Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

Вячеслав Щербин

Preparing document pages…

Ερμηνευτικά λεξικά γλωσσολογικής ορολογίας στις ανατολικοσλαβικές χώρες: συγκριτική ανάλυση

ВЯЧЕСЛАВ ЩЕРБИН

Κέντρο Συστημικής Ανάλυσης και Στρατηγικών Μελετών της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών της Λευκορωσίας

ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ: τυπολογία λεξικών, λημματική μονάδα, λήμμα, μικροδομή λεξικογραφικού άρθρου, μακροδομή λεξικού, μεγαδομή λεξικού, ενιαίο ερμηνευτικό λεξικό της ανατολικοσλαβικής γλωσσολογικής ορολογίας

Η διεξαγωγή συγκριτικών, διακρατικών ερευνών υπαγορεύεται από μια σειρά αντικειμενικών λόγων, οι οποίοι περιγράφονται με επαρκή λεπτομέρεια στις δημοσιεύσεις των συγκριτολόγων:

1) «η σύγκριση είναι μέσο απόκτησης γνώσης. Καθώς η επίγνωση ενός μεμονωμένου γεγονότος συνδέεται με την κατανόηση πολλών γεγονότων, και καθώς κατανοούμε καλύτερα το επιμέρους υπό το φως γενικών, καθολικών αντιλήψεων, η διεξαγωγή συγκρίσεων μεταξύ κρατών σε διακρατικό επίπεδο αυξάνει δεκαπλάσια τη δυνατότητα εξήγησης του ενός ή του άλλου φαινομένου. Ο ερευνητής που μελετά μόνο μία χώρα μπορεί να ερμηνεύσει ως φυσιολογικό κάτι που στον συγκριτολόγο φαίνεται στην πραγματικότητα ανώμαλο» (Доган, Пеласси 1994: 19);

2) «υπάρχουν δύο κύριοι λόγοι για τη διεξαγωγή ειδικών διακρατικών συγκρίσεων. Ο ένας συνδέεται με την εμπειρική δοκιμή διαφόρων επεξηγηματικών υποθέσεων, οι οποίες υποτίθεται ότι υπερβαίνουν τα κρατικά σύνορα... Ο δεύτερος λόγος για την ανάγκη διεξαγωγής ειδικών διακρατικών συγκρίσεων είναι αυτό που μπορεί να οριστεί καλύτερα ως τεκμηριωμένη εξήγηση. Κεντρικός στόχος μιας τέτοιας ανάλυσης είναι η βαθύτερη κατανόηση των ιδιαιτεροτήτων μιας χώρας μέσω της αντιπαραβολής της εμπειρίας της με την εμπειρία άλλων κρατών» (Сандерс 1995: 32);

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

3) οι διακρατικές συγκριτικές έρευνες συμβάλλουν στον εντοπισμό «γνώσης δοκιμασμένης από τον χρόνο και τη διεθνή επιστημονική πρακτική (ενίοτε αποκαλούμενης διεθνούς επιστημονικής παράδοσης)», η συνεκτίμηση της οποίας «επιτρέπει στον ερευνητή να μη σπαταλήσει τον χρόνο και τις δυνάμεις που του διαθέτει η ζωή σε κάτι “της μόδας”, αλλά όχι ιδιαίτερα σημαντικό για την ανάπτυξη του επιλεγμένου γνωστικού πεδίου» (Щербин 2008: 43).

Ωστόσο, πέρα από τους προαναφερθέντες γενικότερους λόγους που καθορίζουν τη διεξαγωγή κάθε είδους συγκριτικής, διακρατικής έρευνας, υπάρχουν και ειδικότεροι λόγοι για την πραγματοποίηση τέτοιων συγκρίσεων, οι οποίοι οφείλονται στις ιδιαιτερότητες του υπό μελέτη γνωστικού πεδίου. Όσον αφορά τις συγκριτικές έρευνες στον τομέα της ορογραφίας, έναν τέτοιο ειδικό λόγο για τη διεξαγωγή τους περιέγραψε ο Ρώσος ερευνητής Ю.Н. Марчук. Με βάση στατιστικά στοιχεία για τον αριθμό των πρώτων εκδόσεων ορολογικών λεξικών, έδειξε ότι «οι νέες επιστήμες χαρακτηρίζονται από την έκδοση ολοένα και περισσότερων ορολογικών λεξικών. Αυτό είναι απαραίτητο για την εντατική εργασία και την ανάπτυξη αυτών των νέων γνωστικών πεδίων. Η θεματολογία των ορολογικών λεξικών είναι εξαιρετικά σημαντική για τη μετρολογία της επιστήμης, καθώς καθιστά δυνατό τον προσδιορισμό των επιστημονικών και τεχνικών πεδίων στα οποία σημειώνεται εντατική ανάπτυξη» (Марчук 1992: 21–22). Ειδικότερα, από τον πίνακα 3 «Απόλυτος αριθμός πρώτων εκδόσεων λεξικών», τον οποίο συνέταξε ο Ю.Н. Марчук με βάση την επισκόπηση που δημοσιεύτηκε στη Μόσχα Современное состояние научно-технической лексикографии (ССНЛ 1986), φαίνεται ότι στους ταχέως αναπτυσσόμενους σε διάφορες χώρες του κόσμου τομείς της επιστημονικής γνώσης, στους οποίους παρατηρείται σημαντική αύξηση της έκδοσης ορολογικών λεξικών, περιλαμβάνονται η πληροφορική, η οικολογία, η ενέργεια, η γλωσσολογία, τα πολυμερή, η βιολογία, η βιοχημεία κ.ά. (Марчук 1992: 21).

Η τάση για ταχεία αύξηση του αριθμού των εκδιδόμενων λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας, μεταξύ άλλων, την οποία επισήμανε ο Ю.Н. Марчук, επιβεβαιώθηκε κατά τη δημιουργία της θεματικής ταξινόμησης των ορολογικών λεξικών που εκδόθηκαν στη Λευκορωσία. Έτσι, ανάμεσα στις σχεδόν τέσσερις δεκάδες θεματικές ομάδες ειδικών λεξικών, τις οποίες εντοπίσαμε ως αποτέλεσμα της εξαντλητικής εξέτασης των λευκορωσικών βιβλιογραφικών λεξικογραφικών

Terminologija | 2014 | 21

των ευρετηρίων (Чарняўская, Цыхун 2000· Кіпель, Саўка 2002), τα λεξικά γλωσσολογικής ορολογίας (στο εξής ΛΓΟ) καταλαμβάνουν την πέμπτη θέση (46 τίτλοι), υπολειπόμενα αριθμητικά μόνο των βιολογικών λεξικών (141 τίτλοι), των οικονομικών λεξικών (137), των ιστορικών λεξικών (66) και των μαθηματικών λεξικών (48) (Щербин 2009: 19). Επιπλέον, η συνολική εξέταση του περιεχομένου ρωσικών και ουκρανικών βιβλιογραφικών ευρετηρίων λεξικογραφικών εκδόσεων που πραγματοποιήσαμε (НТС 1988· Комова 2003· Дубичинский 2013) έδειξε ότι η εξεταζόμενη τάση της ταχείας αύξησης του αριθμού των εκδιδόμενων ΛΓΟ παρατηρείται επίσης στο πλαίσιο της ρωσικής και της ουκρανικής ορογραφίας. Τέλος, πρέπει να αναφερθεί ότι η δημιουργία ΛΓΟ ως ξεχωριστού πεδίου λεξικογραφικής δραστηριότητας έλαβε τη δική της ορολογική διατύπωση στη ρωσική γλωσσολογία («λεξικογραφία της γλωσσολογικής ορολογίας», «λεξικογραφία στον τομέα της ειδικής γλωσσολογικής ορολογίας») ήδη στις αρχές της δεκαετίας του 1960 (Ахманова, Полторацкий 1962: 189–190).

Παράλληλα, η πείρα που έχουμε αποκτήσει καταρτίζοντας κάθε λογής λεξικογραφικές τυπολογίες και ταξινομήσεις, με σκοπό τον εντοπισμό λεξικογραφικών εκδόσεων που είναι όσο το δυνατόν περισσότερο συγκρίσιμες ως προς τον όγκο και τις αρχές οργάνωσής τους (Шчэрбін 1981· Шчэрбін 2002· Щербин 2005· Щербин 2008), μας πείθει ότι η ύπαρξη μιας κοινής θετικής μεγατάσης στις ανατολικοσλαβικές χώρες όσον αφορά την έκδοση ΛΓΟ δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι απουσιάζουν οι πολύ σημαντικές διαφορές μεταξύ της λευκορωσικής, της ρωσικής και της ουκρανικής ορογραφίας στον εν λόγω τομέα λεξικογραφικής γνώσης. Όπως εύστοχα παρατήρησε ο Ρώσος ερευνητής В.Г. Гак σχετικά με τις ιδιαιτερότητες της σύγκρισης μεγάλων ομάδων λεξικών σε διαφορετικές γλώσσες μεταξύ τους: «Τα ομαδικά αντικείμενα είναι διακριτά καθαυτά, αλλά, λαμβανόμενα από κοινού, σχηματίζουν μη διακριτές σειρές, όπου τα διάφορα αντικείμενα διαφέρουν μεταξύ τους ως προς επιμέρους, ενίοτε δυσδιάκριτα γνωρίσματα, γεγονός που επιτρέπει να ταξινομούνται με διαφορετικούς τρόπους....ακόμη κι αν στα λεξικά διακρίνονται οι ίδιες (ή περίπου οι ίδιες) σημασίες μιας λέξης, η ομαδοποίησή τους και η σειρά τους στο λήμμα μπορεί να είναι διαφορετικές, και η επεξεργασία της ίδιας λέξης σε διαφορετικά λεξικά, ακόμη και συγκρίσιμου όγκου, καταλήγει να μην είναι όμοια. Αυτό συμβαίνει επειδή για πολλές λέξεις οι σημασίες διακρίνονται με βάση γνωρίσματα που αλληλεπικαλύπτονται. Κατά τον καθορισμό της ιεραρχίας των σημασιών μπορεί να επιλεγεί διαφορετική σειρά αυτών των γνωρισμάτων, γεγονός που προδιαγράφει τη διαφορετική μορφή της σημασιολογικής δομής της λέξης στα διάφορα λεξικά» (Гак 1978: 17-18). Για τους παραπάνω λόγους, το παρόν άρθρο είναι αφιερωμένο στα προβλήματα εντοπισμού των κοινών και ειδικών χαρακτηριστικών του περιεχομένου των πληρέστερων ερμηνευτικών ΛΓΟ που εκδόθηκαν στη Λευκορωσία, τη Ρωσία και την Ουκρανία.

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

Στην αρχή θα εξηγήσουμε γιατί ως κύριο αντικείμενο της συγκριτικής ανάλυσης επιλέχθηκαν τα ερμηνευτικά ΛΓΟ που εκδόθηκαν στις ανατολικοσλαβικές χώρες. Αν εξετάσουμε, άλλωστε, το λεξικό από τη σκοπιά της λεξικογραφικής σημειωτικής, στα λεξικογραφικά και εγκυκλοπαιδικά έργα αναφοράς περιλαμβάνονται όχι μόνο τα ερμηνευτικά, μεταφραστικά, εκπαιδευτικά και άλλα λεξικά όρων που εκδίδονται ως αυτοτελή βιβλία, αλλά και α) κάθε είδους λεξικογραφικά παραρτήματα, θεματικά ευρετήρια και ευρετήρια όρων που περιλαμβάνονται σε μονογραφίες, διατριβές, επιστημονικά άρθρα και άλλες δημοσιεύσεις· β) πολυάριθμα ηλεκτρονικά λεξικά, ορολογικές βάσεις και τράπεζες δεδομένων, τα οποία κατά κανόνα υπάρχουν μόνο στη μνήμη ηλεκτρονικών υπολογιστών. Ο όγκος τέτοιων μη παραδοσιακών λεξικογραφικών έργων αναφοράς (λεξικογραφικών παραρτημάτων, ηλεκτρονικών λεξικών κ.λπ.) μπορεί να κυμαίνεται από μία σελίδα έως πολλές χιλιάδες σελίδες κειμένου (για παράδειγμα, στη Википедия). Αν, κατά τη σύνταξη ενός εξαντλητικού καταλόγου ανατολικοσλαβικών ΛΓΟ, συνυπολογίζονταν όλα τα παραπάνω μη παραδοσιακά λεξικογραφικά έργα αναφοράς, ο κατάλογος αυτός, σύμφωνα με τους υπολογισμούς μας, θα περιλάμβανε ήδη σήμερα πολλές εκατοντάδες τίτλους. Ακόμη κι αν περιορίσουμε τον κατάλογο των ανατολικοσλαβικών ΛΓΟ ώστε να περιλαμβάνει μόνο τα ειδικά λεξικά που εκδόθηκαν ως αυτοτελή βιβλία, ο συνολικός αριθμός τους και πάλι ανέρχεται σε περίπου εκατό τίτλους. Συγκριτική ανάλυση του περιεχομένου ενός τόσο μεγάλου αριθμού ανατολικοσλαβικών ΛΓΟ μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο στο πλαίσιο ειδικής μονογραφικής μελέτης.

Έτσι, ήδη από την αρχή της εργασίας για το παρόν άρθρο, ιδιαίτερα επίκαιρο ήταν το πρόβλημα του ορθού περιορισμού του εξεταζόμενου ορογραφικού υλικού των ανατολικοσλαβικών γλωσσών. Συνήθως, παρόμοια προβλήματα αντιμετωπίζονται με την κατάρτιση μιας επαρκώς πλήρους και λεπτομερούς τυπολογίας των ΛΓΟ και την επακόλουθη επιλογή των ειδικών λεξικών που είναι περισσότερο συγκρίσιμα ως προς τον όγκο και τις αρχές οργάνωσής τους. Μέχρι σήμερα έχει δημιουργηθεί σειρά τέτοιων εξειδικευμένων λεξικογραφικών τυπολογιών, οι συντάκτες των οποίων ενίοτε υπερεκτιμούσαν σαφώς τις ταξινομικές δυνατότητές τους. Έτσι,

ο σοβιετικός ορολόγος В.М. Перерва πίστευε τότε ότι «όλη η ποικιλία των ορολογικών λεξικών μπορεί να ταξινομηθεί με βάση διάφορα γνωρίσματα, για παράδειγμα: α) ανάλογα με τον αριθμό των γλωσσών που περιλαμβάνονται – μονόγλωσσα, δίγλωσσα, πολύγλωσσα· β) ανάλογα με το αν παρέχονται ορισμοί και με την αρχή της ερμηνείας – εγκυκλοπαιδικά, ερμηνευτικά, χωρίς ορισμούς· γ) ανάλογα με τον κλάδο ή τους κλάδους γνώσης που καλύπτονται – κλαδικά, στενά κλαδικά, πολυκλαδικά (μεταξύ αυτών και πολυτεχνικά)· δ) ανάλογα με την πληρότητα της ορολογίας που περιλαμβάνεται – πλήρη, μεσαία, συνοπτικά· ε) ανάλογα με τον ειδικό σκοπό – εννοιολογικά, συχνοτικά, αντίστροφα» (Перерва 1976: 199).

Terminologija | 2014 | 21

Ο σοβιετικός ορολόγος В.М. Перерва θεωρούσε τότε ότι «όλη η ποικιλία των λεξικών ορολογίας μπορεί να ταξινομηθεί με βάση διάφορα χαρακτηριστικά, για παράδειγμα: α) ανάλογα με τον αριθμό των γλωσσών που εκπροσωπούνται – μονόγλωσσα, δίγλωσσα, πολύγλωσσα· β) ανάλογα με την ύπαρξη και την αρχή της ερμηνείας – εγκυκλοπαιδικά, ερμηνευτικά, χωρίς ερμηνείες· γ) ανάλογα με τον κλάδο ή τους κλάδους γνώσης που εκπροσωπούνται – κλαδικά, στενά κλαδικά, πολυκλαδικά (συμπεριλαμβανομένων των πολυτεχνικών)· δ) ανάλογα με την πληρότητα της παρουσιαζόμενης ορολογίας – πλήρη, μεσαία, συνοπτικά· ε) ανάλογα με τον ειδικό σκοπό – εννοιολογικά, συχνότητας, αντίστροφα» (Перерва 1976: 199).

Με τη σειρά τους, οι Ρώσοι ερευνητές Н.А. Слюсарева και Г.Н. Макарова ομαδοποιούν τα ξένα СЛТ που εντόπισαν σε πέντε βασικούς τύπους ειδικών λεξικών αναφοράς (Слюсарева, Макарова 1977: 283–286): 1) γενικά εγκυκλοπαιδικά λεξικά. Σε αυτά περιλαμβάνεται, για παράδειγμα, Εγκυκλοπαίδεια γλωσσολογίας, πληροφορίας και ελέγχου των А.К. Митхем και Р.А. Хадсон (Oxford, London, 1969)· 2) ειδικά εγκυκλοπαιδικά λεξικά. Σε αυτά συγκαταλέγεται το Λεξικό νέας γλωσσολογίας Kenkyusha (Tokyo, 1971)· 3) γενικά ερμηνευτικά λεξικά. Στα СЛТ αυτού του τύπου οι Ρώσοι ερευνητές κατατάσσουν το Γλωσσάριο γλωσσολογικής ορολογίας του М. Пеи (New York, London, 1966)· 4) εξειδικευμένα ερμηνευτικά λεξικά. Χαρακτηριστικό παράδειγμα СЛТ αυτού του τύπου είναι το Γλωσσάριο αμερικανικής τεχνικής γλωσσολογικής χρήσης του Э. Хэмп (4η έκδ. – Utrecht, Antwerp, 1968)· 5) κατάλογοι λημμάτων (γλωσσάρια). Σε αυτά περιλαμβάνεται, για παράδειγμα, το Πολύγλωσσο λεξικό γλωσσολογίας και φιλολογίας. Αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, ρωσικά του П. Нэш (Florida, 1968).

μένα

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

(ονομαστικά – ονοματολογικά)· 8) παραθετικά – μη παραθετικά· 9) μονόγλωσσα – δίγλωσσα (πολύγλωσσα). Ξεχωριστή θέση κατέχουν τα συχνότητας λεξικά» (Kulikova, Salmina 2002: 59).

Στο πλαίσιο της Ιστορίας της εξέλιξης της ταξινόμησης των λεξικών, που συνέγραψε ο S.V. Grinev-Grinevich (Grinev-Grinevich 2009: 155–191), αναλύονται και άλλες, γενικότερες ταξινομήσεις των ορολογικών λεξικών. Σε αυτές περιλαμβάνονται: 1) αυστηρά ιεραρχικές ταξινομήσεις λεξικών, όπως παρουσιάζονται στα έργα των V.N. Sergeev (1973), V.P. Petushkov και V.N. Sergeev (1976), A.I. Vasiliev (1978), L.A. Sosnovskaya (1978) κ.ά.· 2) ταξινομήσεις λεξικών κατά πτυχές, που χρησιμοποιούνται στα έργα των V.M. Pererva (1976), V.F. Romenskaya (1978), A.S. Gerd (1981), A.Ya. Shaikevich (1983), R.Yu. Kobrin (1985), V.V. Morkovkin (1988), L.M. Pologi και L.A. Simonenko (1991), V.V. Dubichinsky (1993) κ.ά.· 3) παραμετρικές ταξινομήσεις λεξικών, που αναπτύσσονται στα έργα των P.N. Denisov (1976), Yu.N. Karaulov (1981), S.V. Grinev (1986), Ya.L. Donskoy (1986), E.V. Koroleva (1986), V.M. Leychik (1988), Yu.N. Marchuk (1992) κ.ά.· 4) σύνθετες ταξινομήσεις λεξικών, που αποτυπώνονται στα έργα των L.M. Novichkova (1978), S.V. Grinev-Grinevich (2008) κ.ά. Ωστόσο, κατά τη μελέτη τους διαπιστώνει κανείς γρήγορα ότι καθεμία από τις παραπάνω ταξινομήσεις λεξικών, μολονότι διαθέτει ορισμένα θετικά χαρακτηριστικά, δεν επιτρέπει εντούτοις να «μπουν σε τάξη» όλα τα έως σήμερα δημοσιευμένα ΣΛΤ των ανατολικοσλαβικών χωρών, των οποίων η τυπολογική ποικιλομορφία υπερβαίνει σαφώς τις ταξινομικές δυνατότητες κάθε μεμονωμένης τυπολογίας ΣΛΤ.

Επιπλέον, στις ανατολικοσλαβικές χώρες εκδίδονται σχεδόν κάθε χρόνο ΣΛΤ εντελώς νέων τύπων, τα οποία μένει ακόμη να βρουν τη θέση τους στις υφιστάμενες ταξινομήσεις λεξικών. Ως παραδείγματα τέτοιων νεότατων ΣΛΤ, ας αναφέρουμε ορισμένα ορολογικά λεξικά που εκδόθηκαν στις χώρες της Ανατολικής Σλαβίας το 2005–2007: α) το Σύνθετο λεξικό όρων της λειτουργικής γραμματικής της L.V. Popova (Omsk, 2005), το οποίο συνδυάζει τα χαρακτηριστικά επεξηγηματικού, ιδεογραφικού, συνωνυμικού και θεματικού λεξικού· β) το Σύγχρονη γλωσσολογία: ορολογική εγκυκλοπαίδεια της O.O. Selivanova (Poltava, 2006), στο οποίο συνδυάζονται αρμονικά στοιχεία εγκυκλοπαιδικού, γενικού επεξηγηματικού και εξειδικευμένου επεξηγηματικού ΣΛΤ· 3) το Λεξικό όρων διαπολιτισμικής

Terminologija | 2014 | 21

3 3

коммуникации Ф.С. Бацевича (Киев, 2007), реестр которого включает не только лингвистические термины. Поэтому следует согласиться, на наш взгляд, с выводом С.В. Гринева-Гриневича о том, что в каждом конкретном случае «в основу классификации словарей в первую очередь должны быть положены их наиболее важные отличительные особенности» (Гринев-Гриневич 2009: 185).

Για τη συγκριτική ανάλυση του περιεχομένου των ανατολικοσλαβικών ΣΛΤ, η οποία αποσκοπεί στην εμβάθυνση της κατανόησης των ιδιαιτεροτήτων της εξέλιξης της λεξικογραφίας της γλωσσολογικής ορολογίας στη Λευκορωσία, τη Ρωσία και την Ουκρανία, ως σημαντικότερα διακριτικά χαρακτηριστικά των ΣΛΤ που αναλύθηκαν εξετάστηκαν τα ακόλουθα: 1) ο βαθμός πληρότητας του λημματολογίου τους· 2) η έκταση (σε συμβατικά τυπογραφικά φύλλα και αριθμό τόμων)· 3) ο τύπος του λεξικού· 4) ο τρόπος οργάνωσης του κειμένου (τύπος μακροδομής του λεξικού)· 5) ο μεταγλωσσικός προσανατολισμός τους· 6) ο βαθμός συγκρισιμότητας των υπό σύγκριση ΣΛΤ ως προς όλα τα βασικά χαρακτηριστικά τους κ.ά.

Όσον αφορά το πρώτο χαρακτηριστικό (τον βαθμό πληρότητας του λημματολογίου των ΣΛΤ), σήμερα τον μεγαλύτερο αριθμό λημματικών όρων περιλαμβάνουν τα μεγαλύτερα επεξηγηματικά (Akhmanova 1969· Bulakhov 2002–2005· Zagnitko 2012), μεταφραστικά (ΡБСЛТ 1988· АРСЛС 1996· АУРСТНК) και εγκυκλοπαιδικά (ЛЭС 1990· БМЭ 1994· РЭ 1998· УМЕ 2000) ανατολικοσλαβικά ΣΛΤ. Θα αρχίσουμε την εξέτασή τους με την ανάλυση των πληρέστερων επεξηγηματικών ΣΛΤ.

Ειδικότερα, τα πληρέστερα επεξηγηματικά ΣΛΤ της Λευκορωσίας, της Ρωσίας και της Ουκρανίας έχουν τα ακόλουθα λημματολογικά μεγέθη: O.S. Akhmanova 1969 – περίπου 7.000 όρους, M.G. Bulakhov 2002–2005 – περίπου 6.500 και A.P. Zagnitko 2012 – περίπου 8.000 όρους. Στα ρωσικά (Akhmanova 1969) και εν μέρει στα ουκρανικά (Zagnitko 2012) ΣΛΤ, τα οποία χρησιμοποιούν την αλφαβητική-φωλιακή μέθοδο οργάνωσης του λεξικογραφικού κειμένου, σχεδόν όλοι οι όροι μικρότερης σημασιολογικής έκτασης, που εντάσσονται στη λημματική φωλιά του βασικού όρου, περιλαμβάνονται επίσης στα λημματολόγια των συγκεκριμένων λεξικών (μέσω παραπεμπτικών άρθρων). Επιπλέον, «αν ένας όρος είναι πολυλεκτικός, δίνεται στο λεξικό τόσες φορές όσα είναι τα ορολογικά στοιχεία που τον απαρτίζουν, μία φορά με ερμηνεία και στις υπόλοιπες περιπτώσεις με παραπομπή» (Akhmanova 1969: 24). Στο λευκορωσικό λεξικό, ωστόσο (Bulakhov 2002–2005), το οποίο χρησιμοποιεί ακόμη ευρύτερα την αλφαβητική-φωλιακή

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

μέθοδο οργάνωσης του λεξικογραφικού κειμένου, οι όροι μικρότερης σημασιολογικής έκτασης που εντάσσονται στη λημματική φωλιά του υπερώνυμου όρου δεν καταγράφονται ούτε στο συνολικό λημματολόγιο του λεξικού ούτε στο «Θεματικό-ορολογικό ευρετήριο» που περιλαμβάνεται στον πέμπτο τόμο του. Λαμβάνοντας υπόψη την πολύ σημαντική έκταση ορισμένων λημματικών φωλιών στο λευκορωσικό ΣΛΤ (για παράδειγμα, το λήμμα του όρου γλώσσα καταλαμβάνει 80 σελίδες κειμένου και, σύμφωνα με τους υπολογισμούς μας, περιλαμβάνει περισσότερους από 5.200 όρους μικρότερης σημασιολογικής έκτασης ή, με την ορολογία της O.S. Akhmanova, «μεταγλωσσικά τμήματα» (Akhmanova 1969: 10)· το λήμμα του όρου λέξη καταλαμβάνει 42 σελίδες· το λήμμα του όρου ομιλία καταλαμβάνει 14 σελίδες, όπου παρατίθενται οι ερμηνείες και τα χαρακτηριστικά αποδέκτη 894 «ενδοφωλιακών όρων» ή «μεταγλωσσικών τμημάτων»), μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι όροι μικρότερης σημασιολογικής έκτασης που δεν περιλαμβάνονται στο «Θεματικό-ορολογικό ευρετήριο» του πέμπτου τόμου του λευκορωσικού ΣΛΤ ανέρχονται σε δεκάδες χιλιάδες (σύμφωνα με τους υπολογισμούς μας, ο συνολικός αριθμός των λημματικών όρων και των όρων που περιλαμβάνονται στις λημματικές φωλιές των βασικών λημματικών όρων ανέρχεται στο λευκορωσικό επεξηγηματικό ΣΛΤ σε περίπου 60.000 μονάδες).

Σημαντική σύγκλιση χαρακτηρίζει τα πληρέστερα επεξηγηματικά ανατολικοσλαβικά ΣΛΤ και ως προς τον δεύτερο βασικό δείκτη (την έκταση): το ρωσικό ΣΛΤ (Akhmanova 1969) εκδόθηκε σε έναν τόμο και έχει έκταση 45,9 συμβατικών εκδοτικών φύλλων· το λευκορωσικό ΣΛΤ (Bulakhov 2002–2005) εκδόθηκε σε πέντε τόμους με συνολική έκταση 197,3 συμβατικών εκδοτικών φύλλων· το ουκρανικό ΣЛТ (Zagnitko 2012) περιλαμβάνει τέσσερις τόμους συνολικής έκτασης 91 εκδοτικών φύλλων. Η κάπως μεγαλύτερη έκταση του λευκορωσικού επεξηγηματικού ΣΛΤ (σε σύγκριση με τα αντίστοιχα ρωσικά και ουκρανικά ΣΛΤ) οφείλεται στους εξής λόγους: α) την ευρύτερη παρουσίαση στο λευκορωσικό λεξικό των μεταγλωσσικών, συνδυαστικών και αποδεκτοκεντρικών χαρακτηριστικών όλων των λημματικών όρων που περιγράφονται σε αυτό και των συναφών όρων μικρότερης σημασιολογικής έκτασης· β) την ένταξη στη λημματική φωλιά του όρου γλώσσα (Bulakhov 2005 V 40–119), μαζί με όρους μικρότερης σημασιολογικής έκτασης (Γενεαλογία των γλωσσών, Διαλεκτική βάση της γλώσσας, Ιδεολογία της γλώσσας, Ιστορία της γλώσσας, Ταξινόμηση των γλωσσών, Λογοτεχνική γλώσσα, Κοινώς αποδεκτοί κανόνες της γλώσσας, Συντακτικές μονάδες της γλώσσας και άλλους) και «μεταγλωσσικά τμήματα» (πιο προφορικό χρώμα της γλώσσας, зна-

Terminologija | 2014 | 21

κατανόηση της γλώσσας ως μέσου επικοινωνίας, απαλλαγή της γλώσσας από την πολύχρωμη ξένη πρόσμειξη, σχέση σκέψης και γλώσσας, χρήση της γλώσσας, το πρόβλημα της προέλευσης της γλώσσας, η παλαιά και η σύγχρονη ποικιλομορφία της γλώσσας και άλλα), καθώς και όλων των γλωσσωνύμων που εντοπίστηκαν στις εξετασθείσες πηγές κειμένων (αρκετές χιλιάδες ονομασίες όπως Αβυσσηνικές γλώσσες, Αμπχαζική γλώσσα, Αβεστική γλώσσα, Αυστραλιανές γλώσσες, Αυστραλονησιακές γλώσσες, Αζερμπαϊτζανική γλώσσα, Ασιατικές γλώσσες, Ακκαδική γλώσσα, Αλβανική γλώσσα, Αλεμανική γλώσσα, Αμχαρική γλώσσα, Αμερικανικές γλώσσες κ.λπ.). Για σύγκριση: το ουκρανικό λεξικό (Загнітко 2012) δεν περιλαμβάνει ονομασίες των γλωσσών του κόσμου «λόγω του περιορισμένου όγκου και της ύπαρξης ειδικών εκδόσεων για το ζήτημα αυτό» (Загнітко 2012 г 6).

Τα συγκρινόμενα παραπάνω ερμηνευτικά ανατολικοσλαβικά λεξικά γλωσσολογικών όρων ανήκουν στον ίδιο λεξικογραφικό τύπο: πρόκειται για γενικά ερμηνευτικά λεξικά, «τα οποία έχουν ως στόχο να δώσουν όσο το δυνατόν πληρέστερο κατάλογο όρων από όλους τους κλάδους της γλωσσολογίας (εκτατικός τύπος)» (Васильева 1990: 461). Για τον αναφερόμενο λόγο, τα εξεταζόμενα ερμηνευτικά ανατολικοσλαβικά λεξικά γλωσσολογικών όρων παρουσιάζουν τον υψηλότερο δυνατό βαθμό συγκρισιμότητας και ως προς τον τρίτο βασικό δείκτη (τύπος λεξικού). Σε μεγάλο βαθμό, παρόμοιοι λόγοι εξηγούν τον υψηλό βαθμό ομοιότητας των συγκρινόμενων ερμηνευτικών ανατολικοσλαβικών λεξικών γλωσσολογικών όρων (Ахманова 1969; Булахов 2002-2005; Загнітко 2012) ως προς το τέταρτο χαρακτηριστικό τους (τον τρόπο οργάνωσης του κειμενικού χώρου). Ως βασικός μακροδομικός τρόπος οργάνωσης του περιεχομένου τους λειτουργεί η ίδια αλφαβητική-φωλιακή αρχή.

Τα συγκρινόμενα ερμηνευτικά ανατολικοσλαβικά λεξικά γλωσσολογικών όρων είναι εξαιρετικά όμοια και ως προς ένα ακόμη χαρακτηριστικό τους, τον μεταγλωσσικό προσανατολισμό. Με άλλα λόγια, κατά τη σύνταξη των λεξικών τους, οι συγγραφείς τους υιοθέτησαν πλήρως τις ακόλουθες μεθοδολογικές θέσεις: 1) «η ορολογία εξορύσσεται, όπως το μέταλλο από το μετάλλευμα, από το σύνολο των μεταγλωσσικών έργων της υπό μελέτη περιόδου» (Ахманова 1969: 5)· 2) «πρωταρχικό και εφικτό στην πράξη καθήκον σήμερα είναι η λεξικογραφική περιγραφή εκείνης της (έστω ατελούς, ασυνεπούς και ανομοιογενούς) γλώσσας, μέσω της οποίας επικοινωνούν μεταξύ τους οι γλωσσολόγοι και την οποία χρησιμοποιούν στη διδασκαλία» (Ахманова 1969: 9). Υπέρ αυτού του συμπεράσματος συνηγορούν τα στοιχεία που παρουσιάζονται στα συγκρινόμενα λευκορωσικά, ρωσικά και ουκρανικά

Вячеслав Щербин | Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

λεξικά γλωσσολογικών όρων: οι εκτενείς κατάλογοι πηγών ορολογικού υλικού (λεξικών διαφόρων τύπων, γραμματικών, μονογραφιών, εγχειριδίων και επιστημονικών άρθρων για διάφορους κλάδους της σύγχρονης γλωσσολογίας), τις οποίες χρησιμοποίησαν οι συντάκτες αυτών των λεξικών κατά τον εντοπισμό του βασικού σώματος των γλωσσολογικών όρων. Η μόνη διαφορά μεταξύ των συγκρινόμενων ανατολικοσλαβικών λεξικών γλωσσολογικών όρων ως προς τις χρησιμοποιούμενες μεταγλωσσικές πηγές ορολογικού υλικού είναι ότι, σε αντίθεση με τα ρωσικά και ουκρανικά ερμηνευτικά λεξικά γλωσσολογικών όρων, όπου παρατίθενται μόνο οι κύριες τέτοιες πηγές (40 και 49 τίτλοι αντίστοιχα), στο λευκορωσικό ερμηνευτικό λεξικό γλωσσολογικών όρων δίνεται πλήρης κατάλογος των χρησιμοποιημένων υλικών (συνολικά 867 τίτλοι).

Συνεπώς, τα πληρέστερα ερμηνευτικά λεξικά γλωσσολογικών όρων που εκδόθηκαν στις ανατολικοσλαβικές χώρες παρουσιάζουν πολύ υψηλό βαθμό συγκρισιμότητας, ο οποίος οφείλεται στους ακόλουθους δείκτες: α) παρόμοια χαρακτηριστικά λημματολογίου (7–8 χιλιάδες όροι)· β) συγκρίσιμος εξωτερικός (τυπογραφικός) όγκος· γ) ίδια τυπολογική ένταξη στην κατηγορία των γενικών ερμηνευτικών λεξικών γλωσσολογικών όρων· δ) σχεδόν ταυτόσημος τρόπος οργάνωσης του κειμενικού χώρου (αλφαβητική-φωλιακή αρχή)· ε) παρόμοιος μεταγλωσσικός προσανατολισμός προς τα κείμενα που χρησιμοποιήθηκαν ως ορολογικό υλικό (λεξικά, γραμματικές, μονογραφίες, εγχειρίδια και επιστημονικά άρθρα γλωσσολογίας). Τον υψηλό βαθμό συγκρισιμότητας των ερμηνευτικών ανατολικοσλαβικών λεξικών γλωσσολογικών όρων που εξετάστηκαν παραπάνω δεν μπορεί να επηρεάσει σοβαρά ούτε το γεγονός ότι τα εν λόγω λεξικά διαφέρουν σημαντικά ως προς τον χρόνο της πρώτης τους έκδοσης: η πρώτη έκδοση του ρωσικού ερμηνευτικού λεξικού γλωσσολογικών όρων κυκλοφόρησε το 1966, του λευκορωσικού το 2002–2005 και του ουκρανικού το 2012.

Αυτό συμβαίνει επειδή τα χρονολογικά χαρακτηριστικά των αποδεκτών των αρχικών μεταγλωσσικών υλικών που χρησιμοποιήθηκαν στα λεξικά αυτά συμπίπτουν σε μεγάλο βαθμό. Ενδεικτικό είναι επίσης το γεγονός ότι στα λευκορωσικά και ουκρανικά λεξικά γλωσσολογικών όρων οι διάφορες εκδόσεις του ρωσικού λεξικού (Ахманова 1966; Ахманова 2007) περιλαμβάνονται στον κατάλογο των κύριων πηγών των μεταγλωσσικών υλικών που χρησιμοποιήθηκαν, μολονότι, όπως θα φανεί παρακάτω, δεν εντάχθηκε στα λημματολόγια των λευκορωσικών και ουκρανικών λεξικών γλωσσολογικών όρων παρά ένα μέρος του λημματικού λεξιλογίου του λεξικού της О.С. Ахманова. Ωστόσο, το ίδιο το γεγονός ότι το εν λόγω ρωσικό ορολογικό λεξικό επανεκδίδεται τακτικά (το 2010 κυκλοφόρησε η νέα, πέμπτη έκδοση του λεξικού της О.С. Ахманова) και παραμένει μέχρι σήμερα το πληρέστερο

Terminologija | 2014 | 21 37

ερμηνευτικό λεξικό γλωσσολογικών όρων στη ρωσική γλώσσα αποτελεί την καλύτερη απόδειξη ότι είναι πρόωροι οι ισχυρισμοί ορισμένων Ρώσων ερευνητών ότι «σήμερα το λεξικό της Ахманова δεν αντανακλά πλέον τη σύγχρονη κατάσταση της μεταγλώσσας της επιστήμης, δηλαδή δεν επιτελεί τον βασικό του σκοπό και χρησιμοποιείται από τους ερευνητές μόνο ως συμπληρωματική λεξικογραφική πηγή» (Куликова, Салмина 2002: 80). Συγκεντρωτικά στοιχεία για τα πληρέστερα ερμηνευτικά λεξικά γλωσσολογικών όρων που εκδόθηκαν στη Λευκορωσία, τη Ρωσία και την Ουκρανία παρουσιάζονται στον Πίνακα 1.

Πίνακας 1. Συγκεντρωτικά στοιχεία για τα πληρέστερα ερμηνευτικά ανατολικοσλαβικά λεξικά γλωσσολογικών όρων

Τίτλος λεξικού γλωσσολογικών όρων (συντομογραφία)

Χαρακτηριστικά των ερμηνευτικών ανατολικοσλαβικών λεξικών γλωσσολογικών όρων

Μέγεθος λημματολογίου

Εξωτερικός όγκος (σε τυπογραφικά φύλλα)

Αριθμός τόμων

Τύπος λεξικού

Αρχή οργάνωσης του κειμένου

Αριθμός πηγών κειμένων

Αριθμός αντιτύπων

Ахманова 1969

Περίπου 7000

45,9

Γενικό ερμηνευτικό λεξικό γλωσσολογικής ορολογίας

Αλφαβητικό-φωλιακό

40, εκ των οποίων 17 λεξικά γλωσσολογικής ορολογίας σε 9 γλώσσες

40 000

Булаков 2002–2005

Περίπου 6500

197,3

Γενικό ερμηνευτικό λεξικό γλωσσολογικής ορολογίας

Αλφαβητικό-φωλιακό

867, εκ των οποίων 10 λεξικά γλωσσολογικής ορολογίας στη ρωσική γλώσσα

Загнітко 2012

Περίπου 8000

91,02

Γενικό ερμηνευτικό λεξικό γλωσσολογικής ορολογίας

Αλφαβητικό-φωλιακό

49, εκ των οποίων 32 λεξικά γλωσσολογικής ορολογίας σε τρεις γλώσσες

100

Διαφορετική είναι η κατάσταση όσον αφορά τον βαθμό συγκρισιμότητας των πληρέστερων ανατολικοσλαβικών λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας (ΛΓΟ) μεταφραστικού και εγκυκλοπαιδικού τύπου. Το επίπεδο συγκρισιμότητάς τους μπορεί να εκτιμηθεί βάσει των διαφορών ανάμεσα στα κύρια χαρακτηριστικά των ανατολικοσλαβικών ΛΓΟ μεταφραστικού και εγκυκλοπαιδικού τύπου. Ειδικότερα, τα κύρια χαρακτηριστικά των πληρέστερων μεταφραστικών ΛΓΟ της Λευκορωσίας, της Ρωσίας και της Ουκρανίας παρουσιάζονται στον Πίνακα 2.

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

Πίνακας 2. Συγκεντρωτικά στοιχεία για τα πληρέστερα μεταφραστικά ανατολικοσλαβικά ΛΓΟ

Τα συγκεντρωτικά στοιχεία που παρατίθενται στον Πίνακα 2 για τα πληρέστερα ανατολικοσλαβικά ΛΓΟ μεταφραστικού τύπου δείχνουν ότι υπάρχουν αρκετά σημαντικές διαφορές μεταξύ αυτών των λεξικών: 1) ως προς το μέγεθος του λημματολογίου τους· 2) ως προς τον φυσικό τους όγκο· 3) ως προς την τυπολογική κατάταξη των συγκρινόμενων ΛΓΟ· 4) ως προς τις αρχές οργάνωσης του κειμένου τους. Οι εν λόγω διαφορές εξηγούν το σχετικά χαμηλό επίπεδο συγκρισιμότητας των δεδομένων αυτών των μεταφραστικών ανατολικοσλαβικών ΛΓΟ.

Αντίστοιχα, τα κύρια χαρακτηριστικά των πληρέστερων εγκυκλοπαιδικών ΛΓΟ που εκδόθηκαν στη Λευκορωσία, τη Ρωσία και την Ουκρανία παρουσιάζονται στον Πίνακα 3.

Τα συγκεντρωτικά στοιχεία που παρατίθενται στον Πίνακα 3 για το μέγεθος του λημματολογίου και τον φυσικό όγκο των ανατολικοσλαβικών εγκυκλοπαιδικών ΛΓΟ καταδεικνύουν επίσης σημαντικές ποσοτικές αποκλίσεις μεταξύ αυτών των εγκυκλοπαιδικών ΛΓΟ ως προς τους επιλεγμένους δείκτες. Στις εν λόγω ποσοτικές αποκλίσεις μεταξύ των εξεταζόμενων ΛΓΟ μπορούν να προστεθούν ποιοτικά στοιχεία που δείχνουν, για παράδειγμα, τα εξής: 1) από τα 517 εγκυκλοπαιδικά άρθρα που περιλαμβάνονται στη λευκορωσική εγκυκλοπαίδεια (БМЭ 1994), 143 άρθρα είναι αφιερωμένα σε βιογραφικά λήμματα γνωστών γλωσσολόγων και συγγραφέων, δηλαδή δεν έχουν ορολογικό χαρακτήρα. Κατά ανάλογο τρόπο, από τα 1797 άρθρα που περιλαμβάνονται στην ουκρανική εγκυκλοπαίδεια (УМЕ 2000), σε 438 παρουσιά-

Terminologija | 2014 | 21

Πίνακας 3. Συγκεντρωτικά στοιχεία για τα πληρέστερα εγκυκλοπαιδικά ΛΓΟ που εκδόθηκαν στη Λευκορωσία, τη Ρωσία και την Ουκρανία

Τίτλοι ΛΓΟ (συντομογραφία)Χαρακτηριστικά των εγκυκλοπαιδικών ανατολικοσλαβικών ΛΓΟΜέγεθος λημματολογίουΦυσικός όγκος (σε εκδοτικά τυπογραφικά φύλλα)Αριθμός τόμωνΤύπος λεξικούΑρχή οργάνωσης του κειμένουΤιράζ (αριθμός αντιτύπων)ЛЭС 1990700162,931Γενικό εγκυκλοπαιδικό ΛΓΟΑλφαβητική150 000РЯЭ 199869698,141Εξειδικευμένο εγκυκλοπαιδικό ΛΓΟΑλφαβητική50 000БМЭ 1994517111,371Εξειδικευμένο εγκυκλοπαιδικό ΛΓΟΑλφαβητική10 000УМЕ 2000179798,141Εξειδικευμένο εγκυκλοπαιδικό ΛΓΟΑλφαβητική5000

ζονται βιογραφικά λήμματα Ουκρανών και ξένων γλωσσολόγων· 2) στην БМЭ 1994 και την УМЕ 2000 απουσιάζουν θεματικοί-ορολογικοί δείκτες, οι οποίοι θα επέτρεπαν να προσδιοριστεί ο συνολικός αριθμός των γλωσσολογικών όρων που χρησιμοποιούνται στα εγκυκλοπαιδικά τους άρθρα. Για σύγκριση: στο ρωσικό εγκυκλοπαιδικό λεξικό (ЛЭС 1990) 1) και τα 700 άρθρα που περιέχει είναι αφιερωμένα σε όρους, δηλαδή δεν περιλαμβάνονται καθόλου βιογραφικά λήμματα· 2) το ορολογικό ευρετήριο που συνοδεύει το ЛЭС 1990 περιλαμβάνει περίπου 6000 γλωσσολογικούς όρους· αρκετές χιλιάδες όρους περιλαμβάνει και το αντίστοιχο ευρετήριο στο РЯЭ 1998. Σημαντικές ποιοτικές διαφορές υπάρχουν μεταξύ των συγκρινόμενων λευκορωσικών (БМЭ 1994), ρωσικών (РЯЭ 1998) και ουκρανικών (УМЕ 2000) ΛΓΟ, τα οποία αποτελούν εγκυκλοπαίδειες της λευκορωσικής, της ρωσικής και της ουκρανικής γλωσσολογίας αντίστοιχα, και του ρωσικού εγκυκλοπαιδικού ΛΓΟ (ЛЭС 1990), το οποίο έχει γενικό γλωσσολογικό χαρακτήρα, και ως προς την τυπολογική τους κατάταξη. Ειδικότερα, ο γενικός γλωσσολογικός χαρακτήρας του ЛЭС 1990 εξηγεί το γεγονός ότι «περιλαμβάνει ευρέως γλωσσολογική “ονοματολογία”, κυρίως γλωσσωνύμια: τις γλώσσες του κόσμου

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

παρουσιάζονται τόσο σε χωριστά λήμματα όσο και σε έναν πολύ εκτενή (περίπου 2500 λημμάτων) «Κατάλογο των γλωσσών του κόσμου» (Κουλίκοβα, Σάλμινα 2002: 76). Όλες οι παραπάνω διαφορές μαρτυρούν το ανεπαρκώς υψηλό επίπεδο συγκρισιμότητας των υπό εξέταση ανατολικοσλαβικών εγκυκλοπαιδικών λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας, το οποίο εμποδίζει τη χρήση τους ως πηγών ορογραφίας για τη διεξαγωγή ορθού, από συγκριτική άποψη, συγκριτικού σχεδιασμού.

Εάν το πρόβλημα του προσδιορισμού των πλέον συγκρίσιμων ανατολικοσλαβικών λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας μπορεί να θεωρηθεί σε μεγάλο βαθμό επιλυμένο (εφεξής θα εξετάζονται ως τέτοια τα πληρέστερα ερμηνευτικά λεξικά γλωσσολογικής ορολογίας που εκδόθηκαν στη Λευκορωσία, τη Ρωσία και την Ουκρανία), η ίδια η μέθοδος διεξαγωγής της συγκριτικής τους ανάλυσης εξακολουθεί μέχρι σήμερα να εγείρει αρκετά ερωτήματα. Κατά τη γνώμη μας, η συγκριτική ανάλυση των ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας είναι προτιμότερο να πραγματοποιείται με την τεχνική της παράλληλης ανάγνωσης λεξικών, την οποία ανέπτυξε και δοκίμασε ο ακαδημαϊκός της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών Ο. Ν. Τρουμπατσόφ. Ο Ρώσος επιστήμονας «κατέληξε στις σύγχρονες μορφές εφαρμογής αυτής της τεχνικής έπειτα από πολλά χρόνια, συγκρίνοντας λεξικά διαφορετικών γλωσσών και διαφορετικών τύπων και τελειοποιώντας σταδιακά τη μεθοδολογία της συγκριτικής μελέτης τους» (Στσερμπίν 2007: 13). Ξεκινώντας με τον εντοπισμό (με σκοπό τη συγκριτική αξιολόγηση στις λεξικογραφικές βιβλιοκρισίες του) μόνο μεμονωμένων στοιχείων της δομής των υπό εξέταση λεξικών —του συνολικού αριθμού των λημματικών μονάδων, των παράγωγων τύπων τους, των ερμηνειών, των χαρακτηριστικών των αποδεκτών κ.λπ.—, ο Ο. Ν. Τρουμπατσόφ κατέληξε αργότερα «στην ίδια την “παράλληλη ανάγνωση”, δηλαδή στον αντιθετικό χαρακτηρισμό: α) των στόχων που εξυπηρετούν τα υπό εξέταση λεξικά· β) των αρχών στις οποίες βασίζονται· γ) των μεθόδων που χρησιμοποίησαν οι συντάκτες κατά την προετοιμασία τους. Στη σύγκριση υποβλήθηκαν επίσης η μακροδομή και η μικροδομή των λεξικών, η επιστημονική χρησιμότητά τους, η σύνθεση του λημματικού τους λεξιλογίου, ο βαθμός στον οποίο οι προσεγγίσεις που εφαρμόζονται σε αυτά αντιστοιχούν στην υφιστάμενη σλαβιστική παράδοση, η γλωσσική προέλευση των συγκρινόμενων λεξικών, καθώς και το κατά πόσο δικαιολογείται η χρήση ορισμένων λεξικογραφικών παραμέτρων από τους συντάκτες τους (για παράδειγμα, των παραπεμπτικών λέξεων)» (Στσερμπίν 2007: 14).

Βασιζόμενοι στις μεθοδολογικές επεξεργασίες του Ο. Ν. Τρουμπατσόφ σχετικά με τη χρήση της τεχνικής της παράλληλης ανάγνωσης λεξικών, θα ξεκινήσουμε με τη συγκριτική ανάλυση των λημματολογίων των ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας

Terminologija | 2014 | 21

γλωσσολογικής ορολογίας. Για λόγους ευκρίνειας, το υπό εξέταση λημματολογικό υλικό τριών αρκετά εκτενών λεξικών περιορίστηκε στη συγκριτική μελέτη των γλωσσολογικών όρων που αρχίζουν από τα γράμματα Α, Ρ, Я (η επιλογή όρων από τα συγκεκριμένα γράμματα υπαγορεύτηκε από την επιθυμία να εξεταστεί ένα αρκετά αντιπροσωπευτικό σώμα λημματικού λεξιλογίου, αντλημένου από την αρχή, το μέσο και το τέλος των συγκρινόμενων λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας). Το τελικό αποτέλεσμα της συγκριτικής μελέτης των λημματολογίων των ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας ήταν η κατάρτιση συγκεντρωτικών ευρετηρίων των λημματικών όρων των λεξικών αυτών για τα γράμματα Α (περιλαμβάνει 995 μονάδες), Р (περιλαμβάνει 762 μονάδες), Я (περιλαμβάνει 58 μονάδες). Συνολικά, τα συγκεντρωτικά αυτά ευρετήρια καλύπτουν σχεδόν το 10% του λημματικού υλικού των συγκρινόμενων ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας, δηλαδή είναι αρκετά αντιπροσωπευτικά από στατιστική άποψη.

Η συγκριτική ανάλυση του περιεχομένου των συγκεντρωτικών ευρετηρίων λημματικών όρων των τριών ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας (για τα γράμματα Α, Р, Я) επέτρεψε να διαπιστωθούν τα εξής:

1) πρακτικά πλήρως ισοδύναμοι (ως προς τα τυπικά και σημασιολογικά χαρακτηριστικά τους) γλωσσολογικοί όροι είναι: α) μόλις το 4,8% του περιεχομένου του συγκεντρωτικού ευρετηρίου λημματικών όρων και των τριών ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας για το γράμμα Α (аббревиатура, аббревиация, абзац, аблатив, аблаут, абсорбция, агенс, аграфия, адаптация, адвербиализация, адстрат, аканье/аканья, аккомодация, акузма, акут, акцент, акцентология, акцентуация, алалия, алексия, алфавит, альтернант, альтернация, амбивалентный, анаграмма, анаколуф, анализ, аналитизм, аналогия, анафора, англицизм, антесе-дент, антитеза, антиципация, антонимия, антономазия, антропонимика, аорист, аподозис, апостроф, арго, ареал, артикль, артикуляция, архетип, асиндетон, атрибут, афазия — συνολικά 48 κοινοί όροι· β) μόλις το 1,7% του περιεχομένου του συγκεντρωτικού ευρετηρίου λημματικών όρων για το γράμμα Р (редукция, редупликация, реконструкция, рекурсия, релевантный, рема, референт, речение/речення, ритм, ритмика, ритмомелодика, риторика, ряд — συνολικά 13 κοινοί όροι· γ) στο συγκεντρωτικό ευρετήριο λημματικών όρων για το γράμμα Я δεν υπάρχουν καθόλου γλωσσολογικοί όροι ισοδύναμοι ως προς τη μορφή και τη σημασία·

2) η σχεδόν πλήρης ισοδυναμία (ως προς τη μορφή και τη σημασία) των γλωσσολογικών όρων εμφανίζεται σε πολύ μεγαλύτερη έκταση σε δύο από τα

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

τρία ανατολικοσλαβικά ερμηνευτικά λεξικά γλωσσολογικής ορολογίας που εξετάστηκαν (12,4% του περιεχομένου του συγκεντρωτικού ευρετηρίου λημματικών όρων και των τριών ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας για το γράμμα Α· 7,3% του περιεχομένου του συγκεντρωτικού ευρετηρίου λημματικών όρων για το γράμμα Р και 27,6% του περιεχομένου του ευρετηρίου για το γράμμα Я).

Ειδικότερα, ο μεγαλύτερος αριθμός ισοδύναμων ζευγών όρων εντοπίστηκε στα ρωσικά και τα λευκορωσικά λεξικά (Ахманова 1969 и Булахов 2002), καθώς και στα δύο λεξικά παρουσιάζεται πρωτίστως ρωσόφωνη γλωσσολογική ορολογία: α) 7,4% του περιεχομένου του συγκεντρωτικού ευρετηρίου λημματικών όρων των ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας για το γράμμα А (абруптив, абсолютов, абсолютный, абстрактное значение, автоматическая альтернация, авторская речь, агглютинативный, агглютинация, адвербиальный, адъективация, адъективирование, адъективированный, адъективный, азбука, аккузатив, акустический, акутовый, акцентный, акцентуационный, аллатив, аллегория, аллитерация, аллитерирующий, алфавитный, альвеолярный, аморфные языки, аморфный, амфибрахий, анакруза, аналитико-синтетический, аналитический, аналогисты, аналогический, анафорический, аномалисты, аномалия, аномальный, антецедентный, антропофоника, антропофонический, анусвара, аппозитивный, аппозиционный, аппозиция, арготивческий, артикулятор, артикуляционный, архаизация, архаизирующий, архаизм, архаический, асемантический, аспирация, аспирированный, ассимиляция, ассимиляттивный, ассимиляция, ассоциация, атематический, атрибутивно-предикативный, атрибутивный, аттракция, аугмент, ауслаут, афористический, аффективный, аффикс, аффиксальный, аффиксация, аффилиация, аффриката, ахлаут, ахронистический, ахронический, ахрония — συνολικά 74 κοινοί όροι· β) 4,6% του περιεχομένου του συγκεντρωτικού ευρετηρίου λημματικών όρων για το γράμμα Р (равносложный, равноударенный, раздвоение, раздел интонационный, разделительный, различительный, разложение, размер, разносклоняемость, разносклоняемый, разностильный, раскатистый, расподобление, расположение, распределение, распределительный, распространение, распространенный, раствор, растяжение, расчлененный, расширение, расщепление фонемы, реализация, реальное значение, регрессивный, резонатор, резонаторный, результативный, рекурсивный, релевантность, релятивный, речевой, речь, ритмический, ритмомелодический, риторический, рифма, род, родительный падеж, родовой, родословное древо, родство

Terminologija | 2014 | 21

γλωσσών, ρωτακισμός, ρούνος, σειρά – συνολικά 46 κοινοί όροι)· γ) το 20,7% του συνολικού δείκτη των καταχωρισμένων όρων στο γράμμα Я (γλώσσα, γλώσσα-πηγή, γλώσσα-στόχος, γλωσσολογία, γλωσσολογικός, γλωσσικός, γλωσσογνωσία, γλώσσα-βάση, γλώσσα-μεσολαβητής, γλωσσικός, γιακάνιε, ίαμβος – συνολικά 12 κοινοί όροι).

Στα μητρώα των Ρωσικών και Ουκρανικών ΕΕΛΤ (Ахманова 1969 και Загнитко 2012) εκπροσωπούνται σημαντικά λιγότεροι πλήρως ισοδύναμοι (ως προς τη μορφή και τη σημασία) γλωσσολογικοί όροι: α) το 3,2% του συνολικού δείκτη των καταχωρισμένων όρων των ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών ΕΕΛΤ στο γράμμα А (αυτοματισμός, δράστης, αγραμματισμός, adekvativ, προσθετικός, αλλατιβός, admirativ, ακρωνύμιο, ενεργητικός, επικαιροποίηση, αμερικανισμός, αμφιβολία, αναδίπλωση, αναστροφή, αναχρονισμός, διασκελισμός, παρήχηση, αντίκλιμαξ, αντιμετάθεση, αντινομίες της γραμματικής δομής, αντιπτωτισμός, αντίστροφος, αντιφραστικός, apelativ, αποκοίνου, αποκοπή, αργκοτισμοί, γεωγραφική γλωσσολογία, αρχιφώνημα, ασήμαντος, όψη, διαλεκτολογικός άτλαντας – συνολικά 32 κοινοί όροι)· β) το 0,5% του συνολικού δείκτη των καταχωρισμένων όρων στο γράμμα Р (ρεπρίζα, ρεφρέν, ροντέλ, ρόντο – συνολικά 4 κοινοί όροι)· γ) το 3,5% του συνολικού δείκτη των καταχωρισμένων όρων στο γράμμα Я (πυρηνικές δομές/ядерні структури, πυρήνας εκφωνήματος/ядро вис-повлення – συνολικά 2 κοινοί όροι).

Τέλος, ο μικρότερος αριθμός πλήρως ισοδύναμων (ως προς τη μορφή και τη σημασία) γλωσσολογικών όρων εκπροσωπείται στα μητρώα των Λευκορωσικών και Ουκρανικών ΕΕΛΤ (Булахов 2002-2005 και Загнитко 2012): α) το 1,3% του συνολικού δείκτη των καταχωρισμένων όρων των ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών ΕΕΛΤ στο γράμμα А (αμπρακαντάμπρα, αφαίρεση, αλφαβητάρι, ενεργό λεξιλόγιο, ακουστική, ακουιδέντσια, πλάτος, ανθρωπωνύμιο, ανθρωπωνυμία, αποστροφή, αρθρωτική φωνητική, ασπεκτολογία, αφορισμός – συνολικά 13 κοινοί όροι)· β) το 0,8% του συνολικού δείκτη των καταχωρισμένων όρων στο γράμμα Р (αντήχηση, ατάκα, αναφορά, αντανακλαστικό, αναστοχασμός, ρωσοποίηση – συνολικά 6 κοινοί όροι)· γ) το 3,5% του συνολικού δείκτη των καταχωρισμένων όρων στο γράμμα Я (βαθμίδα, ѣ – συνολικά 2 κοινοί όροι)·

3) το σημαντικότερο μέρος του περιεχομένου των συνολικών δεικτών καταχωρισμένων όρων των τριών ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών ΕΕΛΤ (στα γράμματα А, Р, Я) αποτελείται από γλωσσολογικούς όρους που απαντούν μόνο σε ένα από τα τρία εξεταζόμενα ερμηνευτικού τύπου ΕΕΛΤ.

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

Μεταξύ των τριών συγκρινόμενων ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών ΕΕΛΤ, σαφώς πρώτη ως προς τον αριθμό των «ιδιότυπων» γλωσσολογικών όρων (δηλαδή εκείνων που δεν έχουν πλήρη ισοδύναμα σε άλλα λεξικά) είναι η ουκρανική έκδοση (Загнітко 2012). Ειδικότερα, στο γράμμα А το λεξικό αυτό περιλαμβάνει 390 γλωσσολογικούς όρους που δεν έχουν πλήρη ισοδύναμα (ως προς τη μορφή και τη σημασία) στα άλλα ανατολικοσλαβικά ΕΕΛΤ (абдукція, абіонім, абонімінація, абревійоване ім’я, абрупція, абсолютний кінець слова, абсолютний початок слова, абсолютний час, абсолютні синоніми, абстрактна лексика, абстрактне мислення, абстрактні іменники, абузія, ас-з dolby digital, аверсія, автокаталіз, автокомунікація, автологія, автоматичний (машинний) переклад, автоматичний словник, автоном, автор, автор-функція, авторизатор, авторизація καθώς και άλλους ουκρανικούς γλωσσολογικούς όρους). Συνολικά, αυτοί οι εθνικά ιδιότυποι όροι αποτελούν το 39,2% του συνολικού δείκτη των καταχωρισμένων όρων των ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών ΕΕΛΤ στο γράμμα А.

В свою очередь, на букву Р в украинском словаре (Загнітко 2012) выявлены 372 лингвистических термина, не имеющие полных (по форме и значению) эквивалентов в других восточнославянских СЛТ (радиксоїди, рамка перформативна, рамка відмінкова, рамплісаж, ра-ритив, раса, рацея, реактивний мовленнєвий акт, реакція, реакція пер-локутивна, реалізація грамем імплікативна, реалізовані норми и др.). В совокупности эти национально специфические украинские термины составляют 48,5% содержания сводного индекса реестровых терминов восточнославянских толковых СЛТ на букву Р.

Наконец, на букву Я в рассматриваемом СЛТ (Загнітко 2012) идентифицировано 14 лингвистических терминов и номенов, не имеющих полных эквивалентов в белорусском и русском СЛТ (явний контекст, ядро лінгвокультурологічного поля, язичок маленький (увула), як емфатична придієслівна, як початкова розповідна, як…, так і… градаційний розмовний, який так (який тут) емоційна, якийсь емоційний, якийсь емфатичний, якість міжмовної комунікації, якість мовлення, якості мовлення комунікативні, ясність мовлення/ясність мови, я-текст). Эти украинские термины и номены составляют 24,3% содержания сводного индекса реестровых терминов восточнославянских толковых СЛТ на букву Я.

Terminologija | 2014 | 21

На втором месте после украинского СЛТ (Загнітко 2012) по количеству лингвистических терминов, не имеющих полных эквивалентов в составе других восточнославянских ЛСТ, идет белорусский словарь (Булахов 2002–2005). В частности, на букву А в нем представлено 237 «уникальных» терминов (абс̧еда, аблативный/аблятивный, аблаутный, абсолютная конструкция, абсорбировать, абстрагировать, абстрактная единица, абстрактное слово, абстрактно-семантический принцип, абстрактно-собирательное имя, абстрактность, авеста и др.), которые в совокупности составляют 23% всего состава сводного индекса реестровых терминов восточнославянских толковых СЛТ на букву А. Далее, на букву Р в белорусском словаре содержится 201 лингвистический термин, не имеющий полных эквивалентов в других рассматриваемых словарях (равногласный, равнозвучащий, равнозначащий/ равнозначующий, равнозначный, равносложность, разбирание, разбор, разветвление, развиваться/ развиться, развитие, разговаривать, разговор, разговорная речь, разговорно и др.), удельный вес которых в сводном индексе реестровых терминов восточнославянских толковых СЛТ на букву Р составляет 26,2%. Наконец, на букву Я в белорусском словаре выявлено 18 исторически ориентированных, «самобытных» терминов (язык-жаргон, языковед/языковеды, языкоиспытатель, языкоисследование, языкоисследователь, языкосравнение, языкотворчество, языкоучение, язык-первоисточник, язык-потомок, язык-предок, язык-примитив, язык-родоначальник, язычно-небный, яканье-иканье, якать, якающий, якутский язык), доля которых в сводном индексе реестровых терминов восточнославянских толковых СЛТ на букву Р доходит до 31%.

Την τρίτη θέση μεταξύ των συγκρινόμενων ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών ΕΕΛΤ ως προς τον αριθμό των γλωσσολογικών όρων που δεν έχουν πλήρη ισοδύναμα στα άλλα λεξικά κατέχει το λεξικό της О.С. Ахманова. Έτσι, στο γράμμα А περιλαμβάνει 197 παρωχημένους και σπάνια χρησιμοποιούμενους όρους, οι οποίοι απουσιάζουν από τα μητρώα των άλλων ανατολικοσλαβικών ΕΕΛΤ (ablautnaja база, абруптивный, абсолютный, абсолютно-бессубъектное предложение, абсолютный вопрос, абстрактивная релевантность, абстрактное действие, абстрактное предложение, абстрактные существительные, абстрактные формы, абстрактный глагол, абстрактный звук και άλλα), οι οποίοι συνολικά

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

αντιστοιχούν σε σχεδόν 20% του περιεχομένου του συνολικού δείκτη των καταχωρισμένων όρων των ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών ΕΕΛΤ στο γράμμα А. Επιπλέον, στο γράμμα Р το λεξικό της О.С. Ахманова περιέχει 120 γλωσσολογικούς όρους που δεν έχουν πλήρη ισοδύναμα στα μητρώα των άλλων ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών ΕΕΛΤ (равновесие динамическое, равновесный дифтонг, равнозвучащие слова, равнозначащие слова, равнозначное противопоставление, равнозначные слова, равноименность, равноконечность, равномерное ударение, разборчивость речи και άλλα). Το ποσοστό των συγκεκριμένων όρων υπερβαίνει το 15,7% του συνολικού δείκτη των καταχωρισμένων όρων των ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών ΕΕΛΤ στο γράμμα Р. Τέλος, στο γράμμα Я εντοπίστηκαν στο λεξικό της О.С. Ахманова 9 όροι χωρίς πλήρη ισοδύναμα στα Λευκορωσικά και Ουκρανικά ΕΕΛΤ (явления отмирающие, явления развивающиеся, ядро дифтонга, ядро слоговое, языковый, язычковый, яркие гласные, яркий, ямбическое сокращение). Οι σπάνια χρησιμοποιούμενοι όροι που εντοπίστηκαν στο λεξικό της О.С. Ахманова αποτελούν πάνω από το 15,5% του περιεχομένου του συνολικού δείκτη των καταχωρισμένων όρων των ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών ΕΕΛΤ στο γράμμα Я.

Τα αποτελέσματα της συγκριτικής ανάλυσης του περιεχομένου των συνολικών δεικτών των καταχωρισμένων όρων των τριών ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών ΕΕΛΤ (στα γράμματα А, Р, Я), με τη χρήση της παράλληλης ανάγνωσης λεξικών, μας επιτρέπουν να διατυπώσουμε τα ακόλουθα συμπεράσματα:

1) Η επιλογή του λεξιλογίου των καταχωρισμένων όρων στα υπό εξέταση ΕΕΛΤ επηρεάστηκε περισσότερο από την πρακτική χρήσης όρων στα επιστημονικά, εγκυκλοπαιδικά και διδακτικά κείμενα που χρησιμοποίησαν οι συντάκτες των λεξικών αυτών (О.С. Ахманова, М.Г. Булахов και А.А. Загнитко) ως πηγές ορολογικού υλικού κατά τη σύνταξή τους. Ειδικότερα, η επεξεργασία από την О.С. Ахманова 17 ΕΕΛΤ διαφορετικών τύπων σε 9 γλώσσες επηρέασε ουσιαστικά την ένταξη στο μητρώο του λεξικού που συνέταξε (Ахманова 1969) μιας σειράς γλωσσολογικών όρων, οι οποίοι χρησιμοποιούνταν στη μεταγλώσσα της ξένης γλωσσολογίας στα μέσα του περασμένου αιώνα και σπανίζουν στη σύγχρονη ανατολικοσλαβική γλωσσολογία (аблаутная база, абруптивный, автономисты, агма, адверсив, актум, амальгамирующие языки, анудатта, анунаси́ка κ.ά.). Επομένως, ήταν απολύτως δικαιολογημένη η μη συμπερίληψη των παραπάνω όρων και παρόμοιων

Terminologija | 2014 | 21

δανεισμένων όρων στα λήμματα μεταγενέστερων ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας (Булахов 2002–2005 και Загнітко 2012).

Παρομοίως, η χρήση από τον М.Г. Булахов ως βάσης κειμένων για το Опыт исторического словаря русской лингвистической терминологии του ενός σημαντικού αριθμού γλωσσολογικών κειμένων του 16ου–19ου αιώνα συνέβαλε στην ένταξη στο λημματολόγιο αυτού του λεξικού αρκετών παρωχημένων γλωσσολογικών όρων και επαγγελματισμών, οι οποίοι έχουν κυρίως ιστορική σημασία (абецеда, аблаутный, азъ, акальщик, алфавитарь, аналогисты-грамматики, ариевропейский, аудиция, языкоисследование, языкосравнение, языкоучение κ.ά.), οι οποίοι κατά κανόνα δεν χρησιμοποιούνται στα σύγχρονα εκπαιδευτικά λεξικά γλωσσολογικής ορολογίας. Τέλος, η ιδιαίτερη έμφαση του А.А. Загнитко, συγγραφέα του Словник сучасної лінгвістики: поняття і терміни, στη μελέτη των μεταδιαλέκτων (υπογλωσσών) των νεότερων κατευθύνσεων της σύγχρονης γλωσσολογίας (γλωσσοπολιτισμικής επιστήμης, εθνογλωσσολογίας, παθολογοακουστικής, νευρογλωσσολογίας, επικοινωνιακής γλωσσολογίας, λειτουργικής γραμματικής κ.ά.) οδήγησε στην ένταξη στο λεξικό του πολυάριθμων νεότερων όρων (абіонім, ас-3 dolby digital, агнонімы, адресантність, aiff (audio interchange file format), аксіальна комунікація, аксіолема, аксіостемма, аксон, актантно-рольова граматика κ.ά.) και εξειδικευμένων ονομασιών ονοματολογικής φύσης (початкове що за…, ти вульгарне/ти фамільярне, ти покровительства, це емфатичне, це розмовне незадоволення, як емфатична придієслівна, як початкова розповідна, як…, так і… градаційний розмовний, який так (який тут) емоційна, якийсь емоційний, якийсь емфатичний κ.ά.), τα οποία χρησιμοποιούνται από εκπροσώπους αυτών των κατευθύνσεων στις εργασίες τους·

2) σημαντική επίδραση στην επιλογή του λημματικού λεξιλογίου για τα ανατολικοσλαβικά ερμηνευτικά λεξικά γλωσσολογικής ορολογίας ασκούσε επίσης η μεθοδολογική θέση που υιοθετούσαν οι συγγραφείς των λεξικών αυτών. Κατά την О.С. Ахманова, «ένα πολύ σημαντικό ζήτημα είναι το ερώτημα σε ποια μέρη του λόγου ανήκουν ή πρέπει να ανήκουν οι γλωσσολογικοί όροι: περιορίζεται η ορολογία ενός δεδομένου γνωστικού πεδίου στα ουσιαστικά ή περιλαμβάνει επίσης επίθετα, ρήματα και άλλα μέρη του λόγου. Για να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα, πρέπει πρώτα απ’ όλα να επισημάνουμε ότι στις ευρωπαϊκές γλώσσες το σύστημα των ουσιαστικών είναι τόσο ανεπτυγμένο και υπάρχουν τόσο απεριόριστες δυνατότητες σχηματισμού ρηματικών ουσιαστικών και αφηρημένων ουσιαστικών από θέματα επιθέτων, ώστε ο βασικός κορμός του ορολογικού καταλόγου για αυτές τις γλώσσες να μπορεί κάλλιστα να αποτελείται αποκλειστικά από ουσιαστικά. Όσο για τα ρήματα, δεν είναι χαρακτηριστικά της γλωσσολογικής ορολογίας και μπορούν εύκολα να αντικατασταθούν από ρηματικά ουσιαστικά» (Ахманова 1969: 11).

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

Ακριβώς εξαιτίας της μεθοδολογικής θέσης που υιοθέτησε η О.С. Ахманова ως προς τα χαρακτηριστικά των γλωσσολογικών όρων ανά μέρος του λόγου, στο λημματολόγιο του λεξικού που συνέταξε κυριαρχούν απόλυτα οι όροι-ουσιαστικά και οι όροι-επίθετα. Η ένταξη στο λημματολόγιο του λεξικού της μεμονωμένων προθημάτων (алло-, верхне- κ.ά.) αποτελεί μία από τις σπάνιες εξαιρέσεις.

Ο М.Г. Булахов υιοθετούσε εντελώς διαφορετική μεθοδολογική θέση ως προς το ζήτημα αυτό και έγραφε τα εξής για τα χαρακτηριστικά των λημματικών μονάδων του λεξικού του ως προς τα μέρη του λόγου: «Το κύριο μέρος του σώματος του λεξικού αποτελείται από ουσιαστικούς και ρηματικούς όρους. Επιπλέον, με σκοπό να παρουσιαστούν οι παραγωγικές και σθένους ιδιότητες των όρων, στο λημματολόγιο εισάγονται επίθετα, μετοχές και επιρρήματα, εφόσον σχετίζονται με τη γλωσσολογική ορολογία» (Булахов 2002 I 5). Σε πλήρη συμφωνία με αυτές τις μεθοδολογικές απόψεις του М.Г. Булахов, στο λημματολόγιο του λεξικού του εκπροσωπούνται ευρέως όχι μόνο ρήματα και μετοχές, αλλά ακόμη και επιρρήματα (адвербиально, акустически, алфавитно, аналогически, анафорически, аномально, антегозитивно, аппозитивно, артикуляторно, архаически, атрибутивно κ.ά.)·

3) ένας σημαντικός παράγοντας που επηρέασε σοβαρά την επιλογή του λημματικού λεξιλογίου για τα συγκρινόμενα ανατολικοσλαβικά ερμηνευτικά λεξικά γλωσσολογικής ορολογίας ήταν η αντίληψη των συγγραφέων για τη μακροδομή αυτών των λεξικών. Δεδομένου ότι και στα τρία αυτά λεξικά κύριος τρόπος οργάνωσης του κειμενικού χώρου είναι η αλφαβητική-θεματική αρχή, πολλά εξαρτώνταν από το καθεστώς που αποδιδόταν σε κάθε γλωσσολογικό όρο (καθεστώς κύριας λημματικής μονάδας ή καθεστώς όρου μικρότερου σημασιολογικού εύρους, ο οποίος εντάσσεται στο λημματικό σύνολο της κύριας λημματικής μονάδας) και από το αν το λεξικό χρησιμοποιούσε μια τέτοια λεξικογραφική παράμετρο όπως το παραπεμπτικό λήμμα (παραπεμπτικό άρθρο). Ωστόσο, εδώ περνάμε πλέον στη συγκριτική ανάλυση της μικροδομής και της μακροδομής των ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας.

Terminologija | 2014 | 21

γλωσσολογικής ορολογίας.

Ειδικότερα, η μελέτη της μικροδομής, δηλαδή της δομής των λημματικών άρθρων των συγκρινόμενων λεξικών (Ахманова 1969· Булахов 2002–2005· Загнітко 2012), έδειξε ότι οι συγγραφείς αυτών των λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας καθόριζαν με διαφορετικό τρόπο τον κατάλογο των υποχρεωτικών δομικών στοιχείων ενός τέτοιου λημματικού άρθρου, ανάλογα με τον τύπο του άρθρου που χρησιμοποιούσαν. Στο λεξικό της О.С. Ахманова παρουσιάζονται λημματικά άρθρα των εξής τύπων: 1) λημματικό άρθρο-σύνολο όρων· 2) λημματικό άρθρο ενός όρου· 3) παραπεμπτικό λημματικό άρθρο. Το μεγαλύτερο σε έκταση είναι το λημματικό άρθρο-σύνολο όρων, το οποίο περιλαμβάνει κατά κανόνα τα ακόλουθα δομικά στοιχεία: α) το λήμμα, δηλαδή τον επικεφαλής (γενικό) όρο, ρόλο τον οποίο αναλαμβάνουν συχνότερα ρωσόφωνοι μονολεκτικοί όροι (аббревиатура, абсолютный, адаптация, аканье, анализ κ.ά.) ή ορολογικές φράσεις (будущее время, внутрислоговой приступ, именительный падеж, родительный падеж κ.ά.)· β) ξενόγλωσσα ισοδύναμα του επικεφαλής όρου (αγγλ., γαλλ., γερμ., ισπ.)· γ) ορισμό του γενικού όρου· δ) όρους μικρότερου σημασιολογικού εύρους που συνδέονται με τον επικεφαλής όρο (Аббревиатура буквенная, Аббревиатура буквенно-звуковая, Аббревиатура звуковая κ.ά.)· ε) ξενόγλωσσα ισοδύναμα των όρων μικρότερου σημασιολογικού εύρους· στ) ορισμούς των όρων μικρότερου σημασιολογικού εύρους· ζ) φράσεις που απεικονίζουν τη χρήση του όρου που ορίζεται σε γλωσσολογικό συμφραζόμενο (για παράδειγμα, στον επικεφαλής όρο абсолютный παρατίθενται ενδεικτικές φράσεις Абсолютные глаголы. Абсолютный падеж. Абсолютная позиция. Абсолютное положение).

Μικρότερη έκταση έχει στο λεξικό της О.С. Ахманова το λημματικό άρθρο ενός όρου, καθώς περιλαμβάνει τα εξής δομικά στοιχεία: α) τον επικεφαλής όρο, ρόλο τον οποίο αναλαμβάνουν συχνότερα ρωσόφωνοι μονολεκτικοί όροι (аббревиация, абзац, автоматизм κ.ά.) ή ορολογικές φράσεις (автономный грамматический процесс, акрофонический принцип, аморфное предложение κ.ά.), σπανιότερα προθήματα (алло-, анте-, верхне-, нижне- κ.ά.) ή λατινικούς όρους (abstractum pro concreto, activa tantum, media tantum, nomen agentis, pluralia tantum, singularia tantum κ.ά.)· β) ξενόγλωσσα ισοδύναμα του επικεφαλής όρου (για παράδειγμα, για το λημματο-

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии

в восточнославянских странах: сравнительный анализ

του όρου резонатор – είναι το αγγλ. англ. resonator, γαλλ. resonauter, γερμ. Resonator, ισπαν. resonador)· γ) η ερμηνεία του λήμματος (για παράδειγμα, η ερμηνεία του λήμματος резонатор έχει την ακόλουθη μορφή: «Συσκευή ή φυσική διάταξη που συντονίζεται σε ορισμένη συχνότητα ταλάντωσης, ενισχύοντάς την»)· δ) παραδείγματα με τη μορφή ορολογικών φράσεων (έτσι, το λήμμα резонатор παραδειγματίζεται με τη φράση Резонатор ротовой).

Τέλος, τη συντομότερη μορφή έκφρασης στο λεξικό του Ο.Σ. Αχμάνοβα έχει το παραπεμπτικό λήμμα, το οποίο κατά κανόνα περιλαμβάνει μόνο δύο δομικά στοιχεία: α) το λήμμα και β) την παραπομπή σε άλλο λήμμα, όπου δίνεται η ερμηνεία του συγκεκριμένου όρου. Δεδομένου του μικρού μεγέθους των παραπεμπτικών λημμάτων, παραθέτουμε ως παραδείγματα δύο τέτοια λήμματα με διαφορετική δομή παραπομπής: «абстрактное действие см. действие абстрактное. абстрактное значение см. значение» (Ахманова 1969: 30).

Αντίθετα, το σύνολο των τύπων λημμάτων και οι κατάλογοι των δομικών στοιχείων που περιλαμβάνουν παρουσιάζουν σημαντικές διαφορές στο λεξικό του Μ.Γ. Μπουλάχοφ (σε σύγκριση με το λεξικό του Ο.Σ. Αχμάνοβα). Ειδικότερα, το λευκορωσικό λεξικό γλωσσολογικής ορολογίας περιλαμβάνει τους εξής τύπους λημμάτων: 1) λήμμα-οικογένεια όρων· 2) λήμμα ενός όρου. Ενώ το λήμμα-οικογένεια όρων μπορεί να φτάσει σε πολύ μεγάλο μέγεθος (από μία έως αρκετές δεκάδες σελίδες λεξικού κειμένου), το λήμμα ενός όρου μερικές φορές δεν ξεπερνά το μέγεθος μιας τυπικής γραμμής λεξικού. Οι αναφερόμενες ποσοτικές διαφορές στο μέγεθος των δύο τύπων λημμάτων στο λεξικό του Μ.Γ. Μπουλάχοφ εξηγούνται από τους διαφορετικούς καταλόγους δομικών στοιχείων που περιλαμβάνονται σε αυτά τα λήμματα.

Έτσι, το λήμμα-οικογένεια όρων στο λεξικό του Μ.Γ. Μπουλάχοφ περιλαμβάνει κατά κανόνα τα εξής δομικά στοιχεία: α) το λήμμα, δηλαδή τον τίτλο (γενικό) όρο, ρόλο τον οποίο επιτελούν ρωσόγλωσσοι μονολεκτικοί όροι (аббревиатура, аблатив/аблятив, аблаутный, абстракция κ.ά.) ή ορολογικές φράσεις (ассимилятивно-диссимилятивное аканье (яканье), беглый гласный (согласный), бытийное предложение κ.ά.)· β) τη γραμματική

Terminologija | 2014 | 21

ένδειξη που δηλώνει το γραμματικό γένος του όρου (ж., м., ср.)· γ) την ερμηνεία της σημασίας του λήμματος (για παράδειγμα: аббревиатура – «Συμβατική συντόμευση λέξεων»)· δ) παραθέματα ως παραδείγματα (ο αριθμός τους ποικίλλει από λήμμα σε λήμμα) από τις εξετασθείσες πηγές κειμένων (μονογραφίες, εγχειρίδια, λεξικά, εγκυκλοπαίδειες, επιστημονικά άρθρα κ.ά.), τα οποία παρέχουν πρόσθετες πληροφορίες για το εννοιολογικό περιεχόμενο του λήμματος (για παράδειγμα, το περιεχόμενο του όρου-λήμματος абстракция αποσαφηνίζεται, μεταξύ άλλων, μέσω του ακόλουθου παραθέματος από τη 2η έκδοση του βιβλίου του Ρ.Α. Μπουλάτοφ Введение в науку о языке (Москва, 1965, с. 219): «Η γραμματική δεν πραγματεύεται οποιεσδήποτε αφαιρέσεις, αλλά αφαιρέσεις πραγματικών λέξεων και πραγματικών γλωσσών»)· ε) τα στοιχεία αναφοράς για κάθε παρατιθέμενο παράδειγμα· στ) όρους με μικρότερο σημασιολογικό εύρος, που συνδέονται με το λήμμα (για παράδειγμα: абстракция грамматическая; абстракция лексическая; абстракция фонетическая κ.ά.)· ζ) ερμηνεία επιμέρους όρων με μικρότερο σημασιολογικό εύρος (έτσι, ο όρος сила языка στο λήμμα-οικογένεια του όρου язык ερμηνεύεται ως εξής: «δυνητική ικανότητα, προϋπόθεση, δυνατότητα τελειοποίησης της γλώσσας» (Булахов 2005 V 55). Ωστόσο, η συντριπτική πλειονότητα των όρων μικρότερου σημασιολογικού εύρους στο λεξικό του Μ.Γ. Μπουλάχοφ παραμένει χωρίς ερμηνεία· η) παραθέματα από πηγές κειμένων ως παραδείγματα για επιμέρους όρους μικρότερου σημασιολογικού εύρους. Για παράδειγμα, το εννοιολογικό περιεχόμενο του όρου сила языка, εκτός από την ερμηνεία, αποσαφηνίζεται επίσης με τη βοήθεια δύο παραθεμάτων από το εγχειρίδιο του Ι.Ι. Νταβίντοφ Чтения о словесности (Москва, 1837, с. 94–95) και το δικό του Опыта общесравнительной грамматики русского языка (Санкт-Петербург, 1852, с. 449). Ωστόσο, για τη συντριπτική πλειονότητα των όρων μικρότερου σημασιολογικού εύρους δεν παρατίθενται εκτενή παραθέματα ως παραδείγματα στο λεξικό του Μ.Γ. Μπουλάχοφ· θ) τα στοιχεία αναφοράς για κάθε όρο μικρότερου σημασιολογικού εύρους.

Τα λήμματα μεμονωμένων όρων στο λεξικό του Μ.Γ. Μπουλάχοφ έχουν πολύ συντομότερο κατάλογο δομικών στοιχείων. Επιπλέον, το περιεχόμενο αυτού του καταλόγου ποικίλλει από λήμμα σε λήμμα. Η πληρέστερη εκδοχή του καταλόγου περιλαμβάνει τα εξής δομικά στοιχεία: α) το λήμμα, δηλαδή τον τίτλο όρο, ρόλο τον οποίο επιτελούν ρωσόγλωσσοι μονολεκτικοί όροι (аббревиация,

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

абецеда, абзац, абруптив κ.ά.) ή ορολογικές φράσεις (абстрактная единица, абстрактное значение, абстрактное слово κ.ά.)· β) τη γραμματική ένδειξη που δηλώνει το γραμματικό γένος του όρου· γ) την ερμηνεία του λήμματος· δ) παραθέματα από πηγές κειμένων ως παραδείγματα· ε) τα στοιχεία αναφοράς των παραθεμάτων. Η συντομότερη εκδοχή αυτού του καταλόγου περιλαμβάνει μόνο δύο δομικά στοιχεία: α) το λήμμα και β) τα στοιχεία αναφοράς του όρου στις πηγές κειμένων. Ως παραδείγματα τέτοιων εξαιρετικά σύντομων λημμάτων στο λεξικό του Μ.Γ. Μπουλάχοφ μπορούν να αναφερθούν τα λήμματα με τα ακόλουθα λήμματα-τίτλους: абсолютная хронология языковых изменений, акустический аспект в изучении звуков языка, апеллятив географический, апеллятивная лексика, ритмико-интонационные отношения, ритмико-мелодическая особенность стиха, ритмико-мелодическая сторона речи, ритмико-синтаксические единицы, ритмико-синтаксический период, ритмико-синтаксическое членение, язык-жаргон, язык-источник, язык-объект, язык-первоисточник, язык-посредник, язык-потомок, язык-предок, язык-примитив, язык-родоначальник, якутский язык κ.ά. Είναι σαφές ότι η χρήση των στοιχείων αναφοράς των επιμέρους όρων-λημμάτων αντί των ερμηνειών τους δεν αποτελεί ισοδύναμη υποκατάσταση για ένα ερμηνευτικό λεξικό γλωσσολογικής ορολογίας.

Ιδιαίτερα μικροδομικά χαρακτηριστικά έχει και το λεξικό του Α.Α. Ζάγνιτκο. Ειδικότερα, ο κατάλογος των λημμάτων του ουκρανικού λεξικού γλωσσολογικής ορολογίας περιλαμβάνει τους εξής τύπους: 1) λήμμα-οικογένεια όρων· 2) λήμμα ενός όρου· 3) παραπεμπτικό λήμμα. Τα λήμματα-οικογένειες όρων είναι τα εκτενέστερα και περιλαμβάνουν κατά κανόνα τα εξής δομικά στοιχεία: α) το λήμμα, δηλαδή τον τίτλο (γενικό) όρο, ρόλο τον οποίο επιτελούν ουκρανόγλωσσοι μονολεκτικοί όροι (абзац, абревіація, антитеза, антоніми, аорист, архаїзми, асиміляція κ.ά.) ή ορολογικές φράσεις (бібліотека електронна, варіантність літературної норми, відмінок давальний (давив) κ.ά.)· β) ετυμολογική πληροφορία για την προέλευση του λήμματος: για παράδειγμα, абзац (γερμ. Absatz – παράγραφος)· антоніми (ελλ. anti – αντί και опута – όνομα)· γ) την ερμηνεία του λήμματος (για παράδειγμα, абревіація – «τρόπος σχηματισμού ουσιαστικών με συντόμευση στοιχείων λέξεων που συνενώνονται σε μία φράση»)· δ) όρους μικρότερου σημα-

Terminologija | 2014 | 21

του σημασιολογικού όγκου, συνδεδεμένα με τον όρο της κεφαλής (για παράδειγμα: абревіація ініціальна, абревіація поскладова, абревіація поскладово-слівна, абревіація змішана, абревіація телескопічна)· δ) ερμηνείες όρων μικρότερου σημασιολογικού όγκου (για παράδειγμα: абревіація поскладово-слівна – «συνδυασμός μιας ολόκληρης λέξης και ενός συντομευμένου στοιχείου: зарплата – μισθός, корпункт – ανταποκριτικό γραφείο»· ε) σε ορισμένα λήμματα-οικογένειες όρων παρατίθενται επίσης επεξηγηματικά παραθέματα από κειμενικές πηγές (για παράδειγμα, στο λήμμα-οικογένεια του όρου антитеза, το εννοιολογικό περιεχόμενο του όρου μικρότερου σημασιολογικού όγκου антитеза складна αποσαφηνίζεται με τη βοήθεια του ακόλουθου παραθέματος από ποιητικό έργο της Λίνα Κοστένκο: «Λευκά, λευκά πρόσωπα στο μαύρο νερό, / ανεπανάληπτα πρόσωπα μένουν για πάντα. /Στις παλιές φωτογραφίες όλοι είναι νέοι, /Στις παλιές φωτογραφίες οι νεκροί γελούν»).

Μικρότερο όγκο έχουν στο λεξικό του Α.Α. Ζάγκνιτκο τα λήμματα μεμονωμένων όρων, τα οποία περιλαμβάνουν κατά κανόνα το ακόλουθο σύνολο δομικών στοιχείων: α) το λήμμα, δηλαδή τον όρο της κεφαλής, ρόλο τον οποίο συνήθως επιτελούν μονολεκτικοί ουκρανικοί, λατινικοί και αγγλικοί όροι (абдукція, абіонім, аблаут, agnomen, агнонім, аграфія, альтер-его (alter-ego), harpy, haveo-конструкції κ.ά.), ορολογικές φράσεις (ас-3 dolby digital, автостереотип етнічний, адекватність семантична, азбука морзе, aiff (audio interchange file format), акомодація лінгвокультурна негативна κ.ά.), μεμονωμένα προθήματα (а-, ан-, ім-, ін-, орто-, суб-, супер-, ультра-, уні-) και επιθηματοειδή (-цид)· β) ετυμολογική πληροφορία σχετικά με την προέλευση του όρου (για παράδειγμα, аблаут (нім. Ablaut – αλλαγή φωνήεντος)· γ) ερμηνεία του όρου της κεφαλής (για παράδειγμα: абіонім – «κύριο όνομα μη έμβιου στοιχείου του φυσικού περιβάλλοντος ή δημιουργήματος του ανθρώπου. Σε αυτά περιλαμβάνονται τοπωνύμια, στρατωνύμια, κοσμωνύμια, αστρωνύμια, ανθρωπωνύμια, κατοικωνύμια, υδρωνύμια κ.ά.»)· δ) για ορισμένους όρους της κεφαλής, στο λεξικό του Α.Α. Ζάγκνιτκο, εκτός από τη σύντομη ερμηνεία, παρέχεται εκτενής εγκυκλοπαιδική περιγραφή του εννοιολογικού τους περιεχομένου (για παράδειγμα, για τους όρους абдукція, аглютинація, алюзія, варваризм, дискурс, дреговичі κ.ά.).

Τέλος, τον συντομότερο κατάλογο δομικών στοιχείων στο λεξικό του Α.Α. Ζάγκνιτκο έχουν τα παραπεμπτικά λήμματα: α) το λήμμα-

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

κεφαλής, δηλαδή ο όρος της κεφαλής, και β) η παραπομπή σε άλλο λήμμα, στο οποίο ερμηνεύεται ο συγκεκριμένος όρος (για παράδειγμα: абревійоване ім’я – βλ.: ім’я абревійоване).

Επομένως, τα μικροδομικά χαρακτηριστικά των ερμηνευτικών ανατολικοσλαβικών ΣΛΤ διαφέρουν αρκετά σημαντικά: α) ως προς το σύνολο των τύπων λημμάτων που χρησιμοποιούνται· β) ως προς τον αριθμό και την ποικιλία των δομικών στοιχείων που περιλαμβάνονται στα λήμματα αυτά· γ) ως προς τον μέσο όγκο των λημμάτων-οικογενειών (τα πιο συμπαγή είναι τα λήμματα στο λεξικό της Ο.Σ. Αχμάνοβα, ενώ τα εκτενέστερα βρίσκονται στο λεξικό του Μ.Γ. Μπουλάχοφ). Ωστόσο, οι σημαντικότερες διαφορές μεταξύ των συγκρινόμενων ερμηνευτικών ανατολικοσλαβικών ΣΛΤ εντοπίστηκαν από εμάς όχι στη μικροδομή, αλλά στη μακροδομή αυτών των λεξικών. Παράλληλα, αντιλαμβανόμασταν τη μακροδομή (ή μακροσύνθεση) των συγκρινόμενων ΣΛΤ με την ευρεία έννοια, ακολουθώντας τον Σ.Β. Γκρίνεφ-Γκρίνεβιτς: «Στο πεδίο της μακροσύνθεσης, δηλαδή της διαμόρφωσης της μακροδομής του λεξικού, υπάγονται ζητήματα της σύνθεσης του λεξικού στο σύνολό του, όπως η επιλογή της αρχής παρουσίασης (διάταξης) του λεξιλογίου, ο προσδιορισμός της σύνθεσης των κύριων μερών του λεξικού, καθώς και των τρόπων παρουσίασης στο λεξικό πολυλεκτικών μονάδων (ορολογικών φράσεων), καθώς και πολυσήμαντων και ομώνυμων μονάδων» (Γκρίνεφ-Γκρίνεβιτς 2009: 39).

Παρά το υπερβολικά ευρύ φάσμα ζητημάτων που υπάγονται στο πεδίο της μακροσύνθεσης του λεξικού, καθοριστικό ρόλο στον προσδιορισμό του τύπου μακροδομής του λεξικού διαδραματίζει συνήθως η βασική αρχή οργάνωσης του κειμενικού του χώρου (αλφαβητική, θεματική, χρονολογική, αριθμητική κ.ά.). Ως βασική αρχή παρουσίασης του περιγραφόμενου ορολογικού λεξιλογίου, οι συντάκτες και των τριών ερμηνευτικών ανατολικοσλαβικών ΣΛΤ αναφέρουν την αλφαβητική παράθεση του υλικού του λημματολογίου (Αχμάνοβα 1969: 21· Μπουλάχοφ 2002 I 5· Ζάγκνιτκο 2012 I 7). Ωστόσο, πρέπει να έχουμε κατά νου ότι «η αλφαβητική σειρά των λημμάτων... μπορεί να είναι συνεχής, όταν κάθε λήμμα —λεξική μονάδα που υπόκειται σε περιγραφή στο λεξικό— έχει δικό του λήμμα και όλα τα λήμματα διατάσσονται με αυστηρή αλφαβητική σειρά, ή οικογενειακή, όταν ένα λήμμα μπορεί να συγκεντρώνει πληροφορίες για περισσότερα συνδεδεμένα μεταξύ τους λήμματα» (Γκρίνεφ-Γκρίνεβιτς 2009: 40).

Terminologija | 2014 | 21

5 5

Καθώς και στα τρία ερμηνευτικά ανατολικοσλαβικά ΣΛΤ χρησιμοποιούνται εναλλάξ τόσο η συνεχής αλφαβητική σειρά παράθεσης των λημμάτων όσο και η οικογενειακή αλφαβητική σειρά διάταξής τους, είναι σκόπιμο να μιλάμε για μικτή, αλφαβητική-οικογενειακή αρχή οργάνωσης του κειμενικού χώρου των συγκρινόμενων ανατολικοσλαβικών ΣΛΤ. Επιπλέον, όπως έδειξε η έρευνά μας, οι κύριες διαφορές μεταξύ των εξεταζόμενων ερμηνευτικών ΣΛΤ οφείλονται ακριβώς στις διαφορετικές συγγραφικές προσεγγίσεις για τη χρήση της μικτής, αλφαβητικής-οικογενειακής αρχής παράθεσης των ορολογικών μονάδων. Ειδικότερα, εντοπίσαμε σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ των συγκρινόμενων ανατολικοσλαβικών ΣΛΤ ως προς τις ακόλουθες δύο παραμέτρους: α) το ποσοστό των λημμάτων-οικογενειών στο συνολικό πλήθος των εξεταζόμενων λημμάτων (στα γράμματα Α, Ρ, Я) στα υπό εξέταση ΣΛΤ· β) τον μέσο αριθμό λημμάτων (γενικός όρος και όροι μικρότερου σημασιολογικού όγκου που συνδέονται με αυτόν) που εντάσσει κάθε ανατολικοσλαβικό ΣΛΤ σε μία λεξικογραφική οικογένεια.

Έτσι, το λεξικό της Ο.Σ. Αχμάνοβα περιέχει 339 λήμματα για το γράμμα Α, από τα οποία τα 75 (ή 22,1%) αποτελούν λεξικογραφικές οικογένειες. Τα μεγαλύτερα λήμματα-οικογένειες (ως τέτοια υπολογίστηκαν οι οικογένειες που περιλαμβάνουν 10 ή περισσότερα λήμματα) έχουν τους ακόλουθους όρους της κεφαλής (γενικούς όρους): абсолютный – 28 λήμματα, анализ – 17, артикль – 14, артикуляция – 13, ассимиляция – 11, атрибутивный – 10, аффикс – 11. Κατά μέσο όρο, σε μία λεξικογραφική οικογένεια στο γράμμα Α του λεξικού της Ο.Σ. Αχμάνοβα ερμηνεύονται 4,6 όροι, συμπεριλαμβανομένου του γενικού όρου.

Από την άλλη πλευρά, στο γράμμα Ρ του λεξικού της Ο.Σ. Αχμάνοβα υπάρχουν 175 λήμματα, από τα οποία τα 43 (δηλαδή 24,6%) μπορούν να καταταχθούν στις λεξικογραφικές οικογένειες. Τις μεγαλύτερες λεξικογραφικές οικογένειες έχουν οι ακόλουθοι γενικοί όροι από το γράμμα Ρ: речевой – 20 λήμματα, речь – 44, род – 12, родительный падеж – 31. Κατά μέσο όρο, σε μία λεξικογραφική οικογένεια ερμηνεύονται 5,6 όροι, συμπεριλαμβανομένου του γενικού όρου.

Τέλος, στο γράμμα Я του λεξικού της Ο.Σ. Αχμάνοβα υπάρχουν 21 λήμματα, από τα οποία τα τρία (δηλαδή 14,3% του συνολικού τους αριθμού) αποτελούν λεξικογραφικές οικογένειες. Οι μεγαλύτερες λεξικογραφικές οικογένειες έχουν δύο όρους κεφαλής: язык – 91 λήμματα και языковой – 10. Κατά μέσο όρο, σε μία λεξικογραφική οικογένεια στο γράμμα Я ερμηνεύονται 35 όροι, συμπεριλαμβανομένου του γενικού όρου.

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

Επειδή η διακύμανση των ποσοτικών δεδομένων ως προς τις δύο υπό εξέταση παραμέτρους στα λήμματα του λεξικού της O.S. Akhmanova που αρχίζουν από τα γράμματα А, Р, Я είναι πολύ μεγάλη, έχει νόημα να βασιστούμε στις συγκεντρωτικές τιμές των εν λόγω δεικτών, δηλαδή στις τιμές που υπολογίστηκαν με βάση το σύνολο των αναλυμένων λημμάτων που αρχίζουν από τα γράμματα А, Р, Я. Το συνολικό μέγεθος αυτού του συνόλου ανέρχεται σε 535 λήμματα, 121 από τα οποία (δηλαδή το 22,6% του συνόλου των λημμάτων) μπορούν να θεωρηθούν λεξικογραφικές οικογένειες. Έτσι, το ποσοστό των λεξικογραφικών οικογενειών στο συνολικό πλήθος των αναλυμένων λημμάτων του λεξικού της O.S. Akhmanova είναι σημαντικά χαμηλότερο από εκείνο που αναφέρουν οι I.S. Kulikova και D.V. Salmina για το συγκεκριμένο λεξικό: «...περίπου τα μισά λήμματα είναι δομημένα με βάση την αρχή της οικογένειας, δηλαδή περιλαμβάνουν σύνθετους όρους μικρότερου σημασιολογικού εύρους, παράγωγους του λημματικού όρου» (Kulikova, Salmina 2002: 79). Κατά μέσο όρο, σε μία λεξικογραφική οικογένεια στα γράμματα А, Р, Я του λεξικού της O.S. Akhmanova ερμηνεύονται 5,7 όροι, συμπεριλαμβανομένου του υπερώνυμου όρου.

Εντελώς διαφορετικοί ποσοτικοί δείκτες ως προς τις προαναφερθείσες παραμέτρους (το ποσοστό των λημμάτων-οικογενειών και ο μέσος αριθμός λεξημάτων σε μία λεξικογραφική οικογένεια) διαπιστώθηκαν κατά την εξέταση των λημμάτων του λεξικού του M.G. Bulakhov που αρχίζουν από τα γράμματα А, Р, Я. Έτσι, στο γράμμα А το λεξικό αυτό περιλαμβάνει 381 λήμματα, μεταξύ των οποίων 151 λεξικογραφικές οικογένειες, αριθμός που αντιστοιχεί στο 38,8% του συνολικού αριθμού των εξετασμένων λημμάτων. Οι μεγαλύτερες λεξικογραφικές οικογένειες στο γράμμα А έχουν ως λημματικούς όρους τα εξής: адъективный – 19 λεξήματα, азбука – 24, азбучный – 10, аканье/акание – 42, акающий – 50, акустический – 50, акцент – 47, акцентный – 22, акцентологический – 20, акцентология – 11, акцентуация – 26, алфавит – 95, алфавитный – 18, анализ – 16, аналитический – 20, аналогический – 14, аналогия – 47, аорист – 93, аппозитивный – 13, арго – 39, арготический – 12, артикулировать – 12, артикуляционный – 28, артикуляция – 178, архаизм – 43, архаический – 31, ассимиляция – 53, ассоциативный – 13, ассоциация – 88, атрибут – 37, атрибутивно-предикативный – 11, атрибутивность – 13, атрибутивный – 27, аффикс – 28, аффриката – 39. Κατά μέσο όρο, μία λεξικογραφική οικογένεια περιλαμβάνει πληροφορίες για 11,5 διαφορετικούς όρους, συμπεριλαμβανομένου του υπερώνυμου όρου.

Με τη σειρά του, στο γράμμα Р το λεξικό του M.G. Bulakhov περιλαμβάνει 263 λήμματα, 96 από τα οποία (δηλαδή το 36,5% του συνολικού αριθμού

Terminologija | 2014 | 21

των λημμάτων στο γράμμα Р) ανήκουν στις λεξικογραφικές οικογένειες. Οι μεγαλύτερες λεξικογραφικές οικογένειες έχουν ως λημματικούς όρους τα εξής: разговор – 65 λεξήματα, разговорный – 36, рефлекс – 122, рефлексация – 18, рецессия – 15, речевой – 181, речение – 188, речь – 894, ритм – 18, ритмический – 46, ритмичность – 10, риторика – 45, риторический – 37, рифма – 34, род – 86, родительный падеж – 93, родовой – 37, рукописный – 16, рукопись – 168, русизм – 20, русификация – 12, русский язык – 32. Κατά μέσο όρο, μία λεξικογραφική οικογένεια στο γράμμα Р περιλαμβάνει πληροφορίες για 25,7 όρους, συμπεριλαμβανομένου του υπερώνυμου όρου.

Τέλος, στο γράμμα Я το λεξικό του M.G. Bulakhov περιλαμβάνει 32 λήμματα, μεταξύ των οποίων 14 λεξικογραφικές οικογένειες (δηλαδή το 34,4% του συνολικού αριθμού των λημμάτων στο γράμμα Я). Στις μεγαλύτερες λεξικογραφικές οικογένειες συγκαταλέγονται τα λήμματα με τους εξής λημματικούς όρους: язык – 5211 λεξήματα, языковед/языковеды – 18, языковедение – 25, языковой – 595, языкознание – 46, яканье – 29. Κατά μέσο όρο, μία λεξικογραφική οικογένεια στο γράμμα Я περιλαμβάνει πληροφορίες για 73,5 όρους, συμπεριλαμβανομένου του υπερώνυμου όρου. Κατά τον υπολογισμό του μέσου αριθμού λεξημάτων σε μία λεξικογραφική οικογένεια στο γράμμα Я, τα ποσοτικά δεδομένα της λεξικογραφικής οικογένειας της έννοιας язык δεν συνυπολογίστηκαν σκόπιμα, καθώς αυτή, τόσο ως προς την έκταση (80 σελίδες λεξικογραφικού κειμένου) όσο και ως προς τον αριθμό των λεξημάτων που περιλαμβάνει (5211 όροι μικρότερου σημασιολογικού εύρους από τον υπερώνυμο όρο язык), αποτελεί, κατά τη γνώμη μας, ειδικό λεξικό μίας έννοιας στο πλαίσιο ενός άλλου λεξικού.

Όπως προκύπτει από τα παρατιθέμενα ποσοτικά δεδομένα για τις δύο υπό εξέταση παραμέτρους στο λεξικό του M.G. Bulakhov, η διακύμανσή τους μεταξύ των διαφορετικών γραμμάτων είναι επίσης πολύ μεγάλη: α) ως προς την πρώτη παράμετρο (το ποσοστό των λεξικογραφικών οικογενειών στο συνολικό πλήθος των λημμάτων), η διακύμανση για τα γράμματα А, Р, Я ανέρχεται αντίστοιχα σε 38,8%, 36,5% και 34,4%· β) ως προς τη δεύτερη παράμετρο (τον μέσο αριθμό λεξημάτων σε μία λεξικογραφική οικογένεια), η διακύμανση των ποσοτικών δεδομένων ανά γράμμα είναι ακόμη μεγαλύτερη: 11,5 λεξήματα, 25,7 και 73,5. Για τον λόγο αυτό υπολογίσαμε τις συγκεντρωτικές τιμές των υπό εξέταση δεικτών για το σύνολο των λημμάτων που αρχίζουν από τα γράμματα А, Р, Я. Το συνολικό μέγεθος αυτού του συνόλου στο λεξικό του M.G. Bulakhov ανέρχεται σε 676 λήμματα, 258 από τα οποία (δηλαδή το 38,2% του συνολικού αριθμού των λημμάτων του συνόλου) είναι λεξικογραφικές οικογένειες. Κατά μέσο όρο, μία λεξικογραφική οικογένεια στο

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

λεξικό του M.G. Bulakhov περιλαμβάνει πληροφορίες για 19,1 όρους (με βάση το σύνολο των λημμάτων που αρχίζουν από τα γράμματα А, Р, Я), συμπεριλαμβανομένου του υπερώνυμου όρου. Αν επεκτείνουμε αυτούς τους μέσους δείκτες στο σύνολο του λεξικού του M.G. Bulakhov, μπορούμε εύκολα, με απλούς υπολογισμούς, να εκτιμήσουμε τον συνολικό αριθμό όλων των λεξημάτων (λημματικών όρων και συναφών όρων μικρότερου σημασιολογικού εύρους) που περιέχονται στο λεξικό. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς μας, πρόκειται για περίπου 60 χιλιάδες ορολογικές μονάδες.

Ακόμη πιο εντυπωσιακοί ποσοτικοί δείκτες ως προς τις μακροδομικές παραμέτρους διαπιστώθηκαν κατά την εξέταση των λημμάτων του λεξικού του A.A. Zahnitko που αρχίζουν από τα γράμματα А, Р, Я. Έτσι, στο γράμμα А το λεξικό αυτό περιλαμβάνει 489 λήμματα, μεταξύ των οποίων 13 (ή 2,7% του συνολικού αριθμού τους στο συγκεκριμένο γράμμα) είναι λεξικογραφικές οικογένειες. Οι μεγαλύτερες από αυτές είναι τα λήμματα με τους ακόλουθους όρους της λημματογραφίας: антонимы – 11, аорист – 24, асиміляція – 17, афікс – 10, афоризм – 12. Κατά μέσο όρο, μία λεξικογραφική οικογένεια ερμηνεύει 8,1 όρους, συμπεριλαμβανομένου του υπερώνυμου.

Με τη σειρά του, στο γράμμα Р το λεξικό του A.A. Zahnitko περιλαμβάνει 394 λήμματα, μεταξύ των οποίων 26 λεξικογραφικές οικογένειες, που αντιστοιχούν στο 6,6% του συνολικού αριθμού των λημμάτων στο γράμμα Р. Οι μεγαλύτερες λεξικογραφικές οικογένειες έχουν ως λημματικούς όρους τα εξής: речення багатокомпонентне складне – 10 λεξήματα, речення неповне – 12, речення односкладне – 13, речення складнопідрядне нерозчленованої структури – 19, речення складнопідрядне розчленованої структури – 13, речення складносурядне закритої структури – 10, рівні мови – 11. Κατά μέσο όρο, μία λεξικογραφική οικογένεια στο γράμμα Р ερμηνεύει 6,5 όρους, συμπεριλαμβανομένου του υπερώνυμου.

Τέλος, στο γράμμα Я το λεξικό του A.A. Zahnitko περιλαμβάνει 18 λήμματα, μεταξύ των οποίων δεν υπάρχουν λεξικογραφικές οικογένειες. Λαμβάνοντας υπόψη την πολύ μεγάλη διακύμανση, ανά γράμμα А, Р, Я, των ποσοτικών τιμών των υπό εξέταση δεικτών στο λεξικό του A.A. Zahnitko (ως προς την πρώτη παράμετρο: 2,7%, 6,6% και 0,0%· ως προς τη δεύτερη: 8,1 όροι, 6,5 και 0,0), υπολογίστηκαν οι συγκεντρωτικές τιμές των δεικτών για το σύνολο των λημμάτων του λεξικού του A.A. Zahnitko που αρχίζουν από τα γράμματα А, Р, Я. Το συνολικό μέγεθος αυτού του συνόλου ανέρχεται σε 902 λήμματα, από τα οποία 39 (δηλαδή το 4,3% του συνολικού μεγέθους του συνόλου) είναι λεξικογραφικές οικογένειες. Κατά μέσο όρο, μία λεξικογραφική οικογένεια στα γράμματα А, Р, Я ερμηνεύει 7,1 όρους, συμπεριλαμβανομένου του υπερώνυμου.

Terminologija | 2014 | 21

Για λόγους σαφήνειας, τα ποσοτικά δεδομένα σχετικά με τις αναλυόμενες μακροδομικές παραμέτρους στα τρία συγκρινόμενα ανατολικοσλαβικά ερμηνευτικά ΣΛΤ παρουσιάζονται στον Πίνακα 4.

Πίνακας 4. Συνοπτικά δεδομένα για τα μακροδομικά χαρακτηριστικά των ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών ΣΛΤ

Ονομασία του ΣΛΤ (συντομογραφία)

Μακροδομικά χαρακτηριστικά των ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών ΣΛΤ

Ποσοστό των λεξικογραφικών φωλιών στα ερμηνευτικά ΣΛΤ (%)

Μέσος αριθμός λημμάτων σε μία λεξικογραφική φωλιά των ερμηνευτικών ΣΛΤ

Λήμματα στο А

Λήμματα στο Р

Λήμματα στο Я

Λήμματα στα А, Р, Я

Λήμματα στο А

Λήμματα στο Р

Λήμματα στο Я

Λήμματα στα А, Р, Я

Ахманова 1969

22,1

24,6

14,3

22,6

4,6

5,6

35,0

5,7

Булахов 2002-2005

38,8

36,5

34,4

38,2

11,5

25,7

73,5

19,1

Zahnitko 2012

2,7

6,6

0,0

4,3

8,1

6,5

0,0

7,1

Αναλύοντας το περιεχόμενο του Πίνακα 4, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι τα μακροδομικά χαρακτηριστικά των πληρέστερων ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας (ως προς το ποσοστό των λεξικογραφικών λημμάτων στο σύνολο των λημμάτων και ως προς τον μέσο αριθμό λεξικών μονάδων σε ένα λεξικογραφικό λήμμα) διαφέρουν σημαντικά. Οι εν λόγω διαφορές ενισχύονται από το γεγονός ότι οι συγγραφείς των συγκρινόμενων ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας προσέγγισαν με διαφορετικό τρόπο τον καθορισμό του καθεστώτος ορισμένων όρων ως επικεφαλής (υπερκείμενων) όρων, καθώς και τον τύπο των λημμάτων τους στα λεξικά τους.

Για παράδειγμα, η O.S. Akhmanova θεωρούσε ότι «αν και όροι όπως “αλγόριθμος”, “λογισμός”, “μήτρα”, “εντροπία” κ.τ.ό. απαντούν πλέον σε ορισμένα υφολογικά είδη της γλωσσολογικής βιβλιογραφίας, σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να θεωρηθούν μέρος της μεταγλώσσας της γλωσσολογίας και δεν υπάρχει κανένας λόγος να συμπεριληφθούν στο παρόν λεξικό» (Ахманова 1969: 8). Ωστόσο, όπως εύστοχα παρατηρούν οι I.S. Kulikova και D.V. Salimina, «τα τελευταία 10 χρόνια, η φυσιογνωμία της γλωσσολογίας έχει αλλάξει σημαντικά» (Куликова,

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

Салмина 2002: 74), и в более современном словаре А.А. Загнитко уже представлены следующие заголовочные термины: алгоритм, ентропія, ентропія повідомлення, матриця, матриця контекстна, матриця метропитмічна, матриця спілкування, матриця рольова.

Μια ακόμη διαφορά είναι η επιλογή, από τους συγγραφείς των συγκρινόμενων ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας, διαφορετικών τύπων λημμάτων για τον ίδιο επικεφαλής όρο και τα παράγωγά του. Για παράδειγμα, στο λεξικό της O.S. Akhmanova και στο λεξικό του M.G. Bulakhov, ο επικεφαλής (υπερκείμενος) όρος словарь και οι όροι μικρότερου σημασιολογικού εύρους που συνδέονται με αυτόν (Словарь двуязычный; Словарь диалектологический; Словарь дифференциальный; Словарь идеологический κ.ά.) παρουσιάζονται σε ένα ενιαίο λεξικογραφικό λήμμα υπό τον όρο словарь. Στο λεξικό του A.A. Zahnitko ακολουθείται εντελώς διαφορετική προσέγγιση, καθώς το ευρετήριό του περιλαμβάνει μια ολόκληρη «συστάδα» λημμάτων για τον επικεφαλής (υπερκείμενο) όρο словник και τα παράγωγά του: словник; словник авторський; словник активний; словник аналогічний; словник антропоцентричний κ.ά.

Στα συγκρινόμενα ανατολικοσλαβικά ερμηνευτικά λεξικά γλωσσολογικής ορολογίας ερμηνεύεται με διαφορετικό τρόπο και ένας τέτοιος επικεφαλής (υπερκείμενος) όρος όπως η грамматика και τα παράγωγά του. Έτσι, στο λεξικό της O.S. Akhmanova, σε ένα λεξικογραφικό λήμμα υπό τον όρο грамматика ερμηνεύονται τόσο ο ίδιος ο υπερκείμενος όρος όσο και οι όροι μικρότερου σημασιολογικού εύρους που συνδέονται με αυτόν (Грамматика академическая; Грамматика античная; Грамматика ассоциативная; Грамматика внешняя; Грамматика внутренняя; Грамматика всеобщая; Грамматика дескриптивная κ.ά.· συνολικά 25 παράγωγοι όροι).

Αντίθετα, στο λεξικό του M.G. Bulakhov, ο εν λόγω επικεφαλής όρος και ορισμένα από τα παράγωγά του ερμηνεύονται σε χωριστά λήμματα, τα οποία παρατίθενται αλφαβητικά με βάση την πρώτη λέξη του όρου: аналитическая грамматика; всеобщая грамматика; генеративная грамматика; грамматика; историческая грамматика русского языка; контрастивная грамматика; логико-семантическая грамматика; спекулятивная грамматика; философская грамматика. Επιπλέον, στο λεξικογραφικό λήμμα του επικεφαλής όρου грамматика παρατίθενται παραπεμπτικά στοιχεία για άλλους 60 όρους μικρότερου σημασιολογικού εύρους (Академическая грамматика; Атомистическая грамматика; Критическая грамматика; Научная грамматика; Нормативная грамматика; Описательная грамматика κ.ά.).

Terminologija | 2014 | 21

Τέλος, στο λεξικό του A.A. Zahnitko ακολουθείται τρίτη προσέγγιση στην ερμηνεία του επικεφαλής όρου граматика και των παραγώγων του. Στο λεξικογραφικό λήμμα του εν λόγω επικεφαλής όρου ερμηνεύεται μόνο ο ίδιος ο υπερκείμενος όρος, ενώ οι 27 όροι μικρότερου σημασιολογικού εύρους που συνδέονται με αυτόν (Граматика академічна; Граматика антична; Граматика асоціативна; Граматика внутрішня κ.ά.) απλώς απαριθμούνται. Αμέσως μετά το λεξικογραφικό λήμμα του όρου граматика παρατίθεται ολόκληρη «συστάδα» αυτόνομων λημμάτων για τους παράγωγους όρους του υπερκείμενου όρου граматика, οι οποίοι ταξινομούνται αλφαβητικά με βάση τη δεύτερη λέξη (μετά την κεφαλή) του όρου: Граматика актантно-рольова; Граматика безпосередніх складників; Граматика відмінкова; Граматика залежностей κ.ά.· συνολικά 19 λήμματα.

Ακόμη και όταν οι προσεγγίσεις των συγγραφέων των συγκρινόμενων ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών λεξικών γλωσσολογικής ορολογίας συμπίπτουν ως προς κάποια ομάδα όρων (για παράδειγμα, ως προς τον επικεφαλής όρο теория και τα παράγωγά του)—και στα τρία λεξικά κάθε όρος μικρότερου σημασιολογικού εύρους που συνδέεται με τον όρο теория ερμηνεύεται σε χωριστό λήμμα—, και πάλι υπάρχουν σημαντικές διαφορές μεταξύ των λεξικών ως προς τον αριθμό αυτών των λημμάτων. Έτσι, στο λεξικό της O.S. Akhmanova, η «συστάδα» λημμάτων για τους όρους που συνδέονται με τον υπερκείμενο όρο теория περιλαμβάνει 20 λήμματα (теория адаптации; теория волн; теория генеалогическая; теория двучленной коммуникации κ.ά.). Αντίστοιχα, η ανάλογη «συστάδα» λημμάτων στο λεξικό του M.G. Bulakhov περιλαμβάνει 46 λήμματα (теория адвербиализации; теория альтернации; теория беккера; теория волн (и. шимидта); теория гласных; теория грамматики κ.ά.). Επιπλέον, στα λεξικογραφικά λήμματα των όρων грамматика, лексикография, словарь, язык κ.ά. παρατίθενται αρκετές ακόμη δεκάδες όροι μικρότερου σημασιολογικού εύρους που συνδέονται με τον υπερκείμενο όρο теория (Лексикографическая теория; Ломоносовская теория языка; Научная теория языка; Общая теория грамматики; Общая теория лексикографии; Теория и практика лексикографии κ.ά.). Τέλος, στο λεξικό του A.A. Zahnitko, η «συστάδα» λημμάτων για τους παράγωγους όρους του υπερκείμενου όρου теория περιλαμβάνει 45 λήμματα (теорії аргументації; теорії міжмовної комунікації; теорії мови знакові; теорія вербоцентрична; теорія вигукова κ.ά.).

Τα συγκρινόμενα ανατολικοσλαβικά ερμηνευτικά λεξικά γλωσσολογικής ορολογίας διαφέρουν μεταξύ τους όχι μόνο ως προς τη μικροδομή και τη μακροδομή τους, αλλά ακόμη και ως προς τη συνολική

6 2

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

μεγαδομή. Έτσι, η μεγαδομή του λεξικού της O.S. Akhmanova περιλαμβάνει τις ακόλουθες ενότητες: Πρόλογος· Κατάλογος των λεξικών που χρησιμοποιήθηκαν· Για τη δομή του λεξικού· Κατάλογος συντομογραφιών [Το κύριο σώμα των λημματολογικών άρθρων, παρατιθέμενων με αλφαβητική σειρά. – В.Щ.]· Ευρετήριο των κύριων αγγλικών μεταφράσεων [Αγγλορωσικό λεξικό γλωσσολογικών όρων. – В.Щ.]· Βασική ορολογία της μετρικής και της ποιητικής [Ερμηνευτικό λεξικό ποιητικών όρων, που συντάχθηκε από τον V.F. Belyaev. – В.Щ.]· Κατάλογος των λεξικών που χρησιμοποιήθηκαν κατά τη σύνταξη του παραρτήματος.

Με τη σειρά της, η μεγαδομή του λεξικού του M.G. Bulakhov αποτελείται από τις ακόλουθες ενότητες: Τ. I. Εισαγωγή [Το κύριο σώμα των λημματολογικών άρθρων, παρατιθέμενων με αλφαβητική σειρά από το Α έως το Й. – В.Щ.]· Κύριες πηγές του «Δοκιμίου λεξικού»· Τ. II [Το κύριο σώμα των λημματολογικών άρθρων, παρατιθέμενων με αλφαβητική σειρά από το К έως το П. – В.Щ.]· Τ. III [Το κύριο σώμα των λημματολογικών άρθρων, παρατιθέμενων με αλφαβητική σειρά από το П έως το С. – В.Щ.]· Τ. IV [Το κύριο σώμα των λημματολογικών άρθρων, παρατιθέμενων με αλφαβητική σειρά από το С έως το Ч. – В.Щ.]· Τ. V [Το κύριο σώμα των λημματολογικών άρθρων, παρατιθέμενων με αλφαβητική σειρά από το Ш έως το Я. – В.Щ.]· Συμπληρώματα [Νέα λημματολογικά άρθρα, που συμπληρώνουν το κύριο σώμα και παρατίθενται με αλφαβητική σειρά από το А έως το Ф. – В.Щ.]· Σκιαγράφηση της ιστορίας της ρωσικής γλωσσολογικής ορολογίας· Θεματικό-ορολογικό ευρετήριο· Συμπληρωματικός κατάλογος πηγών γλωσσολογικής ορολογίας· Τυπογραφικά λάθη και διορθώσεις στο «Δοκίμιο ιστορικού λεξικού της ρωσικής γλωσσολογικής ορολογίας» (τόμοι I–V).

Τέλος, και η μεγαδομή του λεξικού του A.A. Zahnitko έχει το δικό της, ιδιαίτερο σύνολο ενοτήτων: Τ. 1. Εισαγωγή [Επαναλαμβάνεται σε κάθε τόμο του λεξικού. – В.Щ.]· Δομή του λεξικού [Επαναλαμβάνεται σε κάθε τόμο του λεξικού. – В.Щ.]· Έννοιες και όροι [Το κύριο σώμα των λημματολογικών άρθρων, παρατιθέμενων με αλφαβητική σειρά από το А έως το Й. – В.Щ.]· Τ. 2. Εισαγωγή· Δομή του λεξικού [Το κύριο σώμα των λημματολογικών άρθρων, παρατιθέμενων με αλφαβητική σειρά από το К έως το О. – В.Щ.]· Τ. 3. Εισαγωγή· Δομή του λεξικού [Το κύριο σώμα των λημματολογικών άρθρων, παρατιθέμενων με αλφαβητική σειρά από το П έως το С. – В.Щ.]· Τ. 4. Εισαγωγή· Δομή του λεξικού [Το κύριο σώμα των λημματολογικών άρθρων, παρατιθέμενων με αλφαβητική σειρά από το Т έως το Я. – В.Щ.]· Αλφαβητικό ευρετήριο· Βιβλιογραφία και λεξικά.

Terminologija | 2014 | 21

Έτσι, η διεξαγωγή συγκριτικής ανάλυσης του περιεχομένου των τριών πληρέστερων ερμηνευτικού τύπου ανατολικοσλαβικών ΛΓΟ, με τη χρήση της μεθόδου της παράλληλης ανάγνωσης λεξικών, επέτρεψε να εντοπιστούν κοινά και ειδικά στοιχεία στις λημματολογικές, μικρο-, μακρο- και μεγαδομικές συνιστώσες αυτών των λεξικών. Καθένα από τα ΛΓΟ που αναλύθηκαν έχει τα δικά του ιδιαίτερα πλεονεκτήματα. Ειδικότερα, ισχυρά σημεία του λεξικού της O.S. Akhmanova παραμένουν έως σήμερα οι σύντομοι και λογικά συνεκτικοί ορισμοί των όρων, καθώς και η ύπαρξη ξενόγλωσσων (αγγλικών, γαλλικών, γερμανικών και ισπανικών) ισοδυνάμων για τους λημματικούς όρους. Με τη σειρά τους, αναμφισβήτητα πλεονεκτήματα του λεξικού του M.G. Bulakhov είναι: α) η ισχυρή μεταγλωσσική βάση του λεξικού· β) η εξαιρετικά ευρεία κάλυψη των παραγώγων των λημματικών όρων· γ) ο πλούτος ενδεικτικών παραθεμάτων και «μεταγλωσσικών αποσπασμάτων» από κειμενικές πηγές· δ) τα εξαντλητικά στοιχεία αναφοράς για κάθε γλωσσολογικό όρο (λημματικό ή συναφή) που χρησιμοποιείται στο λεξικό. Τέλος, στα ισχυρά σημεία του λεξικού του A.A. Zahnitko πρέπει να συγκαταλέγονται η επικαιρότητά του, η ευρεία κάλυψη της ορολογίας των νεότερων κλάδων της παγκόσμιας γλωσσολογίας και η συστηματική παρουσίαση ολόκληρων «συστάδων» λημματολογικών άρθρων, οι οποίες ομαδοποιούνται γύρω από επιμέρους θεμελιώδεις έννοιες, όπως акт; аналіз; відмінок; граматика; закон; значення; категорія; комунікація; лексика; лінгвістика; метод κ.ά.

Κατά τη γνώμη μας, οι προοπτικές περαιτέρω ανάπτυξης της ανατολικοσλαβικής ερμηνευτικής λεξικογραφίας της γλωσσολογικής ορολογίας συνδέονται ακριβώς με την αξιοποίηση των ισχυρών σημείων των συγκρινόμενων ανατολικοσλαβικών ΛΓΟ. Η υλοποίηση αυτών των προοπτικών θα καταστεί δυνατή στο άμεσο μέλλον, εφόσον καταστεί εφικτό να συγκροτηθεί κοινή ομάδα λεξικογράφων και ορογράφων από τη Ρωσία, την Ουκρανία και τη Λευκορωσία, η οποία θα προσανατολίζει το έργο της στα ισχυρά σημεία των λεξικών των O.S. Akhmanova, M.G. Bulakhov και A.A. Zahnitko που αναφέρθηκαν παραπάνω. Το τελικό αποτέλεσμα της εργασίας μιας τέτοιας κοινής (ρωσοουκρανολευκορωσικής) ομάδας λεξικογράφων και ορογράφων θα πρέπει να είναι ένα ενοποιημένο ερμηνευτικό λεξικό της ανατολικοσλαβικής γλωσσολογικής ορολογίας, με λημματολόγιο 15–20 χιλιάδων λημματικών όρων, στους οποίους θα πρέπει να παρατίθενται ισοδύναμα στα ρωσικά, τα ουκρανικά και τα λευκορωσικά. Η δημιουργία ενός τέτοιου ενοποιημένου ερμηνευτικού λεξικού της ανατολικοσλαβικής γλωσσολογικής

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

ορολογίας θα επέτρεπε να μεταφερθεί η μελέτη της μεταγλώσσας της ρωσικής, της ουκρανικής και της λευκορωσικής γλωσσολογίας σε ποιοτικά υψηλότερο επίπεδο πληροφόρησης.

Την πιθανή υλοποίηση ενός τέτοιου κοινού (ρωσοουκρανολευκορωσικού) ορογραφικού εγχειρήματος μαρτυρούν τα ακόλουθα συγκεκριμένα βήματα προς αυτή την κατεύθυνση: 1) στο πλαίσιο των Очёрков по сравнительной грамматике восточнославянских языков (Οδησσός, 1958) είχε ήδη δημοσιευθεί το ρωσοουκρανολευκορωσικό «Λεξικό γραμματικών όρων» (σ. 377–387)· 2) ρωσικά, ουκρανικά και λευκορωσικά ισοδύναμα των συχνότερα χρησιμοποιούμενων όρων της σλαβικής γλωσσολογίας περιλαμβάνονται επίσης στο δίτομο Словаре славянской лингвистической терминологии (Praha, 1977–1979)· 3) ένα σημαντικό μεθοδολογικό υπόβαθρο για τη δημιουργία κοινών (ρωσοουκρανολευκορωσικών) ορολογικών λεξικών έχει διαμορφωθεί με τις συντονισμένες προσπάθειες Ρώσων, Ουκρανών και Λευκορώσων λαογράφων, κατά την προετοιμασία του πρώτου στη σλαβική επιστήμη ενοποιημένου τόμου Восточнославянский фольклор: Словарь научной и народной терминологии (Μινσκ, 1993)· 4) ως αξιόπιστη πραγματολογική βάση για το μελλοντικό κοινό ερμηνευτικό λεξικό της ανατολικοσλαβικής γλωσσολογικής ορολογίας μπορούν να χρησιμεύσουν τα λημματολογικά, ορισμολογικά, ενδεικτικά και λοιπά υλικά των λεξικών των O.S. Akhmanova, M.G. Bulakhov και A.A. Zahnitko.

Δεδομένου ότι οι δύο πρώτοι συγγραφείς δεν βρίσκονται πλέον εν ζωή, επικεφαλής της κοινής ομάδας λεξικογράφων και ορογράφων από τη Ρωσία, την Ουκρανία και τη Λευκορωσία, με σκοπό την προετοιμασία ενός ενοποιημένου ερμηνευτικού λεξικού της ανατολικοσλαβικής γλωσσολογικής ορολογίας, θα μπορούσε να τεθεί ο γνωστός Ουκρανός γλωσσολόγος και ορογράφος, αντεπιστέλλον μέλος της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών της Ουκρανίας, καθηγητής A.A. Zahnitko, ο οποίος έχει πείρα στη διεύθυνση μεγάλων διεθνών προγραμμάτων. Ειδικότερα, είναι επικεφαλής της ομάδας Ουκρανών συμμετεχόντων στο ανοικτό διακρατικό πρόγραμμα «Γραμματική της σλαβικής πρόθεσης στη συγχρονία και τη διαχρονία: μορφολογία και σύνταξη» (συνδιευθύντρια του προγράμματος από τη Ρωσία είναι η καθηγήτρια M.V. Vsevolodova, από τη Λευκορωσία η καθηγήτρια M.I. Konoshevich, από την Πολωνία ο καθηγητής Ch. Lyakhur, από τη Βουλγαρία ο G.N. Gochev (Konoshevich 2013: 90). Το πόσο επιτυχής είναι η κοινή εργασία της διεθνούς ομάδας γραμματικών για την υλοποίηση του εν λόγω προγράμματος μπορεί να κριθεί από τα πρώτα αποτελέσματα που προέκυψαν στο πλαίσιο της εκτέλεσής του (Vsevolodova 2004· Zahnitko 2003· Konoshevich 2013).

Terminologija | 2014 | 21

Με τη σειρά της, ουσιαστική επιστημονική-οργανωτική και μεθοδολογική υποστήριξη σε μια τέτοια κοινή (ρωσοουκρανική-λευκορωσική) ομάδα λεξικογράφων και ορογράφων, στο έργο της για το εν λόγω ορογραφικό εγχείρημα, θα μπορούσε να προσφέρει η Ορολογική Επιτροπή της Διεθνούς Επιτροπής Σλαβιστών (МКС), πρόεδρος της οποίας είναι η προϊσταμένη του Τμήματος Ορολογίας του Ινστιτούτου Ουκρανικής Γλώσσας της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών της Ουκρανίας, διδάκτωρ φιλολογικών επιστημών Β.Л. Іващенко. Αυτή την περίοδο, τα μέλη της Ορολογικής Επιτροπής της МКС εργάζονται για την προετοιμασία της συλλογικής διεθνούς μονογραφίας Σλαβική ορολογία στα τέλη του XX–στις αρχές του XXI αιώνα. Τα βιβλιογραφικά, ορολογικά και άλλα πληροφοριακά υλικά που συγκεντρώθηκαν στο πλαίσιο αυτής της εργασίας μπορεί να είναι χρήσιμα στους συντάκτες ενός ενοποιημένου ερμηνευτικού λεξικού της ανατολικοσλαβικής γλωσσολογικής ορολογίας.

Σε κάθε περίπτωση, η μελέτη μας για την ιστορία της εξέλιξης ενός τόσο πρόσφατου κλάδου της λεξικογραφίας όσο η εννοιογραφία δείχνει ότι «τα σημαντικότερα επιτεύγματα στον τομέα της σλαβικής εννοιογραφίας υπήρξαν αποτέλεσμα της κοινής εργασίας εκπροσώπων διαφορετικών σλαβικών χωρών. Στα συλλογικά αυτά έργα αναφοράς μπορούν να συγκαταλεχθούν τα ακόλουθα σλαβικά εννοιολόγια: α) Συγκριτικός κατάλογος θεμάτων: Ανατολικοσλαβικό παραμύθι (Λένινγκραντ, 1979)· β) Πολεσιανός εθνογλωσσολογικός τόμος: Υλικά και έρευνες υπό τη διεύθυνση του Н.И. Толстой (Μόσχα, 1983)· γ) The Russian Mentality. Lexicon υπό τη διεύθυνση του А. де Лазари (Κατοβίτσε· Λοτζ, 1995)· δ) Σύντομο λεξικό γνωσιακών όρων υπό τη γενική επιμέλεια της Е.С. Кубрякова (Μόσχα, 1997)· ε) Idee w Rosji. Ιδέες στη Ρωσία. Ideas in Russia: Leksykon rosyjsko-polsko-angielski (Βαρσοβία· Λοτζ, 1999–2003)» (Щербин 2014: 129). Σε σύγκριση με τη σλαβική εννοιογραφία, η ανατολικοσλαβική ορογραφία διαθέτει πιο σημαντικά πραγματολογικά και μεθοδολογικά ερείσματα για την υλοποίηση κοινών ορογραφικών εγχειρημάτων. Λείπουν μόνο τολμηρές οργανωτικές πρωτοβουλίες και η κατανόηση ότι «τον δρόμο τον διαβαίνει όποιος βαδίζει».

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η συγκριτική ανάλυση που πραγματοποιήσαμε για τα περιεχόμενα και τα τυπικά χαρακτηριστικά των τριών πληρέστερων ανατολικοσλαβικών ερμηνευτικών λεξικών γλωσσολογικών όρων (των λεξικών των О.С. Ахманова, М.Г. Булахов και А.А. Загнитко) επιτρέπει να συναχθούν τα ακόλουθα:

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

1. Ως προς τα τυπικά και περιεχόμενα χαρακτηριστικά τους, τα λημματολογικά δεδομένα αυτών των λεξικών παρουσιάζουν αρκετά χαμηλό επίπεδο ισοδυναμίας: πλήρως ισοδύναμο είναι μόνο το 3,3% του περιεχομένου του ενοποιημένου ευρετηρίου λημματικών όρων των λεξικών των О.С. Ахманова, М.Г. Булахов και А.А. Загнитко στα γράμματα Α, Р, Я· το σημαντικότερο μέρος του περιεχομένου αυτού του ενοποιημένου ευρετηρίου λημματικών όρων αποτελείται από γλωσσολογικούς όρους που απαντούν μόνο σε ένα από τα τρία εξεταζόμενα λεξικά γλωσσολογικών όρων (ειδικότερα, στο ενοποιημένο ευρετήριο των τριών εξεταζόμενων λεξικών στα γράμματα Α, Р, Я, οι εθνικά ειδικές λημματικές μονάδες του λεξικού του А.А. Загнитко αποτελούν το 39,2% του συνόλου του εξεταζόμενου λημματολογικού υλικού· οι αντίστοιχες λημματικές μονάδες του λεξικού του М.Г. Булахов αποτελούν το 23% του λημματολογικού υλικού, ενώ οι αντίστοιχες μονάδες του λεξικού της О.С. Ахманова αποτελούν περίπου το 20% του λημματολογίου).

2. Τα λεξικά των О.С. Ахманова, М.Г. Булахов και А.А. Загнитко διαφέρουν επίσης ως προς τη μικροδομή των λημμάτων τους: στο πρώτο και στο τρίτο λεξικό παρουσιάζονται λήμματα τριών τύπων (λήμμα-οικογένεια όρων, λήμμα ενός όρου και παραπεμπτικό λήμμα), ενώ στο δεύτερο λεξικό χρησιμοποιούνται μόνο λήμματα-οικογένειες όρων και λήμματα ενός όρου. Επιπλέον, οι ίδιοι οι τύποι λημμάτων που χρησιμοποιούνται διαφέρουν σε μεγάλο βαθμό από λεξικό σε λεξικό ως προς την έκταση (τα πιο συνοπτικά λήμματα βρίσκονται στο λεξικό της О.С. Ахманова, ενώ τα πιο εκτενή στο λεξικό του М.Г. Булахов) και ως προς το σύνολο των δομικών στοιχείων (λεξικογραφικών παραμέτρων).

3. Σημαντικές διαφορές χαρακτηρίζουν και τη μακροδομή των εξεταζόμενων λεξικών γλωσσολογικών όρων: το ποσοστό των λημματικών οικογενειών στο συνολικό πλήθος των λημμάτων στα γράμματα Α, Р, Я ανέρχεται σε 22,6% στο λεξικό της О.С. Ахманова, 38,2% στο λεξικό του М.Г. Булахов και 4,3% στο λεξικό του А.А. Загнитко· ο μέσος αριθμός λημμάτων μέσα σε μία λημματική οικογένεια των συγκρινόμενων λεξικών στα γράμματα Α, Р, Я φτάνει τις 5,7 μονάδες στο λεξικό της О.С. Ахманова, τις 19,1 μονάδες στο λεξικό του М.Г. Булахов και τις 7,1 μονάδες στο λεξικό του А.А. Загнитко.

4. Υπάρχουν επίσης διαφορές στη συνολική μεγαδομή των συγκρινόμενων λεξικών γλωσσολογικών όρων. Το λεξικό της О.С. Ахманова, για παράδειγμα, διακρίνεται για την παρουσία δύο πρόσθετων ενοτήτων («Ευρετήριο βασικών αγγλικών μεταφράσεων» και «Βασική ορολογία της μετρικής και της ποιητικής»). Τη μεγαδομή του λεξικού του М.Г. Булахов χαρακτηρίζουν οι ακόλουθες ενότητες:

Terminologija | 2014 | 21

ένας εξαντλητικός κατάλογος των κειμενικών πηγών από τις οποίες επιλέχθηκαν οι γλωσσολογικοί όροι· «Δοκίμιο για την ιστορία της ρωσικής γλωσσολογικής ορολογίας» και «Θεματικό-ορολογικό ευρετήριο». Τέλος, χαρακτηριστικό γνώρισμα της μεγαδομής του λεξικού του Α.Α. Ζαγνίτκο είναι η επανάληψη των ενοτήτων «Εισαγωγή» και «Δομή του λεξιλογίου» σε κάθε τόμο του λεξικού και η ύπαρξη της ενότητας «Αλφαβητικό ευρετήριο».

5. Οι προοπτικές περαιτέρω ανάπτυξης της ανατολικοσλαβικής επεξηγηματικής λεξικογραφίας της γλωσσολογικής ορολογίας συνδέονται, κατά την άποψή μας, με τη δημιουργία, με κοινές προσπάθειες Ρώσων, Ουκρανών και Λευκορώσων λεξικογράφων και οροματογράφων, ενός συνολικού επεξηγηματικού λεξικού γλωσσολογικών όρων (ΣΛΤ), με μητρώο 15–20 χιλιάδων λημματικών όρων, στο οποίο θα παρουσιάζονται τα ισοδύναμα των μονάδων του μητρώου στη ρωσική, την ουκρανική και τη λευκορωσική γλώσσα. Μόνο η δημιουργία ενός τέτοιου συνολικού επεξηγηματικού ΣΛΤ θα επιτρέψει τη μεταφορά της μελέτης της μεταγλώσσας της ανατολικοσλαβικής γλωσσολογίας σε ποιοτικά ανώτερο επίπεδο πληροφόρησης.

ЛИТЕРАТУРА

АРСЛС 1996: Англо-русский словарь по лингвистике и семиотике. Около 8000 терминов. В 2-х т. Под ред. А.Н. Баранова, Д.О. Добровольского, Москва.

АУРСТНК – Жаботинська С.А., Бровченко І.В., Ваховська О.В. Англо-україно-російський словник-тезаурус наукових кліше (в печати. См.: Бюлетень Української асоціації когнітивної лінгвістики і поетики 6, 2014, 5).

Ахманова О.С. 1966: Словарь лингвистических терминов, Москва.

Ахманова О.С. 1969: Словарь лингвистических терминов, 2-е изд., Москва.

Ахманова О.С. 2007: Словарь лингвистических терминов. 4-е изд., Москва.

Ахманова О.С., Полторацкий А.И. 1962: Словари лингвистической терминологии (обзор). – Лексикографический сборник 5, 188–191.

БМЭ 1994: Беларуская мова. Энцыклапедыя. Пад рэд. А.Я.Міхневіча, Мінск.

Булахов М.Г. 2002 I – Введение. – Опыт исторического словаря русской лингвистической терминологии. В 5 т., Минск, 3–6.

Булахов М.Г. 2002–2005 I–V – Опыт исторического словаря русской лингвистической терминологии. В 5 т., Минск.

Васильева Н.В. 1990: Словари лингвистических терминов. – Лингвистический энциклопедический словарь. Гл. ред. В.Н. Ярцева, Москва, 461–462.

Всеволодова М.В. 2004: Предлоги в синхронии и диахронии: морфология и синтаксис. Первые результаты межнационального проекта. – Функционально-коммуникативные аспекты грамматики и текста: Збірник наукових праць: до ювілею А.П. Загнітка, Донецьк, 173–179.

Гак В.Г. 1978: Об относительности лексикологических категорий в лексикографии. – Проблемы учебной лексикографии и обучения лексике. Сборник статей. Под ред. П.Н. Денисова и В.В. Морковкина, Москва, 13–24.

Гринев-Гриневич С.В. 2009: Введение в терминографию: Как просто и легко составить словарь. Учебное пособие. 3-е изд., Москва.

Доган М., Пеласси Д. 1994: Сравнительная политическая социология. Пер. с франц., Москва.

Дубичинский В.В. 2013: Лексикография украинского языка: прошлое и настоящее. Краткий библиографический указатель словарей украинского языка (1990-2010). – Славянская лексикография. Международная коллективная монография. Отв. ред. М.И. Чернышева, Москва, 294-309.

Загнитко А.А. 2003: Предлог в морфологическом пространстве украинского языка: (Синхронно-контрастивные наблюдения). – Вестник Московского университета. Сер. 9. Филология 3, 92-106.

Загнитко А.П. 2012 І–ІV – Словник сучасної лінгвістики: поняття і терміни. У 4 т., Донецък.

Ицкович В.П. 1964: О словаре новой лингвистической терминологии. – Лингвистическая терминология и прикладная тономастика. Москва, 31-36.

Кіпель В., Саўка З. 2002: Беларуская слоўнікі й энцыкляпэдыі. Бібліяграфія, Нью Ёрк; Мінск.

Комова М.В. 2003: Українська термінографія (1948-2002). Бібліографічний покажчик, Львів.

Конюшкевич М.И. 2013: Из опыта атрибуции славянского предлога. – Мовазнаўства. Літаратуразнаўства. Фалькларыстыка: XV Міжнародны з’езд славістаў (Мінск, 20-27 жніўня 2013): даклады беларускай дэлегацыі, Мінск, 85-98.

Куликова И.С., Салимина Д.В. 2002: Введение в металингвистику (системный, лексикографический и коммуникативно-прагматический аспекты лингвистической терминологии), Санкт-Петербург.

Лейчик В.М. 1988: Опыт построения классификации терминологических словарей. – Теория и практика научно-технической лексикографии. Сборник статей, Москва, 40-47.

ЛЭС 1990: Лингвистический энциклопедический словарь. Гл. ред. В.Н. Ярцева, Москва.

Марчук Ю.Н. 1992: Основы терминографии. Методическое пособие, Москва.

НТС 1988: Научно-технические словари 1931-1987. – Теория и практика научно-технической лексикографии. Сборник статей, Москва, 278-301.

Перерва В.М. 1976: О принципах и проблемах отбора терминов и составления словника терминологических словарей. – Проблематика определений терминов в словарях разных типов, Ленинград, 190-204.

РБСЛТ 1988: Русско-белорусский словарь лингвистических терминов. Ред. Н.В. Бирилло, П.В. Стэцко, Минск.

РЯЭ 1998: Русский язык. Энциклопедия. 2-е изд. Гл. ред. Ю.Н. Караулов, Москва.

Сандерс Д. 1995: Некоторые методологические соображения о сравнительных межгосударственных исследованиях. – Международный журнал социальных наук 9, 27-35.

Слюсарева Н.А., Макарова Г.Н. 1977: Обзор современных зарубежных словарей лингвистических терминов (1960-1975 гг.). – Актуальные проблемы учебной лексикографии, Москва, 272-286.

ССНЛ 1986: Современное состояние научно-технической лексикографии. Обзор, Москва.

УМЕ 2000: Українська мова. Енциклопедія, Київ.

Чарняўская Л., Цыхун Г. 2000: Тэрміналагічныя слоўнікі (асабныя выданні) 1918-1998 гг. Бібліяграфічны даведнік, Мінск.

Шчэрбін В.К. 1981: Супастаўляльна-тыпалагічны аналіз тэмпаральнай лексікі рускай і беларускай моў. – Беларуская лінгвістыка 20, 40-45.

Шчэрбін В.К. 2002: Сучасныя класіфікацыі і тыпалогіі слоўнікаў. – Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук 2, 108-113.

Щерба Л.В. 1974: Опыт общей теории лексикографии. – Языковая система и речевая деятельность, Москва, 265-304.

Щербин В.К. 2005: Белорусская и украинская терминография: сравнительный анализ. – Українська термінологія і сучасність. Збірник наукових праць 6, 26-31.

Щербин В.К. 2007: Вклад О.Н. Трубачева в развитие научной критики словарей. – Вопросы языкознания 5, 3-21.

Щербин В.К. 2008: Белорусская и литовская терминографии: сравнительный анализ. – Terminologija 15, 43-55.

Щербин В.К. 2009: Генетическая, параметрическая и дисциплинарная классификация белорусских терминологических словарей. – Українська термінологія і сучасність. Збірник наукових праць 8, 15-20.

Щербин В.К. 2014: Глава 1.7. Структура современной славянской концептографии. – Современная лингвистика и исследования ментальности в XXI веке. Коллективная монография: к 80-летнему юбилею профессора В.В. Колесова. Отв. соред. М.В. Пименова, В.И. Теруклов, Киев, 110-135.

Terminologija | 2014 | 21

RYTŲ SLAVŲ ŠALIŲ AIŠKINAMIEJI KALBOTYROS TERMINŲ ŽODYNAl: LYGINAMOJI ANALIZĖ

Straipsnyje nagrinėjami rusiški, ukrainietiški ir baltarusiški kalbotyros terminų žodynai. Išskiriami bendri ir specifiniai didžiausių aiškinamųjų rytų slavų kalbotyros terminų žodynų registrų, mikro-, makro- ir megastruktūros ypatybių elementai. Nustatomos rytų slavų kalbotyros terminų aiškinamosios leksikografijos raidos perspektyvos. Pagrindžiama išvada, kad kokybiškai aukštesnis informacinis rusų, ukrainiečių ir baltarusių kalbotyros metakalbos tyrimo lygmuo gali būti pasiektas tik bendromis Rusijos, Ukrainos ir Baltarusijos žodynininkų ir terminografų pastangomis sudarius suvestinį aiškinamąjį rytų slavų kalbotyros terminų žodyną.

EXPLANATORY DICTIONARIES OF LINGUISTIC TERMINOLOGY IN EASTERN SLAVIC COUNTRIES:

A COMPARATIVE ANALYSIS

Russian, Ukrainian, and Belarusian dictionaries of linguistic terms (DLT) are considered in the article. General and specific elements in register, micro-, macro-, and megastructural characteristics of the most significant explanatory DLT of Eastern Slavic languages are singled out. The perspectives of further development of Eastern Slavic explanatory lexicography of linguistic terminology are defined. It is concluded that a much higher informational level of analysis of the metalanguage of Russian, Ukrainian and Belarusian linguistics can only be reached if a combined explanatory dictionary of Eastern Slavic linguistic terminology is created by mutual efforts of lexicographers and terminologists of Russia, Ukraine, and Belarus.

Gauta 2014-08-15

Вячеслав Константинович Щербин Центр системного анализа и стратегических исследований Национальной академии наук Беларуси ул. Академическая, 1, 220072, г. Минск, Республика Беларусь Эл. почта: [email protected]

Вячеслав Щербин

Толковые словари лингвистической терминологии в восточнославянских странах: сравнительный анализ

Ερμηνευτικά λεξικά γλωσσολογικής ορολογίας στις ανατολικοσλαβικές χώρες: συγκριτική ανάλυση

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

ЛИТЕРАТУРА

RYTŲ SLAVŲ ŠALIŲ AIŠKINAMIEJI KALBOTYROS TERMINŲ ŽODYNAl: LYGINAMOJI ANALIZĖ

EXPLANATORY DICTIONARIES OF LINGUISTIC TERMINOLOGY IN EASTERN SLAVIC COUNTRIES:

A COMPARATIVE ANALYSIS

Document details