Οι λειτουργίες της ειδικής λεξικογραφίας στο εθνικό σύστημα «επιστήμη–τεχνολογίες–καινοτομίες»

ВЯЧЕСЛАВ КОНСТАНТИНОВИЧ ЩЕРБИН

Κέντρο Συστημικής Ανάλυσης και Στρατηγικών Ερευνών της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών της Λευκορωσίας

ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ: ειδική λεξικογραφία, λειτουργίες των ειδικών λεξικών, εθνικό σύστημα «επιστήμη–τεχνολογίες–καινοτομίες»

Τις τελευταίες δεκαετίες, σε συνάρτηση με τη διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής της λειτουργικής προσέγγισης στη σύγχρονη γλωσσολογία, η οποία διαδέχθηκε τις συγκριτικοϊστορικές, συστημικοδομικές και γενετικές προσεγγίσεις που κυριάρχησαν κατά τον 20ό αιώνα, γίνονται ολοένα συχνότερες οι προσπάθειες να παρουσιαστούν εξαντλητικές περιγραφές α) των λειτουργιών του όρου (βλ., για παράδειγμα, Татаринов 2006: 337–338)· β) των λειτουργιών των ειδικών λεξικών (βλ., για παράδειγμα, Кудашев 2007: 43–46· Гринев-Гриневич 2009: 66–74· Дубичинский 2013: 282–283)· γ) των λειτουργιών επιμέρους κλάδων της ειδικής λεξικογραφίας (βλ., για παράδειγμα, Щербин 2010: 381–387· Шчэрбін 2011: 141–152) κ.ο.κ.

Ειδικότερα, ο πληρέστερος μέχρι σήμερα κατάλογος λειτουργιών του όρου είναι εκείνος που συνέταξε ο Виктор А. Татаринов και περιλαμβάνει σχεδόν δύο δωδεκάδες ονομασίες τέτοιων λειτουργιών. Σε αυτές συγκαταλέγονται: επικοινωνιακή, γνωστική, ονομαστική, δομικογλωσσική, ταξινομική, βλαστική, πρωτοτυπική, στερεοτυπική, εθνοαξιακή, συμβολική, εκφραστική, αισθητική, έμφυλη, εξειδικευτική, χαρακτηριστική, συγκριτική, λειτουργία διαμόρφωσης φαινομένων και λειτουργία διαμόρφωσης νοοτροπίας (Татаринов 2006: 337–338). Άλλοι Ρώσοι ειδικοί στον τομέα της ορολογίας διακρίνουν επίσης και άλλες λειτουργίες του όρου. Για παράδειγμα, η Елена И. Голованова θεωρεί ότι «παρά το γεγονός ότι ο όρος είναι πολυλειτουργικός, η κύρια, κυρίαρχη λειτουργία του είναι (η έμφαση δική μας. – В.Щ.) η λειτουργία της καταγραφής και της παραγωγής ειδικής γνώσης

76

Вячеслав Щербин

Функции специальной лексикографии в общенациональной системе «наука–технологии–инновации»

ως αποτελέσματος της γνωστικής δραστηριότητας (Голованова 2007: 33).

Από την πλευρά του, ο Сергей В. Гринев-Гриневич θεωρεί σήμερα ότι στα κύρια χαρακτηριστικά των ειδικών λεξικών συγκαταλέγονται οι εξής λειτουργίες: απογραφική, κανονιστική, γνωσιολογική, προγνωστική, εκπαιδευτική κ.ά. (Гринев-Гриневич 2009: 29, 60, 73). Με τη σειρά του, ο Игорь С. Кудашев περιέγραψε τις ακόλουθες λειτουργίες των ειδικών λεξικών: πληροφοριακή, επικοινωνιακή, εκπαιδευτική, καταγραφική, συστηματοποιητική, κωδικοποιητική, γνωστική (γνωσιολογική), ιδεολογική (Кудашев 2007: 43–45). Επιπλέον, ο Владимир В. Дубичинский, με βάση τον σκοπό των ορολογικών λεξικών, διακρίνει τις ακόλουθες ομάδες, οι οποίες είναι σε μεγάλο βαθμό λειτουργικού χαρακτήρα: 1) λεξικά καταγραφής (η πλειονότητα των υφιστάμενων ορολογικών λεξικών)· 2) λεξικά ρύθμισης (ορολογικά πρότυπα και λεξικά συνιστώμενων όρων)· 3) πληροφοριακά λεξικά (θησαυροί ανάκτησης πληροφοριών)· 4) λεξικά συστηματοποίησης (ταξινομητές, θεματικοί κατάλογοι, λεξικά συχνότητας και λεξικά ορολογικών συστημάτων) (Дубичинский 2013: 282–283). Συνεπώς, η διάκριση των προαναφερθεισών ομάδων ορολογικών λεξικών στην ταξινόμηση του В.В. Дубичинский παρέχει τη βάση για τη διάκριση λειτουργιών των ειδικών λεξικών όπως η καταγραφική, η ρυθμιστική, η πληροφοριακή και η συστηματοποιητική.

Τέλος, ανάλογα με την κύρια λειτουργία που επιτελούν, διακρίνουμε τους ακόλουθους βασικούς κλάδους της ειδικής λεξικογραφίας, ομώνυμους με τις λειτουργίες που επιτελούν: 1) η ορολογική λεξικογραφία (ορογραφία) προσανατολίζεται στην περιγραφή των τυπικών και σημασιολογικών χαρακτηριστικών του όρου· 2) η εγκυκλοπαιδική λεξικογραφία επιδιώκει να παρουσιάσει μια συστηματική περιγραφή του εννοιολογικού περιεχομένου εξωγλωσσικών φαινομένων, διεργασιών και γεγονότων· 3) στη βάση της πειραματικής λεξικογραφίας βρίσκεται η χρήση μη παραδοσιακών για τη λεξικογραφία τρόπων συστηματοποίησης των παρεχόμενων πληροφοριών (πινάκων, διαγραμμάτων, εικόνων, σχεδίων, μη λεκτικών συμβόλων, τύπων, ερωταποκριτικών συνόλων, βάσεων δεδομένων, βάσεων γνώσεων κ.ά.), οι οποίοι δανείζονται από διάφορους τομείς ειδικής γνώσης· 4) στο πλαίσιο της ταξινομικής λεξικογραφίας καταρτίζονται αλφαβητικά, συστηματικά, προ-

Terminologija | 2017 | 24

7 7

ευρετήρια και άλλοι δείκτες και κατάλογοι· προσδιοριστικά φυτών, ζώων, ορυκτών, πετρωμάτων κ.τ.λ.· συστήματα ταξινόμησης και ταξινομητές· επαγγελματικά εγχειρίδια κατάταξης και προσόντων για επαγγέλματα, ειδικότητες και θέσεις· καθώς και άλλες παρόμοιες εκδόσεις αναφοράς, κύριο έργο των οποίων είναι η εννοιολογική οργάνωση του ίδιου του γνωστικού αντικειμένου, στο πλαίσιο του οποίου χρησιμοποιείται η ορολογία που περιγράφεται σε τέτοιες εκδόσεις· 5) η ειδική εννοιογραφία έχει ως στόχο τη σύνταξη λεξικών βασικών επιστημονικών εννοιών και κατηγοριών· λεξικών βασικών όρων, εννοιών και λέξεων· λεξικών επιστημονικών περιγραφέων· σύνθετων, γενικών επιστημονικών και στενά κλαδολογικών εννοιολογίων· λεξικών μίας έννοιας (Шчэрбін 2011: 141–152).

Η συγκριτική ανάλυση των παραπάνω καταλόγων των βασικών λειτουργιών του όρου, των ειδικών λεξικών και των κύριων κατευθύνσεων της ειδικής λεξικογραφίας δείχνει ότι προς το παρόν δεν παρατηρείται πλήρης ισομορφία μεταξύ των εν λόγω λειτουργικών καταλόγων, γεγονός που αναμφίβολα εμποδίζει τη διαμόρφωση μιας ενιαίας και συνεκτικής θεωρίας, η οποία να καλύπτει όλο το φάσμα των επιστημονικών κλάδων που σχετίζονται με τη μελέτη, την περιγραφή και την τυποποίηση των όρων (ορολογία, ορολογική επιστήμη, ορογραφία, ειδική λεξικογραφία). Ο κύριος στόχος του άρθρου μας είναι ακριβώς η αναζήτηση συστημικών θεμελίων για τη διαμόρφωση μιας ενιαίας θεωρίας της ορολογίας, της ορολογικής επιστήμης και της ορογραφίας.

Ως πρώτο συστημικό θεμέλιο μπορεί να θεωρηθεί η κοινή κατανόηση, από εκπροσώπους διαφορετικών κλάδων της ορολογικής επιστήμης, μιας τόσο βασικής επιστημονικής έννοιας όσο η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. Σήμερα, όπως εύστοχα παρατηρεί ο Σ. Β. Γκρίνεφ-Γκρίνεβιτς, «ο σκοπός και η λειτουργία του λεξικού δεν διακρίνονται με επαρκή σαφήνεια από όλους τους λεξικογράφους» (Гринев–Гриневич 2009: 29). Κατά την άποψή μας, αυτό οφείλεται στο ότι στα γενικά επιστημονικά εγχειρίδια αναφοράς οι δύο αυτές έννοιες (σκοπός και λειτουργία) συχνά ταυτίζονται. Βλ., για παράδειγμα, τον ορισμό της έννοιας «λειτουργία» στο Σύγχρονο λεξικό κοινωνικών επιστημών (2005): «Λειτουργία (λατ. function – εκτέλεση) – καθήκον, πεδίο δραστηριότητας, σκοπός· ο ρόλος που επιτελεί ένας κοινωνικός θεσμός σε σχέση με τις ανάγκες ενός κοινωνικού συστήματος ανώτερου επιπέδου ή με τα οργανωτικά συμφέροντα των κοινωνικών ομάδων και των ατόμων που το απαρτίζουν» (Дани-льян, Панов 2005: 462–463).

78

Вячеслав Щербин

Функции специальной лексикографии в общенацио-нальной системе «наука–технологии–инновации»

Ωστόσο, στο πεδίο της ειδικής λεξικογραφίας οι έννοιες σκοπός του λεξικού και λειτουργία του λεξικού διακρίνονται με αρκετά αυστηρό τρόπο:

«Ενώ ο σκοπός ενός λεξικού καθορίζεται από τον τρόπο χρήσης του, η λειτουργία του βασίζεται στη σχέση μεταξύ των στοιχείων περιγραφής και ρύθμισης σε συνάρτηση με το ειδικό λεξιλόγιο που περιλαμβάνεται σε αυτό. Παράλληλα, η λειτουργία ενός ορολογικού λεξικού καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τις ιδιαιτερότητες του επιλεγμένου στρώματος λεξιλογίου και, πρωτίστως, από τον βαθμό ανάπτυξης του αντίστοιχου πεδίου ορολογίας. Όπως επισημαίνει η Όλγα Σ. Αχμάνοβα, στο στάδιο διαμόρφωσης και ταχείας ανάπτυξης ή ριζικής αναδιάρθρωσης μιας ορολογίας (το οποίο χαρακτηρίζεται από πληθώρα συνωνύμων και πολυσήμαντη χρήση πολλών όρων, αστάθεια στη σημασία τους, καθώς και από την ύπαρξη πολλών μεταδιαλέκτων επιστημονικών σχολών και ιδιολέκτων μεμονωμένων ειδικών), το σημαντικότερο έργο είναι η καταγραφή της ορολογίας, ενώ όταν υπάρχει διαμορφωμένο και παγιωμένο σύστημα εννοιών και σταθεροποίηση των σημασιολογικών σχέσεων, καθίσταται επίκαιρο το έργο του καθορισμού κανόνων για τη χρήση των όρων και της καταγραφής τους σε κανονιστικά λεξικά [Ахманова, 1966]. Σύμφωνα με αυτό, μπορούν να διακριθούν δύο κύριες λειτουργίες ενός ορολογικού λεξικού: η απογραφική και η κανονιστική» (Гринев-Гриневич 2009: 28–29).

Ανάλογα με το ποια από τις λειτουργίες (απογραφική ή κανονιστική) προσανατολίζεται να υπηρετήσει ο συντάκτης κατά τη δημιουργία ενός ορολογικού λεξικού, διαμορφώνονται τόσο το εύρος του λημματολογίου του όσο και ο βαθμός τυποποίησης του ειδικού λεξιλογίου που περιλαμβάνει. Ειδικότερα, κατά τη σύνταξη ορολογικού λεξικού καταγραφικού τύπου, όπου ο ορογράφος¹ επιδιώκει να υλοποιήσει όσο το δυνατόν πληρέστερα την απογραφική λειτουργία του λεξικού, βασίζεται στις ακόλουθες μεθοδολογικές αρχές: 1) «η ορολογία εξάγεται, όπως το μέταλλο από το μετάλλευμα, από το σύνολο των μεταγλωσσικών έργων της υπό μελέτη περιόδου» (Ахманова 1969: 5)· 2) «πρωταρχικό και πρακτικά εφικτό έργο σήμερα είναι η λεξικογραφική περιγραφή εκείνης της (έστω ατελούς, ασυνεπούς και ανομοιογενούς) γλώσσας μέσω της οποίας οι γλωσσολόγοι επικοινωνούν μεταξύ τους και την οποία χρησιμοποιούν στη διδασκαλία» (Ахманова 1969: 9). Η συνεπής εφαρμογή από τον συντάκτη ορολογικού λεξικού καταγραφικού τύπου των παραπάνω μεθοδολογικών αρχών έχει ως αποτέλεσμα να περιλαμβάνονται στο λημματολόγιό του πολλές χιλιάδες όροι που εντοπίστηκαν σε επιστημονικά κείμενα, επαγγελματισμοί, ονομασίες, ειδικοί νεολογισμοί, ημιόροι, πρωτοόροι και οροειδή.

Terminologija | 2017 | 24

79

Αντίθετα, κατά τη σύνταξη ορολογικού λεξικού κανονιστικού τύπου, ο συντάκτης του προσανατολίζει τη δραστηριότητά του στην υλοποίηση της κανονιστικής ή ρυθμιστικής λειτουργίας του ειδικού λεξικού, βασιζόμενος σε εντελώς διαφορετικές μεθοδολογικές αρχές: 1) στο λημματολόγιο ορολογικού λεξικού κανονιστικού τύπου περιλαμβάνονται μόνο εκείνες οι ορολογικές μονάδες των οποίων το εννοιολογικό περιεχόμενο έχει ήδη προσδιοριστεί αυστηρά, δηλαδή εκείνες που διαθέτουν ήδη επιστημονικό ορισμό. Όπως εύστοχα παρατήρησε σχετικά ο αυστροαμερικανός ερευνητής Όιγκεν Ρόζενστοκ-Χίσι, «ο ορισμός είναι η τελευταία λέξη του ανθρώπου στη σειρά των λέξεων που αφιερώνει στο αντικείμενό του» (Розеншток-Хюсси 1994: 96)· 2) στο ορολογικό λεξικό κανονιστικού τύπου είναι επιθυμητό να υποδεικνύεται για κάθε λημματική μονάδα η θέση της στο αντίστοιχο κλαδικό ορολογικό σύστημα, το οποίο με τη σειρά του συνιστά ένα ορισμένο σύστημα εννοιολογικής γνώσης για τον κόσμο και τη γλώσσα: «Το ορολογικό σύστημα, ως σύνολο, αντανακλώντας μια συγκεκριμένη εννοιοσφαίρα, διαμορφώνεται όχι μόνο ως σύνολο μονάδων, αλλά και ως ένα σύνολο πολύ σύνθετου πλέγματος γνώσεων, στο οποίο αλληλεπιδρούν διαφορετικοί τύποι γνώσης για τον κόσμο και τη γλώσσα, συνδεδεμένοι με την ανάπτυξη της ανθρώπινης σκέψης» (Новодранова 2009: 93). Η εφαρμογή από τον συντάκτη ορολογικού λεξικού κανονιστικού τύπου των παραπάνω μεθοδολογικών αρχών στην ορογραφική του δραστηριότητα οδηγεί σε αυστηρή επιλογή, για το λημματολόγιο του λεξικού, ειδικού λεξιλογίου με υψηλό βαθμό τυποποίησης και σαφώς καθορισμένη σημασιολογική υπόσταση, το οποίο σπάνια υπερβαίνει τις μία έως δύο χιλιάδες λημματικές μονάδες.

Ως δεύτερο συστημικό θεμέλιο για τη διαμόρφωση μιας ενιαίας θεωρίας της ορολογίας, της ορολογικής επιστήμης και της ορογραφίας πρέπει να θεωρηθεί η ανεπιφύλακτη συμμόρφωση όλων των εκπροσώπων της ορολογικής επιστήμης με την επιτακτική απαίτηση να διακρίνονται, αφενός, τα κατεξοχήν επιστημονικά, τεχνικά και επιχειρηματικά κείμενα και, αφετέρου, τα λεξικογραφικά και μεταγλωσσικά κείμενα αναφοράς. Παρεμπιπτόντως, πριν από 10 χρόνια ο γνωστός Ρώσος ορολόγος Βλαντίμιρ Μ. Λέιτσικ (2007: 11) διαίρεσε όλα τα επιστημονικά, τεχνικά και επιχειρηματικά κείμενα σε τρεις ομάδες: χρησιμοποιούντα όρους, όπως, για παράδειγμα, άρθρα ανασκόπησης, μονογραφίες και επιχειρηματικά έγγραφα· σε καταγράφοντα όρους

80

Вячеслав Щербин

Функции специальной лексикографии в общенациональной системе «наука–технологии–инновации»

τικές, για παράδειγμα, λεξικά και εγχειρίδια αναφοράς, και οροδημιουργικά, μεταξύ των οποίων ερευνητικά άρθρα στα οποία ο συγγραφέας παρουσιάζει για πρώτη φορά τα αποτελέσματα των πειραμάτων, των γενικεύσεων κ.λπ. Ωστόσο, αν βασιστούμε στα επιτεύγματα μιας τόσο νέας επιστήμης όπως η γλωσσοσημειωτική, η προαναφερθείσα εξαιρετικά ενδιαφέρουσα κειμενική ταξινόμηση του V.M. Leichik μπορεί να περιοριστεί σε δύο τύπους κειμένων: αφενός, επιστημονικά, τεχνικά και επιχειρηματικά κείμενα γραμμικού χαρακτήρα· αφετέρου, λεξικογραφικά κείμενα αναφοράς μεταγλωσσικού, μη γραμμικού χαρακτήρα.

Ως επιχείρημα υπέρ του απλούστερου συστήματος ταξινόμησης κειμένων που προτείναμε, θα αναφερθούμε στο διδακτικό εγχειρίδιο του S. V. Grinev Основы семиотики (2003), στο οποίο υπογραμμίζεται η στενή σύνδεση των σύγχρονων κατευθύνσεων της γλωσσολογικής επιστήμης με τα βασικά προβλήματα και τις αρχές της σημειωτικής: «Κατά τις δεκαετίες 1980–1990 διαμορφώθηκε μια σειρά επιστημών και κατευθύνσεων που συνδέονται με τη σημειωτική προβληματική – ορολογία, ορογραφία, επικοινωνιακή γλωσσολογία, γνωστική ψυχολογία και γλωσσολογία<...>» (Grinev 2003: 20). Κατά τη γνώμη του S. V. Grinev (2003: 30–31),

«η εφαρμογή σημειωτικών αρχών σε διάφορους τομείς της έρευνας αποδείχθηκε ιδιαίτερα παραγωγική. Στη γλωσσολογία, όπου εμφανίστηκε ένας ειδικός οριακός κλάδος – η γλωσσοσημειωτική, η μελέτη των γλωσσικών μονάδων σε τρεις πτυχές – τη σημασιολογική, τη μορφική και τη λειτουργική – κατέστη δυνατή σε όλα τα επίπεδα της γλώσσας, από το φώνημα έως τα κείμενα <...>, συνέβαλε στη συστηματικότητα της γλωσσολογικής έρευνας και διεύρυνε σημαντικά το οπλοστάσιο των μεθόδων μελέτης της γλώσσας».

Για να καταδείξουμε την αλήθεια αυτού του ισχυρισμού αναφορικά με κείμενα διαφορετικών ειδών, θα πραγματοποιήσουμε συγκριτική ανάλυση των σημειωτικών χαρακτηριστικών των λεξικογραφικών κειμένων αναφοράς (μη γραμμικών) και των συνηθισμένων κειμένων (λογοτεχνικών, επιστημονικών, δημοσιογραφικών, επιχειρηματικών και άλλων) γραμμικού χαρακτήρα, σύμφωνα με τα τρία κριτήρια που αναφέρθηκαν παραπάνω – το σημασιολογικό, το μορφικό και το λειτουργικό.

Κατά παράδοση, θα αρχίσουμε τη συγκριτική ανάλυση των εν λόγω κειμένων διαφορετικών ειδών με τα μορφικά χαρακτηριστικά τους. Ένα από αυτά τα χαρακτηριστικά είναι ο τίτλος ή η επικεφαλίδα του κειμένου. Κατά κανόνα, τα λεξικογραφικά κείμενα αναφοράς διαφέρουν σημαντικά ως προς αυτό το γνώρισμα από κείμενα άλλων ειδών, καθώς οι τίτλοι τους περιλαμβάνουν ορολογικές μονάδες (λεξικό, εγκυκλοπαίδεια,

Terminologija | 2017 | 24

81

εγχειρίδιο αναφοράς, γλωσσάριο, ευρετήριο κ.ά.), οι οποίες υποδεικνύουν άμεσα ότι τα κείμενα που κατονομάζουν ανήκουν στο είδος της λεξικογραφικής βιβλιογραφίας αναφοράς. Η περίσταση αυτή έδωσε στον αντεπιστέλλοντα μέλος της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών Yuri N. Karaulov λόγο να υποθέσει ότι «η υφιστάμενη τυπολογία των λεξικών είναι σε μεγάλο βαθμό τυπολογία των τίτλων τους» (Karaulov 1981: 43).

Ωστόσο, αν επιχειρήσουμε να χρησιμοποιήσουμε τις παραπάνω ορολογικές μονάδες από τους τίτλους των λεξικογραφικών κειμένων αναφοράς (λεξικό, εγκυκλοπαίδεια, εγχειρίδιο αναφοράς, γλωσσάριο, ευρετήριο κ.ά.) ως λέξεις-κλειδιά αναζήτησης, προκειμένου να εντοπίσουμε αντίστοιχα λεξικογραφικά κείμενα αναφοράς στον εικονικό χώρο του Διαδικτύου ή στους ηλεκτρονικούς καταλόγους μεγάλων βιβλιοθηκών, σύντομα θα διαπιστώσουμε ότι η χρήση ενός τέτοιου μορφικού δείκτη, όπως ο τίτλος του κειμένου, δεν αποδίδει πάντοτε το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα. Για παράδειγμα, η χρήση της λέξης-κλειδιού λεξικό επέτρεψε να εντοπιστεί στον εικονικό χώρο όχι μόνο το ειδικό Словарь ветров του Leonid Z. Prokh (1983), στο οποίο παρατίθενται αλφαβητικά φυσικοεπιστημονικές περιγραφές διαφόρων τύπων ανέμων που πνέουν σε διάφορες περιοχές του πλανήτη, αλλά και το βιβλίο λυρικής ποίησης του ποιητή του Κιέβου Yuri Mezenko Словарь ветров (1986), το οποίο δεν σχετίζεται ούτε μορφικά ούτε ως προς το περιεχόμενο με το είδος της λεξικογραφικής βιβλιογραφίας αναφοράς. Επιπλέον, η χρήση της λέξης-κλειδιού λεξικό επέτρεψε να εντοπιστεί το λογοτεχνικό μυθιστόρημα του Άγγλου συγγραφέα Lawrence Norfolk Словарь Лампиера (1996), το λογοτεχνικό μυθιστόρημα του Σέρβου συγγραφέα Milorad Pavić Хазарский словарь (1989) και πολλά άλλα λογοτεχνικά έργα, τα οποία χρησιμοποιούν για την οργάνωση του κειμενικού τους χώρου μόνο την εξωτερική μορφή ενός λεξικού και, επομένως, σχετίζονται με το είδος της λεξικογραφικής βιβλιογραφίας αναφοράς μόνο έμμεσα.

Κατά ανάλογο τρόπο, η χρήση της λέξης-κλειδιού εγκυκλοπαίδεια κατά την αναζήτηση λεξικογραφικών κειμένων αναφοράς επέτρεψε να εντοπιστούν όχι μόνο πραγματικές εγκυκλοπαιδικές εκδόσεις, αλλά και το βιβλίο απομνημονευμάτων του Valentin Rich Я – Энциклопедия (2006), καθώς και πολλές άλλες παρόμοιες εκδόσεις, οι οποίες δεν έχουν άμεση σχέση με το είδος των λεξικογραφικών κειμένων αναφοράς. Όλα τα παραπάνω μας επιτρέπουν να συμπεράνουμε ότι, χρησιμοποιώντας έναν τέτοιο μορφικό δείκτη όπως ο τίτλος του κειμένου, δεν είναι δυνατόν να διαχωρίσουμε με απόλυτη βεβαιότητα τα λεξικογραφικά

82

Вячеслав Щербин

Функции специальной лексикографии в общенацио-нальной системе «наука-технологии-инновации»

τα κείμενα αναφοράς από τα κείμενα άλλων ειδών. Συνεπώς, η τυπολογία των ονομασιών των λεξικών δεν μπορεί να χρησιμεύσει ως βάση για την επιστημονική ταξινόμησή τους.

Σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό, η ιδιαιτερότητα των λεξικογραφικών κειμένων αναφοράς αναδεικνύεται με τη χρήση ενός τέτοιου περιεχομενικού κριτηρίου, όπως είναι ο τρόπος οργάνωσης του εννοιολογικού τους περιεχομένου. Σε αντίθεση με τα συνήθη κείμενα (λογοτεχνικά, επιστημονικά, δημοσιογραφικά, επιχειρηματικά και άλλα), στα οποία είναι χαρακτηριστικές η αφηγηματικότητα, η γραμμικότητα και η συντακτική συνοχή, ο κειμενικός χώρος των σύγχρονων λεξικών και εγχειριδίων αναφοράς οργανώνεται με βάση θεμελιωδώς διαφορετικές σημειωτικές αρχές (υπερκειμενικότητα, μη γραμμικότητα, ποικιλία τρόπων λεξικογραφικής συνδεσιμότητας κ.ά.) (Щербин 2002). Ειδικότερα, αν το περιεχόμενο οποιουδήποτε συνήθους κειμένου, από δομική άποψη, συνιστά «μια μακριά σειρά συμβόλων, που διαβάζεται προς μία κατεύθυνση» (Морозов, Тихомиров, Хрусталев 1997: 56), το περιεχόμενο των λεξικογραφικών κειμένων αναφοράς μπορεί να οργανώνεται αλφαβητικά (κατά την κανονική ή αντίστροφη σειρά) βάσει της γραμματικής μορφής των τίτλων των λημμάτων, κατά θέματα (ιδέες), κατά οικογένειες λέξεων, βάσει των γραμματικών χαρακτηριστικών των λέξεων-τίτλων, των γενετικών χαρακτηριστικών τους, της χρονολογίας εμφάνισής τους στη γλώσσα, με συμβατική αριθμητική αρίθμηση (απλή, διπλή κ.ο.κ.) και σύμφωνα με πολλές άλλες οργανωτικές αρχές. Αυτή η ποικιλία λεξικογραφικών προσεγγίσεων για την οργάνωση του κειμενικού χώρου του λεξικού αποτελεί την καλύτερη απόδειξη ότι «η σειρά διάταξης του υλικού σε μια έκδοση αναφοράς <...> έχει καθοριστική σημασία στο σύνολο των αρχικών δεδομένων για τον σχεδιασμό του βιβλίου» (Адамов, Кричевский 1981: 10).

Ταυτόχρονα, η εκδοτική πρακτική των τελευταίων δεκαετιών δείχνει ότι, αναζητώντας νέες μορφές έκφρασης, οι συγγραφείς συνήθων κειμένων καταφεύγουν όλο και συχνότερα στη χρήση λεξικογραφικών τρόπων οργάνωσης του κειμενικού χώρου των λογοτεχνικών, επιστημονικών και άλλων έργων που δημιουργούν. Ως παράδειγμα, ας αναφέρουμε το γυναικείο μυθιστόρημα της Μάσα Τσάρεβα Μосковский бестиарий. Болтовня бронетенетки (2007), στο οποίο η σειρά των ενοτήτων ακολουθεί την αλφαβητική σειρά των τίτλων τους, γεγονός που, ωστόσο, δεν διαταράσσει καθόλου τη συνολική νοηματική ενότητα του λογοτεχνικού έργου ούτε μεταβάλλει την ειδολογική του ένταξη. Σε αυτήν

Terminologija | 2017 | 24

8 3

τη συνάφεια, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι η χρήση ενός τέτοιου περιεχομενικού κριτηρίου, όπως ο τρόπος οργάνωσης του εννοιολογικού περιεχομένου του κειμένου, επίσης δεν μπορεί να εγγυηθεί με απόλυτη βεβαιότητα τον αλάνθαστο διαχωρισμό των λεξικογραφικών κειμένων αναφοράς από τα συνήθη έργα (λογοτεχνικά, επιστημονικά και άλλα).

Όσα αναφέρθηκαν παραπάνω εξηγούν γιατί οι εκδότες βιβλίων, οι βιβλιοθηκονόμοι, οι βιβλιολόγοι και άλλοι ερευνητές κειμένων χρησιμοποιούν κατά την ταξινόμησή τους, πέρα από τα τυπικά και τα περιεχομενικά κριτήρια, και ένα λειτουργικό κριτήριο. Ειδικότερα, ιδού τι γράφει για την κύρια λειτουργία των συνήθων γραμμικών κειμένων ένας από τους πρώτους σχεδιαστές εγχώριων συστημάτων υπερκειμένου, ο Μάρτιν Μ. Σουμπότιν (1993: 39–40):

«<...> η κύρια λειτουργία του γραμμικού κειμένου νοούνταν και νοείται ως παρουσίαση, αναπαράσταση ενός ήδη υπάρχοντος νοήματος. Εδώ πρόκειται για την παρουσίαση του νοήματος ως ενιαίου, ως ενός σχετικά ολοκληρωμένου όλου. Το βιβλίο παρουσιάζει και διαμορφώνει το περιεχόμενό του ως κάτι συνολικό, κλειστό, «τυλιγμένο σε εξώφυλλο». Γι’ αυτό ακριβώς το περιεχόμενο παρουσιάζεται με τη μορφή μιας ενιαίας ιεραρχικής δομής. Σε αυτό έγκειται το βαθύτερο νόημα της γραμμικότητας. Πράγματι, η πληρέστερη ιεράρχηση επιτυγχάνεται ακριβώς με τη γραμμική διάταξη, όταν κάθε στοιχείο καταλαμβάνει μία και μοναδική, αυστηρά καθορισμένη θέση – μετά από κάτι, πριν από κάτι. Η ιεραρχική διάταξη και η ακολουθία των στοιχείων του κειμένου που φέρουν νόημα προσανατολίζουν στην πρόσληψη του περιεχομένου του ως ενιαίου, οργανωμένου όλου, αποκλείοντας και μην επιτρέποντας την είσοδο στο κείμενο όλων των παρακλάδων της σκέψης, όλων των πιθανών διαδρομών της, που δεν εντάσσονται σε αυτή την οργάνωση».

Τα λεξικογραφικά κείμενα αναφοράς επιτελούν μια εντελώς διαφορετική λειτουργία:

«Οι εκδόσεις αναφοράς είναι ειδικά προσαρμοσμένες για τη γρήγορη αναζήτηση και πρόσληψη των πληροφοριών (στοιχείων) που χρειάζεται ο αναγνώστης. Με άλλα λόγια, δεν προορίζονται για συνεχή, από την αρχή ως το τέλος ανάγνωση, αλλά για επιλεκτική ανάγνωση, και σε αυτό ακριβώς διαφέρουν θεμελιωδώς από εκδόσεις άλλων τύπων. Αυτό το χαρακτηριστικό αποτελεί μία από τις βασικές αρχές σε όλα τα στάδια δημιουργίας μιας έκδοσης αναφοράς. Σε αυτό βασίζονται όχι μόνο η αρχή της τυπογραφικής διαμόρφωσης του βιβλίου και η δομή του περιεχομένου των εικόνων, αλλά και η γλωσσική δομή του βιβλίου» (Адамов, Кричевский 1981: 8).

Έτσι, ενώ τα συνήθη κείμενα επιτελούν κυρίως επικοινωνιακές, δημιουργικές (δημιουργικότητας) και σωρευτικές λειτουργίες (Лотман 2000: 155–163), τα λεξικογραφικά κείμενα αναφοράς επιτελούν πρωτίστως υπηρεσιακή, αναζητητική λειτουργία.

84 Вячеслав Щербин Функции специальной лексикографии в общенациональной системе «наука–технологии–инновации»

По справедливому замечанию И.С. Кудашева (2007: 46),

«Οι λειτουργίες συνήθως δεν αποτελούν το μοναδικό κριτήριο βάσει του οποίου μπορεί κανείς να διακρίνει τα λεξικογραφικά έργα από τα μη λεξικογραφικά. Κατά κανόνα, οι λειτουργίες επηρεάζουν τόσο το περιεχόμενο όσο και τη δομή του έργου. Ωστόσο, στις δύσκολες, οριακές περιπτώσεις, όταν τα έργα είναι παραπλήσια τόσο ως προς το περιεχόμενο όσο και ως προς τη δομή, καθοριστικό ρόλο διαδραματίζουν ακριβώς οι λειτουργίες της έκδοσης. Για παράδειγμα, τα γλωσσικά θησαυροφυλάκια, δηλαδή λεξικά που αποτυπώνουν λογικές, συνειρμικές και άλλες σχέσεις μεταξύ λέξεων και προορίζονται για την εργασία με τη γλώσσα, θα τα κατατάσσαμε στα λεξικά. Αντιθέτως, δεν είμαστε διατεθειμένοι να θεωρήσουμε λεξικά τα θησαυροφυλάκια ανάκτησης πληροφοριών, τα οποία περιέχουν παρόμοιες πληροφορίες, αλλά προορίζονται για τη σωστή διαμόρφωση ερωτημάτων αναζήτησης σε συστήματα ανάκτησης πληροφοριών. Παρόμοια έργα σχετίζονται μόνο έμμεσα με τη γλωσσολογία και η ορθή σύνταξή τους είναι αδύνατη χωρίς τη συμμετοχή ειδικών στην ανάκτηση πληροφοριών. Επομένως, θεωρούμε ότι οι λειτουργίες αποτελούν ένα από τα σημαντικότερα κριτήρια διάκρισης των λεξικών από άλλους τύπους έργων αναφοράς, κριτήριο από το οποίο απορρέουν και όλες οι υπόλοιπες διαφορές. Η βασική λειτουργία του λεξικού συνίσταται στο ότι παρέχει κυρίως πληροφορίες σχετικές με την ερμηνεία, τη χρήση ή την αντικατάσταση των σημείων που περιέχονται στο αριστερό μέρος».

Ταυτόχρονα, ακριβώς η διαφορά στις επιτελούμενες λειτουργίες εξηγεί γιατί τα επιστημονικά, λογοτεχνικά και επιχειρηματικά κείμενα εκδίδονται υποχρεωτικά ως αυτοτελή βιβλία, ενώ τα λεξικογραφικά κείμενα αναφοράς εκδίδονται συχνά ως βοηθητικές εκδόσεις ενσωματωμένες σε βιβλία ή δημοσιευμένες μαζί με άρθρα. Όπως το διατύπωσε αφοριστικά ο Ρώσος ερευνητής Eduard L. Prizmant για τέτοιες λεξικογραφικές εκδόσεις αναφοράς που συνοδεύουν βιβλία, το βοηθητικό δεν σημαίνει δευτερεύον (Призмант 1995). Σήμερα δεν χωρεί πλέον αμφιβολία ότι το μερίδιο των μη γραμμικών κειμένων (λεξικών, εγκυκλοπαιδειών, εγχειριδίων αναφοράς, ευρετηρίων και άλλων υπερκειμένων) στο σύνολο των κειμένων διαφόρων ειδών που εκπροσωπούν έναν εθνικό πολιτισμό θα αυξάνεται διαρκώς, διασφαλίζοντας έτσι την ενότητα και την πληροφοριακή προσβασιμότητα του πολιτισμού αυτού. Ακριβώς η συνειδητοποίηση της αυξανόμενης σημασίας της λεξικογραφικής βιβλιογραφίας αναφοράς στη ζωή της σύγχρονης κοινωνίας της πληροφορίας, καθώς και της ανάγκης μελέτης των σημειωτικών ιδιαιτεροτήτων της, συνέβαλε στη διαμόρφωση ενός μεταλεξικογραφικού πεδίου όπως η σημειωτική του λεξικού (Денисов 1980: 207) ή η λεξικογραφική σημειωτική (Степанов, Рогова 2006: 44–46). Ακριβώς στο πλαίσιο του προαναφερθέντος

Terminologija | 2017 | 24

85

πεδίου, κατά την άποψη του Pyotr N. Denisov, πρέπει να μελετηθούν «όλα τα ζητήματα σημείων του λεξικού, τα ζητήματα της μεταγλώσσας, των τρόπων καταγραφής και παρουσίασης της λεξικογραφικής πληροφορίας, <...> οι τύποι γραμματοσειρών, οι τονισμοί, τα χρώματα, οι πίνακες, τα σύμβολα, οι γραφικές απεικονίσεις που χρησιμοποιούνται στη λεξικογραφική πρακτική» (Денисов 1980: 211).

Στη Δημοκρατία της Λευκορωσίας, σημαντική συμβολή στην ανάπτυξη αυτού του μεταλεξικογραφικού πεδίου είχε ο Anatoly I. Kiselevsky, ο οποίος δημοσίευσε το 1977 τη μονογραφία Γλώσσες και μεταγλώσσες εγκυκλοπαιδειών και ερμηνευτικών λεξικών. Οι καιροί απαιτούν να προχωρήσουμε παραπέρα, διευρύνοντας αδιάκοπα το φάσμα των ειδικών λεξικών και εγχειριδίων αναφοράς που μελετώνται, τα οποία βασίζονται σε μεγάλο βαθμό σε τεχνητά συστήματα σημείων —όρους, ονομασίες, επαγγελματισμούς. Όπως εύστοχα παρατήρησε η Nina B. Mechkovskaya, αυτά τα «τεχνητά συστήματα σημείων δημιουργήθηκαν επειδή οι φυσικές γλώσσες και άλλες “αυθόρμητες” σημειωτικές δεν μπορούσαν να ανταποκριθούν σε ορισμένες από τις νέες ανάγκες επικοινωνίας που προέκυπταν» (Мечковская 2009: 35). Για τον ίδιο λόγο, κατά τη γνώμη μας, η μελέτη των σημειωτικών ιδιαιτεροτήτων των λεξικογραφικών κειμένων αναφοράς ειδικού χαρακτήρα μπορεί να συμβάλει στην προσέγγιση εξωγλωσσικών και γλωσσολογικών αντιλήψεων, χωρίς την οποία είναι αδύνατη η ταχεία πρόοδος στον τομέα της δημιουργίας ευφυών τεχνολογιών και έμπειρων συστημάτων γνώσης.

Τέλος, τρίτη συστημική βάση για τη διαμόρφωση μιας ενιαίας θεωρίας της ορολογίας, της ορολογικής επιστήμης και της ορογραφίας μπορεί, κατά τη γνώμη μας, να αποτελέσει η υποχρεωτική συνεκτίμηση, κατά τον σχεδιασμό και τη δημιουργία ειδικών λεξικών, των ιδιαιτεροτήτων της λειτουργικής δομής του εθνικού συστήματος καινοτομίας (НИС) ή, όπως αλλιώς ονομάζεται, του εθνικού συστήματος «επιστήμη–τεχνολογίες–καινοτομίες» (ОСНТИ). Ο Valery V. Goncharov αιτιολογεί ως εξής την προτίμηση για τη χρήση του τελευταίου όρου (ОСНТИ) στη Δημοκρατία της Λευκορωσίας:

«<...> παρά την εξωτερική ομοιότητα των εννοιών НИС και του συστήματος “επιστήμη–τεχνολογίες–καινοτομίες”, στην πρώτη περίπτωση ως κριτηριακή βάση λειτουργεί η στοιχειακή δομή, ενώ στη δεύτερη η λειτουργική σύνδεση. Για τη Λευκορωσία, αυτή η διάκριση είναι θεμελιώδης, καθώς, μολονότι υπάρχουν όλα τα συστατικά που χαρακτηρίζουν τα αποτελεσματικά μοντέλα НИС (εκπαιδευτικοί και επιστημονικοί οργανισμοί, οργανισμοί παραγωγής, υποδομές και διοικητικά όργανα), η αλληλεπίδρασή τους δεν είναι ακόμη βέλτιστη. <...> Κεντρικό πρόβλημα του λευκορωσικού НИС παραμένει το ανεπαρκές επίπεδο ανάπτυξής του. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι

86

Вячеслав Щербин

Функции специальной лексикографии в общенациональной системе «наука-технологии-инновации»

δεν έχουν διαμορφωθεί σταθερές αλυσίδες καινοτομίας μεταξύ των βασικών στοιχείων του, η ασυνέχεια των οποίων περιορίζει τις δυνατότητες παραγωγής πραγματικά καινοτόμων προϊόντων (κυρίως προϊόντων νέων για την παγκόσμια αγορά). <...> Αυτό απαιτεί νέο πλαίσιο δράσης και μετάβαση από προγράμματα και σχέδια δράσεων σε οδικούς χάρτες. <...> Η δομή του Οδικού Χάρτη πρέπει να περιλαμβάνει τρεις ενότητες: στοιχειακή, λειτουργική και σχεδιαστική» (Гончаров 2016: 60–62).

Κατά την άποψη του V.V. Goncharov, μόνο η αλληλένδετη λειτουργία των τριών προαναφερθεισών ενοτήτων (στοιχειακής, λειτουργικής και σχεδιαστικής) του Οδικού Χάρτη, που αποτελεί τη βάση του εθνικού συστήματος «επιστήμη–τεχνολογίες–καινοτομίες», θα διασφαλίσει την υψηλή αποτελεσματικότητα του ОСНТИ:

«Το σύστημα “επιστήμη–τεχνολογίες–καινοτομίες” θα διαμορφωθεί μέσα από νέες μορφές αλληλεπίδρασης μεταξύ ερευνητικών, υποδομικών, εκπαιδευτικών και παραγωγικών οργανισμών, με στόχο τη διεύρυνση του δικτύου συνεργασίας, τη δημιουργία πόλων ανάπτυξης και πρωτοποριακών κατευθύνσεων, στους οποίους μπορούν να επιτευχθούν τα σημαντικότερα αποτελέσματα —επιστημονικά, πρακτικά, οικονομικά και κοινωνικοανθρωπιστικά» (Гончаров 2016: 65).

Κατά τη γνώμη μας, υψηλό επίπεδο αλληλεπίδρασης μεταξύ των προαναφερθέντων οργανισμών, οι οποίοι διαφέρουν σημαντικά ως προς το προφίλ και τα καθήκοντα που επιτελούν (ερευνητικών, υποδομικών, εκπαιδευτικών και παραγωγικών), μπορεί να επιτευχθεί μόνο εφόσον η κοινή τους εργασία υποστηρίζεται από ενιαία επιστημονική και πληροφοριακή υποδομή (συμπεριλαμβανομένης μιας ενιαίας λεξικογραφικής υποδομής αναφοράς).

Με τον όρο «ενιαία λεξικογραφική υποδομή αναφοράς» δεν εννοούμε τη δημιουργία ειδικών λεξικών κοινών για όλους τους φορείς του ОСНТИ. Τέτοια κοινά ειδικά λεξικά εκδίδονται εδώ και αρκετό καιρό. Σε αυτά περιλαμβάνονται: α) πολυτεχνικά λεξικά (π.χ. РБПС 1997–1998)· β) «συνολικά» λεξικά (π.χ. РБССТ 1994)· γ) λεξικά επιστημονικού και πολιτισμικού γραμματισμού (π.χ. Hirsch, Kett, Trefil 1988; Бреннан 1997). Δυστυχώς, οι προαναφερθέντες τύποι κοινών ειδικών λεξικών δεν επιλύουν όλα τα προβλήματα που συνδέονται με τη λεξικογραφική υποστήριξη της στενής συνεργασίας οργανισμών με διαφορετικά προφίλ. Όταν μιλάμε για «ενιαία λεξικογραφική υποδομή αναφοράς» για τους φορείς του ОСНТИ, οι οποίοι διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους (ερευνητικούς, υποδομικούς, εκπαιδευτικούς και παραγωγικούς οργανισμούς), εννοούμε τη διαμόρφωση ενιαίων μεθοδολογικών θέσεων για ένα ολόκληρο σύστημα ειδικών λεξικών διαφόρων τύπων, οι επιμέρους κρίκοι του οποίου θα έχουν τη δική τους λειτουργ-

Terminologija | 2017 | 24

87

εθνικός προορισμός για την εξυπηρέτηση λεξικογραφικών αιτημάτων διαφόρων τύπων υποκειμένων του ОСНТИ.

Για παράδειγμα, στα ΕΣΚ των ανεπτυγμένων χωρών του κόσμου διακρίνονται, κατά κανόνα, τρία κύρια τμήματα: α) το τμήμα παραγωγής (απόκτησης) γνώσεων, το οποίο περιλαμβάνει τη θεμελιώδη επιστήμη και την εφαρμοσμένη έρευνα· β) το τμήμα μετάδοσης γνώσεων, βάση του οποίου αποτελεί η εκπαίδευση, που συσσωρεύει κάθε είδους επιστημονικές γνώσεις και διασφαλίζει τη διάδοσή τους μέσω ενός συστήματος εκπαιδευτικών ιδρυμάτων διαφόρων τύπων και βαθμίδων· γ) το τμήμα αξιοποίησης γνώσεων, το οποίο διασφαλίζει την παραγωγή αγαθών και την παροχή υπηρεσιών με βάση τις αποκτηθείσες γνώσεις (Иванов 2015: 191–193). Παράλληλα, οι φιλολογικοί και ορολογικοί οργανισμοί αυτών των χωρών καταρτίζουν ειδικά λεξικά για κάθε τμήμα του ΕΣΚ, τα οποία επιτελούν συγκεκριμένες λειτουργίες:

α) στο πλαίσιο του τμήματος παραγωγής (απόκτησης) γνώσεων, τέτοια ειδικά λεξικά επιτελούν πληροφοριακές, απογραφικές, καταγραφικές, γνωστικές, ονομασιολογικές, κωδικοποιητικές, δομικογλωσσικές και παρόμοιες λειτουργίες (πρόκειται για πολυτεχνικά και συνοπτικά λεξικά· λεξικά επιστημονικού γραμματισμού· γενικά επιστημονικά λεξικά και εγχειρίδια αναφοράς· ολοκληρωμένα εννοιολόγια κ.ά.)·

β) οι εκπρόσωποι του τμήματος μετάδοσης γνώσεων καταρτίζουν και χρησιμοποιούν ειδικά λεξικά, μέσω των οποίων υλοποιούνται εκπαιδευτικές, επικοινωνιακές, ταξινομικές, διαμόρφωσης νοοτροπίας, ιδεολογικές και παρόμοιες λειτουργίες (πρόκειται για καθολικές εγκυκλοπαίδειες· εκπαιδευτικά, μεταφραστικά, ερμηνευτικά και γενικά επιστημονικά ορολογικά λεξικά· γενικά επιστημονικά και στενά διεπιστημονικά εννοιολόγια· λεξικά πολιτισμικού γραμματισμού κ.ά.)·

γ) στο πλαίσιο του τμήματος αξιοποίησης γνώσεων καταρτίζονται και χρησιμοποιούνται ειδικά λεξικά που επιτελούν τις ακόλουθες λειτουργίες: πληροφοριακές, εξειδικευτικές, ρυθμιστικές, συστηματοποιητικές και παρόμοιες λειτουργίες (πρόκειται για κλαδικά εγχειρίδια αναφοράς και εγκυκλοπαίδειες· ορολογικά πρότυπα· θησαυρούς ανάκτησης πληροφοριών· ταξινομητές, θεματικούς ευρετηριαστές, ορολογικά λεξικά συχνότητας· καταλόγους θεμάτων και προβλημάτων· βιομηχανικούς καταλόγους· καταλόγους καινοτόμων εξελίξεων κ.ά.).

Για να συγκροτήσουν τα παραπάνω ειδικά λεξικά διαφορετικών τύπων μια «ενιαία λεξικογραφική και πληροφοριακή υποδομή» για την καινοτόμο

88

Вячеслав Щербин

Функции специальной лексикографии в общенацио-нальной системе «наука-технологии-инновации»

δραστηριότητα των υποκειμένων του ОСНТИ με διαφορετικά προφίλ, πρέπει να πληρούνται δύο βασικές προϋποθέσεις:

1) η προαναφερθείσα «ενιαία λεξικογραφική και πληροφοριακή υποδομή» πρέπει να έχει συστηματικό χαρακτήρα, δηλαδή να αποτελεί ένα αλληλένδετο σύστημα ειδικών λεξικών, το οποίο διαθέτει α) κοινό εννοιολογικό πυρήνα (κατάλογο βασικών επιστημονικών εννοιών)· β) κοινό ζωνικό χώρο — σε ένα από τα τελευταία άρθρα μας ονομάσαμε αυτόν τον χώρο «Καθολικό λεξικό θεματικών επικεφαλίδων που αποτυπώνουν το εννοιολογικό συνεχές των κύριων LSP (ЯСЦ)» (Щербин 2016: 44)· γ) περιφερειακά θεματικά ορολογικά συστήματα που αλληλοσυμπληρώνονται και αποτυπώνονται σε ειδικά λεξικά και εννοιολόγια στενών επιστημονικών κλάδων. Ακριβώς το πυκνό δίκτυο υφιστάμενων πυρηνικών, ζωνικών και περιφερειακών αλληλεξαρτήσεων μεταξύ επιμέρους ειδικών λεξικών διαφορετικών τύπων τα καθιστά αναπόσπαστα μέρη ενός ενιαίου συστήματος ειδικών λεξικών·

2) η διαχείριση του λεξικογραφικού προγράμματος για την εκπόνηση και δημοσίευση επιμέρους ειδικών λεξικών, τα οποία μακροπρόθεσμα πρέπει να συγκροτήσουν ένα ενιαίο σύστημα τέτοιων λεξικών, πρέπει να ασκείται από ένα ενιαίο συντονιστικό κέντρο, ρόλο που μπορεί να αναλάβει ο αρμόδιος επιστημονικός οργανισμός του αντίστοιχου κλάδου (Κέντρο Ορολογίας, ακαδημαϊκό Τμήμα Ορολογίας, συντακτική επιτροπή ορολογικού περιοδικού κ.λπ.), με νομική προσωπικότητα.

Μόνο μια τέτοια συστημική προσέγγιση για τη δημιουργία μιας «ενιαίας λεξικογραφικής και πληροφοριακής υποδομής» για την καινοτόμο δραστηριότητα υποκειμένων του ОСНТИ με διαφορετικά προφίλ θα καταστήσει δυνατή την επίλυση του ζητήματος της εντατικοποίησης των κοινών δράσεων επιστήμης και παραγωγής, το οποίο έθεσε ο Πρόεδρος του Προεδρείου της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών της Λευκορωσίας, ακαδημαϊκός Владимир Г. Гусаков, σε στρογγυλή τράπεζα με τη διευθυντική ηγεσία των κορυφαίων επιχειρήσεων της Δημοκρατίας της Λευκορωσίας. Ειδικότερα, στην ομιλία του ακαδημαϊκού В.Г. Гусаков, με χαρακτήρα προγραμματικής διακήρυξης, σκιαγραφήθηκαν τα ακόλουθα μέτρα και στάδια για την επίλυση του εν λόγω ζητήματος:

«Για να εντατικοποιηθούν οι κοινές δράσεις επιστήμης και παραγωγής, προτείνω να συζητήσουμε σήμερα τις προοπτικές και τα αναμενόμενα αποτελέσματα μιας σειράς μέτρων που θα μπορούσαμε να λάβουμε:

Terminologija | 2017 | 24

89

1. ετήσιος σχεδιασμός κοινών δράσεων στον τομέα της επιστημονικής και τεχνικής δραστηριότητας και της καινοτομίας, διεξαγωγή επιστημονικών και οργανωτικών εκδηλώσεων·

2. δημιουργία ενιαίας διαδικτυακής πύλης «Επιστήμη–Βιομηχανία», συμπεριλαμβανομένης μιας ολοκληρωμένης βάσης δεδομένων με τις προτάσεις της επιστημονικής κοινότητας, βασισμένης στον Κατάλογο των καινοτόμων αναπτύξεών μας, καθώς και με τα αιτήματα της βιομηχανίας (επέκταση της πρακτικής του Υπουργείου Παιδείας να καταρτίζει τον λεγόμενο «Κατάλογο προβλημάτων της βιομηχανίας». Πολλοί από εσάς θυμάστε τους σοβιετικούς «καταλόγους προβλημάτων»)·

3. διαμόρφωση τεχνολογικών πλατφορμών – διαρκώς ενεργών χώρων επικοινωνίας μεταξύ παραγωγών και καταναλωτών προϊόντων έντασης γνώσης και υψηλής τεχνολογίας·

4. συγκρότηση επιστημονικών και βιομηχανικών συστάδων, λειτουργική και ενδεχομένως διαρθρωτική ενσωμάτωση επιστημονικών οργανισμών και επιχειρήσεων έντασης γνώσης των πανεπιστημίων και της ακαδημαϊκής κοινότητας σε υφιστάμενες και νεοσυσταθείσες εταιρείες συμμετοχών·

5. δημιουργία, με συμμετοχική χρηματοδότηση, κοινών επιχειρήσεων υψηλής τεχνολογίας και φορέων καινοτομικής υποδομής – κέντρων καινοτομίας, διεύρυνση του δικτύου κέντρων μεταφοράς τεχνολογίας, κοινών εργαστηρίων και κέντρων συλλογικής χρήσης· αξιοποίηση των υφιστάμενων διαύλων για τη διάδοση των επιτευγμάτων της επιστήμης και της πρακτικής, την προώθηση των αποτελεσμάτων έρευνας και ανάπτυξης, των αντικειμένων διανοητικής ιδιοκτησίας και των βιομηχανικών προϊόντων. Τουλάχιστον, αμοιβαία ενημέρωση σχετικά με τη ζήτηση και τα υφιστάμενα επιστημονικά και τεχνικά προβλήματα.

Θα τονίσω ότι σχεδόν όλα τα σημεία που αναφέρονται στην παρούσα παράγραφο μπορούν να υλοποιηθούν χωρίς πρόσθετη χρηματοδότηση. Χρειάζεται μόνο καλή θέληση και η επιθυμία να υπερβεί κανείς τα όρια των συνήθων υπηρεσιακών καθηκόντων» (Гусаков 2017: 58).

Από τον παραπάνω κατάλογο μέτρων για την εντατικοποίηση των κοινών δράσεων της επιστήμης και της παραγωγής στη Δημοκρατία της Λευκορωσίας προκύπτει ότι αρκετές διατάξεις του καταλόγου («δημιουργία ενιαίας διαδικτυακής πύλης «Επιστήμη–Βιομηχανία», συμπεριλαμβανομένης μιας ολοκληρωμένης βάσης δεδομένων με τις προτάσεις της επιστημονικής κοινότητας, βασισμένης στον Κατάλογο των καινοτόμων αναπτύξεών μας, καθώς και με τα αιτήματα της βιομηχανίας»· «σοβιετικοί κατάλογοι προβλημάτων»· «χώροι επικοινωνίας μεταξύ παραγωγών και καταναλωτών προϊόντων έντασης γνώσης και υψηλής τεχνολογίας»· «αξιοποίηση των υφιστάμενων διαύλων για τη διάδοση των επιτευγμάτων της επιστήμης και της πρακτικής»· «αμοιβαία ενημέρωση σχετικά με τη ζήτηση και τα υφιστάμενα επιστημονικά και τεχνικά προβλήματα») σχετίζονται άμεσα με τις λειτουργίες,

90

Вячеслав Щербин

Функции специальной лексикографии в общенациональной системе «наука-технологии-инновации»

τις οποίες η ειδική λεξικογραφία επιτελεί παραδοσιακά στο πλαίσιο του εθνικού συστήματος «επιστήμη–τεχνολογίες–καινοτομίες».

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η διεξαχθείσα έρευνα επιτρέπει την εξαγωγή των ακόλουθων συμπερασμάτων:

1. Υπό τις συνθήκες διαμόρφωσης της παγκόσμιας οικονομίας της γνώσης, γίνεται ολοένα και πιο προφανής η εξάρτηση του επιπέδου επιστημονικής, τεχνολογικής και καινοτομικής ανάπτυξης μιας χώρας από τον αριθμό των λεξικών και εγκυκλοπαιδικών έργων αναφοράς που εκδίδει.

2. Στο πανεθνικό σύστημα «επιστήμη–τεχνολογίες–καινοτομίες», τα ειδικά λεξικά διαφόρων τύπων επιτελούν ένα ολοένα ευρύτερο φάσμα λειτουργιών.

3. Η υλοποίηση των ακόλουθων προϋποθέσεων θα συμβάλει στην επίλυση των βασικών καθηκόντων της ειδικής λεξικογραφίας κάθε χώρας (διαμόρφωση ενιαίας θεωρίας της ορολογίας, της ορολογικής επιστήμης και της ορογραφίας· δημιουργία «ενιαίας λεξικογραφικής και πληροφοριακής υποστήριξης» της καινοτομικής δραστηριότητας φορέων του ОСНТИ διαφόρων κλάδων κ.ά.): α) χρήση ενός ενοποιημένου ορισμού του όρου λειτουργία· β) περιγραφή και συνεκτίμηση των σημειωτικών χαρακτηριστικών των ειδικών λεξικών στο πλαίσιο της ορογραφικής δραστηριότητας· γ) συνεκτίμηση της λειτουργικής δομής του πανεθνικού συστήματος «επιστήμη–τεχνολογίες–καινοτομίες» κατά τον σχεδιασμό, τη σύνταξη και τη χρήση ειδικών λεξικών.

ЛИТЕРАТУРА

Адамов Е.Б., Кричевский В.Г. 1981: Оформление справочных изданий, Москва: Книга.

Ахманова О.С. 1969: Словарь лингвистических терминов. 2-е изд., Москва: Советская энциклопедия.

Бреннан Р. 1997: Словарь научной грамотности. Пер. с англ., Москва: Мир.

Голованова Е.И. 2007: Теория профессиональной коммуникации в свете когнитивно-дискурсивной парадигмы языкознания. – Языки профессиональной коммуникации. Сборник статей участников Третьей международной научной конференции (Челябинск, 23–25 октября 2007 г.). 1, Челябинск: Энциклопедия, 29–34.

Гончаров В.В. 2016: Концептуальные подходы к созданию эффективной системы «наука–технологии–инновации» в Беларуси. – Система «наука–технологии–инновации»: методология, опыт, перспективы. Материалы Международной научно-практической конференции (Минск, 1 декабря 2016 г.), Минск: Центр системного анализа и стратегических исследований НАН Беларуси, 59–73.

Гринев С.В. 2003: Основы семиотики. Учебное пособие, Москва: МГОУ.

Гринев-Гриневич С.В. 2009: Введение в терминографию: Как просто и легко составить словарь. Учебное пособие. 3-е изд., Москва: Книжный дом ЛИБРОКОМ.

Гусаков В.Г. 2017: Выступление Председателя Президиума НАН Беларуси академика В.Г. Гусакова на круглом столе с директорским корпусом ведущих предприятий страны. – Аксиосфера белорусской

Terminologija | 2017 | 24

91

науки и пути ее совершенствования. Сб. докл., выступлений, публикаций в СМИ, приветственных и вступ. слов Предс. Президиума НАН Беларуси В.Г. Гусакова, Минск: Беларуская навука, 55–58.

Данильян О.Г., Панов Н.И. (общ. ред.) 2005: Современный словарь по общественным наукам, Москва: Изд-во Эксмо.

Денисов П.Н. 1980: Лексика русского языка и принципы ее описания, Москва: Русский язык.

Дубичинский В.В. 2013: Лексикография украинского языка: прошлое и настоящее. – Славянская лексикография. Международная коллективная монография, Москва: Издательский центр “Азбуковник”, 251–309.

Иванов В.В. 2015: Инновационная парадигма XXI. 2-е изд., Москва: Наука.

Караулов Ю.Н. 1981: Лингвистическое конструирование и тезаурус литературного языка, Москва: Наука.

Кудашев И.С. 2007: Проектирование переводческих словарей специальной лексики, Helsinki: Helsinki University Translation Studies.

Лейчик В.М. 2007: Три возраста термина. – Terminologija 14, 10–19.

Лотман Ю.М. 2000: Семиосфера, Санкт-Петербург: Искусство-СПБ.

Мечковская Н.Б. 2009: История языка и история коммуникации: от клинописи до Интернета. Курс лекций по общему языкознанию, Москва: Флинта; Наука.

Морозов В.П., Тихомиров В.П., Хрусталев Е.Ю. 1997: Гипертексты в экономике. Информационная технология моделирования. Учебное пособие, Москва: Финансы и статистика.

Новодранова В.Ф. 2009: Роль обыденного знания в формировании научной картины мира. – Термино-логия и знание. Материалы I Международного симпозиума (Москва, 23–24 мая 2008 г.), Москва: Институт русского языка им. В.В. Виноградова РАН, 89–93.

Призмент Э.Л. 1995: Вспомогательные, но необходимые: Об указателях к содержанию новых книг. – Книжное дело 1, 56–59.

Прох Л.З. 1983: Словарь ветров, Ленинград: Гидрометеоиздат.

РБПС 1997–1998: Русско-белорусский политехнический словарь. В 2 т., Минск: Беларуская навука.

РБССТ 1994: Русka-беларускі слоўнік сельскагаспадарчай тэрміналогіі, Мінск: Ураджай.

Розеншток-Хюсси О. 1994: Речь и действительность. Пер. с нем., англ., Москва: Лабиринт.

Степанов Ю.С., Рогова Н.В. 2006: Новое общеевропейское явление «лексикографической семиотики». С особым вниманием к польскому опыту проф. Я. Вавжиньчика. – Вопросы филологии 2, 44–46.

Субботин М.М. 1993: Теория и практика нелинейного письма (взгляд сквозь призму «грамматологии» Ж. Деррида). – Вопросы философии 3, 36–45.

Татаринов В.А. 2006: Общее терминоведение. Энциклопедический словарь, Москва: Московский Лицей.

Шчербин В.К. 2011: Структура беларускай спецыяльнай лексікаграфіі. – Лексікаграфічны бюлетэнь 20, 141–152.

Щербин В.К. 2002: Словарные истоки практики нелинейного письма. – Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Сер. 4, Минск, 28–33.

Щербин В.К. 2010: Терминография и специальная концептография. – Leksikografija ir leksikologija. Jono Kriuo 100-osioms gimimo metinėms, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 377–390.

Щербин В.К. 2016: Роль словарей предметных рубрик в систематизации и развитии современной терминографии. – Terminologija 23, 29–51.

Hirsch E.D., Kett J.F., Trefil J.1988: The Dictionary of Cultural Literacy, Boston: Houghton Mifflin Company.

SPECIALIOSIOS LEKSIKOGRAFIJOS FUNKCIJOS NACIONALINĖJE SISTEMOJE „MOKSLAS–TECHNOLOGIJOS–INOVACIJOS“

Straipsnyje nagrinėjamos termino, specialiųjų žodynų ir pagrindinių specialiosios leksikografijos krypčių funkcijos. Pateikiami vieningos terminologijos, terminotyros ir terminografijos teorijos plėtojimo sisteminių pagrindų paieškos rezultatai. Pagrindžiama išvada, kad a) unifikuotos termino funkcija apibrėžties naudojimas, b) specialiųjų žodynų semiotinių ypatybių apibūdinimas ir c) atsižvelgimas į sistemos „mokslas–technologijos–inovacijos“ funkcinę struktūrą gali padėti spręsti svarbiausius šiuolaikinės terminografijos uždavinius.

92

Вячеслав Щербин

Функции специальной лексикографии в общенацио-нальной системе «наука–технологии–инновации»

THE FUNCTIONS OF SPECIAL LEXICOGRAPHY IN THE NATION-WIDE SYSTEM

SCIENCE–TECHNOLOGIES–INNOVATIONS

The functions of the term, special dictionaries and main directions of special lexicography are considered in the article. The results of the search for systemic substantiation for elaboration of the single theory of terminology, science of terminology, and terminography are presented. The following conclusions are substantiated: a) the use of a unified definition of the term function; b) the description of semiotic peculiarities of special dictionaries, as well as c) factoring in the functional structure of the nation-wide system science–technologies–innovation in the process of designing of special dictionaries will facilitate the solution of the key objectives of modern special lexicography.

Gauta 2017-11-21

Вячеслав Константинович Щербин Центр системного анализа и стратегических исследований Национальная академия наук Беларуси ул. Академическая, 1, 220072, г. Минск, Республика Беларусь Эл. почта: [email protected]

Terminologija | 2017 | 24

93