Pirmajai spausdintai lietuvių kalbos gramatikai – 370 metų
Full text
jūRatė PajėDienė. Nella prima stampaditai gramatikai della lingua litauia 370 anni 245 oRciD id: orcid.org/0000-0003-1542-2866 moksLinių tyRimų kRyPtys: senosios and dabartinės JŪRATĖ PAJĖDIENĖ Lietuvių kalbos institutas lietuvių kalbos sintaksė, semantika ir pragmatika, etnolingvistika, historia Lietuvos kultūros ir bažnytinių tekstų. Doi: doi.org/10.35321/bkalba.2023.96.14 PiRmajai sPausDintai CaLbos gRamatikai 370 anni Danielius kleinas (1609 05 301666 11 28) è considerato uno degli icilistici Xvii a. creatori della raštija Lituani. egli fu e primi stampdinti linguaggi lituani gramatica di, scritytus latyniškai i vokiškai (karaliaučius, 1653 e 1654), autore, e in uno pubblicinio sudėtų liuteroniškojo giesmyno e maldyno (karaliaučius, 1666) organizzatore. D. kleino preparati Naujų giesmių knygų ir Naujų labai privalingų ir dūšioms naudingų maldų knygelių ilgalaikį pripažinimą liudija keliasdešimt kartų pakartoti, successivamente più o meno sopplettati, questo konvoliuto edizioni1. Grammatica Litvanica e Compendium Litvanico-Germanicum2 della lingua Lituania2 sono state preparate panašiu tempo come giesmynas (ir maldynas)3, ma precedentemente uscpinte. la necessità di questi stampa e effetto misurotino quanto diversamente non tiraggiis, e grammaticale descrizione e iliustracine materiale riptojim nei successivi linguistici lavori grammatici e dizionari. tale sclaidos direzioneì confermato e 370-ųjų D. kleino grammatica Grammatica Litvanica (1653) uscita di anniversari praga 2023 m. novembre 29 d. Lituvians lingua instituto bibliotekoe avvenuto dello instituto Raštijos patrimonio centro di ricerche sorengtas moks1 Žr. kaunas Domas. Mažosios Lietuvos knyga. Lietuviškos knygos raida 15471940, 1996, vilnius: baltos lankos, 167169. 2 questi gratikų fotograffuotinius testi e lietuviškus vertimus sr. Pirmoji lietuvių kalbos gramatika, 1957, vyr. red. j. balčikonis, b. Larinas, vilnius: valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla (toliau išnašose PLkg), elettronici perrašus žr. https://seniejirastai.lki.lt (tekstus rengė mindaugas šinkūnas, konkordancijos mindaugas šinkūnas ir vytautas zinkevičius, 2011). 3 D. kleinas dedicazione kunigaikščiui jurgiui wilhelmui indicodo Dievo malone completigtą darbą, precisamente: lietuvių kalbos gramatiką ir bažnytinių giesmių knygelę (plg.: Absolutum itaqve per DEI gratiam laborem, qvi est Grammatica Litvanica [...]; hymnis qvàm plurimis adaucto Ecclesiasticarum Cantionum libello) sr. PLkg 74; 401402.
246 benDRinė kaLba | 96 linis seminario Danieliaus Kleino grammaticos della lingua lituanea: XVIIXIX a. autori dialogo e linguvistinių idėjų slinktys, anche mostra Lituanistinis Danieliaus Kleino lascita e le sue ricerche4. seminà di benvenimento parola cominciò Lituvians kalbos instituto (Lki) direktorė albina auksoriūtė. Prominutavi kleino grammatikų importanza raidai linguotyros litavians, lei ha anche menzionato e norminamąją pierwszą liteviškos gramatikatos prigimtą. La prima presentazione del seminario era destinata a Danieliaus kleino persona e nuovi a fatti della sua biografia discutere. birutė triškaitė (Lki) seminario presentò ai partecipanti e agli ascoltatori con nuova scoperta archivine materiale (tema della notizia Danielius Kleinas: cosa nuova caseja archyvai?). Prominentata di viktoro Falkenhahno (1941), Domo kauno (1998), Liucijos citavičiūtės (2009), Lianeės klein (2009, 2010) pubblicuoti archivini fonti, relatrice discusse in diverse istituzioni di memoria (tai berlyne esistenti Prussia cultura eredità slaptasis statale e centrinis evangelikų archyvai, così come polonesi statalis archyvas olštyne) documenti D. klein, tecchi non solo sui nuovi documenti già noti, ma anche sui nuovi. Sulla base di diverse fonti, non smettendo di menzionare e johanno jacobo Quandto manoscritto Preußische Presbyterologie (prije 1772) record, b. triškaitė ha raccontato e di D. kleino kilmę, la sua creata famiglia: Danielius era rappresentante della terza generazione di sacerdoti, i suoi genitori balthasar kleins e gertruda mirwald si sposokė Schön 1595 m., paternė 1608 m., a Danieli non ancora nati; Danielius stesso è stato sposato due volte: con la prima moglie anna klemm suscitò setteneto figli uno figlio e sešių figlie, con la seconda moglie anna casseburg una dukters5. Pranešėja ha anche attirato l'attenzione sul modo di vita di sėslų D. kleino (eccyrus devynerius anni di studi karaliaučiuje, egli costantemente viveva tilžėje) e ha raccontato della sua attività creativa, che sietina non solo con la preparim dei due grammatici, giesmyno e maldyno dei suddetti stampini, ma anche con il test del testo della biblia jono bretkūno (po 1638) e (pa)tu dvikalynu (rengapie Xvii a mid.). La Pronuncia mostrava anche attualmente la più precoce laikytina il 29 giugno 1637 D. kleino autogra4 ai partecipanti e agli ospiti del seminario è stata presentata appositamente dedicata ai 370° anniversari di uscita della grammatica Grammatica Litvanica di D. kleino, fornendo questa grammatica e la sua trumosa versione Compendium Litvanico-German 5 vacicum sulietuvintus nominalis. cfr. [rašlovas birži 1990]. Aleksandrynas. T. 1: XVIXVII amžiai, 2a (fotografato) edizione, vilnius: Lietuvos kultūros fondas, 302. ir D. kleino kūrybiniam palikimui tirti skirtus straipsnius, knygas ir specialius rinkinius. Parodą parengė birutė triškaitė ir ugnė baronienė.
jūRatė PajėDienė. Nella prima stampadita grammatica della lingua lituana 370 anni 247 fą e le sue figterì gertrudas (1643), catharinos (1644), Dorotheos (1651), marios (1665) e sūnaus Danieliaus (1646) testificanti le date (krikšto) di nascita (krikšto) dei libri dei bažnytinių metrikų, racconjo una nuova registrazione trovata nedatuata Dotą kleino laišką, bylo įsivaizdui, che il suo autore abbia vissuto in denaro (buvęs skiturin, be to to to, turęs du sklypus), conoscino su tilvii, brėžiniu a mitturio della strada e sklypų išsidėstį, e permettean Dikian. mindaugas šinkūnas (Lki) parlò su D. kleino fonti grammaticose (pranešimo tema: Danieliaus Kleino fonti grammaticose: naujos įžvalgos). indicato puikų grammatica autoriaus filologico preparazione (sietiną con possibile septynių kalbų mokėjimu) e presso lingvistinių darbų D. kleiną pastūmėjusį 1639 m. universotinio ordine delle autorità prussie insegnanti lietuviškai per preparare lietuvių kalbos gramaticą e dažniausiai varto žodžių žodyną6, il relatore discussò i possibili fonti della prima grammatica lietuviškia Grammatica Litvanica. Prendendo in considerazione che D. kleinas grammaticos pratarmėje gausiai mini grammaticas della lingua latynas e qualche tautinių europos kalbų grammaticinius aprašus7, m. šinkūnas dettagliatamente discusse possibili esempi indicitų grammaticinių aprašų: vokiečių (johan clajus. Grammatica Germanicae Lingvae, 1578, 1587, 1592, 1604, 1610, 1617, 1625, 1651, 1613, 1653), lenkų (mikołaj volckmar Compendium Lingvae Polonicae, 1596, 1646; jeremius roter zur Polnischen und Teutschen Schlüssel, 1606, 1646), Czech grammaticae (Laurictus benedentius nudoze Gramatikus. bes D. kleino indicati autori, il relatore ammersigè e puimą Francisco à mesgnieno grammatica Grammatica seu Institutio Polonicae Linguae (1649) effetto D. kleino gramatikai. inoltre, il relatore indicò che D. kleinas creativamente rėmėsi miglioriimi Xvi e Xvii a. latynų e greikų, così come lenkų, vokiečių, čekų kalbų grammatikami, dal tradizionale 6 sul fatto che D. kleinas era il principale kunigaikščio jurgio wilhelmo pubblicato recessus generalis potvarkio (Recessus generalis) esecutore, rėmęsis non solo kunigaikščio, ma e indicando la propria iniziativa, Liucija citavičiūtè. Įsruties apskrities bažnyčių ir mokyklų vizitacijos potvarkio Recessus generalis (1639) importanza lietuvių raštijai e il suo eseguitajas Danielius kleinas. Archivum Lithuanicum 11, 2009, 962. 7 Plg. D. kleino fornita l'indicodà: Qvid? qvod in omnibus lingvis habeamus Grammaticas institutions; in Orientali non paucas, in Latinâ ferè innumeras. In Germanica olim scripsit Johannes Claius, in Polonica Nicolaus Volkmarus & Jeremias Roterus, in Bohemica M. Laurentius Benedictus Scholæ Teuto-Brodensis Rector <...> (jug abbiamo di tutti i linguaggi grammaticos manuėlių: Rytų kalbų keletą, latynų kalbos beveik nesuskaičiuojame. vokiečių kalbos gramatiką seniai parašė johanas klaujus, lenkų nikolajus Folkmaras ir jeremijus Roteris, čekų Laurencijus benediktas, nemecky-brodo mokyklos rektorus <...>)kg PL 408.
248 benDRinė kaLba | 96 della descrizione grammaticale delle lingue classiche selezionando lingue lituane descrivere adeguati esempi, a un ryšio con ancora fino adesso neaprašytais fonti fin tanto stabilire non riuscito: tra potentemente D. kleinui tikusių esempio dei menziona nebent F. à mesgnieno lenkų kalbos gramatika. christiane schiller (berlino Humboldt università) parlò su D. kleino interconnessioni con la Prussia Lituania leksikografine tradicija e kėlė questione, se egli può essere considerato non di uno, ma due dizioní sudarytoju (tema di pressa: Daniel Klein und die lexikographische Tradition Preußisch-Litauens). neišlikusio verodyno esististamento grindizzato stesso D. kleino teiginiais. uno di essi presentato nel 1653 m. nella dedicazione grammatica elektoriui8, altro nel 1659 D. kleino laiške brandenburg kunigaikščiui e Ducoguio di Prussia Frydrich wilhelmui (vi si indica che po latinicamente scritte mokomosios lietuvių kalbos grammatikos e in tedesco coprito il suo compendium turėjo sektiynas9, di cui D. kleinas aveva già riferito dedica e a cui dirò dal 1655. Preliminatrice di questi due riferodì esistimento lega con nonaccuriskumu per causa D. kleinui attribuiti termini di quantità: D. kleins galėjęs riempire grammatikos pratarmėje menzionata parola oppure dal 1655 m. poteva essere cominciato scrivere ancora uno dizionario. Basandosi sull'anonimo dizionario Clavis Germanico-Lithvana (po 1680) analisi di esempi relatrice discuté spėjamus D. kleinui attribuito pezzsakus del dizionario in questo manoscritto, a descrendrindama indicato che 1659 m. laiške kunigaikščiu presentato D. kleino teiginys sietinas con 1657 m. ancora tebevykdomu dizionio preparato, quindi D. kleinui può essere attribuiti due dizionai: vokab agricaraus tipo e konrado konkordan dictionarum tipo. vilma zubaitienė (vu) aptarė D. kleino gramatikų įtaką Frydricho wilhelmo Hako (1730) e kristijono gotlybo milkaus (1800) grammatikam. esryškinusi D. kleino grammaticom caratteristiingus grammaticino testo presentazione principi del suo stesso indicata metodos grammaticos10 (tikslūs dėsniai, o 8 Plg. Accipe ergò, ELECTOR POTENTISSIME, hasce laborum meorum primitias, Grammaticen novam unà cum annexo Compendio Germanico, ut & Lexico Litvanico, qvæ ad pedes Serenissimæ Vestræ Celsitud. subjectissimè depono (perciò accettik, potentiissimo elektoriau, questi primi primi frisius mio lavoro: nuovo gramaticà con addėto vokišku kompendium e lietuvišku vocodyn, che io umilmente dedo ai vostri supremissimi lucezza piedi) PLkg 402. 9 Žr. Liucio citavičiūtės articolo in allegato Įsruties apskrities bažnyčių ir mokyklų vizitacijos potvarkio Recessus generalis (1639) importanza lietuvių raštijai e il suo esecutore Danielius Kleinas (Archivum Lithuanicum 11, 2009, 938) pubblicbiami documenti (tenim, 3962) nonché discutati D. kleino frazės citatą e la sua vertimą, fornita p. 46, 54). 10 Žr. PkLg 1957, 86, 409.
jūRatė PajėDienė. Prima alla stampadintai grammatika della lingua lituanee 370 anni 249 regole considerando a vartoseną, trumpas disposizione e chiari esempi), relatrice discutè tardi nelle lingue lituanee la tradizione gramatica. v. zubaitienės effettuate ricerche mostrarono, che tardinės grammaticos rėmėsi pirmąja D. kleino grammatica. almeno dal suo modello remolo F. v. Hako Anhang einer kurzgefassten litauischen Grammatik (menzionabile una di questa grammatical innovivi […] attribuverzii descritti separatamente dagli daiktavardžių). questa grammatica interessaje con D. kleino 1953 m. gramatica primo indicato gotfrydas ostermejeris stengersi fornire quanto kitokį gramatinį lietuvių kalbos aprašą: la sua preparte Neue littauische Grammatik (1791) innovoviškumą indica kitokia daiktavardžių ir veiksmažodžių paradigmų klasifikacija, išplėstas sintaksės skyrius, gausesni pavyzdžiai. F. v. Hako grammaticika fu uno dei principali Povilo Frydrico Ruigio Anfangsgründe einer litauischen Grammatick (1747) fonti, e l'ultimo divenne sostegno k. g. milkaus gramatikai Anfangs-Gründe einer Littauischen Sprachlehre (1800) (skyrus aggiuntivo attenzione daiktavardžių kaitymui e asmenavimui). racconėjos, successive grammatiche in altro terminia, descrizione e definizioni di parti della lingua, è stato nuovamente stabilito il ordine di esaminamento delle parole kaitomých, corregibile ingressi e numerivardžių esempio inventorio, spėtėsi non solo fonetica, morfologia e sintassessa capitriuoni forniti regole descrizioni, ma e iliustracine materiale a ciò erano apitelkiami già non solo scritta religiosa, ma e smulkioji tautosaka e šnekamoji ona aleknavičienė (Lki) presentò D. kleino idėjų recepzione P. F. Ruigio gramaticane Anfangsgründe einer Littauischen Grammatick (1747). Pranešime è stato discusso ryškesni D. kleino e P. F. Ruigio gramaticalinių aprašų skirtumai e da una grammatica in altra persikeltos principali idėjos. P. F. Ruigio gramaticane osservazione frequente esplicitinio e implicitinio rėmimąsi D. kleino Grammatica Litvanica relatrice siejo con simile linguvistina mintie scuola e le sue idėjų accettazione. D. kleino esempio grammatico dell'opera P. F. Ruigio riconosciuto dal descrizione grammaticale della colleimosi della tarmia principale, questa tarmia distinguendo da altri (D. kleinui questo Įsruties tarmė, e P. F. Ruigiui Įsruties e Ragainės apskričių tarmė), da estensione del scambio sintaksė. Perimdando D. kleino idėją descritto della lingua Lituania scegliendo pagrindo uno tarmę, P. F. Ruigys isryškino opposizione principale: šalutinis (nurodė tris šalutines tarmes: dvi Didžiojoje Lietuvoje, vieną Prūsijos Lietuvoje). Secondo la relatrice, sollevandando la stabilità, universalità e prestigio di una tarmia riguardo altri tarminos, P. F. Ruigys pratèsè D. kleino iniziata la tradizione formare comunrinè lingua di una tarmia pagrindo. P. F. Rui-
250 benDRinė kaLba | 96 tografija ir akcentologija, perché ai sacerdoti e insegnim bisogno imparare regolingo tarimo. Scrivendo grammatikà nonetuviani, P. F. Ruigys gio gramatika orientuota ne vien į kalbos pagrindų išdėstymą, bet ir į skirtumo tarp rašytinės ir sakytinės kalbos mažinimą: tampa svarbi akcenmolto attenzione allottò sintassei e lingubinė comunicativa competenza ugdymui. Due autori di grammatiche visibile grammaticine sandaros descrio modelli corrisponditis relatėja legato con lente descrive Lituanie delle altre. Lina Plaušinaitytė (vu) discutè jacūbo brodovskio (1692?1744) nel dizionario Lexicon Germanico-Lithvanicum et Lithvanico-Germanicum riportata materia di interconnessione con D. kleino grammatik (prometimento tema Kleino grammatikų atspindžiai Brodovskio dizionario). Pranešėja introdusse gli ascoltatori con queste caratteristiche manoscritto e struttura. si tratta di molto grande portata (p.z., vokišką dalį, che comprende le parole dalla a alla s, costituisce circa 30 000 vokiškų lemų) e abbondantemente illustrazioni biblinės leksikos, quotidienes e dalykinės kalbos, posakių, patarlių, mįslių fornente dizionario. L. Plaušinaitytės afferma che, dal primo sguardo può apparire, che in questo dizionario quasi non esiste informazione di carattere grammaticale, ma abbastanza dėsningas la sua disposizione in determinati casi (pvz., spiegando o distinguendo omonimenti significati) indica un verbo rengėją turėjusų planą, quando tale informazione è necessaria. Latinamente oppure vokiamente formulojamo note grammaticali j. brodovskio dizodyne presentate a lemų. D. kleino gramatica dei influenza pėdsakai in questo dizzyne sono akivaizdūs. questo si riflette e verdyno leksikoje, ma l'esacptis leksikos sietinos più con D. kleino Compendium Litvanico-Germanicum che con il suo 1953 m. esempi grammaticos. j. brodovskis stengersi a fornire e neutralių (non libriini) esempi. La Pranešėja indicò parziale possibilità, che determinata parte D. kleino esempi di poteva entrare per via intermedianinku tapusį altro fonte Clavis GermanicoLithvana vocyną. giedrius subačius (ilinojaus università, Čikaga; Lituania istituto di storia) discutè in uno di simono Daukanto handraščių randamo D. kleino gramatica nuorašo peculiarità (pranešimo tema Daukantas e Kleino gramatica). apytikslį di questo indatto nuoracio grammaticos copiivazione tempo ricercatore determinò secondo questo e altro s. Daukanto manoscritto Estratti da bookįg about etnografje i istorje papier, che permette similitudine, sieti il nuorašò grammaticos con il periodo m. 1828 o quanto più tardi. Pranešime presentata s. Daukanto nuorašo struttura e genezė: ciò, che s. Daukanto nuorašas forniscono non tutta (nėra pirmų keturių gramatikos pradžios bei keleto pabaigos skyrių) e nenuoseklų (p. 49 manca il testo grammaticos dal p. 89 grei fino a 93) D. kleino grammatikos perrašą, čiaujūRatė PajėDienė. La prima stampadintai gramatikai della lingua litauia 370 anni 251 siai sietina con nurašymu non dall originalalo, e da altro nuorašo. tale nuorašo origine confermi permette e papieriaus qualità,
tvarkingas manoscrittio fogli sudazione e s. Daukanto nottaba niestaie [trūksta], mostrante, che egli era supratęs, che persirašo da defettinio nuorašo. Secondo riferì, forse diecimeciu più tardi s. Daukanto scritto juodraščio paraštėje menzion D. kleino gramatica e la sua avarmezza espresse le note su tarmes, a 1853 m. liške Frydrichui kuršaičui s. Daukantas chiedendo gli parūpinti D. kleino gramatitiką latynų kalba. descrivendo g. subačiaus ha indicato che, sebbene s. Daukantas più volte in luoghi diversi e a tempo diverso Rygoje (nuorašas), sankt Peterburge (comentaras despre pratarmę) e varni (laiškas Fr. kuršaičiui) mostrò attenzione a D. kleino 1953 m. gramatikai, ancora una volta molto aiškių prove che questa grammatica egli sarebbe più plausibilmente usato in altri suoi lavori, non esiste (D. kleino si nebetinasen su s. Daukanto sistema di scrittura m 1828 apparusita, come , diak, ô, rašyba). seminaro bailiamo nella discussione jurgita venckienė (Lki) raccontò su lietuviškų XiX a. grammatikų sąsajas con D. kleino grammatikomis. tyrėjos teigimu, Grammatica Litvanica rėmėsi e Augustas Schleicheris, 18561857 m. scrivendo Handbuch der litauischen Sprache, e F. kuršaitis, preparando Grammatik der littauischen Sprache, si prevede, che e kazimieras jaunius, il cui Lietuvių kalbos gramatika (18851892) fu išspausdinta m. come affermava v zubaitienė, my miežkoliniszka gramatika (1886) anche preparata (sura) secondo D. Klešino (1876) o F. v. Hako grammaticos esempio. i rapporti del seminario rivelarono che l'interessamentois lituanistiniu D. kleino lasciimu col passare del tempo non slabsta. 2009 m. menzionato D. kleino 400-ųjų natale anniversari jubiliejus complementè con la sua personmeniu e variairiapuse creativaba relative ricerche gausą, incoraggiano D. kleino libri di elettroniche perrašù creūrim e sclaidà. è probabile, che ben menzionata brandi prima della lingua lituana grammaticosa sukaktis anche riceverà nuova ondata di pubblicazioni scientifiche e incoraggierà mirati dati archivistici paischas, papildysiancias la nostra percezione su D. kleino persona e la sua creazione. ricevuta 2023 12 22 jūRatė PajėDienė Lietuvių kalbos institutas Petro vileišio g. 5, Lt-10308 vilnius [email protected]