Δημιουργία αγγλοουγγρικής ορολογικής βάσης για τη φυσική των λέιζερ¹

ÁGOTA FÓRIS

Károli Gáspár University TERMIK

ESZTER B. PAPP

Károli Gáspár University TERMIK and LEG Zrt.

ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ: DictionELI, ορολογικό λεξικό, πολιτική ορολογίας ειδικών πεδίων, φυσική των λέιζερ, αγγλοουγγρικό ορολογικό λεξικό για τη φυσική των λέιζερ

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Σκοπός της εργασίας είναι να παρουσιάσει ένα ουγγρικό συνεργατικό έργο, το οποίο είχε ως στόχο τη συλλογή αγγλικής και ουγγρικής ορολογίας για τη φυσική των λέιζερ και τη δημόσια διάθεσή της σε ορολογική βάση δεδομένων και ορολογικό λεξικό. Η συλλογή και η δημοσίευση αγγλικής και ουγγρικής ορολογίας για τη φυσική των λέιζερ μπορούν να θεωρηθούν στόχος της ουγγρικής πολιτικής ορολογίας στον τομέα της φυσικής των λέιζερ. (Για τις πολιτικές ορολογίας, βλ. Guidelines for Terminology Policies, 2005· για την ουγγρική πολιτική ορολογίας, βλ. Fóris, Sermann 2010· Fóris 2011· Fóris, Papp 2011.) Η εργασία για την ορολογία των λέιζερ διεξάγεται καλύτερα μέσω της συνεργασίας ειδικών του πεδίου και γλωσσολόγων, και ειδικότερα με τη συνεργασία φυσικών λέιζερ και ορολόγων, η οποία είναι κατάλληλη για τον συντονισμό της διαδικασίας και τη δημοσίευση των αποτελεσμάτων.

Preparation for this pilot project began in the autumn of 2013, the project itself was launched in December 2013, and finished in April 2015. In our practice this was the first terminology project where we had the opportunity to carry out every step from start to finish according to international terminology recommendations. The aim was to collect, harmonize and publish English and Hungarian terminology for laser physics.

¹ Συντάχθηκε στο πλαίσιο του έργου TÁMOP-4.1.1.C-12/1/KONV-2012-0005 με τίτλο «Ágazati felkészítés a hazai ELI projektekkel összefüggő képzési és K+F feladatokra», και χρηματοδοτήθηκε επίσης από την ερευνητική υποτροφία Bolyai János, η οποία απονεμήθηκε από την Ουγγρική Ακαδημία Επιστημών.

26

Ágota Fóris, Eszter B. Papp

Creating an English-Hungarian Termbase for Laser Physics The DictionELI

Η δημιουργία του DictionELI, της βάσης δεδομένων ορολογίας για τη φυσική των λέιζερ, είναι εξίσου σημαντική τόσο για την ανάπτυξη της ουγγρικής γλώσσας για ειδικούς σκοπούς όσο και για την ποιότητα και τη διασφάλιση της ποιότητας των μεταφράσεων από τα αγγλικά στα ουγγρικά. Η μητρική γλώσσα αποτελεί μέσο όχι μόνο επικοινωνίας και ταυτότητας, αλλά και μάθησης. Ωστόσο, μια κοινότητα μπορεί να ασκήσει το δικαίωμά της να χρησιμοποιεί τη μητρική γλώσσα μόνο εφόσον πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις. Μία από αυτές είναι η ύπαρξη ακριβούς και επικυρωμένης ορολογίας στη συγκεκριμένη γλώσσα. Η ορολογία πρέπει να συλλέγεται και, αν δεν είναι διαθέσιμη ή είναι διαθέσιμη μόνο εν μέρει, πρέπει να δημιουργείται. Προϋπόθεση σε επίπεδο ανθρώπινων πόρων για τη συλλογή ή/και τη δημιουργία ορολογίας είναι η στενή συνεργασία γλωσσολόγων και ειδικών του αντίστοιχου πεδίου. Όσον αφορά τις υλικές απαιτήσεις, πρέπει να αναφέρουμε την εδραιωμένη θεσμική υποδομή, τη διαθεσιμότητα εργαλείων και τους σημαντικούς οικονομικούς πόρους, λόγω του χρονοβόρου χαρακτήρα της διαδικασίας. Όλη αυτή η προσπάθεια αποδίδει καρπούς, ωστόσο, μόνο εάν η ορολογία που δημιουργείται με αυτόν τον τρόπο καθίσταται δημόσια διαθέσιμη, δηλαδή εάν τα ελεγμένα και επικυρωμένα δεδομένα δημοσιεύονται σε βάσεις δεδομένων ανοικτής πρόσβασης ή/και σε (δωρεάν) διαδικτυακά ορολογικά λεξικά (βλ. Galinski, Weissinger 2010· ISO 860:2007). Η συλλογή, η δημιουργία, η εναρμόνιση και η δημοσίευση ορολογίας στη μητρική γλώσσα αποτελεί κοινό καθήκον των ειδικών του πεδίου και των γλωσσολόγων.

Στην παρούσα εργασία παρουσιάζουμε την προετοιμασία του έργου, τους στόχους του, τις μεθόδους δημιουργίας της βάσης ορολογίας και ορισμένα παραδείγματα από το λεξικό (DictionELI).

2. ΙΣΤΟΡΙΚΟ, ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΝΤΕΣ ΚΑΙ ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ

2.1. Ιστορία της ουγγρικής ορολογίας για τη φυσική των λέιζερ

Η ουγγρική ορολογία της φυσικής των λέιζερ, η ανάπτυξή της και, ως συγκεκριμένο παράδειγμα, η εισαγωγή του όρου lézer (EN «laser»), που ονομάζει τον νέο τύπο πηγής φωτός ο οποίος κατασκευάστηκε το 1960, στο ουγγρικό ορολογικό σύστημα, συζητήθηκαν από τον Fóris (2005: 47–56, 68–90), με βάση συνέντευξη με τον φυσικό László Kozma. Το πρώτο λέιζερ κατασκευάστηκε το 1960 και σύντομα απέκτησε όχι μόνο επιστημονική σημασία, αλλά έγινε και ευρέως χρησιμοποιούμενο εργαλείο (στην ιατρική, στη βιομηχανία, στο εμπόριο κ.λπ.). Η ουγγρική έρευνα για τα λέιζερ άρχισε μόλις δύο χρόνια μετά τις πρώτες αμερικανικές και ρωσικές δημοσιεύσεις σχετικά με τις λεπτομέρειες του πρώτου λέιζερ, και μέσα στην ίδια ακριβώς

Terminologija | 2015 | 22

27

δεκαετία ξεκίνησαν ερευνητικά και αναπτυξιακά έργα για την προετοιμασία εφαρμογών στο Πανεπιστήμιο του Szeged και στο KFKI της Budapest.²

Η διάδοση των ερευνητικών ευρημάτων γινόταν στα αγγλικά και στα ρωσικά, ενώ η εργαστηριακή εργασία, η διδασκαλία, η δημιουργία αποδοχής για το νέο επιστημονικό πεδίο και οι προετοιμασίες για εφαρμογές γίνονταν στα ουγγρικά. Αυτό κατέστησε αναγκαία την ανάπτυξη της ουγγρικής ορολογίας για τη φυσική των λέιζερ.

Οι επιτροπές εργασίας της Ουγγρικής Ακαδημίας Επιστημών και οι οργανώσεις-μέλη της Ομοσπονδίας Τεχνικών και Επιστημονικών Εταιρειών προσέφεραν επαγγελματικό βήμα και ευκαιρίες δημοσίευσης, που επέτρεπαν την παρουσίαση επιστημονικών ευρημάτων και την εισαγωγή και συζήτηση προτάσεων σχετικά με την ορολογία. Η εκπόνηση του προτύπου για τα λέιζερ από την Αρχή Προτύπων παρείχε πλαίσιο στις εργασίες ορολογίας. Εκπρόσωποι των αρμόδιων ιδρυμάτων συμμετείχαν στη σύνταξη του προτύπου, το οποίο περιλάμβανε επίσης ορολογικούς ορισμούς. Επομένως, όχι μόνο οι όροι που καθορίστηκαν στο πρότυπο, αλλά και όλοι οι όροι του πεδίου διαμορφώθηκαν με επαγγελματική συναίνεση, βασισμένη στις απόψεις εκπροσώπων των κορυφαίων ιδρυμάτων στους τομείς της έρευνας, της ανάπτυξης και της εφαρμογής, καθώς και διεθνώς αναγνωρισμένων ειδικών στην επιστήμη και την εφαρμογή.

Για παράδειγμα, συμφώνησαν να προσαρμόσουν τον όρο που γράφεται στα αγγλικά ως laser και να τον γράφουν με τρόπο που να αντανακλά την ουγγρική προφορά του, δηλαδή lézer. Ο κύριος λόγος ήταν ότι το lézer είχε καταστεί όρος ευρέως χρησιμοποιούμενος στη διεθνή επιστημονική βιβλιογραφία, είχε ενσωματωθεί σε πολλές γλώσσες και, ως εκ τούτου, μπορούσε να θεωρηθεί διεθνής έκφραση. Επίσης, πληρούσε τα περισσότερα κριτήρια για τους ουγγρικούς όρους.

Από αυτόν τον όρο δημιουργήθηκε μεγάλος αριθμός άλλων όρων, σύμφωνα με τους κανόνες της ουγγρικής γλώσσας, όχι επινοώντας εντελώς νέες εκφράσεις, αλλά συνδυάζοντας τον νέο όρο με υπάρχουσες λέξεις και καταλήξεις κ.λπ. Έτσι σχηματίστηκε μεγάλος αριθμός σύνθετων λέξεων, π.χ.: νέοι όροι για είδη, όπως nitrogénlézer (λέιζερ αζώτου), folyadéklézer (λέιζερ υγρού), CO2 lézer (λέιζερ CO2)· lézerkés (λέιζερ-νυστέρι), lézernyomtató (εκτυπωτής λέιζερ)· lézerterápia (θεραπεία με λέιζερ), lézeres anyagmegmunkálás (κατεργασία υλικών με λέιζερ) κ.λπ.

² «Το λεξικό είναι αφιερωμένο στη μνήμη των καθηγητών László Kozma και István Ketskeméty, οι οποίοι ξεκίνησαν την έρευνα για τα λέιζερ στο Szeged.» (DictionELI, αρχική σελίδα, Εικόνα 1.)

28

Ágota Fóris, Eszter B. Papp

Creating an English-Hungarian Termbase for Laser Physics The DictionELI

2.2. Το έργο «Superlaser»

Η ιδέα και η δυνατότητα κατάρτισης βάσης δεδομένων ορολογίας λέιζερ προέκυψαν στο πλαίσιο ενός ευρωπαϊκού έργου, του ELI (Extreme Light Infrastructure), το οποίο είναι ένα μεγάλης κλίμακας ευρωπαϊκό έργο. Το έργο ξεκίνησε το 2008 και απαιτεί τη συνεργασία μεγάλου αριθμού ερευνητικών και ακαδημαϊκών ιδρυμάτων από 13 κράτη μέλη της ΕΕ. Τελικός στόχος του έργου ELI είναι η κατασκευή υπερσύγχρονων εγκαταστάσεων λέιζερ, οι οποίες θα χρησιμοποιηθούν για ερευνητικούς και εφαρμοσμένους σκοπούς. Μία από τις τοποθεσίες όπου κατασκευάζεται το λέιζερ υπερβραχέων παλμών και υψηλής ενέργειας βρίσκεται στο Σέγκεντ της Ουγγαρίας:

«Το έργο Extreme Light Infrastructure (ELI) αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του ευρωπαϊκού σχεδίου για την κατασκευή της επόμενης γενιάς μεγάλων ερευνητικών εγκαταστάσεων που προσδιορίστηκαν και επιλέχθηκαν από το Ευρωπαϊκό Στρατηγικό Φόρουμ για τις Ερευνητικές Υποδομές (ESFRI). Η υποδομή ακραίου φωτός θα είναι η πρώτη υποδομή στον κόσμο που θα επιτρέψει τη διερεύνηση της αλληλεπίδρασης μεταξύ φωτός και ύλης με τη μεγαλύτερη ένταση, στο λεγόμενο υπερσχετικιστικό καθεστώς. Θα ανοίξει την πύλη σε νέους τομείς της φυσικής, ενώ παράλληλα θα οδηγήσει στην ανάπτυξη νέων τεχνολογιών, όπως η σχετικιστική μικροηλεκτρονική και οι μικροί επιταχυντές σωματιδίων λέιζερ. Το ELI θα έχει σημαντικό αντίκτυπο σε πολυάριθμους τομείς των επιστημών των υλικών, της ιατρικής και της προστασίας του περιβάλλοντος.» (www.eli-hu.hu)

Since the first laser was built in 1960, Hungarian laser physicists have been working in the forefront of research and development, and this is why Hungary was selected as one of the locations for the international laser project (Extreme Light Infrastructure (ELI): www.eli-hu.hu). Szeged in the south of Hungary will host the attosecond research centre of ELI:

«Κύριος στόχος της Πηγής Παλμών Φωτός Αττοδευτερολέπτου ELI (ELI-ALPS) είναι η δημιουργία μιας μοναδικής εγκατάστασης αττοδευτερολέπτου, η οποία παρέχει πηγές φωτός στην περιοχή συχνοτήτων από THz (10¹² Hz) έως ακτίνες Χ (10^18–1019 Hz), για προγραμματιστές και χρήστες, με τη μορφή υπερβραχέων παλμών υψηλού ρυθμού επανάληψης. Πειραματικά έργα που απαιτούν φως υπερυψηλής έντασης, όπως η επιτάχυνση σωματιδίων με λέιζερ ή η παραγωγή ακτινοβολίας ακτίνων Χ με λέιζερ, θα διεξάγονται κυρίως στην εγκατάσταση γραμμής δέσμης στην Πράγα της Τσεχίας, ενώ τα φωτοεπαγόμενα πυρηνικά πειράματα θα πραγματοποιούνται στο ερευνητικό ινστιτούτο που πρόκειται να κατασκευαστεί στο Μαγκουρέλε, κοντά στο Βουκουρέστι της Ρουμανίας.» (www.eli-hu.hu)

Η τοποθεσία του τέταρτου ερευνητικού κέντρου, αφιερωμένου στη μη γραμμική κβαντική ηλεκτροδυναμική και την εργαστηριακή αστροφυσική, δεν έχει ακόμη αποφασιστεί.

2.3. Το υποέργο ορολογίας

Η ανάπτυξη ορολογίας στον τομέα της φυσικής των λέιζερ πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του έργου λέιζερ ELI, με φορέα υποδοχής το Πανεπιστήμιο του Σέγκεντ, και συγκεκριμένα

Terminologija | 2015 | 22

29

ως μία από τις εργασίες του έργου Támop-4.1.1.C-12/1/KONV-2012-0005 (βλ. http://www.u-szeged.hu/tamop411c0005-index). Στόχος του υποέργου ορολογίας ήταν η κατάρτιση μιας βάσης δεδομένων ορολογίας και ενός διαδικτυακού ορολογικού λεξικού (DictionELI, http://dictioneli.stepp.hu) στον τομέα των λέιζερ, και ειδικότερα των λέιζερ υψηλής ενέργειας, παλμών αττοδευτερολέπτου και φεμτοδευτερολέπτου. Το DictionELI περιλαμβάνει μέρος των δεδομένων που συλλέξαμε στη βάση δεδομένων, αλλά όχι το σύνολό τους.

Συνεργαζόμενοι εταίροι ήταν το Τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου του Σέγκεντ, ως ειδικοί του πεδίου, και η Ομάδα Έρευνας Ορολογίας του Πανεπιστημίου Károli Gáspár (KRE TERMIK), ως γλωσσολόγοι. Στο έργο συμμετείχαν έξι ορολόγοι: Ágota Fóris (KRE TERMIK), Eszter Papp (LEG Zrt. & KRE TERMIK), Eszter Sermann (SZTE & KRE TERMIK), Andrea Faludi (LEG Zrt. & KRE TERMIK), Eszter Nagy (MSZT & KRE TERMIK), Adrienn Petrányi (KRE TERMIK). Οι εμπειρογνώμονες αξιολογητές του επιστημονικού πεδίου ήταν: Gábor Almási (PTE, Pécs), Miklós Erdélyi, Zoltán Horváth, Attila Kovács και Péter Makra (SZTE, Szeged), Miklós Klebniczki (KEFO, Budapest), Attila Barócsi και Pál Maák (BMGE, Budapest), Aladár Czitrovszky και Miklós Veres (SZFKI, Wigner FK, Budapest). Η ιδέα προήλθε από τον Károly Osvay (SZTE, Szeged), ο οποίος μας παρείχε επίσης τακτικές συμβουλές καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου. Ο Péter Maróti (SZTE, Szeged) ήταν ο υπεύθυνος του έργου και ο Ferenc Havasi (SZTE, Szeged) ήταν αρμόδιος για τον προγραμματισμό της βάσης δεδομένων.

Καθώς η γλώσσα εργασίας του διεθνούς έργου ήταν τα αγγλικά, οι συμμετέχοντες συνέταξαν στα αγγλικά όλα τα έγγραφα που εκπονήθηκαν κατά την έρευνα και την ανάπτυξη, αλλά η τεκμηρίωση έπρεπε επίσης να υποβληθεί στα ουγγρικά. Αυτά τα αγγλικά έγγραφα και η ουγγρική τους μετάφραση —σχετικά με τη φυσική των λέιζερ και συνδεδεμένα με το έργο ELI— αποτέλεσαν τη βάση για την εξαγωγή όρων. Τα επεξεργασμένα αγγλικά και ουγγρικά κείμενα περιείχαν περίπου 130 000 λεκτικές μονάδες. Εξαγάγαμε επίσης όρους από πέντε βιβλία περιλήψεων διδακτορικών διατριβών στα αγγλικά και στα ουγγρικά. Ως αποτέλεσμα, εντοπίσαμε 5200 ορολογικές μονάδες και στο λεξικό συμπεριλήφθηκαν οι αντίστοιχοι αγγλικοί και ουγγρικοί όροι, μαζί με τα συμφραζόμενα και άλλες σχετικές πληροφορίες.

Η επεξεργασία των κειμένων, η χειροκίνητη εξαγωγή όρων και οι πολλαπλοί γύροι αξιολόγησης από ειδικούς ήταν διαδικασίες χρονοβόρες· γι’ αυτό το έργο διήρκεσε ενάμιση χρόνο.

30

Ágota Fóris, Eszter B. Papp

Creating an English–Hungarian Termbase for Laser Physics The DictionELI

3. Η δημιουργία του λεξικού ορολογίας της φυσικής των λέιζερ (DictionELI)

3.1. Σώμα κειμένων και μέθοδοι εργασίας

Στόχος του υποέργου ορολογίας ήταν η κατάρτιση μιας βάσης δεδομένων ορολογίας και ενός διαδικτυακού ορολογικού λεξικού (DictionELI) στον τομέα των λέιζερ, και ειδικότερα των λέιζερ υψηλής ενέργειας με παλμούς αττοδευτερολέπτων και φεμτοδευτερολέπτων.

Το πρώτο βήμα ήταν να καθοριστούν οι αρχές και η μεθοδολογία για τη δημιουργία μιας βάσης δεδομένων ορολογίας. Ένα ακόμη αρχικό ζητούμενο ήταν να εφαρμοστούν οι μέθοδοι της ορολογίας στον τομέα της ορολογίας της φυσικής των λέιζερ, καθώς και να βελτιστοποιηθούν οι εφαρμοζόμενες ορολογικές μέθοδοι και να γίνουν αποτελεσματικότερες.

Τα δίγλωσσα (αγγλικά και ουγγρικά) κείμενα που είχαν συνταχθεί στο πλαίσιο του έργου ELI παραδόθηκαν στους ορολόγους σε ηλεκτρονική μορφή· τα κείμενα αυτά αποτέλεσαν το ερευνητικό σώμα κειμένων, από το οποίο έγινε η εξαγωγή όρων και στις δύο γλώσσες. Τα δεδομένα που εξήχθησαν με μη αυτόματο τρόπο αποθηκεύτηκαν σε υπολογιστικό φύλλο Excel. Η διαδικασία περιλάμβανε τα εξής βήματα:

1. εξαγωγή υποψήφιου όρου στη γλώσσα-πηγή (με αναφορά της πηγής),

2. επιλογή του ορισμού (εφόσον εντοπιζόταν στο κείμενο),

3. εξαγωγή υποψήφιου όρου ή υποψήφιων όρων στη γλώσσα-στόχο (με αναφορά της πηγής),

4. όταν υπήρχαν πολλές εναλλακτικές αποδόσεις στη γλώσσα-στόχο, έλεγχος σε έργα αναφοράς (και με φυσικούς λέιζερ),

5. έλεγχος και εναρμόνιση της ορθογραφίας,

6. αξιολόγηση από ειδικούς του πεδίου (φυσικούς λέιζερ).

Η μελλοντική τυποποίηση της ορολογίας θα διευκολυνθεί σημαντικά εάν διατίθενται επίσης εργαλεία μεταφραστικής υποστήριξης μέσω υπολογιστή (CAT), τα οποία θα μπορούν να ενσωματώνουν προηγούμενες μεταφράσεις στη μεταφραστική τους μνήμη, ενώ το υπολογιστικό φύλλο Excel θα μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε βάση δεδομένων ορολογίας. Μια τέτοια μεταφραστική μνήμη και μια βάση ορολογίας θα μπορούσαν να συμβάλουν στην ελαχιστοποίηση του κόστους μετάφρασης και στη μείωση των σφαλμάτων, ενώ η συνεπής και εναρμονισμένη χρήση της ορολογίας ενισχύει τη συνοχή του παραγόμενου κειμένου.

Οι σημαντικότεροι στόχοι της δημιουργίας της βάσης δεδομένων ορολογίας ήταν:

– ο καθορισμός των απαραίτητων πεδίων δεδομένων,

– η συμπλήρωση της βάσης δεδομένων με τα δεδομένα που είχαν συγκεντρωθεί,

– η διάθεση της βάσης δεδομένων για μεταφράσεις (καθώς μπορεί να ενσωματωθεί σε ένα εργαλείο CAT).

Terminologija | 2015 | 22 31

Η βάση δεδομένων δεν θεωρείται ποτέ ολοκληρωμένη· εμπλουτίζεται διαρκώς με νέες μεταφράσεις.

3.2. Μερικά παραδείγματα για τη βάση δεδομένων ορολογίας λέιζερ

Στην επόμενη ενότητα θα παρουσιάσουμε, μέσα από μερικά παραδείγματα (βλ. Πίνακα 1), τα πεδία δεδομένων του πίνακα Excel που περιέχει την ορολογία λέιζερ: ο αγγλικός όρος (EN term) / το μέρος του λόγου στο οποίο ανήκει (part of speech) / από ποια φράση προέρχεται ως συντομογραφία (abbreviation of) / το συγκείμενο του αγγλικού όρου (EN context) / ο ουγγρικός όρος (HU term) / τα ουγγρικά συνώνυμα (HU synonym) / η κατηγορία του ουγγρικού όρου (HU category) / η πηγή του ουγγρικού όρου (HU source) / το συγκείμενο του ουγγρικού όρου (HU context) / άλλες πληροφορίες (other).

Στη διεπαφή χρήστη του DictionELI δεν εμφανίζονται όλες οι παραπάνω πληροφορίες.

Ας πάρουμε ως παράδειγμα το αγγλικό ρήμα absorb και το ουγγρικό ισοδύναμό του elnyel. Στον πίνακα καταγράψαμε τόσο το αγγλικό όσο και το ουγγρικό συγκείμενο· η κατηγορία του είναι «jóváhagyva», δηλαδή «εγκεκριμένο», και μπορείτε επίσης να δείτε την πηγή (κάτι σημαντικό, επειδή επιτρέπει την ιχνηλάτηση και διευκολύνει τον έλεγχο).

Η αγγλική συντομογραφία AFA-LIFT αντιστοιχεί στη φράση «absorbing film assisted laser induced forward transfer»· στα ουγγρικά χρησιμοποιείται η αγγλική συντομογραφία: AFA-LIFT.

Το αγγλικό ουσιαστικό amplified spontaneous emission σημαίνει στα ουγγρικά erősített spontán emisszió. Και εδώ καταγράψαμε το συγκείμενο, την κατηγορία, τις πηγές και τη συντομογραφία (ASE).

Το αγγλικό ουσιαστικό chirped mirror φαίνεται ότι είχε δύο ουγγρικά ισοδύναμα σε δύο διαφορετικά κείμενα-πηγές: fázismoduláló tükör και csörpölt tükör. Ο πρώτος ουγγρικός όρος αποδίδει τη λειτουργία του καθρέφτη, ενώ ο δεύτερος περιλαμβάνει την ουγγρική προφορά της αγγλικής λέξης «chirped».

Ο αγγλικός όρος clean room εμφανίστηκε στα κείμενα-πηγές μας με τρεις διαφορετικές ορθογραφικές παραλλαγές clean room, clean-room, cleanroom και εντοπίσαμε δύο ουγγρικά ισοδύναμα: tisztatér και sterilszoba (βλ. Πίνακα 1).

Καταχωρίσαμε ως ξεχωριστές εγγραφές τους όρους με διαφορετική ορθογραφία ή με περισσότερα από ένα ουγγρικά ισοδύναμα (καθώς είναι ομόγραφα) και αφήνουμε στους ειδικούς να αποφασίσουν αν αναφέρονται σε διαφορετικές ή στις ίδιες έννοιες.

32

Ágota Fóris, Eszter B. Papp

Creating an English-Hungarian Termbase for Laser Physics The DictionELI

Πίνακας 1. Παραδείγματα για τη βάση δεδομένων ορολογίας της φυσικής των λέιζερ

Αγγλικός όρος

μέρος του λόγου

συντομογραφία του

αγγλικό συμφραζόμενο

ουγγρικός όρος

ουγγρικό συνώνυμο

ουγγρική κατηγορία

ουγγρική πηγή

ουγγρικό συμφραζόμενο

άλλο

απορροφώ

ρήμα

Οι πολλαπλές διελεύσεις του φωτός άντλησης μέσω του λεπτού δίσκου επιτυγχάνονται με κατάλληλα οπτικά άντλησης, προκειμένου να απορροφηθεί το μεγαλύτερο μέρος (συνήθως > 90%) της ακτινοβολίας άντλησης.

απορροφά

έχει εγκριθεί

4_le_3.doc

Με τη βοήθεια κατάλληλης οπτικής διάταξης για την άντληση, επιτυγχάνεται η αντλητική ακτινοβολία να διέρχεται πολλές φορές από τον δίσκο και να απορροφάται μεγάλο μέρος της (συνήθως περισσότερο από 90%).

AFA-LIFT

συντομογραφία

μεταφορά προς τα εμπρός με λέιζερ, υποβοηθούμενη από απορροφητικό υμένιο

Στο Ινστιτούτο Φυσικής του USZ αναπτύσσεται μια νέα μέθοδος βασισμένη σε λέιζερ για την ελεγχόμενη μεταφορά βιολογικών δειγμάτων, δηλαδή η μεταφορά προς τα εμπρός με λέιζερ, υποβοηθούμενη από απορροφητικό υμένιο (AFA-LIFT).

AFA-LIFT

μεταφορά προς τα εμπρός με λέιζερ, υποβοηθούμενη από απορροφητικό υμένιο

κριθείσα από ομότιμους

ELI 84_2014 - 02_6_6_I.Bohus

Στο Ινστιτούτο Φυσικής του USZ αναπτύσσεται μια νέα μέθοδος βασισμένη σε λέιζερ για την ελεγχόμενη μεταφορά βιολογικών δειγμάτων, δηλαδή η μεταφορά προς τα εμπρός με λέιζερ, υποβοηθούμενη από απορροφητικό υμένιο (AFA-LIFT).

Terminologija | 2015 | 22

3 3

Όρος EN

καθρέφτης με αντιστάθμιση διασποράς

μέρος του λόγου

ουσιαστικό

συντομογραφία του

Πλαίσιο EN

Ο παλμός μπορεί να επιμηκυνθεί με τη χρήση υλικού και να επανασυμπιεστεί με καθρέφτες με αντιστάθμιση διασποράς.

Όρος HU

καθρέφτης με αντιστάθμιση διασποράς

Συνώνυμο HU

Κατηγορία HU

εγκεκριμένο

Πηγή HU

4_le_1.doc

Πλαίσιο HU

Ο παλμός λέιζερ μπορεί να επιμηκυνθεί με τη βοήθεια υλικού και να επανασυμπιεστεί με καθρέφτες με αντιστάθμιση διασποράς.

άλλο

ASE

όρος EN

κατοπτρικό κάτοπτρο με διαμορφωμένη διασπορά

μέρος του λόγου

ουσιαστικό

συντομογραφία του

συμφραζόμενα EN

Ένταση παλμού, λαμβάνοντας υπόψη την πρόσθετη διασπορά που εισάγεται με τη χρήση ογκώδους γυαλιού ή κατόπτρων με διαμορφωμένη διασπορά, ώστε να προεκταθεί χρονικά ο παλμός στον πρώτο διαθλαστικό φακό σε περίπου 1 ps, γεγονός που περιορίζει τα μη γραμμικά φαινόμενα και τη φθορά των οπτικών στοιχείων.

όρος HU

csörpölt tükör

συνώνυμο HU

κατηγορία HU

εγκεκριμένο

πηγή HU

3_SYLOS_ 01_le61

Περιεχόμενο στα ουγγρικά

Ένταση παλμού, λαμβάνοντας υπόψη την πρόσθετη σκέδαση που προκαλείται από ογκώδες γυαλί ή κάτοπτρα διαμόρφωσης φάσης, τα οποία απαιτούνται για την προέκταση της διάρκειας του παλμού κατά περίπου 1 πικοδευτερόλεπτο στην πρώτη σχάρα, μειώνοντας έτσι τις μη γραμμικές επιδράσεις και τη ζημιά στα οπτικά στοιχεία.

Αγγλικός όρος

ενισχυμένη αυθόρμητη εκπομπή

μέρος του λόγου

ουσιαστικό

συντομογραφία του

Περιεχόμενο στα αγγλικά

Ο περιορισμός που οφείλεται στη διαδικασία ενίσχυσης στα μέσα ενίσχυσης λέιζερ προκαλείται από την αυθόρμητη εκπομπή που συμβαίνει στην αρχή της αλυσίδας ενισχυτών και στη συνέχεια ενισχύεται κατά μήκος της· συνήθως αναφέρεται ως ενισχυμένη αυθόρμητη εκπομπή (ASE).

Ουγγρικός όρος

ενισχυμένη αυθόρμητη εκπομπή

Ουγγρικό συνώνυμο

Ουγγρική κατηγορία

εγκεκριμένο

Ουγγρική πηγή

4_le_1.doc

HU συμφραζόμενα

Ο περιορισμός λόγω της διαδικασίας ενίσχυσης που λαμβάνει χώρα στο μέσο ενίσχυσης του λέιζερ προκαλείται από την αυθόρμητη εκπομπή που εμφανίζεται στην αρχή της αλυσίδας ενισχυτών, η οποία στη συνέχεια ενισχύεται κατά μήκος της και συνήθως ονομάζεται ενισχυμένη αυθόρμητη εκπομπή (ASE).

34

Ágota Fóris, Eszter B. Papp | Creating an English-Hungarian Termbase for Laser Physics The DictionELI

EN όρος

μέρος του λόγου

συντομογραφία του

EN συμφραζόμενα

HU όρος

HU συνώνυμο

HU κατηγορία

HU πηγή

HU συμφραζόμενα

άλλο.

καθαρός χώρος

ουσιαστικό

Η διαδικασία απαιτεί κατάλληλη τεχνολογία και εξοπλισμό, όπως καθαρό χώρο, συμβολόμετρο και διάφορες συσκευές χειρισμού των δίσκων.

tisztatér

εγκρίθηκε

4_le_3.doc

Για τη διαδικασία απαιτούνται κατάλληλη τεχνολογία και εξοπλισμός, όπως ένας καθαρός χώρος, ένα συμβολόμετρο και διάφορα εργαλεία συγκράτησης για τους δίσκους.

καθαρός χώρος

ουσιαστικό

Για να είμαστε ανεξάρτητοι από εξωτερικούς προμηθευτές και να έχουμε τον μέγιστο βαθμό ευελιξίας κατά τη διάρκεια των πειραματικών εκστρατειών, απαιτείται πρόσβαση σε χώρο καθαρού δωματίου εξοπλισμένο τουλάχιστον με εγκαταστάσεις μικροκατεργασίας με και χωρίς λέιζερ, συστήματα λιθογραφίας UV (και ενδεχομένως ηλεκτρονικής λιθογραφίας) και συστήματα περιστροφικής επίστρωσης.

καθαρό δωμάτιο

εγκρίθηκε

ELI 84_2014 - 03.6_11_ER_IB_ER

Για να είμαστε ανεξάρτητοι από τους εξωτερικούς προμηθευτές και να διαθέτουμε τη μεγαλύτερη δυνατή ευελιξία κατά τη διάρκεια των πειραμάτων, είναι απαραίτητη η πρόσβαση σε καθαρό δωμάτιο, το οποίο πρέπει να διαθέτει τουλάχιστον τον ακόλουθο εξοπλισμό: μικροκατεργασία με φεμτοδευτερογενείς παλμούς (και κατά προτίμηση λιθογραφία UV (και ηλεκτρονική λιθογραφία), καθώς και σύστημα επίστρωσης με περιστροφή.

καθαρό δωμάτιο

ουσιαστικό

Το λέιζερ πρέπει να βρίσκεται σε καθαρό δωμάτιο κατηγορίας ISO 7· τα χωρικά φίλτρα μπορούν να λειτουργούν με τις δικές τους αντλίες ξηρού κενού.

καθαρός χώρος

εγκρίθηκε

4_le_4.doc

Το λέιζερ πρέπει να τοποθετηθεί σε καθαρό χώρο κατηγορίας ISO 7, ενώ τα χωρικά φίλτρα μπορούν να λειτουργούν με τις δικές τους αντλίες κενού χωρίς λάδι.

Terminologija | 2015 | 22

35

Εικόνα 1. DictionELI, αρχική σελίδα

4. Σ Υ Μ Π Ε Ρ Α Σ Μ Α Τ Α

Θεωρούμε τη δημιουργία του DictionELI σημαντικό επίτευγμα για διάφορους λόγους. 1) Πρόκειται για το πρώτο έργο ορολογίας στην πρακτική μας που μας έδωσε την ευκαιρία να υλοποιήσουμε κάθε βήμα από την αρχή έως το τέλος σύμφωνα με τις διεθνείς συστάσεις για την ορολογία. Οι ειδικοί – φυσικοί λέιζερ – μάς παρείχαν όλα τα απαιτούμενα κείμενα, μας επέτρεψαν να τους πείσουμε για την ορθότητα και την αναγκαιότητα των μεθόδων εργασίας και ολοκλήρωσαν την αναθεώρηση και την επικύρωση γρήγορα και με ακρίβεια. Η συνεργασία μεταξύ γλωσσολόγων και φυσικών αποτέλεσε παράδειγμα προς μίμηση. 2) Κατά τη δημοσίευση, η διαδικτυακή βάση δεδομένων ορολογίας περιείχε περισσότερες από 5000 εγγραφές και μπορεί να επεκταθεί περαιτέρω. Είναι μια βάση δεδομένων ανοικτής πρόσβασης, πράγμα που σημαίνει ότι είναι ελεύθερα προσβάσιμη από οπουδήποτε στον κόσμο. Αυτό δίνει τη δυνατότητα στους φυσικούς και στους πανεπιστημιακούς φοιτητές ή υποψήφιους διδάκτορες να χρησιμοποιούν και να ελέγχουν ενοποιημένους ουγγρικούς όρους. Επομένως, το DictionELI μπορεί επίσης να θεωρηθεί επίτευγμα της ουγγρικής πολιτικής ορολογίας στη φυσική λέιζερ. 3) Κατά την εκτέλεση εξειδικευμένης μετάφρασης, η ύπαρξη μιας

36

Ágota Fóris, Eszter B. Papp

Creating an English-Hungarian Termbase for Laser Physics The DictionELI

βάσης δεδομένων ορολογίας αποτελεί προϋπόθεση για τον ποιοτικό έλεγχο των μεταφράσεων. Με τη δημιουργία του DictionELI και τη διάθεσή του στο κοινό, οι μεταφραστές και τα μεταφραστικά γραφεία έχουν πρόσβαση στην αγγλική και ουγγρική ορολογία των λέιζερ παλμών υψηλής ενέργειας, με αποτέλεσμα η δημιουργία ορολογικά ορθών και συνεκτικών κειμένων να γίνεται ευκολότερη, ταχύτερη και φθηνότερη, γεγονός που μειώνει το κόστος μετάφρασης και συμβάλλει στην αποφυγή μεταφραστικών σφαλμάτων.

Σχεδιάζουμε να συνεχίσουμε να εμπλουτίζουμε το λεξικό για το ζεύγος αγγλικής–ουγγρικής γλώσσας, καθώς η κατασκευή της εγκατάστασης λέιζερ και η έρευνα που θα διεξαχθεί θα δημιουργήσουν μεγάλο αριθμό γραπτών κειμένων, τα οποία μπορούν να αποτελέσουν τη βάση για περαιτέρω εξαγωγή όρων.

Ελπίζουμε επίσης ότι αυτό το λεξικό θα μπορούσε να αποτελέσει αφετηρία για λεξικά ορολογίας λέιζερ σε άλλα ζεύγη γλωσσών και, τελικά, για ένα πολύγλωσσο λεξικό ορολογίας λέιζερ (π.χ. αγγλικά, ουγγρικά, τσεχικά, γαλλικά, ρουμανικά, ίσως λιθουανικά κ.λπ.).

SOURCES

DictionELI – http://dictioneli.stepp.hu [available from 1st June 2015].

Extreme Light Infrastructure (ELI) – www.eli-hu.hu [accessed May 2015].

Guidelines for Terminology Policies. Formulating and implementing terminology policy in language communities, Paris: UNESCO, 2005 – http://unesdoc.unesco.org/images/0014/001407/140765e.pdf [accessed May 2015].

ISO 860:2007 Terminology work – Harmonization of concepts and terms.

TÁMOP project – http://www.u-szeged.hu/tamop411c0005-index [accessed May 2015].

REFERENCES

Fóris Á. 2005: Hat terminológia lecke [Six Lectures on Terminology.], Pécs: Lexikográfia Kiadó.

Fóris Á. 2011: A magyar terminológia-politika elvei, a gyakorlat és az elmélet viszonya [The principles of Hungarian terminology policy, the relation of theory and practice.] – Hires-László K., Karmacsi Z., Márku A. (eds.). Nyelvi mítoszok, ideológiák, nyelvpolitika és nyelvi emberi jogok Közép-Európában elméletben és gyakorlatban. A 16. Élőnyelvi Konferencia előadásai, Budapest–Beregszász: Tinta Könyvkiadó – II. Rákóczi Ferenc Kárpátaljai Magyar Főiskola Hodinka Antal Intézete, 421–428.

Fóris Á., B. Papp E. 2011: A terminológiai szabványosítás és harmonizáció a nyelvi jogok érvényesítésének szolgálatában. [Terminology standardization and harmonization serving the vindication of linguistic rights.] – Hires-László K., Karmacsi Z., Márku A. (eds.). Nyelvi mítoszok, ideológiák, nyelvpolitika és nyelvi emberi jogok Közép-Európában elméletben és gyakorlatban. A 16. Élőnyelvi Konferencia előadásai, Budapest–Beregszász: Tinta Könyvkiadó – II. Rákóczi Ferenc Kárpátaljai Magyar Főiskola Hodinka Antal Intézete, 429–433.

Fóris Á., Sermann E. 2010: A terminológiai szabványosítás és a terminológiai harmonizáció. – Magyar Terminológia 3/1, 41–54.

Galinski Ch., Weissinger R. 2010: Terminológiai szabványosítás és fordítási szabványok. – Magyar Terminológia 3/1, 8–20. [Translated by Eszter B. Papp: Galinski Ch., Weissinger R. 2008: Terminology standardization and translation standards. – XVIIIth FIT World Congress / XVIIIe Congrès mondial de la FIT / Daishiba-jie Shijie Fanyi Dahui. Translation and Cultural Diversity / Traduction et diversité culturelle / Fanyi yu duoyuan-wenhua. Proceedings / Actes / Lunwenji, Shanghai: Foreign Languages Press (CD-ROM). 11.]

Terminologija | 2015 | 22

37

ANGLŲ–VENGRŲ KALBŲ LAZERIŲ FIZIKOS TERMINŲ BAZĖS DictionELI KŪRIMAS

Straipsnyje aprašomas terminologijos darbas renkant vengrišką lazerių fizikos terminiją ir pristatoma duomenų bazė DictionELI (http://dictioneli.stepp.hu), kurioje skelbiama sukaupta informacija. Lazeriu terminijos rinkimas ir skelbimas gali būti laikomas Vengrijos lazerių fizikos terminologijos politikos tikslu. Šis darbas yra bandomasis projektas, kurį įgyvendinant kalbininkai ir srities specialistai turėjo galimybę bendradarbiauti derindami vienos iš fizikos sričių – didelės energijos, ato- ir femtosekundinių impulsinių lazerių – terminiją. Šis taikomasis tyrimas gali būti naudojamas kaip atskirų sričių terminijos tyrimo ir plėtros Vengrijoje modelis.

Gauta 2015–06–15

Ágota Fóris Károli Gáspár University TERMIK 1146 Budapest, Dózsa György út 25–27. (Hungary) E-mail: [email protected]

Eszter B. Papp Károli Gáspár University TERMIK and LEG Zrt. 1146 Budapest, Dózsa György út 25–27. (Hungary) E-mail: [email protected]

38

Ágota Fóris, Eszter B. Papp

Creating an English-Hungarian Termbase for Laser Physics The DictionELI