.

Παρόλο που σε τέτοιες περιπτώσεις η σημασία των απλών τύπων του απλού παρελθόντος είναι πολύ κοντά στη σημασία των σύνθετων συντελεσμένων τύπων του ενεστώτα, ωστόσο πάντοτε διαφέρουν ως προς μια λεπτή απόχρωση: σε σύγκριση με τους σύνθετους τύπους, οι απλοί εκφράζουν πολύ πιο αδύναμα τη σύνδεση της παρελθοντικής πράξης με το παρόν. Με την εναλλαγή των απλών τύπων του απλού παρελθόντος με τους συντελεσμένους τύπους του ενεστώτα, ορισμένες παρελθοντικές πράξεις μπορούν να συνδέονται λιγότερο και άλλες περισσότερο με το παρόν.

— Το αυγό δεν διδάσκει την κότα, και μη μου κάνεις εμένα τον δάσκαλο, απάντησε απότομα ο άντρας. — Αφού το αποφάσισα, το έχω κάνει με τη βοήθεια του Θεού και αφού το σκέφτηκα καλά. KrėvRg 120. — Εμείς έχουμε ήδη συμφωνήσει με τον Kazius του Kuogis, επέμεινε ο γιος. — Αφού το είπα, πρέπει να υπακούς τον πατέρα χωρίς αντιρρήσεις, φώναξε ο Kukis. — Με ποιον συμφώνησες χωρίς να με ρωτήσεις, δεν με αφορά. KrėvRg 123–124.

Ωστόσο, η σύνδεση με το παρόν των παρελθοντικών πράξεων που δηλώνονται με απλούς τύπους του απλού παρελθόντος είναι συχνά τόσο έντονη, ώστε, αν το θελήσει κανείς, θα μπορούσε να τους αντικαταστήσει με σύνθετους συντελεσμένους τύπους του ενεστώτα. Πρβλ. τους απλούς τύπους του απλού παρελθόντος και τους σύνθετους συντελεσμένους τύπους του ενεστώτα στα παραδείγματα που ακολουθούν:

24

– Όπως βλέπω, σήμερα ή δανείστηκες στόματα από τη σκύλα ή μάλλον πασαλείφτηκες με στρύχνο! – έκανε μια χειρονομία ο άντρας και πήγε στους αχυρώνες. KrėvRg 67.

Φίλοι, τι λέτε, αλήθεια?! Άραγε αξίζω τέτοια τιμή, εγώ ο ταπεινός… CvR IV 295. Μου αρκεί το θάρρος για να αναμετρηθώ με τους άρχοντές σας, αρκεί και για να τιμωρήσω όπως πρέπει εσάς τους δύο, που με προσβάλατε με κακό λόγο, όπως σας άξιζε. KrėvP 222.

– Έχει μεθύσει, – ακούστηκε γυναικεία φωνή μέσα στο πλήθος. – Σωστός πατερούλης!.. KrėvRg 217. Αυτός είναι τόσο μεθυσμένος, που παραπατάει καθώς περπατά. Krtn (LKŽ VI 271).

Μόνο όταν χρειάζεται να τονιστούν ιδιαίτερα οι συνέπειες μιας παρελθούσας ενέργειας που εξακολουθούν να υφίστανται, χρησιμοποιούνται αποκλειστικά οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα. Συνήθως, σε τέτοιες περιπτώσεις δηλώνουν μια μόνιμη αποτελεσματική κατάσταση και χρησιμοποιούνται κυρίως για τη διατύπωση επιστημονικών νόμων και αιώνιων αληθειών.

Τα ηλεκτρόνια μπορούν εύκολα να διαχωριστούν από το άτομο· από αυτό εύλογα συνάγεται ότι είναι συγκεντρωμένα στο εξωτερικό τμήμα του ατόμου. BarsF 171. Παράδειγμα γαλακτώματος μπορεί να είναι το γάλα, στο οποίο αιωρούνται σφαιρίδια λίπους. MatKCh 9. Τα φαινόμενα προσρόφησης είναι εξαιρετικά διαδεδομένα στη φύση και στην τεχνολογία. MatKCh 172. Θα σας αναφέρω μερικούς αριθμούς και είμαι βέβαιος ότι δεν θα σας φανούν στεγνοί και βαρετοί (tsp).

Μόνο με τους σύνθετους συντελεσμένους τύπους του ενεστώτα δηλώνεται και η επαναλαμβανόμενη, συνήθης αποτελεσματική κατάσταση που έχει επιτευχθεί μέσω μιας προηγούμενης ενέργειας.

Στις αρχές του χειμώνα τα ζευγάρια είναι ήδη σχηματισμένα. IvanLP II 70. Η Ραπολιενέ δροσίζεται και τελειώνει τη διαφωνία σχεδόν με προσευχή, αν ο Ραπόλας έχει φύγει εκείνη την ώρα. VaizgRR I 133. Όταν έχω φοβηθεί, τότε βλέπω φωτιά ακόμη και στον ύπνο μου. Bsg (LKŽ I 462). Τα κέικ που ψήνει εκείνη είναι πάντα φουσκωμένα, αφράτα, ευχάριστα να τα βλέπεις και να τα λαχταράς. Vvr (LKŽ VI 361).

§ 11. Όπως οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα, έτσι και οι απλοί τύποι του αορίστου μπορούν, σε ορισμένο συμφραζόμενο, να δηλώνουν όχι μόνο συγκεκριμένη αλλά και γενικευμένη αποτελεσματική κατάσταση. Η προαναφερθείσα διαφορά σημασίας μεταξύ απλών και σύνθετων τύπων ισχύει και σε αυτές τις περιπτώσεις. Πρβλ. και τους δύο τύπους στο ίδιο συμφραζόμενο:

Περίμενε, κουμπάρα, μην παραπονιέσαι ακόμη! Ο σφαγέας είναι καλός άνθρωπος, δεν έχει κάνει ακόμη κακό σε κανέναν. Τουλάχιστον δεν έχω ακούσει κάτι τέτοιο. KrėvRg 67. – Ξέρω τι λέτε: ο σφαγέας είναι μάγος, – μα τι μάγος είμαι εγώ; Έχω ακούσει πολλές παλιές ιστορίες και τις έχω χρησιμοποιήσει· συχνά μαντεύω σωστά – να, λοιπόν, ο μάγος! – Έχεις ακούσει λοιπόν κι αυτό, πως ο άνθρωπος δεν μπορεί να μαντέψει τη δική του τύχη και γι' αυτό βασανίζεται, από τους ανθρώπους των παλιών καιρών; – Όχι, γιατί να πω ψέματα; Αυτό μπορεί να το άκουσα, μπορεί και όχι. Δεν το είχα σκεφτεί. KrėvRg 110. Δεν αρκούσε που ο κύριος έπαρχος, σαν πατέρας μας, μας νουθέτησε και μας απαγόρευσε να πυροβολούμε με τα τουφέκια στα κτήματα; Και πόσες φορές μας επέπληξαν οι ιερείς, την ώρα που τελούσαν τη λειτουργία. DonR 100–101.

Οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα έχουν εντονότερη γενικευμένη σημασία από τους απλούς τύπους του αορίστου. Όταν αναφέρονται αρκετές ενέργειες ενός αόριστου παρελθόντος, από τις οποίες άλλες γενικεύονται περισσότερο, άλλες λιγότερο ή είναι μεμονωμένες, οι πρώτες συνήθως εκφράζονται με σύνθετους τύπους και οι δεύτερες με απλούς. Πρβλ.:

Τώρα πια δεν μπορείς να βγεις πουθενά, ούτε στην αυλή ούτε στον κήπο: «Μη σέρνεις τα πόδια σου!» φωνάζει. Και τρέχεις τρομαγμένος… Έτσι φερόμουν εγώ στους σοφούς μου; Έχω αδικήσει ποτέ κανέναν άνθρωπο; SimonR I 379. – Πες μου, αδελφέ, τι καλό έχεις κάνει για τον Κύριο Ιησού όσο ζούσες στη γη, ώστε τώρα να θέλεις να μπεις στον ουρανό; – Τι καλό έχω κάνει, ρωτάς, άγιε απόστολε; Έβοσκα καλά τα ζωάκια, αγαπούσα όλους τους ανθρώπους, τα πουλάκια, τα δασάκια, τον ήλιο, τα πράσινα λιβαδάκια και, καθώς τα αγαπούσα, δοξολογούσα τον Θεό, γιατί είναι τόσο όμορφο και καλό να ζει κανείς στον κόσμο του. KrėvRg 274.

25

Δεν θα με τρομάξεις, εμένα, τον γέρικο λύκο... Και στον περασμένο πόλεμο είχα δει πολλά. Έχω δει αίμα στη ζωή μου. VenciR III 356. Είναι αυτονόητο, θα διηγηθώ όσα έχω ακούσει ο ίδιος. Και αυτό που θέλω να διηγηθώ συνέβη πράγματι κάποτε. BalčHP₁, 245. Πολλές φορές, όταν εγώ ήμουν ακόμη στο σπίτι, οι άνθρωποι εδώ έχουν πνιγεί με τα αλογάκια τους. Κι εγώ κάποτε παραλίγο να πνιγώ εδώ. SimonR I 311. — Μα κι εσύ ο ίδιος ήπιες σε κάποιον γάμο εκεί, όταν ζούσες στη γη. Ή μήπως το ξέχασες; — Το να πίνει κανείς είναι καλύτερο, αλλά μ’ αυτό δεν έκανα κακό σε κανέναν, μόνο πρόσφερα ευχαρίστηση στους οικοδεσπότες και στους νεόνυμφους. — Κι εγώ, όταν έπινα, έχω κάνει κακό σε κανέναν; Πες μου, άγιε Πέτρο. KrėvRg 266. Να, τώρα κάτι μου ψιθυρίζει στ’ αυτί ότι κάποτε χτύπησες κάποιον Άρειο, δημόσια, μπροστά σε όλους, του έδωσες μια στο πρόσωπο μόνο και μόνο επειδή είπε λόγια που δεν άρεσαν καθόλου σε εσάς, τους επισκόπους. Κι εγώ δεν έχω χτυπήσει κανέναν. KrėvRg 271.

Επιπλέον, υπάρχουν περιπτώσεις όπου οι απλές μορφές του αορίστου χρησιμοποιούνται πλάι στις συντελεσμένες μορφές του ενεστώτα, για να τονιστεί ιδιαίτερα ότι το απροσδιόριστο παρελθοντικό γεγονός έχει πράγματι συμβεί.

— Έτσι λένε μόνο, αλλά ποιος ξέρει αν έχει δει κανείς τον διαβολάκο, — διαφώνησε ο επισκέπτης. — Πώς δεν τον έχει δει; — πετάχτηκε η ίδια... — Όχι μόνο τον είδε, αλλά, βλέπεις, το είπε κιόλας. ŽemR II 430. Νομίζεις, παιδί μου, ότι δεν ήμουν κι εγώ νέος, ότι δεν αγάπησα κορίτσια, δεν ερωτεύτηκα; Αχ, και πόσο τα αγάπησα! KrėvRg 97. — Πες μου, αδελφέ, δεν έκανες άραγε ποτέ κακό σε κανέναν; — ρώτησε πάλι ο Κούκι, σαν να απαντούσε στις ίδιες του τις σκέψεις. — Πώς δεν έκανα⁶, ίσως να έκανα σε πολλούς, αλλά ούτε το σκεφτόμουν τότε ούτε το σκέφτομαι τώρα. KrėvRg 259.

Επομένως, για να δηλωθεί μια παρελθοντική ενέργεια που συνδέεται με το παρόν, χρησιμοποιούνται όχι μόνο οι συντελεσμένες μορφές του ενεστώτα, αλλά και οι απλές μορφές του αορίστου. Παρότι οι σημασίες τους στις περιπτώσεις αυτές είναι πολύ κοντινές, διαφέρουν ωστόσο σε μια ορισμένη απόχρωση: οι συντελεσμένες μορφές έχουν εντονότερη σημασία αποτελεσματικής κατάστασης, ενώ οι απλές μορφές του αορίστου έχουν εντονότερη σημασία παρελθοντικής ενέργειας. Επειδή η σύνδεση της παρελθοντικής ενέργειας που δηλώνεται με τις απλές μορφές με το παρόν γίνεται σαφής μόνο από τα συμφραζόμενα ή την περίσταση της ομιλίας, άλλοτε είναι εντονότερη και άλλοτε λιγότερο έντονη. Γι’ αυτό και η σημασία αυτών των μορφών σε ορισμένες περιπτώσεις πλησιάζει περισσότερο τη σημασία των συντελεσμένων μορφών, ενώ σε άλλες λιγότερο.

Συχνά ο ομιλητής χρησιμοποιεί συνειδητά τον έναν ή τον άλλο τύπο, θέλοντας να τονίσει άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο τη σύνδεση της παρελθοντικής ενέργειας με το παρόν. Ωστόσο, μερικές φορές οι απλές μορφές χρησιμοποιούνται αντί των συντελεσμένων, χωρίς κάποιο σαφές κίνητρο.

Αόριστος

§ 12. Οι συντελεσμένες μορφές του αορίστου δηλώνουν μια αποτελεσματική κατάσταση που επιτεύχθηκε με προηγούμενη ενέργεια και διήρκεσε πριν από τη στιγμή της ομιλίας. Η αποτελεσματική κατάσταση που εκφράζουν είναι συνήθως συγκεκριμένη.

Ο Γιούρας έσκυψε για να ακουμπήσει καλύτερα το κεφάλι της Μονίκα και ανατρίχιασε: το κρύο είχε ήδη ανέβει στις αρθρώσεις της. CvR VIII 235. Ο Ταμοσ̌ιους είχε σφίξει με τα νευρώδη χέρια του τον λαιμό του Γερμανού σαν με τανάλια και σχεδόν τον είχε ήδη αποσπάσει εντελώς από τους ώμους. LzPR II 117. Αφού πέταξε το φανάρι του πυροσβέστη, ο Νόρμπερτας τεντώθηκε. Άραγε με τι

⁶Το βοηθητικό ρήμα būti χρησιμοποιείται εδώ ελλειπτικά — χωρίς μετοχή.

26

Είχαν καρφώσει στην πλάτη δυο-τρεις φορές, αλλά το χοντρό βαμβακερό γιλέκο την είχε προστατεύσει σε μεγάλο βαθμό. Gud-Guz KIT 241.

Στην άμαξα καθόταν στριμωγμένος κάποιος μικρούλης γιος του νοικοκύρη, ο Γιανουκάς, που, χωρίς να ανοίγει καλά το μαστίγιο, κουνούσε τη λαβή του και, σκύβοντας μάλιστα, ξεφώνιζε στα άλογα: «Εμπρός, εμπρός, εμπρός!» VienR I 284. Να οι αχυρώνες όπου ήταν στοιβαγμένοι οι θησαυροί μας, και οι αποθήκες στέκουν άδειες, ενώ χάθηκαν όλα τα τρόφιμα. DonR 37.

Οι σύνθετοι παρακείμενοι τύποι του παρελθοντικού στιγμιαίου χρόνου δηλώνουν γενικευμένη αποτελεσματική κατάσταση λιγότερο συχνά από τους τύπους του ενεστώτα· επιπλέον, σε αυτούς είναι λιγότερο χαρακτηριστική και η έντονη σημασία μιας πράξης απροσδιόριστου παρελθόντος.

Αν και ο Πρακάπας είχε ακούσει για τα θαλάσσια γουρουνάκια, ως τότε όμως δεν τα είχε δει. CvR III 57. Σε επιστημονικά βιβλία ο εφημέριος είχε διαβάσει για τέτοια καμώματα της φύσης. VenclR III 42. Είχαν μιλήσει έτσι από παλιά. CvR VIII 222. Και είχαμε, ξέρετε, έναν γερο-καθηγητή — κάτασπρο, μικρόσωμο, μα μας είχε δείξει πολλή αγάπη. VenclR III 285. Ο Ράπολας σχεδόν ποτέ στη ζωή του δεν είχε δουλέψει. VaižgDD 83.

Ήξεραν πως δεν θα επέστρεφαν όλοι τους από το πεδίο της μάχης, και ίσως γι’ αυτό ξαναθυμήθηκαν εκείνα για τα οποία είχαν μιλήσει και ξαναμιλήσει εκατοντάδες φορές. VienlR III 324.

§ 13. Οι σύνθετοι παρακείμενοι τύποι του παρελθοντικού στιγμιαίου χρόνου συσχετίζονται με τους απλούς τύπους του ίδιου χρόνου (καθώς και με τους σύνθετους παθητικούς τύπους που δηλώνουν παρελθοντική πράξη). Με τους παρακείμενους τύπους δηλώνεται μια πράξη προγενέστερη από τις παρελθοντικές πράξεις που σημαίνονται από τους απλούς τύπους του παρελθοντικού στιγμιαίου χρόνου, ενώ ταυτόχρονη με αυτές είναι η αποτελεσματική κατάσταση που επιτεύχθηκε με εκείνη την πράξη.

Όμως η Μάντλικε δεν άκουσε καν τι είπε η νεαρή νοικοκυρά· σίγουρα είχε σταματήσει να σκουπίζει και είχε ξεχάσει εντελώς τη Γκρέτε, γιατί στο δωμάτιο, κοντά στο παράθυρο, στεκόταν ο Μαρτίνας με τον Εϊνιούκας στην αγκαλιά. SimonVK II 11. Ο αρχιμοναχός, αφού σηκώθηκε, κοίταξε πίσω και ξαφνιάστηκε: πολύ μακριά στον νότο, σε διάφορα σημεία, φαίνονταν μεγάλες πυρκαγιές, και μια πλατιά κόκκινη λάμψη είχε καλύψει όλο τον ορίζοντα. VienR I 32.

Οι σύνθετοι παρακείμενοι τύποι του παρελθοντικού στιγμιαίου χρόνου χρησιμοποιούνται πολύ συχνά για να δηλώσουν τις χρονικές σχέσεις ανάμεσα στις πράξεις της κύριας και της δευτερεύουσας πρότασης.

Χαμηλώνοντας τη φωνή του, ο Ίγκνοτας άρχισε να ρωτά, και η Κιρστούκιενε τού διηγήθηκε ψιθυριστά όλα όσα είχαν συμβεί στον σταθμό εμπορευμάτων. Gud-GuzKIT 180. Οι γυναίκες προσφέρθηκαν να συνοδεύσουν τα παλικάρια του χωριού, γιατί και εκείνες τις είχε καλέσει ο κήρυκας στη σύναξη. DonR 66. Μόνο η εγκατάσταση του ζυθοποιείου συνεχιζόταν, καθώς όλα τα μηχανήματα είχαν ήδη μεταφερθεί. VienR V 403.

Όταν γύρισα, είχε ήδη φύγει, και μόνο τη σκιά του που έτρεχε κατά μήκος των τοίχων διέκρινα. BalčHP 1 47. Είχε ήδη σκοτεινιάσει όμορφα όταν επιστρέψαμε. Nmn (LKŽ III 547). Ο Μαλντούτις είχε ήδη συλλάβει την ιδέα που έψαχνε, όταν ξαφνικά κάποιος πίσω του ξαναβήχτηκε. VienR I 248.

§ 14. Όταν χρησιμοποιούνται σε περιβάλλον ενεστώτα ή σε ευθύ λόγο, οι σύνθετοι παρακείμενοι τύποι του παρελθοντικού στιγμιαίου χρόνου συχνά αποκτούν μια ιδιαίτερη σημασιολογική απόχρωση: δηλώνουν μια αποτελεσματική κατάσταση που επιτεύχθηκε με προηγούμενη πράξη, διήρκεσε για κάποιο διάστημα στο παρελθόν και στη συνέχεια διακόπηκε.

Αλήθεια, είχα ξεχάσει: να, αυτός σου είπε να του δώσεις εκείνο το ασήμι. VaičRn 176. Φαίνεται πως πάλι είχε εμφανιστεί εδώ, στο κτήμα μας, εκείνος ο κατάδικος, ο επαναστάτης Μικόλας Γιονάιτις… VienR V 344. Η γυναίκα έφυγε τρέχοντας να τον προϋπαντήσει και καυχήθηκε: — Ήταν η εποχή του θερισμού της σίκαλης, κι εγώ της είχα ήδη δώσει όλο το λαρδί και το καπνιστό λουκάνικο. Žž (DT). Είχες για λίγο

27.

νυσταγμένος; SruogR III 414. Όταν κάθισαν όλοι, ο Ignotas άρχισε να ρωτά διάφορα για τον Petriukas, πού έβοσκε και αν είχε επιστρέψει, για την υγεία των ανθρώπων του σπιτιού, για τη ζωή, για το ψωμί. Gud-GuzKIT 53. Καταλαβαίνεις ο ίδιος πως ζούμε πάνω σε ηφαίστειο. Δεν είχε εκραγεί λίγες φορές και είχε προκαλέσει αρκετό φόβο σε όλους μας. VienR V 496.

Η σημασία των συντελεσμένων τύπων εδώ είναι η ίδια όπως και στα προηγούμενα παραδείγματα: δηλώνουν μια κατάσταση αποτελέσματος που επιτεύχθηκε με προγενέστερη ενέργεια και διήρκεσε σε κάποια στιγμή του παρελθόντος. Ωστόσο, κατά τη στιγμή της ομιλίας η κατάσταση αποτελέσματος δεν υφίσταται πλέον, έχει διακοπεί. Γι’ αυτό στις περιπτώσεις αυτές υπονοείται η ενέργεια που διέκοψε την κατάσταση αποτελέσματος: είχε έρθει, δηλαδή, έφυγε, αφού τώρα δεν είναι εδώ. Μερικές φορές αυτή η ενέργεια αναφέρεται και ρητά.

Είχε αρχίσει να κάνει κρύο, και ύστερα ξαναζέστανε. Gs (LKŽ II 469). Είχα προσλάβει βοσκό, αλλά έφυγε. Vb (LKŽ II 783). Τα μανιτάρια είχαν αρχίσει να φυτρώνουν, μα ύστερα σταμάτησαν πάλι. Ėr (LKŽ II 796).

Όσο λιγότερο διαρκούσε η κατάσταση αποτελέσματος που είχε επιτευχθεί στο παρελθόν, τόσο πιο έντονη γινόταν η σημασία της ενέργειας που την είχε δημιουργήσει. Συχνά σχεδόν δεν αντιλαμβανόμαστε πλέον την κατάσταση αποτελέσματος και με τον συντελεσμένο τύπο απλώς δηλώνουμε μια ενέργεια, μετά την οποία συνέβη μια υπονοούμενη αντίθετη ενέργεια. Αυτό είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικό των συντελεσμένων τύπων των λεγόμενων ρημάτων κίνησης.

Οι συντελεσμένοι τύποι του απλού παρελθοντικού χρόνου αποκτούν μερικές φορές τη σημασία μιας διακοπείσας κατάστασης αποτελέσματος και σε συμφραζόμενα παρελθοντικού χρόνου.

Στις ίδιες τις παρυφές, κι από τις δυο πλευρές του ποταμού, όπως είχε χαραχτεί, μαύριζαν τα πλημμυρισμένα άχυρα και τα ξερά χόρτα — έδειχναν ως πού είχε φτάσει το νερό της πλημμύρας την άνοιξη. ŽemR I 133. Ο Juras χτυπούσε με τις μεγάλες ξύλινες τσόκαρές του, τις οποίες είχε αφήσει στον προθάλαμο της δασκάλας. CvR VIII 162. Καμιά συγκέντρωση αγροτών δεν γινόταν χωρίς αυτούς. Γι’ αυτό και δεν ήταν λίγες οι φορές που τους έδιωξαν από το αρχοντικό. Gud-GuzKIT 109.

Στις περιπτώσεις αυτές, η κατάσταση αποτελέσματος που δηλώνεται με τους συντελεσμένους τύπους, επιτευγμένη με προγενέστερη ενέργεια, διαρκούσε πριν από τις παρελθοντικές ενέργειες που δηλώνονται με τους απλούς τύπους, ενώ κατά τον χρόνο της αφήγησης δεν υφίστατο πλέον.

Η σημασία της διακοπείσας κατάστασης αποτελέσματος είναι μια ιδιαίτερη απόχρωση της σχετικής-αποτελεσματικής σημασίας του απλού παρελθοντικού χρόνου, η οποία καθορίζεται από την επικοινωνιακή περίσταση ή τα συμφραζόμενα. Είναι χαρακτηριστική μόνο των συντελεσμένων τύπων ρημάτων συνοπτικής όψης, κυρίως των ενεργητικών.

Την απόχρωση αυτή της σημασίας των συντελεσμένων τύπων του απλού παρελθοντικού χρόνου είχε επισημάνει και ο J. Jablonskis. Στη γραμματική του 1901 έγραφε: «Ο χρόνος αυτός χρησιμοποιείται και για να εκφράσει… μια τέτοια παρελθούσα ενέργεια, η οποία κατόπιν εξελίχθηκε διαφορετικά, όχι όπως αναμενόταν»⁷. Στις μεταγενέστερες γραμματικές ο J. Jablonskis διευκρίνισε περαιτέρω αυτόν τον ορισμό της σημασίας του συντελεσμένου χρόνου του απλού παρελθόντος: «Με αυτόν δηλώνουμε και εκείνο το παρελθοντικό αποτέλεσμα της ενέργειας (εκείνη την παρελθοντική συντελεσμένη ή ολοκληρωμένη ενέργεια), που τώρα, τη στιγμή που μιλάμε, δεν υπάρχει πια ή που έχει προηγηθεί μιας άλλης παρελθοντικής ενέργειας»⁸.

⁷. J. Jablonskis, ό.π., σ. 103.

⁸ Στο ίδιο έργο, σ. 426. Παρόμοια απόχρωση σημασίας χαρακτηρίζει και αντίστοιχους ρηματικούς τύπους ορισμένων άλλων γλωσσών, για παράδειγμα, τους υπερσυντέλικους της βουλγαρικής και της λευκορωσικής του 15ου–16ου αιώνα, πρβλ. Ю. С. Маслов, Глагольный вид в современном болгарском языке, κн.: Вопросы грамматики болгарского литературного языка, Москва, 1959, σ. 280—281· У. В. Аніченка, Формы плюсквамперфекта ў беларускай міленачнай XV—XVI ст. ст., „Учёные записки Мозырского педагогического института“, вып. I, Минск, 1957 (выслейе 1958), σ. 174.

28

§ 15. Οι συντελεσμένοι τύποι του παρελθοντικού απλού χρόνου των ρημάτων διαρκείας που χρησιμοποιούνται σε παρόμοιες συνθηκικές συνθήκες δηλώνουν μια πράξη του παρελθόντος που διήρκεσε για κάποιο διάστημα, αλλά στη συνέχεια διακόπηκε.

Σκεφτόμουν να μην πάω στο γλέντι, αλλά αφού έτσι έχουν τα πράγματα, θα πάω οπωσδήποτε. BinkRn 335. Κάποιοι, για παράδειγμα ο Jaunius γύρω στο 1902, είχαν επιχειρήσει να αποκαλέσουν το Zarasai ακόμη και Ežeriūnai. BūgKS 2. Όμως, όπως κι αν ήταν, δεν κατάφεραν καθόλου να τα φέρουν εις πέρας, κι έτσι δεν το έκανε. ŽemR II 109. Στο γλέντι της επιστροφής το είχε ακούσει καλά την πρώτη φορά. Τώρα όμως δεν το ακούει πια καθόλου. VaižgDD 22—23. Μόνο τότε, έξω από την πύλη, θυμήθηκε ότι είχε πάει στον κύριο και άρχισε να σκέφτεται: να πάει ή να μην ξαναπάει; LzPR II 27.

Καθώς οι συντελεσμένοι τύποι των ρημάτων διαρκείας έχουν σχετικά αμυδρή σημασία αποτελεσματικής κατάστασης, στις περιπτώσεις αυτές αυτή η σημασία δεν γίνεται πλέον καθόλου αισθητή, και οι συντελεσμένοι τύποι δηλώνουν πλέον μόνο μια πράξη του παρελθόντος που διήρκεσε για κάποιο διάστημα. Έτσι, οι συντελεσμένοι τύποι του παρελθοντικού απλού χρόνου των ρημάτων διαρκείας, υπό τις ίδιες συνθηκικές συνθήκες, αποκτούν μια κάπως διαφορετική απόχρωση σημασίας από τους τύπους των ρημάτων στιγμιαίας όψης.

§ 16. Οι συντελεσμένοι τύποι του παρελθοντικού απλού χρόνου, που δηλώνουν μια διακοπείσα αποτελεσματική κατάσταση ή μια διακοπείσα πράξη του παρελθόντος, μπορούν να χρησιμοποιούνται πλάι στους απλούς τύπους του παρελθοντικού απλού χρόνου, κατά τη διαδοχική αφήγηση γεγονότων του παρελθόντος.

Τύποι ρημάτων στιγμιαίας όψης:

Ο Balys, χωρίς να έχει ακούσει καλά, σηκώθηκε και είχε ήδη απλώσει το χέρι για να συστηθεί στον νέο Γερμανό επιστήμονα, αλλά ο αστυνομικός τον άρπαξε απότομα από τον αγκώνα και τον έβγαλε έξω από την πόρτα. VienR I 301. Οι Taručiai πρόλαβαν να κοιταχτούν απορημένοι, δεν σκούπισαν τα στόματά τους, η Monika πετάχτηκε να κρύψει τα πιάτα, είχε αρχίσει: — Θεέ μου, τι να πω; — και ο επισκέπτης εμφανίστηκε στην πόρτα. CvR VIII 96. Ο Jonas συνοφρυώθηκε, παραμορφώθηκε, είχε κάνει μια χειρονομία αδιαφορίας, αλλά κατόπιν πλησίασε τον αδελφό του, αγκαλιάστηκαν, φιλήθηκαν και εξακολουθούν να ψιθυρίζουν. VienR V 372. Πέρασαν μερικές ακόμη ημέρες· η Veronika είχε πάει άλλη μια φορά στον σταυρό, όμως δεν ένιωσε καθόλου ανακούφιση, και η συμφορά μέσα στην καρδιά της όλο και μεγάλωνε και γινόταν πιο οδυνηρή. VienR I 177. Διέσχισα το δάσος από άκρη σε άκρη, είχα φτάσει ως το ξέφωτο του Daujotčiai — ψάχνοντας συνεχώς τον τάφο του Jonas. Όμως πουθενά δεν ήταν. BaltPV₁ I 88.

Στις περιπτώσεις αυτές, οι συντελεσμένοι τύποι του παρελθοντικού απλού χρόνου των ρημάτων στιγμιαίας όψης πλησιάζουν ως προς τη σημασία τους τους απλούς τύπους του παρελθοντικού απλού χρόνου. Η διαφορά τους είναι ότι οι απλοί τύποι απλώς διαπιστώνουν μια πράξη που συνέβη στο παρελθόν ή το αποτέλεσμα που επιτεύχθηκε μέσω αυτής (εννοείται η γενική μορφολογική σημασία του παρελθοντικού απλού χρόνου), ενώ οι συντελεσμένοι τύποι δηλώνουν επίσης τη διάρκεια της αποτελεσματικής κατάστασης που επιτεύχθηκε μέσω της πράξης. Η διάρκεια αυτή εξαρτάται από το πόσο γρήγορα συνέβη η πράξη που διέκοψε την αποτελεσματική κατάσταση. Όσο μικρότερη ήταν η διάρκεια της αποτελεσματικής κατάστασης, τόσο μικρότερη είναι η διαφορά στη σημασία μεταξύ των συντελεσμένων και των απλών τύπων.

Τύποι ρημάτων διαρκείας:

Ήθελε ήδη να ζητήσει να τον μεταφέρουν στο νοσοκομείο της φυλακής, αλλά, αφού συζήτησε μαζί μου και με τους άλλους γείτονες, αποφάσισε να περιμένει λίγο — ίσως να καλυτέρευε ακόμη. VienR I 100. Η μάγισσα έτρεξε, ανακάτεψε το βουνό, είχε επιχειρήσει να σκαρφαλώσει, αλλά δεν τα κατάφερε· δεν προσπάθησε καν να τρέξει γύρω του. BsP₁ III 20. Είχε προσπαθήσει ξανά να αρχίσει το ανολοκλήρωτο τραγούδι, αλλά, όταν είδε απέναντί του τη Jadvyga, με τα μάτια της γεμάτα δάκρυα, σώπασε σαν κλέφτης που τον έπιασαν επ’ αυτοφώρω. MairRR II 34. Αφού κοιμήθηκα λίγες ώρες, ξύπνησα και άκουσα ότι κοντά στο κεφάλι μου κάτι

29

τρέχει. Αμέσως είχα πει ότι εκεί θα είστε εσείς· όμως πάνω στον λόφο έτρεχε το πολύ ένα ζευγάρι ανθρώπων, και άκουγα τις φωνές και τις κραυγές τους. BalčHP 34.

Οι συντελεσμένοι χρόνοι που σχηματίζονται με βοηθητικό ρήμα διαφέρουν εδώ από τους μονολεκτικούς τύπους του απλού αορίστου μόνο στο ότι τονίζουν πως η περιγραφόμενη ενέργεια διήρκεσε μόνο για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα, πρβλ.:

Ήθελε να σταματήσει, να ρωτήσει για το γενέθλιο χωριό, για την κωμόπολη, για τους γνωστούς, αλλά… το πανδοχείο είχε ήδη μείνει πίσω. VienR I 142.

§ 17. Οι συντελεσμένοι τύποι του απλού αορίστου, όταν χρησιμοποιούνται σε συνεχή αφήγηση παρελθοντικών γεγονότων, είναι ως προς τη σημασία τους σε πολλές περιπτώσεις κοντά στους αρχικούς τύπους του απλού αορίστου. Πρβλ.:

Αυτός ο πανούργος είχε θελήσει να με ξεγελάσει, αλλά δεν τα κατάφερε. Grž (LKŽ I 217). Για να μην ξεσπάσει φασαρία στο γυμνάσιο, ο κύριος Τίγιουνας στην αρχή είχε σκεφτεί να αποσιωπήσει εντελώς την εξαφάνιση των χρημάτων…, αλλά, αφού συμβουλεύτηκε εμένα, άλλαξε γνώμη. BinkRn 326. – «Κάτω εκεί», ο φύλακας έγνεψε με το κεφάλι προς τον πύργο, «υπάρχουν τέτοια υπόγεια, που όποιος μπει μέσα δεν ξαναβγαίνει ζωντανός», είχε αρχίσει να ψιθυρίζει, αλλά, ακούγοντας βήματα στον διάδρομο, σώπασε. VienR I 108.

Ο Γκάουμπι ανατρίχιασε ξανά, και ήταν έτοιμος να ξεφωνίσει κάτι. Όμως ο Βίλιους, που δεν είχε δει τίποτα και γελούσε τάχα με τα αστεία του, μαστίγωσε τα άλογα και γύρισε σπίτι με γρήγορο τροχασμό. SimonVK II 363. Η καρδιά μου άρχισε να χτυπά δυνατά, και ήμουν ήδη έτοιμος να καθίσω, να την αγκαλιάσω και, πιάνοντάς την από το χέρι, να της τα πω όλα ανοιχτά, από καρδιάς, αλλά εκείνη τη στιγμή η ίδια σήκωσε το κεφάλι μου και, ακουμπώντας το στα γόνατά της, άρχισε να μιλά. VienR I 216. – «Δεν θα αφήσω να γκρεμίσουν τα σπίτια! Το είπε ο Πελιέσκιουκ, ας αναπαύεται αιώνια…» είχε αρχίσει η γριά. Όμως ο Καζιμίερας δεν την άφησε να τελειώσει. «Θα δούμε!» είπε κοφτά. BaltPV₁ I 348–349.

Ωστόσο, οι αρχικοί και οι συντελεσμένοι τύποι διαφέρουν κάπως ως προς τη σημασία τους. Οι αρχικοί τύποι δηλώνουν μια ενέργεια που διακόπηκε απότομα και απροσδόκητα, η οποία ίσως διήρκεσε για κάποιο διάστημα ή ίσως διακόπηκε πριν καν προλάβει να αρχίσει καλά. Οι συντελεσμένοι τύποι δηλώνουν μια ενέργεια που πράγματι διήρκεσε για κάποιο διάστημα και δεν διακόπηκε τόσο απότομα.

§ 18. Ο συντελεσμένος απλός αόριστος χρησιμοποιείται συχνά αντί του συντελεσμένου παρατατικού. Συνήθως αποκτά τη σημασία του δεύτερου όταν εμφανίζεται δίπλα σε τύπους του παρατατικού.

Και [η Ροζαλία] πρόσφερε στη χήρα του νεκρού αποξηραμένο τυρί, που η ίδια είχε πάρει ως αντάλλαγμα για τις θαυματουργές θεραπείες της. BaltPV₁ I 51. Έστελνε τους παραβάτες της περιοχής στο γειτονικό κτήμα με ένα σημείωμα, στο οποίο αναγραφόταν ο αριθμός των ραβδιών. CvR III 187. Αν και στην τραπεζαρία είχαν τοποθετήσει στα τραπέζια μενού —χαρτάκια με τον κατάλογο των φαγητών—, αυτό γινόταν μόνο για τα μάτια του κόσμου: στους παπάδες και γενικά στους «δικούς τους» έφερναν ό,τι ήθελαν, χωρίς να τους δίνουν δυνατότητα επιλογής, και κανείς ποτέ δεν διαμαρτυρόταν. VienR V 227.

§ 19. Που και που ο ομιλητής χρησιμοποιεί κατά βούληση συντελεσμένους τύπους του απλού αορίστου αντί των αναμενόμενων συντελεσμένων τύπων του ενεστώτα.

Μου φαίνεται πως είχαμε αποξηράνει υπερβολικά πολλά [λιναρόσπορο], θα χρειαστεί να μαζέψουμε λίγο, αλλιώς δεν θα στεγνώσει. Šv(LKŽ II 729). Ο Γιόνας πηγαίνει στον κύριο και λέει: «Ήρθε η ώρα να πάρω τον μισθό μου· θυμηθείτε, κύριε, τι είχαμε συμφωνήσει…» BsP₁ III 110. Ο Γιόνας αγοράζει γλυκά και λεμονάδα για την Όνα, όπως είχε υποσχεθεί χθες το βράδυ. VenclR III 37. Φέρνει στο σπίτι την επιθυμία να μοιραστεί με τους συμπατριώτες του όλα όσα ο ίδιος είχε βιώσει. Jabl(LKŽ II 168).

30

Παρόμοιες περιπτώσεις, κατά τις οποίες στη θέση του αναμενόμενου παρακειμένου χρησιμοποιήθηκε υπερσυντέλικος, έχει παρατηρήσει ο J. Endzelīns στα λετονικά δημοτικά τραγούδια⁹.

§ 20. Οι αρνητικοί συντελεσμένοι τύποι του απλού παρελθόντος (όπως και του ενεστώτα, βλ. § 8) χρησιμοποιούνται συχνά για να τονιστεί η ιδιαιτερότητα μιας πράξης που συνέβη στο παρελθόν και της κατάστασης που προέκυψε.

Ο νεαρός ιππέας ξαφνιάστηκε όταν άκουσε τη φωνή του κόρακα: τόσα χρόνια κυνηγούσε, τόσες μέρες περιπλανιόταν, κι ακόμη ποτέ δεν είχε ακούσει κοράκι να μιλάει και να μαντεύει τις σκέψεις των ανθρώπων. KrėvP 74. Καθώς περνούσε από την πόρτα, ο Ανιτσόκας την κοίταξε και τα έχασε: ποτέ ως τότε δεν είχε δει τη Βερόνικα τόσο χαριτωμένη, τόσο θλιμμένη και αποκαρδιωμένη. VienR I 192. Έτσι ο Σμιτ δεν είχε εμφανιστεί ποτέ και πουθενά ως τότε. Simon VK II 26.

§ 21. Η σημασία των σύνθετων συντελεσμένων τύπων του απλού παρελθόντος διαφέρει από τη σημασία των απλών τύπων του απλού παρελθόντος. Οι συντελεσμένοι τύποι δηλώνουν μια αποτελεσματική κατάσταση που διήρκεσε στο παρελθόν και επιτεύχθηκε μέσω προγενέστερης πράξης· η σημασία τους συνδέεται με δύο χρονικά επίπεδα, ενώ οι απλοί τύποι δηλώνουν μια πράξη που συνέβη στο παρελθόν και η σημασία τους συνδέεται μόνο με ένα χρονικό επίπεδο. Ωστόσο, όταν χρησιμοποιούνται σε ορισμένα συμφραζόμενα, οι απλοί τύποι μπορεί να είναι σημασιολογικά πολύ κοντά στους σύνθετους συντελεσμένους τύπους. Η διαφορά τους είναι ίδια με εκείνη ανάμεσα στους σύνθετους συντελεσμένους τύπους του ενεστώτα και στους απλούς τύπους του απλού παρελθόντος που χρησιμοποιούνται με τη λεγόμενη παρακειμενική σημασία: οι απλοί τύποι εκφράζουν εντονότερα την προγενέστερη πράξη και ασθενέστερα τη σύνδεσή της με το κύριο, εν προκειμένω παρελθοντικό, χρονικό επίπεδο. Πρβλ.:

Ζήτησα να με ακούσουν και, χωρίς φόβο, τα είπα όλα καθαρά: όσα έκανα και όσα ήξερα. BalčHP₁ 53–54. Με αυτά τον ξεπλήρωσαν οι άνθρωποι τον Κολόμβο για το καλό που τους είχε κάνει. BilR I 99.

Το φεγγάρι είχε κιόλας ανατείλει πάνω από τις πλαγιές της Φρέντα, το ακορντεόν είχε σιγήσει από ώρα στην όχθη, μόνο πού και πού σφύριζαν οι ατμομηχανές και τα τρένα βροντούσαν περνώντας από τη Žaliasis γέφυρα. VienR V 316. [Mykoliukas] έπαιζε το βιολί ήρεμα, αντρίκια, σταθερά· όλες οι χορδές ηχούσαν βροντερά, ολόκληρο το δάσος αντιλαλούσε, ακόμη και οι γρύλοι είχαν σωπάσει. VaižgDD 28.

Μερικές φορές από τα συμφραζόμενα είναι σαφές ότι το αποτέλεσμα μιας πράξης που δηλώνεται με απλούς τύπους του απλού παρελθόντος διατηρήθηκε στο παρελθόν μόνο για κάποιο διάστημα και στη συνέχεια έπαψε. Σε τέτοιες περιπτώσεις, οι απλοί τύποι είναι σημασιολογικά κοντά στους σύνθετους συντελεσμένους τύπους, οι οποίοι δηλώνουν μια αποτελεσματική κατάσταση που διήρκεσε για κάποιο διάστημα και έπειτα διακόπηκε (πρβλ. § 14). Διαφέρουν στο ότι οι απλοί τύποι εκφράζουν εντονότερα την προγενέστερη πράξη, ενώ οι σύνθετοι εκφράζουν εντονότερα την αποτελεσματική κατάσταση που διακόπηκε. Πρβλ.:

Τον παπά τον έφερα πίσω χθες· ακόμη φωνάζουν τα κορίτσια να φέρω πίσω τον γιατρό. ŽemR I 16. Κι η πεθερά είχε μάλιστα φέρει πίσω έναν άνθρωπο που μέτρησε τον Εϊνιούκας, κι εκείνη, η Γκρέτε, το είχε επιτρέψει. SimonVK II 104.

Και δεν έπεσε έξω: όλοι γνώριζαν πια όχι μόνο τη συμφορά της, αλλά γνώριζαν και πως ο παπάς δεν της έδωσε άφεση, πως την επέπληξε, πως χτυπούσε τα πόδια του και την τραβούσε από τα μαλλιά· όλοι καταλάβαιναν σε τι κατάσταση είχε λιποθυμήσει η Βερόνικα την Πεντηκοστή. VienR I 191. Την ίδια την εποχή του θερισμού το άλογο είχε αρρωστήσει. Ldk (LKŽ I 43).

Με τους απλούς τύπους του απλού παρελθόντος μπορεί επίσης να δηλωθεί μια πράξη αόριστου παρελθόντος, συνδεδεμένη με το κύριο παρελθοντικό χρονικό επίπεδο, μόνο που αυτή η σύνδεση δεν είναι τόσο

⁹ J. Endzelīns, Latviešu valodas gramatika, Rīga, 1951, p. 971.

31

σαφές, όπως όταν χρησιμοποιούνται σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι. Πολύ λιγότερο έντονη είναι και η γενίκευση της πράξης. Πρβλ.:

Ο γηραιός βάρδος είχε περιπλανηθεί σε πολλές χώρες, είχε διασχίσει πολλές περιοχές, είχε φιλοξενηθεί σε εκατοντάδες ηγεμόνες, είχε δει ένδοξα κατορθώματα και γενναίες πράξεις, και είχε ακούσει ακόμη περισσότερα… KrėvP 150. Ο πατέρας μου είχε ταξιδέψει πολύ κι αυτός όταν ήταν νέος και συμφώνησε να με αφήσει να πάω. BalčHP₁43.

§ 22. Συμβαίνουν επίσης περιπτώσεις κατά τις οποίες οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του αορίστου χρησιμοποιούνται με τη σημασία απλών τύπων.

Όταν επέστρεψα, δεν με αναγνώρισαν — είχα τέτοια όψη. Kalt (DAK). — Ήσουν ψαράς; — Ήμουν. Vnt. Έτσι, η γλώσσα (το λεξιλόγιό της) δείχνει ότι οι Αίστιοι όργωναν, σκάλιζαν και έσπερναν ήδη από αμνημονεύτων χρόνων. Δεν υπήρχαν ακόμη ούτε Λιθουανοί, ούτε Λετονοί, ούτε Πρώσοι ως χωριστοί λαοί με ξεχωριστές γλώσσες, κι όμως ήδη τα ήξεραν όλα αυτά. BūgRR II 8.

Τέτοιες περιπτώσεις είναι πολύ σπάνιες, σποραδικές.

Παρατατικός

§ 23. Οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του παρατατικού δηλώνουν μια αποτελεσματική κατάσταση που επιτεύχθηκε μέσω προηγούμενης πράξης και διήρκεσε στο παρελθόν για απροσδιόριστο αριθμό επαναλήψεων.

Ο Σαμπαλιούνας αγαπούσε τα μικρά παιδιά όχι λιγότερο από τις μέλισσες· γι’ αυτό, την εποχή της συλλογής του μελιού, ήταν περικυκλωμένος όχι μόνο από μέλισσες αλλά και από παιδιά. BūR I 184. Προφανώς, από το μακρύ ταξίδι, τα φτερά του [σκαθαριού], σαν τον μίσχο ενός λουλουδιού ή ενός χόρτου, θα είχαν γυρίσει άτακτα. SimonVK I 202. Τα σκυλιά ήταν δεμένα την ημέρα, ενώ τη νύχτα άφηναν ελεύθερο ένα. Vlkv(DT). Επί εννέα ολόκληρους μήνες οι μοναχοί ήταν απομονωμένοι από ολόκληρο τον κόσμο. VienR I 26.

Οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του παρατατικού σχετίζονται ως προς τη σημασία τους με τους απλούς τύπους του παρατατικού (ή με τους σύνθετους παθητικούς τύπους του παρατατικού που δηλώνουν επαναλαμβανόμενη πράξη στο παρελθόν), και μερικές φορές και με τους απλούς τύπους του αορίστου που δηλώνουν επαναλαμβανόμενη πράξη στο παρελθόν. Μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να δηλώσουν τις χρονικές σχέσεις ανάμεσα στις πράξεις της κύριας και της δευτερεύουσας πρότασης.

Η μαμά πάντα έβγαζε τα ρούχα της Μπαρμπικέ όταν εκείνη ήταν βρεγμένη και την έβαζε στο κρεβάτι. SimonVK II 87. Σαν μικρή εθελόντρια, τη Μονίκα την έβαζαν αμέσως στα γόνατα, της έδιναν στο χέρι ένα γλυκό ή κάποιο μικροπράγμα, κι αν είχε ξαπλώσει, την τραβούσαν έξω από το κρεβάτι. CvR VIII 214. Όταν έφευγε ο βοσκός, δεν ήταν εύκολο για τον νοικοκύρη να προσλάβει άλλον, γιατί όλοι οι εργάτες είχαν ήδη προσληφθεί. GlKS 176.

§ 24. Με τους συντελεσμένους τύπους του παρατατικού δηλώνεται επίσης μια αποτελεσματική κατάσταση που επιτεύχθηκε μέσω προηγούμενης πράξης και διαρκούσε αδιάκοπα στο παρελθόν, αλλά ήταν σημαντική για τον ομιλητή μόνο σε επιμέρους στιγμές του παρελθόντος.

Τι να του συνέβη — ήταν πάντα περιποιημένος, ενώ τώρα είναι εντελώς ατημέλητος. Kp (LKŽ I 218). Δεν συμπαθούσε την Παλμούτε και επειδή ήταν πάντοτε όμορφα στολισμένη, πάντοτε ολόλευκη και πεντακάθαρη· μαζί της δεν μπορούσες ούτε να παίξεις καλά ούτε να τρέξεις, ούτε να πας να τρέξεις στα παιδιά των αγροτών. VienR V 190. Στο σπίτι της κυρίας Ακαουζέ υπήρχε ένα δωμάτιο που ήταν πάντοτε κλειδωμένο, και ο Μούκους δεν έτυχε ποτέ να δει τι υπήρχε εκεί. BalčHP₁ 86—87. Συνήθως τα βοσκοτόπια ήταν μακριά, αν το χωριό ήταν μεγάλο — ακόμη και τρία χιλιόμετρα μακριά. Ήταν κατάφυτα με θάμνους. GlKS 203. Παλιές ιστορίες

32

πάντοτε υφαίνονταν με χειρότερη κλωστή. Rdm (LKŽ I 412). Οι αποθήκες, όπως και τα σπίτια, ήταν στραμμένες με τη μία άκρη προς τον δρόμο. GIKS 88.

§ 25. Οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του παρατατικού χρησιμοποιούνται αρκετά σπάνια. Συχνά στη θέση τους λέγονται συντελεσμένοι τύποι του αορίστου (πρβλ. § 18), ενώ μερικές φορές, ιδίως σε δευτερεύουσες προτάσεις, τους υποκαθιστούν οι απλοί τύποι του παρατατικού. Οι τελευταίοι διαφέρουν από τους συντελεσμένους τύπους ως προς την ασθενέστερη σημασία της αποτελεσματικής κατάστασης.

Γι’ αυτό, καταμεσής του καλοκαιριού, όταν έλιωναν τα χιόνια των χαμηλότερων βουνών και υποχωρούσαν τα ρυάκια των παγετώνων, πλήθος ανθρώπων επισκεπτόταν το μοναστήρι και έφερνε πολλά χρήματα και τρόφιμα. VienR I 26.

Μέλλοντας

§ 26. Οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του μέλλοντα δηλώνουν μια αποτελεσματική κατάσταση που έχει επιτευχθεί με προγενέστερη ενέργεια και προβλέπεται ή νοείται στο μέλλον.

Όπως και οι άλλοι συντελεσμένοι τύποι, οι τύποι του μέλλοντα δηλώνουν συνήθως συγκεκριμένη αποτελεσματική κατάσταση και σπανιότερα γενικευμένη.

— Βέβαια, δεν θα επιστρέψουμε τίποτα, — συμφωνεί δήθεν ο Martynas με τον Vilius. — Άλλωστε θα τα έχουμε ήδη καταναλώσει όλα μια χαρά... SimonVK II 310. Με τέτοιον πυρετό, σε δυο μέρες θα έχει αρρωστήσει. Vvr (LKŽ II 734). Χτύπα, θα έχεις σκοτώσει τη μητέρα σου, όχι κάποιον ξένο. SimonVK II 345–346. Δεν θα έχεις καθόλου λαιμό· το κεφάλι σου θα έχει ενωθεί μονομιάς με τους ώμους! BalčHP₁ 142. Όμως, προς Θεού, να μην ξεκαρδιστούμε στα γέλια, αλλιώς θα είμαστε χαμένοι για πάντα! BalčHP₁ 17. Δεν θα αφήσω να κουβαλήσεις στα λιβάδια ούτε ένα μικρό δοχείο (τέτοιο μικρό σταμνί), θα το έχουν κιόλας σπάσει. Ms(LKŽ I 1005). Μα τι λες, Jonas: εγώ θα αρνηθώ, στη θέση σου θα έχει ήδη προσκληθεί κάποιος άλλος — τι θα πει ο κόσμος: αδέλφια, ζούμε κάτω από την ίδια στέγη, και να που ούτε ο ένας ούτε ο άλλος! VienR V 83.

Μόνο εκείνοι θα καταλάβουν, όσοι θα έχουν βρεθεί οι ίδιοι σε τέτοια δυσκολία. Grž (LKŽ „k“ s.v. katras).

Σε αντίθεση με τους τύπους του ενεστώτα και των παρελθοντικών χρόνων, που δηλώνουν πραγματικές ενέργειες του παρόντος ή του παρελθόντος, οι τύποι του μέλλοντα δηλώνουν ενέργειες που απλώς προβλέπονται ή νοούνται στο μέλλον. Γι’ αυτό, τόσο οι απλοί όσο και οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του μέλλοντα αποκτούν συνήθως διάφορες πρόσθετες τροπικές και συναισθηματικές αποχρώσεις. Όπως φαίνεται από τα παραδείγματα, με τους συντελεσμένους τύπους του μέλλοντα η αποτελεσματική κατάσταση που έχει επιτευχθεί με προγενέστερη ενέργεια παρουσιάζεται ως δυνατή, αναγκαία, αναπόφευκτη, και μερικές φορές ως απειλή ή προειδοποίηση κ.ο.κ.

Οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του μέλλοντα χρησιμοποιούνται σχετικά σπάνια σε συμφραζόμενα μέλλοντα. Με αυτούς δηλώνεται συχνότερα μια μεμονωμένη αποτελεσματική κατάσταση που προβλέπεται για το μέλλον.

Ας μην πάμε σ’ αυτούς, δεν πειράζει, έτσι κι αλλιώς θα έχουν φύγει. Vilky (DAK). Στον Jonas έμεινε φέτος να θερίσει το τελευταίο χωράφι με τα στάχυα· του χρόνου θα είναι ήδη παντρεμένος. Brt (LKŽ I 783–784). Και δυστυχισμένος είναι εκείνος ο άνθρωπος που δεν έπλυνε το πρόσωπό του με δάκρυα: ο ουρανός θα είναι κλειστός γι’ αυτόν! MairRR I 107.

Όταν χρησιμοποιούνται σε συμφραζόμενα μέλλοντα, οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του μέλλοντα σχετίζονται σημασιολογικά με τους απλούς τύπους του μέλλοντα: με αυτούς δηλώνεται μια αποτελεσματική κατάσταση σύγχρονη με τις ενέργειες που εκφράζουν οι απλοί τύποι, αλλά η οποία έχει επιτευχθεί με προγενέστερη ενέργεια.

Εκείνοι θα έχουν γεννηθεί κάτω από το άστρο της αλήθειας, στο σημάδι της ημέρας που δεν σβήνει — δεν θ’ ακούσουν την κουφή έκρηξη, το ανατριχιαστικό τραγούδι των βομβαρδιστικών. SNėrP₁ 284. Θα πάμε στο λουτρό μετά τους άντρες –

3. Lietuvių kalbos gramatikos tyrinėjimai

33

όλη η λύπη θα έχει χαθεί. Ktk (LKŽ III 30). Όταν επιστρέψει ο γαμπρός, το αγρόκτημα θα έχει ξεπουληθεί... SimonVK II 67.

Όπως και οι άλλοι συντελεσμένοι τύποι, οι τύποι του μέλλοντα χρησιμοποιούνται συχνά για να εκφράσουν τη χρονική σχέση ανάμεσα στις πράξεις της κύριας και της δευτερεύουσας πρότασης.

Ωραία, πρώτα θα σου τραγουδήσω εγώ, κι όταν θα έχεις ξεκουραστεί, θα πας να μαγειρέψεις το μεσημεριανό, έτσι; SimonVK II 88. Στα λιβάδια μας και πάλι θα κουδουνίζουν από το πρωί τα δρεπάνια, όλοι όσοι θα έχουν σηκωθεί για δουλειά θα δουλεύουν χαρούμενοι, θα δουλεύουν αφού φάνε. GirR II 257. Αν σε τέτοιες περιπτώσεις προσπαθήσεις να εξακριβώσεις πόσο καιρό θα έχει διαρκέσει η ασθένεια, συνήθως θα πάρεις μια πολύ ασαφή απάντηση. AvižATD 5. Μα πού θα μπορώ πια να βλέπω, αν θα έχω θαφτεί, όπως λες. BaltPV₁ I 188.

Όταν θα φτάσει ο καιρός του θερισμού, θα έχουμε ήδη μεταφέρει τα σιτάρια. Knv (LKŽ II 793). Όταν φτάσεις, θα έχει ήδη γεμίσει ολόκληρη η κατσαρόλα της με δάκρυα. JablRR I 310.

§ 27. Οι συντελεσμένοι σύνθετοι τύποι του μέλλοντα χρησιμοποιούνται για να εκφράσουν εικασίες σχετικές με το παρόν. Συνήθως δηλώνουν μια πιθανολογούμενη συγκεκριμένη αποτελεσματική κατάσταση που διαρκεί κατά τη στιγμή της ομιλίας.

Ο βοσκός πήρε το μαστίγιο για να το δοκιμάσει, και τώρα κάπου θα το έχει κάνει να κροταλίσει. Grš(LKŽ II 65). Ωστόσο, κυκλοφορεί ευρέως ανάμεσα στους ανθρώπους η φήμη ότι από εκείνη τη φοβερή νύχτα, όταν, εξαπατημένος από την καχυποψία, έπνιξε την αγαπημένη του, θα έχει τάξει την ψυχή του κατευθείαν στον διάβολο. MairRR I 167. Άφησέ με, πατέρα, να τρέξω για πρώτη φορά· μήπως η σοφία σου, μαύρη σαν το χώμα, έχει σκεπάσει με σκιές τον ήλιο, που και φωτίζει και ζωογονεί τον άνθρωπο; SruogR III 499. Τώρα βλέπω ποιος φταίει εδώ· η κακιά θεία θα μας έχει συκοφαντήσει! BalčHP₁ 5. Και άρχισε ο Ντόβιντας να στενάζει: ποιος θα έχει κλέψει εδώ τη «χουμάσκα» τους. VaižgDD 123. Η Γκαϊλιούνικε δεν είπε ούτε «ναι» ακόμη και μπροστά στον βωμό. Μα αυτό θα είναι επινόηση. SimonVK I 324.

Σπανιότερα, οι συντελεσμένοι τύποι του μέλλοντα δηλώνουν μια πιθανολογούμενη γενικευμένη αποτελεσματική κατάσταση.

Εσύ, απ’ ό,τι φαίνεται, θα έχεις δουλέψει εκεί. Grž (LKŽ I 994). Μα θα έχεις ακούσει ότι ο Γκάιντις την αγόρασε (τη γυναίκα του); SimonVK I 315. Στην αρχαιότητα, τα χαλινάρια για τους Λετονούς θα ήταν δύο κορμοί στραβού ξύλου, δηλαδή δύο ζεύγη ελκήθρων. BūgKS 19. Σίγουρα θα την έχεις δει. Prm (DAK).

Η σημασία της εικασίας καθορίζεται από την ιδιαιτερότητα του μέλλοντα. Επειδή οι τύποι του μέλλοντα δεν δηλώνουν αυτό που πράγματι συμβαίνει ή συνέβη, αλλά αυτό που μπορεί μόνο να συμβεί και είναι πολύ λιγότερο βέβαιο, προσφέρονται επίσης για την περιγραφή πραγμάτων που δεν είναι απολύτως γνωστά και πιθανολογούνται¹⁰.

§ 28. Σποραδικά, οι συντελεσμένοι τύποι του μέλλοντα εκφράζουν μια συνήθη αποτελεσματική κατάσταση, η οποία επαναλαμβάνεται κατά καιρούς στο παρόν (α) ή στο παρελθόν (β).

a) Κοίτα, βρέχει καταρρακτωδώς ή κάνει τόσο κρύο που τα πάντα σπάνε — κι ο Γιάκουμπας είναι πάντα γερός. Κι αν το προηγούμενο βράδυ θα έχει πιει γερά, πάλι θα έρθει (trš). Οι σημύδες δεν είναι ούτε τρομακτικές ούτε ύπουλες, μόνο πανούργες παγιδεύτρες. Σουσουρίζουν με τα μικρά τους φύλλα· φαίνεται πως δεν συμβαίνει τίποτα, κι όμως κοίτα — και θα έχεις βρεθεί σε κάποιον άλλο τόπο. VaižgDD 79. Οι άντρες μας δεν θα γλίτωναν — στον έναν αυτό, στον άλλον κάτι άλλο θα είχε τρυπήσει. Vž (LKŽ II 8).

b) Τελείωσαν τα τρόφιμα για τα παιδιά· η αδύναμη από την πείνα Μαρτινιένε αναγκάστηκε να πουλήσει το μεγάλο μαξιλάρι. Με τα χρήματα εκείνα αγόραζε τρόφιμα. Το πρωί, φεύγοντας για τη θεία της, άφηνε κάτι να βράζει στη φωτιά της Μπαρμπόρα και της ζητούσε να το δώσει στα παιδιά όταν ξυπνούσαν... Κάποιες φορές η Μπαρμπόρα θα είχε βγει κάπου, και κάποιες άλλες, παρόλο που ήταν στο σπίτι, θα ξεχνούσε τα παιδιά. ŽemR II 406—407.

¹⁰ Αντίστοιχοι σύνθετοι τύποι του μέλλοντα χρησιμοποιούνται για να εκφράσουν εικασία και σε ορισμένες άλλες γλώσσες, όπως τα λετονικά, τα γερμανικά, τα αγγλικά, τα γαλλικά και τα βουλγαρικά.

34

Στις περιπτώσεις αυτές, οι συντελεσμένοι τύποι του μέλλοντα χρησιμοποιούνται για υφολογικούς λόγους αντί των συντελεσμένων τύπων του ενεστώτα ή του απλού παρελθόντος και του παρατατικού¹¹.

§ 29. Μερικές φορές, με τους περιφραστικούς συντελεσμένους τύπους του μέλλοντα εκφράζεται μια αποτελεσματική κατάσταση που έχει επιτευχθεί μέσω μιας προγενέστερης ενέργειας και στην πραγματικότητα διαρκεί ήδη κατά τη στιγμή της ομιλίας, αλλά ο ομιλητής την τοποθετεί στο μέλλον.

— Τώρα θα έχω δει και λύκο, — είπε ο Jonas, βγαίνοντας από τον ζωολογικό κήπο. JabRR I 317. Τώρα εκείνος (ο Mykoliukas) θα έχει βρει έναν νέο χώρο, που και πάλι θα του χαμογελά, όπου θα ζήσει, για χάρη του οποίου δεν θα βλέπει τις καθημερινές έγνοιες και δυσκολίες. VaižgDD 29. Έστω κι αν είμαι πια γριά, θα έχω βρεθεί στο Κάουνας. Kvr(DAK). Τώρα κι εγώ θα έχω μαλωθεί. JabRR I 318.

Η σχέση της σημασίας των συντελεσμένων χρόνων με την όψη των ρημάτων

§ 30. Οι συντελεσμένοι περιφραστικοί τύποι απαντούν τόσο σε ρήματα μη συνοπτικής όσο και συνοπτικής όψης, ωστόσο χρησιμοποιούνται κυρίως οι τύποι των ρημάτων συνοπτικής όψης. Αυτό μπορεί να εξηγηθεί από το γεγονός ότι οι μετοχές του παρελθόντος που σχηματίζουν τους συντελεσμένους περιφραστικούς τύπους παράγονται επίσης κυρίως από ρήματα συνοπτικής όψης.

Οι συντελεσμένοι τύποι των ρημάτων μη συνοπτικής όψης έχουν πολύ ασθενέστερη σημασία αποτελεσματικής κατάστασης από τους τύπους των ρημάτων συνοπτικής όψης, επειδή η ενέργεια που δηλώνουν δεν έχει ολοκληρωθεί και δεν έχει επιφέρει ποιοτικές μεταβολές στη δραστηριότητα ή στην κατάσταση του δρώντος.

Η χαρακτηριστική σημασία αποτελεσματικής κατάστασης των συντελεσμένων περιφραστικών τύπων επηρεάζει μερικές φορές τη σημασία της όψης των ρημάτων. Για παράδειγμα, οι συντελεσμένοι τύποι ρημάτων των οποίων οι απλοί τύποι του απλού παρελθόντος μπορούν να έχουν είτε μη συνοπτική είτε συνοπτική σημασία όψης (baigė, lėmė, skyrė, grįžo, virto, pirko, kvietė κ.λπ.) χρησιμοποιούνται συχνότερα με συνοπτική σημασία όψης.

Ύστερα από τόσα χρόνια έχουμε πια τελειώσει — δεν μας χρειάζεται πια παρά ελάχιστο χωματάκι... TilvU 58. Και όλοι αγάπησαν τη Meilūžė για τον εύθυμο χαρακτήρα της και την καλή της καρδιά, ιδίως όμως ο γέρος πεθερός Kirklys, στον οποίο οι θεοί δεν είχαν χαρίσει αληθινή κόρη... KrėvP 33. Και επειδή είχε επιστρέψει πρόσφατα από το νοσοκομείο, έλαβαν υπόψη την κατάστασή της. SimonVK II 392. Η γη ήταν ξαπλωμένη παγωμένη κάτω από το χιόνι. Και το ψωμί είχε γίνει πέτρα. TilvU 135. Τσιτς τσατς, ώσπου να σου φανερωθεί ο δικαστής αυτού του κόσμου και να καλέσει σε δίκη τους άρχοντες όπως κι εμάς, θα μοιράσει στον καθένα την αμοιβή που του αξίζει. DonR 104. Τόσο φτηνά είχα αγοράσει τέτοιο ύφασμα, κι όμως τι όμορφη φουστίτσα βγήκε! Grk (LKŽ I 319). Όλοι οι γενναίοι στρατηγοί είχαν πέσει, και μαζί τους η ελευθερία της πατρίδας είχε κατέβει στον τάφο. DaukRR 129. Αν έτσι εξελίχθηκαν τα πράγματα, — τότε, όπως φαίνεται, έτσι ήταν γραφτό... BinkRn 130. Η ξύλινη εκκλησία του Ylakiai έχει τρυπηθεί δύο φορές — από μπροστά και από πίσω. Šts (LKŽ II 648). Τα μαθήματα στο γυμνάσιο συνεχίζονταν κανονικά, όμως το τρίμηνο είχε ήδη τελειώσει. VienR V 149.

Επιπλέον, οι συντελεσμένοι τύποι που χρησιμοποιούνται συνήθως με συνοπτική σημασία όψης είναι εκείνοι των ρημάτων που κατά τα άλλα είναι μη συνοπτικής όψης, αλλά οι απλοί τύποι του απλού παρελθόντος τους μπορούν να έχουν συνοπτική σημασία όψης (π.χ.: Σπείρατε πολλά λινάρια φέτος;).

Δεν είχα σπείρει πολλά, αλλά αφού η σοδειά ήταν καλή, θα φτάσει για το ψωμάκι. Šmk (LKŽ I 685). Και μόλις είχαν σφάξει ένα πρόβατο εκείνη τη μέρα, γι’ αυτό έφαγαν καλά. VIkv (DT). Εκείνος πα-

¹¹Για την περιγραφή συνηθισμένων ενεργειών του παρόντος και του παρελθόντος χρησιμοποιούνται επίσης οι απλοί τύποι του μέλλοντα· βλ. J. Pikčilingis, Veiksmažodžio laikų vartojimas, „Tarybinė mokykla“, 1958, Nr. 8, σ. 29.

3°

35

νόμιζε πως ήταν ληστής, ένας δραπέτης τρελός, τέλος, πως ήταν ο κόμης Δράκουλας, για τον οποίο είχε διαβάσει ένα βιβλίο όχι πολύ παλιά. CvR III 84. Ξαφνικά, μπροστά ακριβώς στη μύτη της, έκοψε δύο φούστες και δύο μαντίλια... Μα τι είδους; Μεταξωτά, που είχαν πληρωθεί τρία ρούβλια το καθένα! ŽemR II 292. Αυτό το καλάθι ήταν πλεγμένο από εύκαμπτες ιτιές. Slnt (LKŽ VI 559). Η βασίλισσα, μη έχοντας απόλυτη εμπιστοσύνη στη σαφήνεια και τη θερμότητα εκείνης της επιστολής, επειδή είχε γραφτεί στα γερμανικά, πρόσθεσε η ίδια με το χέρι της λίγες λέξεις στα λιθουανικά. SimonVK I 110.

Κάποτε, όλες οι άλλες προσωπικές ρηματικές μορφές έχουν σημασία μη συνοπτικής όψης, ενώ μόνο οι συντελεσμένοι χρόνοι έχουν συνοπτική σημασία.

Αφού έχει παγώσει, θα είναι ολισθηρό να ταξιδέψει κανείς. Ggr (LKŽ III 409). Ο Τύπος είχε απαγορευτεί. Alv (DAK).

Όλοι οι παθητικοί συντελεσμένοι τύποι έχουν συνήθως σημασία συνοπτικής όψης. Αυτό οφείλεται εν μέρει στις μετοχές παρελθοντικού χρόνου από τις οποίες σχηματίζονται. Οι παθητικές μετοχές παρελθοντικού χρόνου, αν και σχηματίζονται από ρήματα μη συνοπτικής όψης, αρκετά συχνά έχουν συνοπτική σημασία, π.χ.: αποξηραμένο ψωμί, ψημένα μήλα, βραστές πατάτες, στριμμένες κλωστές, πλεκτό καπέλο, μπαλωμένα γούνινα παλτά κ.ο.κ.

Η χρήση των σύνθετων συντελεσμένων χρόνων στα κείμενα του 16ου–17ου αιώνα

§ 31. Η χρήση των σύνθετων συντελεσμένων χρόνων στα κείμενα του 16ου–17ου αιώνα ουσιαστικά δεν διαφέρει από τη σημερινή χρήση τους. Συνήθως οι χρόνοι αυτοί δηλώνουν μια συγκεκριμένη κατάσταση αποτελέσματος, η οποία έχει επιτευχθεί μέσω προγενέστερης ενέργειας και διαρκεί σε κάποια χρονική στιγμή του παρόντος, του παρελθόντος ή του μέλλοντος.

Τότε εμείς θέλουμε να είμαστε ελεύθεροι από εκείνον τον όρκο, με τον οποίο σου είχαμε ορκιστεί. BrB Joz 2,20. Ο Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς· δείτε πού ήταν ξαπλωμένος. Mž 278. Ο πλούσιος, που φορούσε πορφύρα και πολύ λεπτό λευκό ύφασμα, έχει ταφεί στην κόλαση. SP 55.

Πέρασα από το χωράφι ενός τεμπέλη ανθρώπου και από τον αμπελώνα ενός ανόητου άνδρα· και να, όλο ήταν κατάφυτο από αγκάθια, και τα βάτα είχαν σκεπάσει την επιφάνειά του, ενώ ο πέτρινος φράχτης ήταν γκρεμισμένος. SP 321. Και όταν έδυσε ο ήλιος, διέταξε να τους κατεβάσουν από τα δέντρα και τους έριξαν (τους έριξαν κάτω) στον λάκκο όπου είχαν κρυφτεί. BrB Joz 10, 27.

Και όταν καταλάβετε την πόλη, τότε να την πυρπολήσετε. BrB Joz 8,8. Και οι άνθρωποι που θα έχουν δημιουργηθεί θα λατρεύουν τον Κύριο. Mž 474.

Σπανιότερα οι συντελεσμένοι τύποι δηλώνουν μια γενικευμένη κατάσταση αποτελέσματος, η οποία έχει επιτευχθεί με ενέργεια απροσδιόριστου παρελθόντος.

Εκεί θα δείτε πώς έχει πολεμήσει μέσα στο πλήθος. BrP II 4. Όποιος παλαιότερα ονομαζόταν με μία λέξη χριστιανός, τώρα ονομάζεται Λουθηρανός, άλλος Ζβιγγλιανός, άλλος Καλβινιστής. DP 246. Τότε αυτοί... συχνά έχαναν τον δρόμο, στον οποίο είχαν περπατήσει οι πατέρες τους. BrB Teis 11,39.

§ 32. Υπό την επίδραση άλλων γλωσσών, οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι χρόνου στα κείμενα του 16ου–17ου αιώνα χρησιμοποιούνται ενίοτε διαφορετικά απ’ ό,τι σήμερα.

Με σύνθετους συντελεσμένους τύπους ενεστώτα, όπως και με απλούς τύπους αορίστου, αφηγούνται παρελθοντικά γεγονότα που δεν σχετίζονται καθόλου με το παρόν.

Θεέ, όταν ήρθες μπροστά στους ανθρώπους | και πέρασες μέσα από την άνυδρη έρημο. Η γη έτρεμε και οι ουρανοί έσταζαν εξαιτίας | της παρουσίας του Θεού στο Σινά. Mž 288. [Ο Ιώβ] είχε επτά γιους | και επιπλέον τρεις πολύ όμορφες κόρες | τις οποίες ο Θεός είχε αγαπήσει πολύ

36

υγεία, ευλογία, είναι το γένος των αιώνων. Mž 431. Και πίστεψε ή έτσι έγινε, ότι ενώ καθόταν μαζί τους πήρε ψωμί, και ευλόγησε και το έκοψε, και αφού το έλαβε τούς το έδωσε. DP 192. Έτσι είπε και έτσι έγιναν όλα, τα είπε και δημιουργήθηκαν, και φτιάχτηκαν όλα τα πράγματα: Με τον λόγο του δημιούργησε τα πάντα από το τίποτα. DP 133. Ο Χριστός ήρθε για τη δυστυχία μας, δίψασε, πείνασε, κουράστηκε, κοιμήθηκε, έκανε θαυμαστά πράγματα, υπέφερε το κακό: μαστιγώθηκε, στεφανώθηκε με ακάνθινο στεφάνι, τον έφτυσαν, τον χτύπησαν με τις παλάμες, κρεμάστηκε στο ξύλο: τρυπήθηκε με λόγχη, τοποθετήθηκε στον τάφο, αλλά την τρίτη ημέρα αναστήθηκε από τους νεκρούς. DP 200. Και όπως είπε, μπροστά στα μάτια όλων υψώθηκε από τη γη ψηλά. Mž 303.

Οι περισσότερες από τις τετελεσμένες μορφές του ενεστώτα που χρησιμοποιούνται κατ’ αυτόν τον τρόπο απαντούν στα γραπτά (ύμνους) του M. Mažvydas· λίγες εμφανίζονται στο μεταγενέστερο έργο του M. Daukša, ενώ οι παθητικές μορφές απαντούν και στα γραπτά άλλων συγγραφέων. Επειδή τα πρωτότυπα των περισσότερων ύμνων του M. Mažvydas δεν ήταν προσιτά σε εμάς, είναι δύσκολο να πούμε ποιες ρηματικές μορφές αντιστοιχούν εκεί στις δικές μας τετελεσμένες μορφές του ενεστώτα. Είναι δυνατό να συγκριθεί με το πρωτότυπο μόνο ένας ύμνος, μεταφρασμένος από τα πολωνικά, όπου χρησιμοποιούνται τέτοιες τετελεσμένες μορφές.

Από την αγνή Παρθένο Μαρία | Γεννήθηκε (πολων. narodzil się) αληθινός άνθρωπος | Και από την κακία του εχθρού | όλους εμάς τους αμαρτωλούς λύτρωσε | Πέθανε (πολων. jest ci umarl) πάνω στον σταυρό | Και έδωσε τη ζωή του | Από τους νεκρούς αναστήθηκε (πολων. jest wstal). Mž 367—368¹².

Όπως βλέπουμε, οι ρηματικοί τύποι στα δύο κείμενα συμπίπτουν μόνο εν μέρει.

Στο μεταγενέστερο έργο του M. Daukša, οι τετελεσμένοι ενεργητικοί τύποι του ενεστώτα που χρησιμοποιούνται κατ’ αυτόν τον τρόπο αντιστοιχούν παντού στους απλούς τύπους του παρελθόντος χρόνου του πολωνικού πρωτοτύπου· ωστόσο, κατά τη μετάφραση, ο M. Daukša φαίνεται πως χρησιμοποίησε και το λατινικό κείμενο (πρβλ.: και πίστεψε ή έτσι έγινε DP 192, ssâlo sie WjP 407, factum est Luk 24, 30). Είναι πιθανό ότι η λατινική γλώσσα επηρέασε και τις μεταφράσεις των ύμνων του M. Mažvydas. Ίσως να επηρέασε επίσης τις μεταφράσεις τους η γερμανική γλώσσα, όπου σε πολλές περιπτώσεις είναι αρκετά δύσκολο να διακριθεί η σημασία των τύπων του παρακειμένου από τη σημασία του παρατατικού¹³.

Έναυσμα για τη χρήση τετελεσμένων τύπων στην περιγραφή πράξεων του απώτερου παρελθόντος ίσως να έδινε και η ίδια η σημασία των τετελεσμένων τύπων του ενεστώτα: καθώς εκφράζουν μια γενικευμένη αποτελεσματική κατάσταση, οι τετελεσμένοι τύποι του ενεστώτα έχουν πολύ έντονη σημασία πράξης αόριστου παρελθόντος.

Οι παθητικοί τετελεσμένοι τύποι του ενεστώτα, όταν χρησιμοποιούνται στην αφήγηση γεγονότων του παρελθόντος, εμφανίστηκαν στο μεταγενέστερο έργο του M. Daukša εξαιτίας της κατά λέξη μετάφρασης: σε όλες τις περιπτώσεις, στα αντίστοιχα σημεία του πολωνικού κειμένου χρησιμοποιούνται παθητικοί τύποι, σχηματισμένοι από παθητικές μετοχές του παρελθόντος με τύπους του ενεστώτα του βοηθητικού ρήματος būti ή χωρίς αυτούς. Οι τελευταίοι με τη σειρά τους αποτελούν κατά λέξη μετάφραση από τα λατινικά, όπου σε αυτές τις περιπτώσεις χρησιμοποιούνται σύνθετοι παθητικοί τύποι παρακειμένου της ίδιας σύνθεσης (πρβλ.: Και έτσι ο Κύριος Ιησούς, αφού είπε αυτό, ενώ το έπαιρνε, αναλήφθηκε στον ουρανό. DP 225; wžiety jest WjP 379; assumptus est. Mork 16, 19)¹⁴.

¹² Οι πολωνικοί τύποι παρατίθενται σύμφωνα με τον Chr. Stang, Die Sprache des litauischen Katechismus von Mažvydas, Όσλο, 1929, σ. 39.

¹³ Βλ. W. Wilmanns, Deutsche Grammatik, Τμήμα III, Μέρος 1, Στρασβούργο, 1906, σ. 189—191.

¹⁴ Μιλώντας για παθητικούς τύπους ίδιας σύνθεσης που χρησιμοποιούνται με τον ίδιο τρόπο σε γραπτά μνημεία της ρωσικής γλώσσας του 16ου–17ου αιώνα, ο P. Kuznecov θεωρεί επίσης ότι προέκυψαν υπό την επίδραση της λατινικής γλώσσας, βλ. П. С. Кузнецов, К вопросу о сказуемостном употреблении страдательных причастий в русском литературном языке XVIII и начала XIX века, „Труды института русского языка АН СССР“, т. II, 1950, σ. 164—166.

37

§ 33. Κατά λέξη, οι παθητικοί συντελεσμένοι τύποι του ενεστώτα χρησιμοποιούνται ενίοτε και για να δηλώσουν μια τελική κατάσταση που αναμένεται στο μέλλον.

Λάβετε το Πνεύμα το Άγιο, των οποίων θα συγχωρήσετε τις αμαρτίες... είναι ήδη συγχωρημένες (= są odpuszczone WjP 429; remittuntur Jon 20, 23), και των οποίων θα κρατήσετε... είναι ήδη κρατημένες (= są zátrzymane WjP 429; retenta sunt Jon 20, 23). DP 203. Λάβετε το Άγιο Πνεύμα· τις αμαρτίες που θα συγχωρήσετε, θα έχουν συγχωρηθεί, και όσες θα κρατήσετε, θα έχουν κρατηθεί. BnP II 42.

§ 34. Από τα πολωνικά έχουν μεταφραστεί κατά λέξη οι συντελεσμένοι ενεργητικοί τύποι του αορίστου των ρημάτων galėti, turėti, reikėti, οι οποίοι χρησιμοποιούνται με τη σημασία μιας πράξης του παρελθόντος.

Γιατί κι εκείνος μπόρεσε να (= byl mog WjP 274) πείσει, όπως και οι δικοί μας απίστοιτοι δεν πείθονται. DP 126. Και για να συγκινηθούν οι καρδιές μας από το μεγαλείο της, στην τελευταία εκείνη βραδιά, όταν είχε έρθει με τους μαθητές του να αποχαιρετήσει το αρνί, είχε (= mial byl WjP 554) πάει στον Πατέρα εκείνου του κόσμου και θεσπίσει αυτό το μυστήριο. DP 268. Έπρεπε να (= potrzeba bylo WjP 404), ώστε να υποφέρει ο Κύριος Χριστός και έτσι να εισέλθει στη δόξα του. DP 191.

Συμπεράσματα

1. Η κύρια σημασία των περιφραστικών συντελεσμένων τύπων του ρήματος είναι σχετική-αποτελεσματική: οι συντελεσμένοι τύποι δηλώνουν μια τελική κατάσταση που επιτεύχθηκε μέσω προηγούμενης ενέργειας και διαρκεί σε κάποια χρονική στιγμή του παρόντος, του παρελθόντος ή του μέλλοντος. Σε όλους τους συντελεσμένους τύπους διακρίνονται δύο αποχρώσεις αυτής της σημασίας: η συγκεκριμένη τελική κατάσταση και η γενικευμένη τελική κατάσταση. Συγκεκριμένη τελική κατάσταση δηλώνουν συνήθως οι τύποι ρημάτων συνοπτικού τρόπου ενέργειας, ενώ γενικευμένη — οι τύποι ρημάτων εξακολουθητικού τρόπου ενέργειας.

2. Οι περιφρασμένοι συντελεσμένοι τύποι σχετίζονται με τους αντίστοιχους μονολεκτικούς τύπους του ίδιου χρόνου, αφενός ως ορισμένοι διαφορετικοί τύποι όψης, με την ευρεία έννοια, και αφετέρου ως τύποι σχετικής και απόλυτης χρονικής σημασίας.

3. Οι συντελεσμένοι τύποι του απλού παρελθόντος μπορούν να έχουν μια απόχρωση σημασίας που καθορίζεται από τα συμφραζόμενα: οι τύποι ρημάτων συνοπτικού τρόπου ενέργειας δηλώνουν μια διακοπείσα τελική κατάσταση, ενώ οι τύποι ρημάτων εξακολουθητικού τρόπου ενέργειας δηλώνουν μια πράξη του παρελθόντος που έχει διακοπεί.

4. Λόγω των ιδιαιτεροτήτων του μέλλοντα, οι συντελεσμένοι τύποι του μέλλοντα χρησιμοποιούνται πολύ συχνά με τροπική σημασία εικασίας. Στις περιπτώσεις αυτές, ως προς τη χρονική τους σημασία, ισοδυναμούν με τους συντελεσμένους τύπους του ενεστώτα.

5. Η σχετική-αποτελεσματική σημασία των περιφραστικών συντελεσμένων τύπων επηρεάζει ενίοτε την όψη των ρημάτων, με αποτέλεσμα οι συντελεσμένοι τύποι ορισμένων ρημάτων εξακολουθητικού τρόπου ενέργειας να χρησιμοποιούνται με συνοπτική σημασία.

6. Για να εκφραστεί η σημασία των περιφραστικών συντελεσμένων τύπων του ενεστώτα και του απλού παρελθόντος, χρησιμοποιούνται αρκετά συχνά μονολεκτικοί τύποι του απλού παρελθόντος, οι οποίοι όμως συνήθως διαφέρουν κατά μια απόχρωση: σε σύγκριση με τους περιφραστικούς τύπους, οι μονολεκτικοί τύποι τονίζουν περισσότερο την προηγούμενη πράξη και εκφράζουν ασθενέστερα τη σύνδεσή της με ένα μεταγενέστερο χρονικό πλαίσιο. Γι’ αυτό η χρήση των δύο τύπων διαφέρει κάπως.

7. Στα γραπτά του 16ου–17ου αιώνα, οι περιφραστικοί συντελεσμένοι τύποι χρησιμοποιούνται με τρόπο παρόμοιο με τον σημερινό. Οι διαφορές που παρατηρούνται σε σχέση με τη σημερινή χρήση έχουν προκύψει από την επίδραση άλλων γλωσσών.

38

ΣΗΜΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΣΥΝΤΕΛΕΣΜΕΝΩΝ ΧΡΟΝΙΚΩΝ ΤΥΠΩΝ

Н. СЛИЖЕНЕ

Περίληψη

Το άρθρο εξετάζει τις σημασίες και τη χρήση των σύνθετων συντελεσμένων χρονικών τύπων της οριστικής έγκλισης κυρίως στη σύγχρονη λιθουανική λογοτεχνική γλώσσα, αλλά για λόγους σύγκρισης αξιοποιεί επίσης υλικό από λιθουανικά μνημεία του 16ου–17ου αιώνα.

Η βασική σημασία των σύνθετων συντελεσμένων χρονικών τύπων της λιθουανικής γλώσσας είναι σχετική-αποτελεσματική: οι συντελεσμένοι τύποι δηλώνουν μια αποτελεσματική κατάσταση, η οποία επιτεύχθηκε μέσω μιας προηγούμενης ενέργειας και συνεχίζεται σε μια ορισμένη στιγμή του παρόντος, του παρελθόντος ή του μέλλοντος. Ανάλογα με τα συμφραζόμενα, όλοι οι συντελεσμένοι χρονικοί τύποι μπορούν να δηλώνουν είτε μια συγκεκριμένη αποτελεσματική κατάσταση, που επιτεύχθηκε μέσω μιας συγκεκριμένης προηγούμενης ενέργειας, π.χ.: Kur tvartai buvo, dabar riogso mūrai; iš tų mūrų atkvepia kvapas: daug gyvų daiktų yra čia sudegę. — Εκεί όπου βρίσκονταν οι στάβλοι, τώρα υψώνονται πέτρινοι τοίχοι· από αυτούς τους τοίχους αναδύεται μια μυρωδιά: πολλά ζωντανά πλάσματα έχουν καεί εδώ (κατά λέξη: είναι καμένα) (Ι. Σιμονάιτιτε), είτε μια γενικευμένη αποτελεσματική κατάσταση, που επιτεύχθηκε μέσω μιας γενικευμένης ενέργειας αόριστου παρελθόντος, π.χ.: Juk Vilius yra laikęs Ilzę savo glėby, gal jis ją karščiau mylėjo, negu ją — Grėte. — Άλλωστε, ο Βίλιους είχε κρατήσει την Ίλζε στην αγκαλιά του· ίσως την αγάπησε πιο θερμά απ’ όσο την αγάπησε ο ίδιος τη Γκρέτε (Ι. Σιμονάιτιτε). Την πρώτη απόχρωση σημασίας αποκτούν συχνότερα οι συντελεσμένοι τύποι ρημάτων συνοπτικής όψης, ενώ τη δεύτερη οι τύποι ρημάτων εξακολουθητικής όψης, ιδίως οι τύποι του ενεστώτα.

Η σημασία των σύνθετων συντελεσμένων τύπων συσχετίζεται με τη σημασία των απλών τύπων του αντίστοιχου χρόνου, επειδή η ενέργεια που εκφράζεται με τους συντελεσμένους τύπους ορίζεται ως προγενέστερη όχι μόνο από την επιτευχθείσα αποτελεσματική κατάσταση, αλλά και από όλες τις ταυτόχρονες με αυτήν ενέργειες και καταστάσεις που εκφράζονται με τους αντίστοιχους απλούς χρονικούς τύπους. Γι’ αυτό οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι χρησιμοποιούνται συχνά για να εκφράσουν τις χρονικές σχέσεις μεταξύ των ενεργειών της κύριας και της δευτερεύουσας πρότασης. Έτσι, οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι συσχετίζονται με τους απλούς χρονικούς τύπους, αφενός ως τύποι με σχετική χρονική σημασία και, αφετέρου, ως τύποι με αποτελεσματική σημασία, δηλαδή ως προς την όψη, αν νοηθεί η όψη με ευρεία έννοια.

Οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του παρελθοντικού στιγμιαίου χρόνου, όταν χρησιμοποιούνται στα αντίστοιχα συμφραζόμενα, αποκτούν κάποια απόχρωση σημασίας που καθορίζεται από τα συμφραζόμενα. Οι τύποι ρημάτων συνοπτικής όψης δηλώνουν μια διακοπείσα αποτελεσματική κατάσταση, η οποία επιτεύχθηκε μέσω προηγούμενης ενέργειας, π.χ.: Tu negirdėjai, šiąnakt vėl kažin kas buvo atėjęs avižų vogti. — Δεν άκουσες· εκείνη τη νύχτα είχε έρθει πάλι κάποιος (κατά λέξη: ήταν ερχόμενος) για να κλέψει βρώμη (Α. Βενουόλις). Οι τύποι ρημάτων εξακολουθητικής όψης δηλώνουν μια διακοπείσα προηγούμενη ενέργεια, π.χ.: Jau buvo norėjęs prašytis į

39

φυλακή, αλλά, αφού συμβουλεύτηκε εμένα και τους άλλους γείτονες, αποφάσισε να περιμένει λίγο — ίσως να καλυτερεύσει ακόμη. — Είχε σχεδόν θελήσει (κατά λέξη: ήταν θελήσας) να ζητήσει ήδη να πάει στο νοσοκομείο της φυλακής, αλλά, αφού συμβουλεύτηκε εμένα και τους άλλους γείτονες, αποφάσισε να περιμένει — ίσως να αναρρώσει ακόμη (Α. Βενουόλις). Μερικές φορές, στις περιπτώσεις αυτές, η σημασία των σύνθετων συντελεσμένων τύπων προσεγγίζει τη σημασία των σύνθετων εναρκτικών τύπων του παρελθοντικού στιγμιαίου χρόνου, πρβλ.: Uožvienė buvo benorinti į turgų važiuoti, bet suleido kelionę. — Η πεθερά είχε σχεδόν θελήσει (κατά λέξη: ήταν θελούσα) να πάει στην αγορά, αλλά ματαίωσε το ταξίδι (Ι. Σιμονάιτιτε).

Οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι του μέλλοντα, εκτός από τη βασική σχετική-αποτελεσματική σημασία τους, χρησιμοποιούνται πολύ συχνά με τροπική σημασία υπόθεσης, π.χ.: Juk būsi girdėjusi, kad Gaidys ją (žmoną) nusipirko? – Άλλωστε, μάλλον θα έχεις ακούσει ότι ο Γκάιντις την αγόρασε (τη σύζυγό του); (Ι. Σιμονάιτιτε). Σε τέτοιες περιπτώσεις, η χρονική τους σημασία συμπίπτει με τη σημασία των συντελεσμένων τύπων του ενεστώτα.

Η σχετική-αποτελεσματική σημασία των συντελεσμένων τύπων επηρεάζει μερικές φορές τη ρηματική όψη. Γι’ αυτό οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι ορισμένων ρημάτων εξακολουθητικής όψης χρησιμοποιούνται συχνά με σημασία συνοπτικής όψης.

Οι απλοί τύποι του παρελθοντικού στιγμιαίου χρόνου αποκτούν αρκετά συχνά, στα αντίστοιχα συμφραζόμενα, σημασία πολύ κοντινή στη σημασία των σύνθετων συντελεσμένων τύπων του ενεστώτα ή του παρελθοντικού στιγμιαίου χρόνου. Ωστόσο, στις περιπτώσεις αυτές η σημασία των απλών χρονικών τύπων δεν ισοδυναμεί με τη σημασία των σύνθετων συντελεσμένων τύπων: οι απλοί τύποι εκφράζουν εντονότερα την προηγούμενη ενέργεια και ασθενέστερα τη σύνδεσή της με τον επακόλουθο χρονικό ορίζοντα. Ανάλογα με τα συμφραζόμενα, η διαφορά αυτή εκδηλώνεται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό.

Στα λιθουανικά μνημεία του 16ου–17ου αιώνα, οι σύνθετοι συντελεσμένοι τύποι ως προς τη χρήση τους συνήθως δεν διαφέρουν από τους αντίστοιχους τύπους της σύγχρονης λιθουανικής γλώσσας. Ορισμένες διαφορές προέκυψαν λόγω της επίδρασης άλλων γλωσσών (για παράδειγμα, της πολωνικής και της λατινικής).

40