doi.org/10.35321/term28-09

Αιτίες της συνωνυμικής έκφρασης στην αστρολογική ορολογία

RAMUNĖ VASKELAITĖ

Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας

Αναγνωριστικό ORCID: https://orcid.org/0000-0001-6063-9699

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Η συνωνυμία των όρων είναι ένα από τα περισσότερο συζητούμενα ζητήματα της ορολογίας. Όπως δείχνουν οι εμπειρικές μελέτες, μπορεί να αποτελεί τόσο αντικείμενο έρευνας όσο και ορισμένη ερευνητική οπτική. Όταν εξετάζεται από αυτή την οπτική ένας ή άλλος τομέας χρήσης της ορολογίας, η έκταση διάδοσης των συνωνύμων συχνά θεωρείται ενδεικτική του σταδίου ανάπτυξης στο οποίο έχει φτάσει η ορολογία του συγκεκριμένου τομέα: βρίσκεται ακόμη υπό διαμόρφωση, είναι προχωρημένη ή ίσως έχει λίγο πολύ παγιωθεί. Το παρόν άρθρο, το οποίο είναι επίσης εμπειρική μελέτη, εστιάζει σε ένα αντικείμενο που έχει προσελκύσει πολύ λιγότερη προσοχή από τους ερευνητές της συνωνυμίας των όρων: τις αιτίες της συνωνυμίας. Συζητώντας τυπικές και άτυπες περιπτώσεις συνωνυμικής έκφρασης στην αστρολογική ορολογία, εξετάζεται σε ποιο βαθμό μπορούν να ερμηνευθούν με βάση το σύνολο των αιτιών που αναφέρονται στα ορολογικά έργα και κατά πόσο το σύνολο αυτό θα μπορούσε να αποσαφηνιστεί ή να συμπληρωθεί βάσει της ορολογίας του συγκεκριμένου πεδίου.

ΒΑΣΙΚΕΣ ΛΕΞΕΙΣ: όροι, αστρολογία, συνώνυμοι όροι ετερόκλητης προέλευσης, συνώνυμοι όροι ομοιογενούς προέλευσης, μονολεκτικοί όροι, πολυλεκτικοί όροι, χρήση σε κείμενα.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Η συνωνυμία των όρων είναι ένα από τα ευρύτερα συζητούμενα θέματα της ορολογίας. Όπως καταδεικνύουν οι εμπειρικές μελέτες, μπορεί να αποτελεί τόσο αντικείμενο έρευνας όσο και συγκεκριμένη ερευνητική οπτική. Όταν εξετάζεται από αυτή την οπτική ένας ή άλλος τομέας χρήσης των όρων, η έκταση διάδοσης των συνωνύμων συχνά προσδιορίζεται ως παράγοντας που δείχνει το στάδιο ανάπτυξης στο οποίο βρίσκεται η ορολογία ενός συγκεκριμένου πεδίου: βρίσκεται ακόμη υπό ανάπτυξη, είναι προχωρημένη ή ίσως έχει λίγο πολύ παγιωθεί. Το παρόν άρθρο, το οποίο είναι επίσης εμπειρική μελέτη, εστιάζει στις αιτίες της συνωνυμίας, οι οποίες μέχρι σήμερα έχουν λάβει πολύ λιγότερη προσοχή από τους ερευνητές που ειδικεύονται στη συνωνυμία των όρων. Συζητώντας τυπικές και άτυπες περιπτώσεις συνωνυμικής έκφρασης στην αστρολογική ορολογία, το άρθρο διερευνά σε ποιο βαθμό μπορούν να ερμηνευθούν βάσει του συνόλου των αιτιών που προσδιορίζονται στα ορολογικά έργα και κατά πόσο το συγκεκριμένο σύνολο αιτιών θα μπορούσε να αναθεωρηθεί και να συμπληρωθεί βάσει της ορολογίας αυτού του πεδίου.

ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ: όροι, αστρολογία, συνώνυμοι όροι ετερόκλητης προέλευσης, συνώνυμοι όροι ομοιογενούς προέλευσης, μονολεκτικοί όροι, πολυλεκτικοί όροι, χρήση σε κείμενα.

192

Ramunė Vaskelaitė | Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η συνωνυμία των όρων, η οποία για λόγους οικονομίας θα αποκαλείται στη συνέχεια συνωνυμία, και οι συνώνυμοι όροι θα αποκαλούνται αντίστοιχα συνώνυμα, αποτελεί αναμφίβολα ένα από τα πλέον συζητημένα ζητήματα της ορολογίας. Πράγματι, στη λιθουανική ορολογία υπάρχουν πολύ λιγότερες θεωρητικές συζητήσεις γύρω από αυτήν απ’ ό,τι εμπειρικές μελέτες. Θα ήταν δύσκολο να απαριθμηθούν όλες οι τελευταίες, αλλά δεν υπάρχει και λόγος, καθώς επισκοπήσεις αυτών των εργασιών έχουν παρουσιαστεί από άλλους ερευνητές (Zemlevičiūtė 2001: 35–38; Mitkevičienė 2015a, 2020; Auksoriūtė 2018: 247–248). Επομένως, προς το παρόν αρκεί να αναφερθούν οι βασικοί τομείς που έχουν μελετηθεί από την άποψη της συνωνυμίας. Πρόκειται για τη φυσική και την τεχνική, την πληροφορική και την επιστήμη των υπολογιστών, τη λογοτεχνική θεωρία και τη γλωσσολογία, τη φιλοσοφία και τη θρησκεία, τις κατασκευές και την αρχιτεκτονική, την ιατρική και τη βοτανική, την οικονομία και τη νομική, την ανακόλληση και τη χημεία.

Το παρόν άρθρο ασχολείται με την αστρολογία. Ωστόσο, ο στόχος του διαφέρει κάπως από τους συνήθεις στόχους των εμπειρικών μελετών της συνωνυμίας. Σε ορισμένες από αυτές τις εργασίες εξετάζονται τα συνώνυμα που χρησιμοποιούνται σε έναν ή άλλον τομέα: συζητούνται οι τύποι τους, υπολογίζονται οι σειρές συνωνύμων, η σύνθεση, το μήκος τους κ.ο.κ. (π.χ.: Kitkauskienė 2005; Šilobritaitė 2007; Stunžinas 2010). Άλλες εργασίες αξιολογούν την εξάπλωση των συνωνύμων και με βάση αυτήν εκτιμούν το στάδιο ανάπτυξης στο οποίο έχει φτάσει η ορολογία (π.χ.: Kaulakienė 2002, 2003, 2006; Kaulakienė, Rimkutė 2008). Είναι γνωστό εδώ και αρκετό καιρό ότι τα συνώνυμα αφθονούν στα αρχικά στάδια διαμόρφωσης της ορολογίας, ενώ μειώνονται καθώς αυτή εξελίσσεται (π.χ.: Kaulakienė 1994b: 51; Gaivenis 2002: 125). Συνεπώς, βάσει αυτής της κανονικότητας, η εξάπλωση των συνωνύμων χρησιμοποιείται για να κριθεί αν η ορολογία ενός συγκεκριμένου τομέα βρίσκεται ακόμη υπό διαμόρφωση ή αν έχει ήδη φτάσει σε ένα πιο ώριμο, ή και πλήρως ώριμο, στάδιο ανάπτυξης. Το παρόν άρθρο επικεντρώνεται σε ένα άλλο αντικείμενο, που προσελκύει πολύ λιγότερο την προσοχή των ερευνητών της συνωνυμίας: τα αίτια της συνωνυμίας.

Δεν σημαίνει ότι τα αίτια αυτά δεν αναφέρονται καθόλου. Σε διάφορες εργασίες ορολογίας απαριθμούνται. Ωστόσο, στις λίγες θεωρητικές συζητήσεις γύρω από το ζήτημα απλώς καταγράφονται τα αίτια (π.χ.: Keinys 1980: 98–102; 2005a: 45–46), ενώ στις εμπειρικές μελέτες επίσης αναφέρονται ως γενικά αίτια, συχνά πριν ακόμη αρχίσει η εξέταση των συνωνύμων (π.χ.: Kvašytė 2000: 76; Stankevičienė 2012: 22). Σπάνια μόνο παρουσιάζεται, μεταξύ άλλων συμπερασμάτων, κάποια δήλωση για το τι προκάλεσε τη συνωνυμία των όρων στον υπό μελέτη τομέα. Συνήθως οι εργασίες δεν θέτουν ως στόχο να το προσδιορίσουν. Για την ακρίβεια, δεν κατέστη δυνατό να βρεθεί ούτε μία εμπειρική μελέτη στην οποία να διατυπώνεται τέτοιος στόχος. Στο παρόν άρθρο τίθεται αυτός ο στόχος: σκοπός της εργασίας είναι να εξετάσει τα αίτια της συνωνυμικής έκφρασης στην αστρολογική ορολογία.

Terminologija | 2021 | 28

193

Είναι αυτονόητο ότι, για να συναχθούν συμπεράσματα σχετικά με τα αίτια, πρέπει να εξεταστούν τα ίδια τα δεδομένα, δηλαδή η συνωνυμική έκφραση. Ωστόσο, όταν το ενδιαφέρον επικεντρώνεται στα αίτια, δεν είναι απαραίτητο να αναφερθεί κάθε περίπτωση συνωνυμίας που απαντά στην υπό εξέταση πηγή ούτε κάθε σειρά συνωνύμων κάθε τύπου, προσδιορίζοντας το μήκος και τη σύνθεσή της. Θα εξεταστούν μόνο οι χαρακτηριστικότερες περιπτώσεις συνωνυμικής έκφρασης για την υπό μελέτη πηγή. Η εξέτασή τους αποτελεί έναν από τους στόχους της εργασίας και γίνεται στο δεύτερο και στο τρίτο κεφάλαιο. Ένας άλλος στόχος, που θα επιδιωχθεί πρώτος (στο πρώτο κεφάλαιο), είναι η επισκόπηση των αιτίων της συνωνυμίας που αναφέρονται συχνότερα στις εργασίες ορολογίας. Αφού καταρτιστεί ένα σύνολο τέτοιων αιτίων και εξεταστεί η συνωνυμία σε έναν συγκεκριμένο τομέα, θα μπορέσουμε να κρίνουμε ποια από αυτά τα αίτια μπορούν να εξηγήσουν τη συνωνυμική έκφραση των αστρολογικών όρων ή, ενδεχομένως, ποιες από τις αιτίες που αναφέρονται στις εργασίες ορολογίας θα μπορούσαν να διευκρινιστούν ή να συμπληρωθούν με βάση αυτή την ορολογία. Αυτό αναμένεται να αποσαφηνιστεί στο κεφάλαιο των συμπερασμάτων. Οι βασικές μέθοδοι που εφαρμόζονται στην παρούσα εργασία είναι η ανάλυση, η συγκριτική μέθοδος και η σύνθεση. Επισημαίνεται ότι η μελέτη αφορά τη λιθουανική αστρολογική ορολογία και επικεντρώνεται στο σύνολο των αιτίων της συνωνυμίας που αναδεικνύονται στις εργασίες λιθουανικής ορολογίας. Η σύγκριση τόσο της ίδιας της συνωνυμικής έκφρασης όσο και των αιτίων που την καθορίζουν με δεδομένα από ξένες γλώσσες και τη γλωσσολογία θα αποτελούσε αντικείμενο ξεχωριστών μελετών.

Η υπό μελέτη πηγή είναι η ίδια με εκείνη που χρησιμοποιήθηκε στο προηγούμενο Terminologijos τεύχος για να εξεταστούν οι αστρολογικοί όροι ως προς την προέλευσή τους (Vaskelaitė 2020). Πρόκειται για δώδεκα ιστότοπους με θέμα τη δυτική αστρολογία (ananta.lt; antropoteosofineastrologija.lt; astrodaiwa.com; astrologe.weebly.com; astrologijosmokykla.lt; dharma.lt; sadhanacentras.lt; uranija.lt; vidineastrologija.lt; wolmer.lt; zachh.lt; zodiakas.com)¹. Περιλαμβάνονται επίσης τα σύντομα γλωσσάρια όρων που δημοσιεύονται σε δύο από αυτούς, συγκεκριμένα στους zodiakas.com και ananta.lt: αντίστοιχα, το Astrologijos sąvokos (στο εξής AS) και το Astrologijos terminų žodynėlis (στο εξής ATŽ). Ωστόσο, έχει περάσει καιρός από την υποβολή του προηγούμενου άρθρου και, στο μεταξύ, έχουν δημοσιευτεί νέα κείμενα σε ορισμένους ιστότοπους· γι’ αυτό το προηγούμενο δείγμα εμπλουτίζεται με νέο υλικό (δημοσιευμένο έως τις 20 Ιουνίου 2021). Όπως και προηγουμένως, για συντομία οι διαδικτυακοί τόποι αποκαλούνται ιστότοποι και σημειώνονται με τις ίδιες συντομογραφίες. Η επεξήγησή τους παρέχεται στον κατάλογο πηγών.

Η επιλογή της υπό μελέτη πηγής καθορίζεται ουσιαστικά από τον παράγοντα που έχει ήδη αναδειχθεί: τη δυσκολία της σχέσης της αστρολογίας με την επιστήμη (Vaskelaitė 2020: 129). Πριν

¹ Σε ορισμένους ιστότοπους δημοσιεύονται επίσης κείμενα για άλλους τομείς (ananta.lt; antropoteosofineastrologija.lt; dharma.lt; sadhanacentras.lt; uranija.lt; wolmer.lt; zachh.lt) – από αυτά επιλέγονται μόνο τα κείμενα που αφορούν την αστρολογία.

194

Ramunė Vaskelaitė | Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys

Αν και για αρκετούς αιώνες διδασκόταν στα πανεπιστήμια, σήμερα, τουλάχιστον στη Λιθουανία, η αστρολογία δεν αναγνωρίζεται ως επιστήμη και, ως εκ τούτου, δεν εκπονούνται σπουδές πανεπιστημιακού επιπέδου στον τομέα αυτό, εγχειρίδια για τα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα ούτε λιθουανικά λεξικά αστρολογικών όρων. Οι ιστότοποι αποτελούν πιθανότατα την κύρια γραπτή πηγή ανάπτυξης της ορολογίας του πεδίου. Όπως έδειξε ήδη η μελέτη των μονολεκτικών όρων, σε αυτούς χρησιμοποιούνται πολλοί όροι, οι οποίοι ορίζονται και επεξηγούνται· συνεπώς, οι αστρολογικοί ιστότοποι αποτελούν αρκετά πρόσφορη πηγή για ορολογική έρευνα.

1. ΑΙΤΙΕΣ ΤΗΣ ΣΥΝΩΝΥΜΙΑΣ

Μία αιτία της συνωνυμίας μπορεί να συναχθεί από τους προαναφερθέντες ισχυρισμούς, σύμφωνα με τους οποίους τα συνώνυμα είναι χαρακτηριστικότερα του αρχικού σταδίου διαμόρφωσης της ορολογίας και μειώνονται με την πάροδο του χρόνου. Η εξέλιξη αυτή έχει διαπιστωθεί στη λιθουανική γλωσσολογία κυρίως κατά τη μελέτη των όρων της φυσικής και της πληροφορικής (Kaulakienė 1994a, b, 1997a, b, 2000, 2002, 2003, 2006, 2009· Kaulakienė, Rimkutė 2008· Auksoriūtė 2018), όπου έχουν εντοπιστεί πολλά στοιχεία που την επιβεβαιώνουν. Επιβεβαιώνεται, ωστόσο, και από έρευνες ορολογίας άλλων πεδίων. Για παράδειγμα, σε πηγές παλαιότερων ιστορικών περιόδων, όταν η λιθουανική ορολογία πολλών πεδίων μόλις διαμορφωνόταν ή εξακολουθούσε να διαμορφώνεται, απαντούν πολλά συνώνυμα (π.χ.: Zemlevičiūtė 2003, 2004, 2018b· Mitkevičienė 2007, 2014, 2015b), ενώ μελέτες νεότερων πηγών ή η σύγκρισή τους με παλαιότερες αποκαλύπτουν τη μετάβαση σε μικρότερο αριθμό συνωνύμων (π.χ.: Zemlevičiūtė 2001· Vladarskienė 2015· Auksoriūtė 2018). Με βάση αυτές τις μελέτες, θα μπορούσε να διατυπωθεί η υπόθεση ότι, εφόσον αφθονούν τα συνώνυμα σε μια μη διαμορφωμένη ορολογία, αιτία της συνωνυμίας πρέπει να είναι η μη διαμόρφωση και η μη σταθεροποίηση της ορολογίας. Ωστόσο, δεν χρειάζεται καν να διατυπωθεί αυτή η υπόθεση, καθώς οι ερευνητές της συνωνυμίας την αναφέρουν συχνά ρητά· για παράδειγμα, από την εκτεταμένη χρήση συνωνύμων στην ορολογία της πληροφορικής συνάγεται ότι η ορολογία «δεν έχει σταθεροποιηθεί και διαμορφωθεί πλήρως» (Celišienė 2011: 29). Η αιτία αυτή δεν εξετάζεται διεξοδικότερα. Μόνο σε δύο άρθρα εξηγείται ότι η συνωνυμία στο αρχικό στάδιο διαμόρφωσης της ορολογίας δείχνει πως δεν είναι ακόμη επαρκώς σαφείς ούτε οι ίδιοι οι όροι ούτε οι έννοιες και η έκτασή τους (Kaulakienė 1994b: 51· Kvašytė 2000: 76), καθώς και ότι πρόκειται για εκδήλωση ποικιλίας στην ονομασία (Kaulakienė 1994a: 140).

Ωστόσο, την αφθονία συνωνύμων αποκαλύπτουν όχι μόνο οι μελέτες ορολογίας παλαιότερων περιόδων, αλλά και αρκετοί τομείς ή υποτομείς χρήσης της σύγχρονης ορολογίας: η κυβερνοασφάλεια (Stunžinas 2017), οι ονομασίες κρυπτονομισμάτων

Terminologija | 2021 | 28

195

vartojimo aplinka (Stunžinas 2018), ekonomika plačiąja prasme (Stankevičienė 2016). Žinoma, dabartinė terminija irgi gali būti dar tik besiformuojanti arba, kaip iš sinonimų gausos nusprendžiama apie ekonomikos terminiją, vis dar besiformuojanti: „<...> ekonomikos terminija, nors ir turi senas tradicijas, dar yra kuriama ir tikslinama“ (Stankevičienė 2016: 69). Vis dėlto negali būti taip, kad iki šiol dar tik formuojasi ar vis dar formuojasi visų sričių terminija. Tačiau sinonimų randama kone visose srityse, jei tik jas imamasi tirti sinonimijos požiūriu. Negana to, kai kurie darbai atskleidžia, kad laikui einant sinonimų tik daugėja (Gaivenytė 2000; Kazlauskaitė 2000), nemaža jų nė kitose kalbose (Kvašytė 2000; Stankevičienė 2012), o tai jau prieštarautų savaiminio mažėjimo teorijai ir keltų klausimą dėl daugėjimo priežasties. Tačiau ši sinonimijos priežastis straipsniuose taip pat įvardijama – kaip mokslo ar mokslo kalbos raida. Štai sinonimijos požiūriu ištyrus viso XX a. fonetikos terminus ir antrojoje XX a. pusėje nustačius sinonimų išplitimą, jis aiškinamas paties fonetikos mokslo išaugimu, kuris lem iąs naujų terminų poreikį (Kazlauskaitė 2000: 28). Palyginus fizikos terminus dviejuose fizikos terminų žodynuose ir pastebėjus, kad naujesniame dalis sinonimų išnyko, bet atsirado naujų, kaip šio padaugėjimo priežastis įvardijama ne mokslo, o mokslo kalbos raida (Gaivenytė 2000: 66). Ištyrus sinonimus ir variantus Juozo Balčikonio Rinktiniuose raštuose, apimančiuose kalbininko viso gyvenimo darbus, ir jų radus taip pat ir vėlesniuose darbuose, kaip priežastis nurodoma mokslo raida: lietuvių kalbos mokslas per tą laiką labai kito, buvo plėtojamos tradicinės kryptys, kuriamos naujos teorijos, taisyklės, randami nauji kalbos tyrimo atžvilgiai (Andriuškaitė 2000: 68). Mokslo kalbos polinkį į tarptautinius terminus kaip dvikalbių sinonimų atsiradimo pamatą minėjo ir Jonas Klimavičius (1975: 91).

Μια ακόμη αιτία της συνωνυμίας αναφέρεται ρητά: οι γλωσσικές επαφές (Stankevičienė 2016: 66–67). Με βάση τα δεδομένα της σύγχρονης λιθουανικής γλώσσας, είναι φυσικό να διαπιστώνεται συχνότερα όχι αμοιβαία επαφή, αλλά η επίδραση μίας γλώσσας —της αγγλικής. Έτσι, στη μελέτη των όρων της πληροφορικής επισημαίνεται ότι η συνωνυμία τους οφείλεται στην αφθονία αγγλικών συνωνύμων και στη μαζική εισροή νέων εννοιών, ότι στην Αγγλία και στις ΗΠΑ δεν υπάρχουν κρατικοί φορείς τυποποίησης της γλώσσας της επιστήμης και της τεχνολογίας, καθώς και ότι πολλές ίδιες ή πολύ συγγενείς έννοιες δημιουργούνται ταυτόχρονα σε πολλά ερευνητικά κέντρα και συχνά λαμβάνουν διαφορετικές ονομασίες (Kaulakienė 2000: 53· 2006: 23· Grigas 2008: 33· Kaulakienė, Rimkutė 2008: 34).

196 Ramunė Vaskelaitė | Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys

Η εξέλιξη της ορολογίας προς τη μείωση των συνωνύμων, όπως αναδεικνύεται στις μελέτες, υποδηλώνει ότι η διαδικασία είναι αυθόρμητη και αυτορρυθμιζόμενη. Ωστόσο, σε αρκετές μελέτες η μείωση των συνωνύμων συνδέεται και με την επεξεργασία και την τυποποίηση των όρων (Kaulakienė 2007: 108· Šilobritaitė 2007: 155· 2010: 77), παράγοντα που υποδηλώνει εξωτερική παρέμβαση. Η αναφορά αυτού του παράγοντα εγείρει, φυσικά, το ερώτημα τι τελικά καθορίζει τη μείωση των συνωνύμων: η αυθόρμητη εξέλιξη της ορολογίας ή η επεξεργασία της; Τουλάχιστον οι ιστορικές μελέτες ορολογίας δείχνουν, ωστόσο, ότι τα δύο δεν είναι αναγκαστικά ασυμβίβαστα. Για παράδειγμα, η αλλαγή του 19ου προς τον 20ό αιώνα δεν ήταν πλέον περίοδος δημιουργίας της ιατρικής ορολογίας, ενώ ταυτόχρονα, στο πλαίσιο του εθνικού αναγεννησιακού κινήματος, επιδιωκόταν η χρήση λιθουανικών όρων· επομένως, η ορολογία επεξεργαζόταν συνειδητά. Πιθανότατα γι’ αυτό δεν απαντούν πολλά συνώνυμα στο περιοδικό Varpas, που εκδιδόταν την περίοδο 1889–1906 (Zemlevičiūtė 2009). Η ίδια η αρχή της ορολογικής επεξεργασίας «ένας όρος – μία έννοια» μπορεί επίσης να προέκυψε ως προσαρμογή στην παρατηρούμενη τάση αυθόρμητης μείωσης των συνωνύμων. Άλλο ζήτημα είναι σε ποιον βαθμό μπορεί να εφαρμοστεί πρακτικά αυτή η αρχή, εφόσον τη συνωνυμία ενισχύουν αντικειμενικές αιτίες όπως η επιστημονική εξέλιξη και οι γλωσσικές επαφές. Ίσως γι’ αυτό, τα τελευταία χρόνια, με την ιδιαίτερα έντονη επιστημονική εξέλιξη και την πολύ ισχυρή επίδραση της αγγλικής, η αρχή που προβλέπει έναν όρο για κάθε έννοια γίνεται όλο και περισσότερο αντικείμενο συζήτησης (βλ. Mitkevičienė 2020).

Ωστόσο, η επεξεργασία και η τυποποίηση των όρων αναφέρονται όχι μόνο ως αιτίες μείωσης της συνωνυμίας, αλλά και ως αιτίες εμφάνισής της. Για παράδειγμα, η αιτία αυτή επισημαίνεται κατά τη μελέτη όρων κατηχητικών κειμένων τόσο του 16ου αιώνα όσο και των τελών του 19ου – αρχών του 20ού αιώνα και προσδιορίζεται ειδικότερα ως η προσπάθεια των συγγραφέων των κατηχητικών να εξαγνίσουν τη γλώσσα (Rimkutė 2007: 143). Την αιτία αυτή αναδεικνύει και η ανάλυση των ιατρικών όρων που χρησιμοποιούσε ο Antanas Vileišis στα άρθρα του (Zemlevičiūtė 2003: 103), ενώ η Asta Mitkevičienė, αφού μελέτησε τους λογοτεχνικούς όρους, διατυπώνει σαφώς την άποψη ότι «οι συνώνυμοι όροι αποτελούν τόσο αιτία της ορολογικής επεξεργασίας (αναζητείται ο καταλληλότερος όρος) όσο και αποτέλεσμά της (για κάποιο διάστημα, συνήθως σε διαφορετικές πηγές, χρησιμοποιούνται διάφοροι όροι για την ονομασία της ίδιας έννοιας)» (Mitkevičienė 2015b: 19). Η άποψη αυτή αναπτύσσεται περαιτέρω σε θεωρητική μελέτη για τη συνωνυμία (Mitkevičienė 2020). Είναι αλήθεια ότι δεν είναι πάντοτε σαφές τι εννοούν οι συγγραφείς με την επεξεργασία των όρων και τι με την τυποποίησή τους. Ωστόσο, σε δύο μελέτες γίνεται λόγος για διαφωνία μεταξύ των ειδικών που δημιουργούν όρους ή για την απροθυμία τους να συμφωνήσουν σχετικά με το τι και πώς πρέπει να αποδοθεί στη λιθουανική γλώσσα (Kaulakienė 2006: 24· Kaulakienė, Rimkutė 2008: 34), κάτι που πιθανότατα συνδέεται με την επεξεργασία των όρων.

Terminologija | 2021 | 28

197

Η επιθυμία για πολύ πιο ορθολογική ονομασία μιας έννοιας απ’ ό,τι μέχρι σήμερα, η οποία αναφέρεται σε άλλα άρθρα (Kaulakienė 1994b: 53· Stunžinas 2005: 15), θα πρέπει μάλλον να συνδεθεί με τη δημιουργία ή τη χρήση όρων. Ο Stasys Keinys ανέφερε παρόμοιες αιτίες: «<...> λόγω άγνοιας ή ακαταλληλότητας των όρων που χρησιμοποιούν άλλοι συγγραφείς, ή έλλειψης εμπιστοσύνης σε αυτούς, δημιουργούνται ιδίοι όροι» (Keinys 1980: 98)· «<...> σε κάποιους ταιριάζει περισσότερο ένας όρος, ενώ άλλοι τείνουν να χρησιμοποιούν διαφορετικό όρο για τον ίδιο σκοπό» (Keinys 2005b: 255)· διαφέρουν «η προτίμηση του χρήστη των όρων, η γνώση της γλώσσας του ή άλλοι λόγοι, όπως η οικειότητα μιας λέξης (από τη μητρική διάλεκτο ή όχι)»· δημιουργούνται νεολογισμοί ή παράγονται μεταφραστικά δάνεια (Keinys 1980: 100–101· 2005b: 255). Ο Kazimieras Gaivenis, αναφέροντας σε ένα άρθρο τις δύο συχνότερες αιτίες της συνωνυμίας στη γλώσσα της επιστήμης, επισήμανε επίσης ως μία από αυτές έναν παράγοντα σχετικό με τη χρήση: τα συνώνυμα εμφανίζονται ως δευτερεύον μέσο ονομασίας, όταν ο συγγραφέας δεν γνωρίζει ή αμφιταλαντεύεται ως προς το ποιον όρο πρέπει να επιλέξει (Gaivenis 2005: 201). Είναι αλήθεια ότι, κατά την απαρίθμηση αιτιών που σχετίζονται με τη δημιουργία ή τη χρήση όρων, συνήθως δεν επισημαίνεται ότι οι χρήστες των όρων —και οι δημιουργοί τους, εφόσον δεν είναι ορολόγοι— ενδέχεται να στερούνται γνώσεων ορολογίας. Αυτό έχει γίνει αντιληπτό σε κάποιο βαθμό, όπως φαίνεται, μόνο στη μελέτη της ονομασίας των κρυπτονομισμάτων, όπου αναφέρονται ως αιτίες της ποικιλίας στον τομέα αυτό η αδυναμία κατανόησης των ουσιωδών διακριτικών χαρακτηριστικών, η προσπάθεια χρήσης μεταφραστικών δανείων αγγλικών όρων και η χρήση όρων με διαφορετική σημασία (Stunžinas 2018: 142). Για τους ορολόγους είναι αυτονόητο ότι πρόκειται για αδυναμίες στη δημιουργία ή τη χρήση ορολογίας· για τους ειδικούς ενός πεδίου, όμως, που αναζητούν ισοδύναμο για να αντικαταστήσουν έναν αγγλικό όρο, και ακόμη περισσότερο για τους απλούς χρήστες της γλώσσας, αυτό μπορεί να μην είναι εξίσου σαφές.

Οι αιτίες που αναφέρθηκαν επισημαίνονται ρητά σε ορολογικές μελέτες. Άλλες απλώς διαφαίνονται περισσότερο και μία από αυτές θα μπορούσε να συνοψιστεί ως παράγοντας του αποδέκτη. Για παράδειγμα, στην προαναφερθείσα μελέτη των όρων κατηχητικών κειμένων, κατά την εξέταση περιπτώσεων όπου δίπλα σε μια λιθουανική λέξη παρατίθεται ένα δάνειο, π.χ.: duona (ostija), stebuklas (čiūdas), εξετάζεται το ενδεχόμενο αυτό να αποσκοπούσε πιθανότατα στην πρόταση ισοδύναμων όρων που θα ήταν κατανοητοί σε όλους (Rimkutė 2007: 139). Μετά τη μελέτη της συνωνυμικής έκφρασης στο ένθετο εφημερίδας Sveikata, επισημαίνεται ότι το ένθετο απευθυνόταν στο ευρύ κοινό και εκδιδόταν με σκοπό τη διάδοση ιατρικών γνώσεων· πιθανότατα γι’ αυτό οι συγγραφείς δεν κατέβαλλαν ιδιαίτερη προσπάθεια να αποφύγουν τα συνώνυμα (Zemlevičiūtė 2004: 98). Τον παράγοντα του αποδέκτη θα υποδείκνυε έμμεσα και η συζήτηση των τρόπων επεξήγησης των όρων που χαρακτηρίζουν τα κείμενα εκλαΐκευσης της επιστήμης — ως ένας από τους τρόπους επεξήγησης στους αναγνώστες

198

Ramunė Vaskelaitė | Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys

būdų minimas sinonimų vartojimas (Pet­rėnienė 2003: 49). O apžvelgus 1918 m. periodinėje Lietuvos spaudoje skelbtų populiarinamųjų publikacijų terminų sinonimus adresato veiksnys nurodomas gana tiesiogiai: „Medicinos, sveikatos ir gydymo temomis rašantiems autoriams reikėjo įsivaizduoti savo adresatą – paprastą lietuvių skaitytoją, taigi dalykinę informaciją jie turėjo pateikti populiariai ir suprantamai, vartoti daugiau lietuviškų terminų, kurie būtų žinomi ir aiškūs skaitytojui“ (Zemlevičiūtė 2018b: 193). K. Gaivenis, be jau minėtos terminų sinonimijos priežasties, minėjo, kad sinonimai gali būti teikiami kaip terminų istorijos šaltiniai, t. y. šalia norminių paminimi tie, kuriuos praeityje vartojo žymūs mokslininkai (Gaivenis 2005: 201). Tokią priežastį taip pat būtų galima sieti su adresato veiksniu, tik šiuo atveju veikiausiai orientuojamasi ne į paprastą skaitytoją, o į dalyko žinovą, specialių žinių ar jų poreikį turintį adresatą.

Η συνωνυμία εξετάζεται τόσο με βάση τα κείμενα όσο και τα λεξικά όρων, ωστόσο οι ερευνητές δεν συγκρίνουν την επίδραση αυτών των μέσων παρουσίασης των όρων στη συχνότητα ή στον αριθμό των συνωνύμων. Η επίδραση της χρήσης σε κείμενα αναφέρεται μόνο σε λίγες μελέτες. Έτσι, ο J. Klimavičius, εξετάζοντας τα συνώνυμα σε λεξικά, έχει υποστηρίξει ότι «η χρήση συνωνυμίας διεθνών και λιθουανικών όρων στα κείμενα επιστημονικών έργων έχει τις δικές της ιδιαιτερότητες. Στα κείμενα απαντούν συχνότερα δάνεια που έχουν ήδη εκτοπιστεί από το γλωσσικό σύστημα, νεολογισμοί που μόλις αρχίζουν να καθιερώνονται και, γενικότερα, περισσότερη ποικιλία, διακυμάνσεις και δυναμική μεταβολών» (Klimavičius 1975: 93). Και ο S. Keinys έχει επισημάνει ότι «είναι εύκολο να κατανοήσει κανείς πως είναι πολύ ευκολότερο να κανονικοποιηθούν και να ενοποιηθούν οι όροι στα λεξικά (και, αν το επιθυμεί κανείς, να εξαλειφθούν εντελώς τα συνώνυμα), παρά να επιτευχθεί η χρήση μόνο των όρων που παρέχει το λεξικό, τουλάχιστον σε ολόκληρη τη βιβλιογραφία του συγκεκριμένου πεδίου» (Keinys 2005b: 255). Την άποψη ότι στα κείμενα υπάρχει περισσότερη συνωνυμία απ’ ό,τι στα λεξικά έχει διατυπώσει σε εμπειρική μελέτη η A. Mitkevičienė (2015b: 18), ενώ σε άλλη, θεωρητικής φύσης μελέτη, εξετάζει χωριστά τα προβλήματα αναγνώρισης των συνωνύμων και αποκαλύπτει έμμεσα την πιθανή επίδραση της χρήσης σε κείμενα, σε σύγκριση με τη μη κειμενική χρήση (Mitkevičienė 2015a: 51–56).

Σε άλλες μελέτες, ενώ δεν τονίζεται αυτή η επίδραση, ακόμη λιγότερη προσοχή δίνεται στην επίδραση του είδους ή του λειτουργικού ύφους, παρόλο που η επιδίωξη της κατανοητής γραφής και της επεξήγησης των όρων θα έπρεπε να είναι πιο χαρακτηριστική για έργα εκλαΐκευσης της επιστήμης ή δημοσιογραφικά κείμενα απ’ ό,τι για επιστημονικά έργα. Και αυτή η αιτία της συνωνυμίας μπορεί να διακριθεί μάλλον έμμεσα. Για παράδειγμα, στην ορολογία που εκπροσωπεί τη ζωντανή γλώσσα —στο τετράγλωσσο λεξικό του Mykolas Miežinis (Labanauskienė 2014) και σε δύο λεξικά του Jurgis Pabrėža (Labanauskienė

Terminologija | 2021 | 28 199

2004)— απαντούν πολλά συνώνυμα, ενώ τα χαρακτηριστικά της ζωντανής γλώσσας (παραστατικότητα, εκφραστικότητα) αναφέρονται μάλιστα, κατά την εξέτασή της, ως πηγή συνωνυμίας (Labanauskienė 2004: 154). Το ότι η συνωνυμία αποτελεί χαρακτηριστικό των λαϊκών όρων καταδεικνύεται από την έρευνα του Robertas Stunžinas (2010) σχετικά με τους όρους της οικοδομής.

Ωστόσο, το σύνολο των αιτίων της συνωνυμίας αναδεικνύεται γενικά σχετικά περιορισμένο. Επιπλέον, οι αιτίες συνήθως αναφέρονται ως κοινές για τη συνωνυμία εν γένει, παρόλο που η ίδια η συνωνυμία διακρίνεται σε διάφορους τύπους. Για παράδειγμα, διακρίνονται οι μορφολογικοί και οι λεξικοί συνώνυμοι όροι (Mikelionienė 2004: 273; Keinys 2005b; Stunžinas 2010), οι ομόρριζοι και οι μη ομόρριζοι συνώνυμοι όροι (Umbrasas 2004; Mitkevičienė 2014, 2015b, 2018), καθώς και, με βάση τη σύνθεσή τους, οι συνώνυμοι μονολεκτικοί και πολυλεκτικοί όροι (Zemlevičiūtė 2001; Mitkevičienė 2005). Συχνά εξετάζονται οι συνώνυμοι διεθνείς και λιθουανικής προέλευσης όροι, διάκριση που βασίζεται στην προέλευση του όρου (Klimavičius 1975; Kazlauskaitė 2000; Zemlevičiūtė 2001, 2004, 2018b), ενώ, όταν καλύπτονται όχι μόνο οι διεθνείς λέξεις αλλά και άλλα δάνεια, εξετάζονται συνώνυμοι όροι διαφορετικής προέλευσης, οι οποίοι διακρίνονται σε αντιδιαστολή προς συνώνυμους όρους κοινής προέλευσης (π.χ.: Andriuškaitė 2000; Šilobritaitė 2007, 2008, 2009). Κατά την εξέταση των συνωνύμων, στα δάνεια συχνά συμπεριλαμβάνονται και υβριδικοί όροι με μη λιθουανική ρίζα (Stunžinas 2010; Mitkevičienė 2015b; Stankevičienė 2016), παρόλο που, από την άποψη της προέλευσης των όρων, έχει νόημα να διακρίνονται τα δάνεια από τα υβρίδια.

Βεβαίως, σε ορισμένες μελέτες εξετάζεται μόνο ένας τύπος συνωνυμίας, οπότε τα συμπεράσματα που εξάγονται βάσει μιας τέτοιας ανάλυσης θα μπορούσαν, φαίνεται, να συνδεθούν αποκλειστικά με αυτόν τον τύπο. Για παράδειγμα, κατά την εξέταση της συνωνυμίας διεθνών και λιθουανικών όρων, συνάγεται ότι αυτή προκλήθηκε από την εξέλιξη της επιστήμης της φωνητικής (Kazlauskaitė 2000: 28), ενώ αλλού τα συνώνυμα διαφορετικής προέλευσης συνδέονται με την τυποποίηση (Rimkutė 2007: 143) και με τον παράγοντα του αποδέκτη (Rimkutė 2007: 139). Ωστόσο, οι ίδιες αιτίες αναφέρονται και σε μελέτες που δεν εξετάζουν μόνο συνώνυμους όρους διαφορετικής προέλευσης. Για παράδειγμα, η εξέλιξη της επιστήμης αναφέρεται ως αιτία και σε εξέταση περιπτώσεων όπου χρησιμοποιούνται συνωνύμως όροι κοινής προέλευσης (λιθουανικοί) (Andriuškaitė 2000: 68). Ή, η Vilija Celiešienė εξηγεί τη συνωνυμία διαφορετικής προέλευσης στην ορολογία του Enciklopedinio kompiuterijos žodyno ως επίδραση της αγγλικής γλώσσας (Celiešienė 2011: 28), ενώ ο Gintautas Grigas εφιστά την προσοχή σε περιπτώσεις όπου για έναν αγγλικό όρο δημιουργούνται αρκετοί λιθουανικοί όροι (Grigas 2008: 33), αναδεικνύοντας έτσι ότι η αγγλική γλώσσα αποτελεί επίσης αιτία συνωνυμίας όρων εγχώριας προέλευσης.

200 Ramunė Vaskelaitė | Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys

Επιπλέον, συχνά παρατίθενται ως κοινές αιτίες όχι μόνο για διάφορους τύπους συνωνυμίας αλλά και για την παραλλαγή, παρόλο που στη λιθουανική ορολογική βιβλιογραφία υπάρχει γενικά η τάση να διακρίνονται τα συνώνυμα από τις παραλλαγές. Για παράδειγμα, η Angelė Kaulakienė, αφού απαριθμεί χωριστά τα συνώνυμα και τις παραλλαγές που εντοπίστηκαν στο εγχειρίδιο Fizikos του Konstantinas Šakenis, περιλαμβάνοντας μεταξύ των τελευταίων περιπτώσεις που διαφέρουν ως προς τη χρήση οριστικής μορφής, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «[Τ]α ζητήματα της συνωνυμίας και της παραλλαγής, τα οποία συνδέονται με την ποικιλία στην ονομασία των όρων, δείχνουν ότι η ορολογία της φυσικής εκείνης της περιόδου βρισκόταν ακόμη υπό διαμόρφωση και παρουσίαζε όλα τα χαρακτηριστικά ενός διαμορφούμενου σταδίου της ορολογίας» (Kaulakienė 2002: 74). Τα συνώνυμα και οι παραλλαγές περιγράφονται κάπως διαφορετικά στη λιθουανική ορολογική βιβλιογραφία², αλλά συνήθως τα πρώτα ορίζονται ως διαφορετικοί όροι που κατονομάζουν την ίδια έννοια (π.χ.: Mitkevičienė 2015b: 2; Celišienė 2011: 25), και οι δεύτερες ως όροι με μικρές διαφορές στην έκφραση (π.χ., Umbrasas 2004: 101) ή ως διαφορετικές μορφές του ίδιου όρου (π.χ., Mitkevičienė 2004: 124). Από την άλλη πλευρά, ο σαφής διαχωρισμός συνωνύμων και παραλλαγών δεν είναι εύκολος, ενώ σε ορισμένες νεότερες λιθουανικές ορολογικές μελέτες δεν επιδιώκεται καν η υπερβολικά αυστηρή διάκρισή τους: χρησιμοποιείται ως ευρύτερη έννοια είτε η συνωνυμία (Umbrasas 2004: 101–102³) είτε η παραλλαγή (Stankevičienė 2016⁴). Ο βαθμός κοινότητας που μπορεί να υπάρχει μεταξύ των αιτίων αυτών των δύο μορφών διαφοροποίησης θα πρέπει να διερευνηθεί ξεχωριστά· το παρόν άρθρο επικεντρώνεται μόνο στις αιτίες της συνωνυμίας. Βεβαίως, δεν θα είναι δυνατόν να παρακαμφθεί το ζήτημα των ορίων μεταξύ συνωνυμίας και παραλλαγής.

2. ΣΥΝΩΝΥΜΙΑ ΟΡΩΝ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗΣ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ

Από το άρθρο που δημοσιεύτηκε στο προηγούμενο τεύχος του Terminologijos προέκυψε ότι τη βάση της μονολεκτικής αστρολογικής ορολογίας αποτελούν δάνεια με ελληνική ή λατινική ρίζα, δηλαδή γνήσιες διεθνείς λέξεις⁵, καθώς και μια μικρότερη ομάδα όρων λιθουανικής προέλευσης. Αυτό σημαίνει ότι οι σειρές συνωνύμων των μονολεκτικών όρων θα μπορούσαν να αποτελούνται είτε από διεθνείς και εγχώριους όρους είτε από έναν

² Sinonimo ir varianto sampratos yra išsamiai aptartos A. Mitkevičienės (2004: 121–124; 2005: 40) straipsniuose.

³ «Γενικά, οι παραλλαγές αποτελούν μέρος της συνωνυμίας με την ευρεία έννοια· επομένως, στην ορολογία δεν υπάρχει επιτακτική ανάγκη να χαραχθεί αυστηρό όριο μεταξύ τους, καθώς πρόκειται για την ονομασία της ίδιας έννοιας» (Umbrasas 2004: 101–102).

⁴ «Στην παρούσα εργασία, ως παραλλαγές όρων θεωρούνται τόσο τα συνώνυμα όσο και λέξεις με την ίδια σημασία αλλά διαφορετική μορφή, οι οποίες επιτελούν την ίδια λειτουργία και διαφέρουν μόνο ως προς την έκφραση (Gaivenis, Keinys 1990; Umbrasas 2004)» (Stankevičienė 2016: 66).

⁵ Αν και στο σχέδιο που ενέκρινε το 2007 η VLKK προβλέπεται να θεωρούνται διεθνείς λέξεις και οι λέξεις που χρησιμοποιούνται σε αρκετές μεγάλες γλώσσες (αγγλικά, γερμανικά, γαλλικά, ρωσικά), ωστόσο, ανέκαθεν διεθνείς όροι θεωρούνταν τα δάνεια λατινικής και ελληνικής προέλευσης (βλ. Žemlevičiūtė 2018a: 153–154).

Terminologija | 2021 | 28

201

διεθνείς όροι ή όροι αποκλειστικά λιθουανικής προέλευσης. Στην ερευνητική πηγή δεν αφθονούν συνώνυμα των δύο τελευταίων τύπων· επομένως, κατά τη διερεύνηση των αιτίων της συνωνυμικής έκφρασης στην αστρολογική ορολογία, η κύρια προσοχή θα εστιαστεί στη συνωνυμία διεθνών και λιθουανικών όρων. Ωστόσο, ήδη κατά την εξέταση των μονολεκτικών όρων εντοπίστηκαν και μερικά δάνεια άλλης προέλευσης, γι’ αυτό είναι ακριβέστερο να εξετάζεται εδώ όχι η συνωνυμία διεθνών όρων, αλλά η συνωνυμία δανείων και όρων λιθουανικής προέλευσης, η οποία συνήθως αποκαλείται συνωνυμία όρων διαφορετικής προέλευσης. Ως δάνεια θα νοούνται και στην παρούσα εργασία οι όροι που περιέχουν μη λιθουανική ρίζα (ή περισσότερες ρίζες).

2.1. Τυπικές περιπτώσεις

ΣΥΝΩΝΥΜΙΑ ΜΟΝΟΛΕΚΤΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

Μία από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις συνωνυμίας διαφορετικής προέλευσης μονολεκτικών όρων είναι η συνωνυμική έκφραση του όρου konjunkcija. Αυτός ο διεθνής όρος χρησιμοποιείται συνήθως κατά την απαρίθμηση των όψεων που σχηματίζουν οι πλανήτες, ενώ στα κείμενα συχνά απαντά το λιθουανικό ισοδύναμό του jungtis Am, Antr, Astr, Dh, Vi, W ή susijungimas Aw, Ur, Za, Zo· σε έναν ιστότοπο αυτή η όψη ονομάζεται lygiagretė Aw. Ωστόσο, όλες οι άλλες πλανητικές όψεις αποδίδονται κυρίως με όρους αρχαίας γλωσσικής προέλευσης, και οι απόπειρες αντικατάστασής τους με λιθουανικά ισοδύναμα είναι σποραδικές. Έτσι, τα kvadratas ή kvadratūra αναφέρονται ως ketvirtadalis W, Dh μόνο σε δύο ιστότοπους. Η αρμονική όψη trinas, η οποία στους ιστότοπους αναφέρεται και ως trigonas, αναφέρεται ως trikampis Aw, Zo μόνο σε δύο ιστότοπους. Μια άλλη αρμονική όψη, το sekstilis, ονομάζεται šešiakampis Aw μόνο σε έναν ιστότοπο. Εκεί χρησιμοποιούνται επίσης δύο ακόμη ονομασίες για παραμελημένους τύπους όψεων, συγκεκριμένα pusiau kvadratas και pusiau trikampis Aw, ενώ το seksvikvadratas αναφέρεται σε αυτόν τον ιστότοπο και ως pusantro kvadratas Aw. Τα περιστατικά συνωνυμίας που προκύπτουν φαίνεται, λοιπόν, να συνδέονται με την προσπάθεια λιθουανικοποίησης του δανείου· ωστόσο, οι άλλες όψεις —και συχνότερα ακόμη και αυτές— αποδίδονται στους ιστότοπους με όρους λατινικής ρίζας. Πολύ περισσότερο, δεν είναι σαφές γιατί αποτελεί αρκετά τακτική εξαίρεση ο όρος konjunkcija: το λιθουανικό ισοδύναμό του χρησιμοποιείται σε πολλούς ιστότοπους. Οι αιτίες τόσο αυτής της εξαίρεσης όσο και των μεμονωμένων περιπτώσεων συνωνυμίας που προαναφέρθηκαν θα μπορούσαν να διασαφηνιστούν καλύτερα αν συσχετιστούν με άλλες περιπτώσεις συνωνυμικής έκφρασης.

Από τους μονολεκτικούς όρους, συνωνυμική έκφραση χαρακτηρίζει επίσης τον όρο steliusmas: στα κείμενα τείνει να χρησιμοποιείται το sankaupa Astr, Ur, W, το telkinys Dh, W, ενώ χρησιμοποιούνται επίσης τα planetų sankaupa Astr, ATŽ, Dh, Vi, W, Zo και planetų telkinys Astr, Dh, W. Ήδη σε προηγούμενο άρθρο είχε επισημανθεί,

202

Ramunė Vaskelaitė | Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys

kad į tarptautinių žodžių žodynus terminas steliumas neįtraukiamas (Vaskelaitė 2020: 140). Tiesa, iš to straipsnio aiškėjo, kad į tarptautinių žodžių žodynus astrologijos terminų išvis nelinkstama įtraukti, tačiau kiti astrologijoje vartojami terminai (pvz.: konjunkcija, konfiguracija, kvadratūra, opozicija, sekstilis, ekliptika, tranzitas, egzaltacija, ingresija ir kt.) įtraukiami kaip kitų sričių terminai ar bendrosios vartosenos žodžiai, o tai teiktų pagrindo kelti prielaidą, kad steliumo, planetų susikaupimą viename ženkle įvardijančio termino, atitikmenį svetainėse siekiama teikti manant, kad tai skaitytojui mažiau žinomas terminas. Kita vertus, ir paties termino vartotojo jis gali būti nesiejamas su antikinėmis kalbomis, tarptautinio žodžio statusu ir todėl mėginamas keisti.

Η χρήση άλλων μονολεκτικών όρων δεν δείχνει ανάλογη τάση. Πέρα από τα konjunkcijos και steliumo, μόνο το solsticija έχει επίσης μονολεκτικά λιθουανικά ισοδύναμα: στους ιστότοπους χρησιμοποιείται και το saulėgrįža Am, Antr, Astr, W, Za, Zo. Επομένως, από τους 53 μονολεκτικούς όρους αρχαίας γλωσσικής προέλευσης που καταγράφηκαν στην προηγούμενη εργασία, μόνο τα konjunkcija, steliumas και solsticija αντικαθίστανται σε μεγαλύτερο βαθμό από μονολεκτικά λιθουανικά ισοδύναμα. Από τα λίγα άλλα δάνεια που καταγράφηκαν σε εκείνη την εργασία, μόνο το kryžius έχει μονολεκτικά συνώνυμα: σε αρκετούς ιστότοπους χρησιμοποιείται το pradas Sa, Vi, Zo. Ωστόσο, το kryžius είναι δάνειο από την πολωνική γλώσσα που έχει από καιρό καθιερωθεί, και σε αυτή την περίπτωση η συνωνυμική έκφραση δεν οφείλεται στην επιδίωξη λιθουανικοποίησης.

Καθώς, σε σύγκριση με την προηγούμενη, η παρούσα εργασία περιλαμβάνει και νέο υλικό που δημοσιεύτηκε σε ιστότοπους, το σύνολο των μονολεκτικών όρων διευρύνεται κατά μερικούς ακόμη όρους. Για παράδειγμα, σε έναν ιστότοπο αναφέρονται ως συνώνυμα τα kompozitas και kombinas, τα οποία είναι και τα δύο δάνεια· σε παρένθεση, μετά την ένδειξη angl., παρατίθενται επίσης οι αγγλικοί όροι, Composit και Combine αντίστοιχα Antr. Σε άλλον ιστότοπο, ο Chironas, που συνήθως αποκαλείται asteroidas Am, Astr, Dh, Vi, αναφέρεται ως planetoidas Am, σχηματίζοντας έτσι και πάλι μια σειρά συνωνύμων αποτελούμενη από δύο δάνεια. Μερικοί νέοι μονολεκτικοί όροι προστίθενται στο γλωσσάρι όρων AS (kvintilis, bikvintilis, kverentas, kvezitas, kazimi, antisas, apogėjus AS), αλλά δεν χρησιμοποιούνται ούτε στον ιστότοπο που παρέχει το γλωσσάρι ούτε σε άλλους ιστότοπους· συνεπώς, δεν αναδεικνύεται τάση αντικατάστασής τους με λιθουανικά ισοδύναμα.

Ωστόσο, βέβαια, συνώνυμα μπορούν να σχηματίζουν όχι μόνο μονολεκτικοί όροι.

ΣΥΝΩΝΥΜΙΑ ΣΕ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΟΥΣ ΟΡΟΥΣ

Συνωνυμικά μπορεί να χρησιμοποιείται τόσο το κύριο όσο και το δευτερεύον συστατικό ενός πολυλεκτικού όρου. Ωστόσο, η υπό εξέταση πηγή αποκαλύπτει ότι το κύριο συστατικό δεν τείνει να χρησιμοποιείται συνωνυμικά. Το κύριο συστατικό ορισμένων χρησιμοποιούμενων όρων-

Terminologija | 2021 | 28

203

όρων χρησιμοποιείται ως μονολεκτικός όρος, με λέξη λατινικής ή ελληνικής προέλευσης: planeta, ciklas, horoskopas, astrologija κ.ά. Αν ένας μονολεκτικός όρος δεν έχει συνώνυμα, τότε και το κύριο συστατικό του όρου που σχηματίζεται κατά είδος χρησιμοποιείται μη συνωνυμικά. Για παράδειγμα, δεν απαντούν συνώνυμα του κύριου συστατικού στους όρους artimosios planetos, tolimosios planetos, didieji ciklai, mažieji ciklai, Mėnulio ciklas, Saulės ciklas κ.ά. Η συνωνυμία είναι επίσης ασυνήθης για τα κύρια συστατικά λιθουανικής προέλευσης – χρησιμοποιούνται οι όροι pavasario lygiadienis Am, Antr, Astr, Vi, W, Zo, rudens lygiadienis Am, Antr, Astr, Dh, Vi, Zo, Saulės užtemimas, Mėnulio užtemimas Am, Antr, Astr, Aw, Dh, Sa, Ur, Vi, W, Za, Zo, Mėnulio jaunatis Am, Dh, Vi, W, Zo κ.ά. Μοναδική εξαίρεση αποτελεί η έντονη τάση που παρατηρείται σε έναν ιστότοπο να ονομάζεται ένας από τους κύριους τύπους ωροσκοπίου gimimo žemėlapis, παρότι εκεί χρησιμοποιείται ο μονολεκτικός όρος horoskopas Zo. Ακριβώς ο τελευταίος περιλαμβάνεται στο γλωσσάρι που παρέχει ο εν λόγω ιστότοπος, ενώ κατά την επεξήγησή του χρησιμοποιείται και ο όρος gimimo (natalinis) horoskopas AS.

Και αντιστρόφως: εάν η συνωνυμική έκφραση χαρακτηρίζει έναν μονολεκτικό όρο, τότε συνώνυμα έχει και το κύριο συστατικό του όρου που σχηματίζεται με βάση αυτόν. Ωστόσο, όπως ήδη διαπιστώθηκε, οι περιπτώσεις συνωνυμίας στη μονολεκτική ορολογία είναι σπάνιες, επομένως συνωνυμία του κύριου συστατικού των όρων που σχηματίζονται με βάση αυτές απαντά μόνο στους όρους žiemos solsticija και žiemos saulėgrįža Am, Antr, Astr, Vi, W, vasaros solsticija Astr και vasaros saulėgrįža Am, Antr, Astr, Vi, W. Από τους άλλους όρους, συνωνυμία του κύριου συστατικού χαρακτηρίζει τους όρους užtemimų periodas Antr, Astr, Ur, W, Za, Zo (ή užtemimo periodas Ur, W) και užtemimų laikotarpis Antr, Astr, Za, Zo, retrogradinis periodas Antr, Vi, W και retrogradinis laikotarpis Antr, Vi, Za, Zo. Σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιείται επίσης ο όρος retro periodas Vi. Ωστόσο, οι λέξεις periodas και laikotarpis, παρότι δεν είναι αστρολογικοί όροι, χρησιμοποιούνται επίσης συνωνυμικά στους ιστότοπους (π.χ.: «Η επιλογή που έγινε κατά τη διάρκεια αυτής της π ε ρ ι ό δ ο υ θα δοκιμαστεί με διάφορες προκλήσεις, για τον καθένα με τον δικό του τρόπο και στους δικούς του τομείς ζωής» Antr και «Αυτή η π ε ρ ί ο δ ο ς είναι μια εποχή εσωτερικού μετασχηματισμού και δυνατοτήτων αλλαγής, τόσο για κάθε άτομο ξεχωριστά όσο και για ολόκληρη την κοινωνία» Antr), γεγονός που θα έδειχνε ότι η συνωνυμία όρων μπορεί να επηρεάζεται από τη συνωνυμία μη όρων. Η A. Mitkevičienė έχει αναφερθεί σε έναν τέτοιο παράγοντα: αφού εξέτασε την ορολογία της λογοτεχνικής επιστήμης του Μεσοπολέμου, παρατήρησε ότι ορισμένες λέξεις-βάσεις των παράγωγων όρων έχουν συνώνυμα και υποστήριξε ότι αυτό αποτελεί γλωσσική αιτία για ένα μέρος των συνωνύμων (Mitkevičienė 2015b: 23). Παρόμοια περίπτωση στην υπό εξέταση χρήση είναι η ποικιλία όρων που σχηματίζονται με τις λέξεις pozicija και padėtis: στους ιστότοπους οι λέξεις pozicija και padėtis χρησιμοποιούνται συνωνυμικά, όπως συνωνυμικά χρησιμοποι-

204 Ramunė Vaskelaitė | Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys

ούνται οι όροι planetų pozicija και planetų padėtis Antr, Astr, Sa, Vi. Στους ιστότοπους είναι διαδεδομένη η συνωνυμία όρων όπως Saulės pozicija, Marso pozicija, Lilit pozicija κ.λπ. – χρησιμοποιούνται επίσης οι όροι Saulės padėtis, Marso padėtis, Lilit padėtis κ.λπ.

Η συνωνυμία είναι πιο χαρακτηριστική για τα δευτερεύοντα συστατικά των όρων, αλλά και πάλι μόνο σε ορισμένα. Έχει ήδη αναφερθεί ότι σε μερικούς ιστότοπους χρησιμοποιούνται συνωνυμικά οι όροι kryžius και pradas, αλλά η ταξινόμηση του Ζωδιακού σε σταυρούς ή αρχές προϋποθέτει επίσης τρεις ειδικούς όρους, των οποίων το δευτερεύον συστατικό είναι επίθετο λατινικής ρίζας: fiksuotas kryžius (pradas), kardinalus kryžius (pradas), mutabilus (mutabelinis) kryžius (pradas). Δεν επιχειρείται η αντικατάσταση δύο από τα επίθετα με λιθουανικό ισοδύναμο, ενώ το mutabilus Am, Astr, Sa, W, Zo ή το mutabelinis Astr, Zo αναφέρεται επίσης ως kintantis Sa, Aw ή kintamas Aw, π.χ.: «Μια πιθανώς λιγότερο γνωστή, αλλά εξίσου σημαντική στην αστρολογία, ταξινόμηση των ζωδίων είναι σε τρεις αρχές ή, ακριβέστερα, στους λεγόμενους σταυρούς: καρδιακό, σταθερό και μ υ τ α β λ η τ ό (μ ε τ α β λ η τ ό)» Sa. Έτσι μπορούν να ταξινομηθούν τα ζώδια, επομένως αναφέρονται τα kardinaliniai, fiksuoti ir mutabeliniai ή kintami ζώδια, π.χ.: «Τα μ ε τ α β λ η τ ά ζ ώ δ ι α στερούνται περισσότερο από όλα επιμονής και σταθερότητας στην επιδίωξη των στόχων τους» Aw.

Παρόμοια εξαίρεση παρατηρείται κατά την απαρίθμηση των ονομασιών των κλάδων της αστρολογίας. Συνήθως αποτελούνται από συνδυασμό δύο δανείων: elektyvinė astrologija Am, An, ATŽ, Ur, Zo, evoliucinė astrologija Antr, Ur, Vi, W, Za, Zo, mundaninė astrologija An, Am, Sa, Zo κ.ά. Ωστόσο, επιχειρείται η αντικατάσταση του επιθετικού συστατικού στις ονομασίες δύο κλάδων της αστρολογίας με λιθουανικό ισοδύναμο: η chorarinė Am, Astr, ATŽ, Ur, Zo (horarinė Ur) astrologija ονομάζεται επίσης klausimo astrologija Am, AS, Zo, ενώ η natalinė astrologija Zo αναφέρεται ως gimimo astrologija, gimimo (natalinė) astrologija ή natalinė (gimimo) astrologija Zo. Η ποικιλία στη χρήση του τελευταίου όρου μπορεί να οφείλεται στη σύνδεση των εννοιών και στην επιδίωξη συστηματικότητας των όρων: οι κλάδοι της αστρολογίας συνδέονται με τους τύπους ωροσκοπίων, ενώ οι τύποι ωροσκοπίων ονομάζονται κυρίως με όρους που έχουν δευτερεύον συστατικό λιθουανικής προέλευσης (vaiko horoskopas Sa, Za, suderinamumo horoskopas An, Zo κ.ά.). Τουλάχιστον ο όρος gimimo horoskopas Am, An, Antr, Astr, Aw, Dh, Ur, Vi, Za, Zo χρησιμοποιείται σε πολλούς ιστότοπους (μόνο σε τρεις αναφέρεται περιστασιακά ο όρος natalinis horoskopas Antr, Astr, Aw), επομένως κατά την ονομασία ενός κλάδου της αστρολογίας μπορεί να λαμβάνεται ως πρότυπο η ονομασία ενός τύπου ωροσκοπίου. Επιπλέον, σε δύο ιστότοπους ως συνώνυμο του όρου gimimo horoskopas αναφέρεται το radiksas Aw, Zo, ενώ από το γλωσσάρι ενός ιστότοπου προκύπτει ότι συνώνυμος είναι και ο ευρέως χρησιμοποιούμενος στους ιστότοπους όρος asmeninis horoskopas – όταν παρατίθεται στο γλωσσάρι, δηλώνεται: «Ονομάζεται επίσης Natalinis ή Gimimo horoskopas» ATŽ. Κατά την επεξήγηση άλλων όρων αναφέρονται εδώ επίσης οι όροι nataliniai taškai, natalinės planetos ATŽ.

Terminologija | 2021 | 28

205

Αν και η αναφερθείσα περίπτωση θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως επιδίωξη συστηματικότητας, αξίζει παράλληλα να σημειωθεί ότι ούτε τα επίθετα natalinis, -ė, ούτε chorarinis, -ė, ούτε mutabilis, -i, όπως και το steliumas, περιλαμβάνονται σε λεξικά ξένων λέξεων, ενώ μια αποτύπωση της σύγχρονης χρήσης που θα παρείχε το σύστημα Google θα έδειχνε ότι αυτές οι λέξεις δεν είναι διαδεδομένες ούτε στη γενική χρήση ούτε στην ορολογία άλλων πεδίων. Αυτό θα στήριζε την υπόθεση που διατυπώθηκε κατά τη συζήτηση του όρου steliumas, ότι η συνωνυμία μπορεί να οφείλεται στην προσπάθεια να προσφερθεί στον αναγνώστη ισοδύναμο μιας λιγότερο γνωστής λέξης ή ενός λιγότερο γνωστού όρου. Από την άλλη, οι διακυμάνσεις στη μορφολογική διαμόρφωση (mutabilis και mutabelinis· η ιδιότητα ονομάζεται mutalumas Astr, Zo) θα μπορούσαν να υποδηλώνουν ότι ορισμένες λέξεις διεθνούς ρίζας φτάνουν στους ιστοτόπους μέσω ενδιάμεσων γλωσσών (πρβλ. αγγλ. mutable), γι’ αυτό οι συγγραφείς ενδέχεται να τις θεωρούν ξένες λέξεις και να επιχειρούν να τις αντικαταστήσουν.

Εξαιρέσεις που αφορούν μόνο έναν από τους όρους παρατηρούνται επίσης στη χρήση όρων που ονομάζουν είδη όψεων. Οι όψεις ταξινομούνται στους ιστοτόπους με δύο τρόπους, και η μία ταξινόμηση προϋποθέτει το ζεύγος όρων minoriniai aspektai ir mažoriniai aspektai An, Antr, Astr, Dh, Za, Zo. Πράγματι, αυτή η ταξινόμηση είναι σπάνια και, επομένως, το ζεύγος όρων δεν απαντά σε όλους τους ιστοτόπους. Ωστόσο, δεν υπάρχουν συνώνυμα του πρώτου όρου, ενώ το επίθετο του όρου mažoriniai aspektai αποδίδεται και με λιθουανική λέξη, π.χ.: «Στην αστρολογία χρησιμοποιούνται κυρίως 5 β α σ ι κ έ ς (ονομαζόμενες μ ε ί ζ ο ν ε ς) όψεις» Zo. Η παρατιθέμενη πρόταση θα μπορούσε επίσης να εξηγεί κάπως την εξαίρεση που γίνεται μόνο για έναν από τους όρους είδους — ο όρος minoriniai aspektai είναι λιγότερο σημαντικός στην αστρολογία. Είναι, ωστόσο, δυσκολότερο να εξηγηθεί η εξαίρεση που παρατηρείται στους ιστοτόπους κατά την ταξινόμηση των όψεων με βάση το αν είναι ευνοϊκές ή όχι. Αυτό προϋποθέτει το ζεύγος όρων harmoningi aspektai ir neharmoningi aspektai Am, Antr, Astr, Dh, Zo, W, αλλά, ακόμη και όταν παρουσιάζεται η ταξινόμηση, και ιδίως στα κείμενα, το δεύτερο μέλος του ζεύγους αποδίδεται και ως įtempti aspektai Am, Astr, ATŽ, Aw, Zo, įtampos aspektai Antr, Vi, Sa, negatyvūs aspektai Am, Antr, neigiami aspektai Aw, Sa, Ur.

Η συνωνυμική έκφραση χαρακτηρίζει ακόμη ένα ζεύγος επιθετικών προσδιορισμών. Κατά την αναφορά προηγουμένως στις περιπτώσεις συνωνυμίας των βασικών συστατικών, επισημάνθηκε ότι χρησιμοποιούνται συνωνυμικά οι όροι retrogradinis periodas και retrogradinis laikotarpis, αλλά με το επίθετο λατινικής προέλευσης retrogradinis, -ė έχουν σχηματιστεί και άλλοι όροι: retrogradinis judėjimas Am, Antr, Astr, Sa, Vi, W, retrogradinė fazė Am, Antr, Astr, Za, Zo, retrogradinė planeta Am, Antr, Astr, ATŽ, Dh, Sa, Ur, Zo. Όλοι σχετίζονται με την ερμηνεία του φαινομένου κατά το οποίο, όπως φαίνεται από τη Γη, ένας πλανήτης κινείται προς τα πίσω. Επειδή το φαινόμενο αυτό αφορά τους περισσότερους πλανήτες, χρησιμοποιούνται ευρέως και οι όροι retrogradinė Venera, retrogra-

206

Ramunė Vaskalaitė | Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys

dinis Saturnas, retrogradinis Merkurijus κ.ο.κ. Το φαινόμενο κατά το οποίο οι πλανήτες κινούνται κανονικά περιγράφεται με άλλο επίθετο: direktyvus (direktyvinis) judėjimas Am, direktyvinė fazė Am, Antr, Astr ή direkcinė fazė Astr, direkcinis Marsas, direkcinis Merkurijus, direkcinis Neptūnas κ.ά. Ωστόσο, χρησιμοποιούνται και λιθουανικά ισοδύναμα, π.χ.: «Στην πραγματικότητα, ο πλανήτης συνεχίζει να κινείται προς τη συνηθισμένη κατεύθυνσή του, ενώ η προς τα πίσω κίνηση είναι η οπτική μας προοπτική από τη Γη, η οποία προκύπτει λόγω της διαφορετικής ταχύτητας κίνησης των πλανητών» Antr· «Στις 19 Αυγούστου ο Ερμής γύρισε από την ανάδρομη (retrogradinio) κίνηση στην ευθεία» Ur. Η ερμηνεία αυτών των αστρολογικών φαινομένων στους ιστοτόπους αποκαλύπτει ιδιαίτερα μεγάλες δυνατότητες μη ορολογικής συνωνυμίας. Για παράδειγμα, τον όρο retrogradinis Marsas μπορεί να αντικαταστήσει μια εκτενής επιθετική προσδιοριστική φράση που ακολουθεί την προσδιοριζόμενη λέξη: «Την ενεργή εξέλιξη την ανέκοπτε προς το παρόν ο Άρης, που κινούνταν προς τα πίσω» Astr. Πρβλ. ακόμη: «Ο Ερμής, ο αγγελιοφόρος του Ζωδιακού, ο θεϊκός Μεσολαβητής, αυτή τη φορά θα κινηθεί ανάδρομα στο ζώδιο των Διδύμων, το οποίο κυβερνά» Vi. Αυτές οι δυνατότητες, με τη σειρά τους, μπορούν να αποτελέσουν αιτία συνωνυμίας μεταξύ των όρων. Από την άλλη, όπως δείχνουν παραδείγματα όπως: «Στις 10 Σεπτεμβρίου ο Άρης γύρισε σε ανάδρομη πορεία και θα κινείται έτσι για περίπου δύο μήνες», «Καθώς η Αφροδίτη κινείται ανάδρομα, δηλαδή προς τα πίσω, εκεί όπου βρισκόταν ήδη, είναι σαν να επιστρέφουμε στο παρελθόν» Antr ή «Ο Ερμής θα γίνει direkcinis (δηλαδή θα αρχίσει να κινείται απευθείας) από τις 19 Αυγούστου» Astr κ.ά., η επίδραση μπορεί να είναι αμφίδρομη — η συνωνυμία των όρων μπορεί να επηρεάζει τη μη ορολογική συνωνυμία.

Περιπτώσεις αντικατάστασης των βασικών ή δευτερευόντων συστατικών άλλων όρων με μονολεκτικό λιθουανικό ισοδύναμο είναι σποραδικές. Για παράδειγμα, πλάι στον λιγότερο συχνό όρο Mėnulis be kurso Am, Sa, Zo, σε έναν ιστότοπο χρησιμοποιείται και το συνώνυμο tuščias Mėnulis Am. Σε ένα από τα γλωσσάρια παρατίθεται ο όρος astrologinis (žvaigždinis) dydis AS, παρότι δεν χρησιμοποιείται ούτε στον ιστότοπο που παρέχει το γλωσσάρι ούτε σε άλλους ιστοτόπους. Εκεί παρατίθεται επίσης, μεταξύ άλλων, το συνώνυμο του όρου elektyvinė astrologija, pasirinkimo astrologija AS.

ΣΥΝΩΝΥΜΙΑ ΜΟΝΟΛΕΚΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΥΛΕΚΤΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

Στους ιστοτόπους δεν είναι πολλές ούτε οι περιπτώσεις όπου ένας μονολεκτικός όρος έχει πολυλεκτικά συνώνυμα.

Πιο χαρακτηριστική είναι η περίπτωση των ισοδύναμων του όρου septeneras (septeneris) Am, Astr, ο οποίος χρησιμοποιείται μόνο σε δύο ιστοτόπους. Σε μία πρόταση χρησιμοποιείται ως ισοδύναμο το septyniukė Astr, αλλά αλλού χρησιμοποιούνται δίλεκτοι όροι: «Από

Terminologija | 2021 | 28

207

από παλιά ήταν γνωστοί 7 πλανήτες του Ηλιακού Συστήματος, ορατοί με γυμνό μάτι: ο Ήλιος, η Σελήνη, ο Ερμής, η Αφροδίτη, ο Άρης, ο Δίας και ο Κρόνος. Ονομάζονται η μεγάλη επτάδα (ή επτάδα)»· «Έτσι, ο πολιτισμός της Βαβυλώνας μάς έδωσε τα ζώδια, το σύστημα των επτά πλανητών – τη μεγάλη επτάδα – καθώς και το πρώτο ωροσκόπιο» Astr. Όπως φαίνεται, το αντίστοιχο δεν έχει καθιερωθεί, αλλά ταυτόχρονα διακρίνεται η τάση να εξηγείται ο όρος στον αναγνώστη, δηλαδή να λαμβάνεται υπόψη ο αποδέκτης. Ωστόσο, σε μία περίπτωση το δάνειο septeneras αναφέρεται μετά τη χρήση του λιθουανικού όρου, κάτι που μπορεί να δείχνει ότι απευθύνεται σε αποδέκτη με ειδικές γνώσεις αστρολογίας.

Παρόμοια μεταθετική χρήση χαρακτηρίζει και το δάνειο soliaras Am, An, Antr, Astr, ATŽ, Dh, Ur, Vi, W, Za, Zo (σε δύο ιστοτόπους χρησιμοποιείται solaras Sa, Antr), π.χ.: «Η ανάλυση των αστρολογικών τάσεων του έτους συνήθως περιλαμβάνει την ερμηνεία του ωροσκοπίου της στιγμής της ηλιακής επιστροφής του ατόμου, του λεγόμενου solaro (λατ. solaris – ηλιόλουστος)» Antr· «Αν θέλετε να παραγγείλετε ατομική πρόβλεψη για το έτος – Soliarą, είναι καλύτερο να το κάνετε τουλάχιστον έναν μήνα πριν από τα γενέθλιά σας» An. Ωστόσο, αυτός ο όρος είναι συχνός στους ιστοτόπους (χρησιμοποιείται σε 11 ιστοτόπους), και από τη χρήση του προκύπτει ότι είναι επίσης πολύσημος: έτσι ονομάζεται τόσο ένα είδος ωροσκοπίου όσο και μια μέθοδος πρόβλεψης, καθώς και ένα αστρολογικό φαινόμενο. Με την τελευταία σημασία χρησιμοποιείται συχνά το συνώνυμο: ηλιακή επιστροφή Sa, Vi ή επάνοδος του Ήλιου An, Vi, Za. Επομένως, η αιτία της συνωνυμίας σε αυτή την περίπτωση μπορεί να είναι η επιδίωξη διαφοροποίησης ενός πολύσημου όρου. Την αιτία αυτή αναφέρει η A. Mitkevičienė, εξετάζοντας τους όρους της λογοτεχνίας του Μεσοπολέμου (Mitkevičienė 2015b: 19).

Πολύσημος είναι και ο όρος sinastrija. Σε προηγούμενο άρθρο είχε ήδη επισημανθεί ότι στους ιστοτόπους έτσι ονομάζονται τόσο η μέθοδος και ο κλάδος της αστρολογίας όσο και το είδος ωροσκοπίου, με την παράθεση διαφορετικών αντίστοιχων όρων, αλλά το είδος ωροσκοπίου συχνά αποκαλείται επίσης ωροσκόπιο συμβατότητας ή συναστρικό ωροσκόπιο (Vaskelaitė 2020: 147). Επομένως, αιτία ή τουλάχιστον κίνητρο και αυτής της περίπτωσης συνωνυμίας μπορεί να είναι η επιδίωξη διαφοροποίησης ενός πολύσημου όρου. Από την άλλη, διακρίνεται και η πρόθεση να εξηγηθεί ο όρος στον αναγνώστη, π.χ.: «Το αν οι άνθρωποι είναι κατάλληλοι να είναι μαζί το δείχνει η Συναστρία – το ωροσκόπιο συμβατότητας» An.

Ωστόσο, ούτε αυτή η πρόθεση ούτε η πολυσημία μπορούν να εξηγήσουν τη συνωνυμία του όρου που ονομάζει τα 12 μέρη του ωροσκοπίου. Αν και υπάρχουν κείμενα στα οποία κυριαρχούν οι οίκοι An, Dh, Ur, W, συχνά χρησιμοποιούνται όχι μόνο στον ίδιο ιστότοπο αλλά και στο ίδιο κείμενο τόσο οι αστρολογικοί οίκοι, όσο και οι οίκοι του ωροσκοπίου, καθώς και οι αστρολογικοί οίκοι και οι οίκοι του ωροσκοπίου, αλλά και οι οίκοι,

208 Ramunė Vaskelaitė | Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys

π.χ.: «Οι αστρολογικοί οίκοι (κατοικίες) ορίζονται ως μια νοητή διαίρεση της εκλειπτικής σε 12 τομείς, που σηματοδοτούν διαφορετικούς τομείς της ζωής, στους οποίους εκδηλώνονται οι πλανήτες, ορισμένες περιστάσεις ή άνθρωποι που συναντάμε. Έτσι, αν τα ζώδια δείχνουν πώς εκφράζει ο πλανήτης την ενέργειά του, οι οίκοι δείχνουν σε ποιον τομέα της ζωής εκδηλώνεται περισσότερο. Πρώτα απ’ όλα, οι οίκοι του ωροσκοπίου δηλώνουν έναν συγκεκριμένο τομέα της ζωής» Zo. Αυτό θα έδειχνε ότι ο όρος δεν έχει καθιερωθεί. Με την έλλειψη καθιέρωσης θα μπορούσε να εξηγηθεί και η συνωνυμία του όρου μεσαίοι πλανήτες Astr, πλανήτες μεσαίας απόστασης, πλανήτες μέσης απόστασης Astr.

Σε ένα από τα γλωσσάρια οι όροι μεγάλο τρίγωνο και τρίγωνο παρέχονται ως συνώνυμα AS, ενώ στο κείμενο χρησιμοποιείται μία φορά και ο όρος μεγάλο τρίγωνο Zo. Ο ορισμός που δίνεται στο γλωσσάρι («Διαμόρφωση όψεων αποτελούμενη από τρία τρίγωνα που συνδέουν τρία σημεία του ωροσκοπίου») θα έδειχνε ότι το τρίγωνο σε αυτόν τον ιστότοπο δεν θεωρείται συνώνυμο του τριγώνου, ωστόσο ο όρος μεγάλο τρίγωνο δεν χρησιμοποιείται σε αυτόν τον ιστότοπο, ενώ το μεγάλο τρίγωνο Zo εμφανίζεται επίσης μόλις μία φορά, οπότε και αυτή η περίπτωση συνωνυμίας είναι μεμονωμένη και απαντά μόνο σε αυτόν τον ιστότοπο. Σε αυτόν τον ιστότοπο οι έννοιες της αστρολογίας εξηγούνται με ιδιαίτερη πληρότητα, γι’ αυτό χρησιμοποιούνται εκεί περισσότεροι όροι από ό,τι στους άλλους ιστοτόπους και, συνεπώς, απαντούν περισσότερες περιπτώσεις συνωνυμίας διαφορετικής προέλευσης από ό,τι στους άλλους ιστοτόπους: αραβικά σημεία (πάρσα), κακοί πλανήτες αποκαλούνται μεταπαράγοντες Zo κ.ο.κ.

2.2. Μη τυπικές περιπτώσεις

Στην ορολογία του εξεταζόμενου πεδίου είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τα κύρια ονόματα, αλλά τέσσερα από αυτά – τα Lilit και Selena, Rachu και Ketu – χαρακτηρίζονται από μη τυπική συνωνυμία. Έτσι ονομάζονται τέσσερα μαθηματικά υπολογίσιμα σημεία του ωροσκοπίου, τα οποία στα κείμενα αναφέρονται συχνά μαζί με τα ονόματα των πλανητών. Ωστόσο, τονίζεται και η διαφορά: οι πλανήτες είναι πραγματικά ουράνια σώματα, ενώ αυτά τα αντικείμενα δεν υπάρχουν ως υλικά ουράνια σώματα· υπολογίζονται ως η αμοιβαία σχέση των τροχιών των πλανητών. Σε τέτοιο πλαίσιο χρησιμοποιούνται οι φράσεις φανταστικός πλανήτης ή φανταστικοί πλανήτες Am, Dh, Sa, Ur, W, Za, Zo, αλλά πρόκειται μάλλον για συμφραστικά συνώνυμα (για τα προβλήματα προσδιορισμού συνωνύμων βλ. ενότητα 3). Πράγματι, η φράση φανταστικά σημεία Antr, Astr, Vi, Zo τείνει προς την ορολογική χρήση, ενώ ως συνώνυμά της στα κείμενα χρησιμοποιούνται τα καρμικά σημεία Astr, εσωτερικά σημεία Dh, W. Πρόκειται για περιπτώσεις συνωνυμίας δευτερεύοντος όρου.

Τα ονόματα των συγκεκριμένων καρμικών σημείων χαρακτηρίζονται από διαφορετική συνωνυμική χρήση – δεν χρησιμοποιούνται στα κείμενα χωρίς συνώνυμο. Συνώνυμα του πρώτου αντιθετικού ζεύγους – Lilit (σε έναν ιστότοπο Lilith Za) και Selena – είναι τα Juo-

Terminologija | 2021 | 28

209

αστρικός Μήνας και Λευκή Σελήνη. Ακόμη κι αν στο κείμενο χρησιμοποιείται η Lilit ή η Selena, τουλάχιστον κατά την πρώτη αναφορά αναφέρεται οπωσδήποτε και το συνώνυμο, π.χ.: «Μέχρι τις 21 Νοεμβρίου ο Ήλιος θα κινείται στο ζώδιο του Σκορπιού μαζί με τη Selena, ή Λευκή Σελήνη» W· «Η Λευκή Σελήνη, ή Selena, παραμένει σε κάθε ζώδιο περίπου 7 μήνες» Sa· «Στις 6 Αυγούστου 2018 η Lilit (Μαύρη Σελήνη) πέρασε στο ζώδιο του Υδροχόου» Am. Επιπλέον, τα συνώνυμα μπορούν να σχηματίζουν μια ονοματική φράση, τα συστατικά της οποίας συνδέονται με τη σχέση παράθεσης και προσδιοριζόμενης λέξης, π.χ.: «Η Μαύρη Σελήνη Lilit του Donald βρίσκεται ακριβώς στον Τοξότη» Ur.

Το δεύτερο ζεύγος καρμικών σημείων αποκαλείται συνολικά σεληνιακοί δεσμοί, και τα μέλη αυτού του ζεύγους, Rachu (σε ορισμένους ιστότοπους – Rahu Astr, Vi) και Ketu, είναι ο ανερχόμενος σεληνιακός δεσμός και ο κατερχόμενος σεληνιακός δεσμός. Ωστόσο, οι σεληνιακοί δεσμοί αποκαλούνται επίσης καρμικοί δεσμοί ή καρμικά σημεία, και αντίστοιχα Rachu – καρμικός ανερχόμενος σεληνιακός δεσμός, Ketu – καρμικός κατερχόμενος σεληνιακός δεσμός. Αυτές οι ονοματικές φράσεις χρησιμοποιούνται επίσης ως όροι, αλλά χαρακτηρίζονται τόσο από ορθογραφική όσο και από συντακτική παραλλακτικότητα, π.χ.: «Τα προγράμματα που φέρνει μαζί του ο Κατερχόμενος Καρμικός Σεληνιακός δεσμός (ή Ketu) δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως τα κύρια» Sa· «Ο Ketu, ή Καρμικός Κατερχόμενος Σεληνιακός δεσμός, εκφράζει όσα έχουμε ήδη μάθει» Astr. Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις όπου τα συνώνυμα συνδέονται με τη σχέση παράθεσης και προσδιοριζόμενης λέξης, π.χ.: «Ο Καρμικός δεσμός Rachu πέρασε από το ζώδιο του Υδροχόου στο ζώδιο του Αιγόκερω, ενώ ο Καρμικός δεσμός Ketu πέρασε από το ζώδιο του Λέοντα στο ζώδιο του Καρκίνου» Sa.

Ωστόσο, τα μέλη αυτού του αντιθετικού ζεύγους έχουν ακόμη περισσότερα συνώνυμα: το Rachu αποκαλείται βόρειος σεληνιακός δεσμός και Κεφαλή του Δράκοντα, ενώ το Ketu – νότιος σεληνιακός δεσμός και Ουρά του Δράκοντα. Και αυτά τα συνώνυμα αναφέρονται επίσης στα ίδια κείμενα, π.χ.: «Για περίπου ενάμιση χρόνο, μέχρι τις 21 Αυγούστου, ο Καρμικός δεσμός Rachu, ή Κεφαλή του Δράκοντα, βρισκόταν στον Υδροχόο, ενώ ο Καρμικός δεσμός Ketu, ή Ουρά του Δράκοντα, βρισκόταν στο ζώδιο του Λέοντα» W· «Διαφορετικά ονομάζεται Ανερχόμενος Σεληνιακός δεσμός, Rachu ή Κεφαλή του Δράκοντα» Ur.

Στις εργασίες ορολογίας η παραλλακτικότητα εξετάζεται συχνά μαζί με τη συνωνυμία, και τόσο η μία όσο και η άλλη ποικιλία χαρακτηρίζονται συχνά ως ένδειξη ότι η ορολογία δεν έχει παγιωθεί (π.χ.: Kaulakienė 2000· Zemlevičiūtė 2004). Ωστόσο, από την άποψη της συνωνυμίας, δεν είναι δυνατόν να θεωρηθούν οι όροι αυτοί μη παγιωμένοι, καθώς τα ίδια συνώνυμα χρησιμοποιούνται σε όλους τους ιστότοπους. Δεν μπορούν να εξηγηθούν αυτές οι περιπτώσεις ούτε με άλλες συχνά αναφερόμενες αιτίες συνωνυμίας, όπως

210

Ramunė Vaskelaitė | Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys

η εξέλιξη της επιστήμης ή της γλώσσας της, η επιρροή της αγγλικής γλώσσας, η ρύθμιση ή μη ρύθμιση των όρων, ούτε μπορούν να εξηγηθούν με αιτίες σχετικές με τη δημιουργία ή τη χρήση των όρων, όπως οι προτιμήσεις του συγγραφέα ή η άγνοια των όρων που χρησιμοποιούν άλλοι συγγραφείς.

Οι όροι σεληνιακοί τροχιακοί δεσμοί ή δεσμοί, καθώς και Ανερχόμενος δεσμός, Κατερχόμενος δεσμός, χρησιμοποιούνται στην αστρονομία. Για παράδειγμα, οι δεσμοί (και Κατερχόμενος δεσμός, Ανερχόμενος δεσμός) περιλαμβάνονται στο Εγκυκλοπαιδικό λεξικό της Αστρονομίας (Straižys 2003). Κατά την επεξήγηση των αστρονομικών εννοιών της Σελήνης και των εκλείψεων, στην Καθολική Λιθουανική Εγκυκλοπαίδεια χρησιμοποιούνται επίσης οι όροι σεληνιακοί τροχιακοί δεσμοί ή τροχιακοί δεσμοί, δεσμοί, και ο όρος αυτός ορίζεται ως «τα σημεία τομής της σεληνιακής τροχιάς με το επίπεδο της εκλειπτικής» VLEe. Έτσι ερμηνεύεται και στην αστρολογία ο όρος σεληνιακοί δεσμοί, π.χ.: «Τα σημεία τομής της σεληνιακής τροχιάς με την εκλειπτική. Το σημείο όπου η Σελήνη περνά από τη νότια πλευρά του ουράνιου θόλου στη βόρεια ονομάζεται ανερχόμενος σεληνιακός δεσμός (ή Βόρειος, ή Κεφαλή του Δράκοντα), ενώ αντίστροφα – από τη βόρεια στη νότια – Κατερχόμενος (ή Νότιος, ή Ουρά του Δράκοντα)» Zo, και αυτό θα έδειχνε ότι ένα από τα συνώνυμα συνδέεται με την ονομασία ενός αστρονομικού φαινομένου⁶. Κάποια εξήγηση άλλων συνωνύμων των Rachu και Ketu μπορεί να βρεθεί σε αστρολογικούς ιστότοπους. Σε προηγούμενη εργασία είχε ήδη επισημανθεί ότι σε άρθρα με θέμα την αστρολογία τα καρμικά σημεία Rachu και Ketu περιγράφονται ως πλανήτες της βεδικής αστρολογίας και ότι οι ονομασίες τους συνδέονται με έναν ισχυρό δαίμονα, ο οποίος, αφού κατάπιε τον δίσκο, σκίστηκε στα δύο: ο Rahu είναι το κεφάλι του και ο Ketu η ουρά του (βλ. Vaskelaitė 2020: 152)⁷. Η Selena και η Lilit συνδέονται με την Αβέστα – την περσική αστρολογία: «Οι καρμικοί δεσμοί είναι γνωστοί σε όλες τις αστρολογικές παραδόσεις, ενώ η Selena και η Lilit κυρίως στην Αβεστική (περσική) αστρολογία» Astr. Και οι περιγραφές της ιστορίας της αστρολογίας που δημοσιεύονται σε ορισμένους ιστότοπους (Astr, Antr) αναδεικνύουν ότι η δυτική αστρολογία δεν αποτελεί κληρονομιά μίας μόνο παράδοσης, π.χ.: «Η ελληνιστική αστρολογία ήταν ουσιαστικά ένα προϊόν των αστρικών θρησκειών της Μεσοποταμίας και της Αιγύπτου, καθώς και των ελληνικών αστρονομικών υπολογισμών που βασίζονταν στα έργα του Πτολεμαίου» Antr. Αυτό θα ενθάρρυνε τη σύνδεση αυτών των περιπτώσεων μη τυπικής συνωνυμίας με τη συνάντηση διαφορετικών παραδόσεων που συγχωνεύτηκαν στη δυτική αστρολογία.

Η μη τυπική συνωνυμία χαρακτηρίζει και ένα ακόμη ζεύγος όρων που δηλώνουν σημεία του ωροσκοπίου. Αν και στους ιστότοπους απαντούν τα ισοδύναμα μέσο του ουρανού και βάθος του ουρανού, ζενίθ και ναδίρ ή περιφραστικές διατυπώσεις του όρου (σχετικά με

⁶ Οι απαρχές της αστρονομίας συνδέονται με την αστρολογία – αυτό επισημαίνεται και στα λεξικά αστρονομικών όρων, π.χ.: «Η αστρολογία στην αρχαιότητα συνέβαλε στην εμφάνιση της αστρονομίας» (Straižys 2003).

⁷ Αυτό αναφέρεται στα άρθρα με θέμα την αστρολογία που δημοσιεύτηκαν στην εφημερίδα Chicago Aid (Čeremисinas 2015a, 2015b).

Terminologija | 2021 | 28

211

(βλ. ενότητα 3), ωστόσο κυριαρχούν οι μη προσαρμοσμένοι λατινικοί όροι Medium Coeli και Imum Coeli και οι συντομογραφίες τους, π.χ.: «Η κορυφή του πρώτου οίκου (οικίας) ονομάζεται ωροσκόπος, η κορυφή του IV οίκου IC (Imum coeli), η κορυφή του VII οίκου δύων, η κορυφή του X οίκου MC (Medium coeli)» Zo· «IC (imum coeli, το κατώτερο σημείο του ουρανού) – το χαμηλότερο σημείο, όπου βρίσκεται ο Ήλιος τα μεσάνυχτα» Astr. Αυτή η συνωνυμία οφείλεται στην έντονη παρουσία της λατινικής γλωσσικής κληρονομιάς στην αστρολογία, όπως μαρτυρούν και οι μονολεκτικοί όροι που εξετάστηκαν στο προηγούμενο άρθρο – ανάμεσά τους αφθονούν λέξεις λατινικής ρίζας. Παρεμπιπτόντως, στα κείμενα των ιστοτόπων συναντώνται και περισσότερες συντομογραφίες όρων λατινικής προέλευσης, για παράδειγμα χρησιμοποιούνται οι συντομογραφίες των όρων ωροσκόπος και δύων: Asc και Dsc, ASC και DSC (π.χ., «Αν ο Χείρωνας βρίσκεται σε σύνοδο με τον ASC, το άτομο μπορεί να έχει μια ουλή στο πρόσωπο» Aw), επειδή έτσι συνηθίζεται να σημειώνονται τα διάφορα σημεία σε έναν ωροσκόπιο.

3. Κ Ε Ι Μ Ε Ν Ι Κ Η Χ Ρ Η Σ Η Κ Α Ι Η Ε Π Ι Ρ Ρ Ο Η Τ Η Σ

Παρότι στα έργα λιθουανικής ορολογίας συνηθίζεται να διακρίνονται τα συνώνυμα από τις παραλλαγές, όπως αναφέρθηκε ήδη στην ενότητα 1, αυτό δεν είναι εύκολο. Ορισμένες περιπτώσεις δεν εντάσσονται με σαφήνεια ούτε στα συνώνυμα ούτε στις παραλλαγές.

Πρόκειται για περιπτώσεις όπου η ίδια έννοια ονομάζεται με έναν συντομότερο και έναν μακρύτερο όρο, όπως skystas kūnas και skystimas, skystis ή neigiamasis žodelis και neigtukas. Σε παλαιότερες εργασίες διακρίνονταν από τα συνώνυμα και χαρακτηρίζονταν παραλλαγές (π.χ.: Kaulakienė 1994b: 52· 2003: 112–11· Andriuškaitė 2000: 73–74), όπως και οι όροι με διαφορές στον σχηματισμό, στην ορθογραφία ή σε άλλα στοιχεία chemiškas ekvivalentas και cheminis ekvivalentas, Džaulio dėsnis, Džaulio dėsnis και Jou­lio dėsnis (Kaulakienė 2003: 112–113). Αργότερα, ως παραλλαγές θεωρούνταν μόνο όροι με μικρές διαφορές στη μορφή, ενώ περιπτώσεις όπως skystas kūnas και skystimas άρχισαν να συγκαταλέγονται στα συνώνυμα και να θεωρούνται ομόρριζα συνώνυμα (Mitkevičienė 2015b, 2018). Ωστόσο, περιπτώσεις κατά τις οποίες σε ένα κείμενο χρησιμοποιείται ένας όρος συντετμημένος μέχρι έναν ορισμένο αριθμό συνθετικών στοιχείων, π.χ., elektrometrų apdanga – apdanga, δεν αναφέρονται ούτε στα συνώνυμα ούτε στις παραλλαγές. Έχουν αναφερθεί ως «όροι χρησιμοποιημένοι με ιδιαίτερο τρόπο» (Kaulakienė 2003: 115), ενώ περιγράφονται και ως μακρές και βραχείες μορφές όρων (Mitkevičienė 2014: 181, 183· 2015a: 53–54). Ως μακρές και βραχείες μορφές όρων αναφέρονται επίσης στο εκτενές άρθρο της A. Mitkevičienė, όπου, κατά την εξέταση των προβλημάτων αναγνώρισης συνωνύμων σε κείμενο, αναδεικνύονται έμμεσα και περιπτώσεις κειμενικής χρήσης όρων. Τέτοιες περιπτώσεις χαρακτηρίζουν και τη χρήση που εξετάζεται εδώ, όπως και ορισμένα από τα προβλήματα αναγνώρισης συνωνύμων που αναφέρονται ή δεν αναφέρονται στο άρθρο.

2 1 2

Ramunė Vaskelaitė | Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys

Ως τέτοιο πρόβλημα αναφέρονται οι μακρές και οι βραχείες μορφές όρων. Στη χρήση που εξετάζεται, ορισμένες περιπτώσεις συντόμευσης όρων αναγνωρίζονται εύκολα, π.χ.: «Οι σεληνιακοί δεσμοί δείχνουν επίσης την κατεύθυνση προς την οποία πρέπει να εξελιχθεί ο άνθρωπος και περιγράφουν τις μορφές της εξέλιξής του. Και οι δύο δεσμοί δείχνουν πώς πρέπει να ενεργήσει στη συνέχεια ο άνθρωπος» Za. Ωστόσο, η σχέση μεταξύ των όρων Zodiako ženklo valdovas και valdovas δεν θα ήταν τόσο σαφής: ακόμη κι αν το γλωσσάρι παραθέτει τον όρο Zodiako ženklo valdovas ATŽ, στα κείμενα χρησιμοποιείται συχνότερα μόνο το valdovas Antr, Aw, Dh, Vi, Zo⁸. Οι όροι aspektai tarp planetų, horoskopo rektifikacija AS, όμως, παρατίθενται ουσιαστικά μόνο σε ένα γλωσσάρι· στους ιστοτόπους χρησιμοποιούνται οι μορφές aspektai, rektifikacija.

Ο όρος ženklas είναι προφανές αποτέλεσμα της συντόμευσης του όρου Zodiako ženklas, ενώ οι ονομασίες συγκεκριμένων ζωδίων, π.χ.: Liūto ženklas, Vėžio ženklas, αποτελούν αποτέλεσμα της συντόμευσης των όρων Liūto zodiako ženklas, Vėžio zodiako ženklas. Ωστόσο, στα ίδια κείμενα χρησιμοποιούνται παράλληλα και οι όροι Liūtas, Vėžys, και αυτές οι περιπτώσεις θα πρέπει μάλλον να θεωρούνται όχι βραχείες μορφές, αλλά συνώνυμα (ομόρριζα), όπως και τα Ugnies stichija ir Ugnis, Vandens stichija ir Vanduo. Ωστόσο, και οι τρεις ονομασίες είναι διαδεδομένες στα κείμενα (π.χ., Vėžio zodiako ženklas, Vėžio ženklas, Vėžys), επομένως το όριο ανάμεσα στη συντόμευση και τη συνωνυμία είναι αρκετά δυσδιάκριτο. Επιπλέον, δεν είναι πάντοτε εύκολο να πούμε αν ένας όρος είναι μακρά ή βραχεία μορφή. Για παράδειγμα, μια άλλη ομάδα κύριων ονομασιών λειτουργεί ουσιαστικά μόνο ως μονολεκτικοί όροι: Venera, Marsas, Neptūnas, Plutonas κ.λπ. Η χρήση όπως στο «Ο πλανήτης Άρης διαμορφώνει τη θέληση» Ur είναι σπάνια, επομένως οι μονολεκτικές ονομασίες των πλανητών δεν θα μπορούσαν πλέον να θεωρηθούν αποτέλεσμα συντόμευσης όρου. Ούτε θα μπορούσε να θεωρηθεί έτσι ο όρος Zodiakas, ο οποίος χρησιμοποιείται σε όλους τους ιστοτόπους, καθώς το zodiako ratas χρησιμοποιείται συνωνυμικά μόνο σε έναν ιστότοπο: «Όλα αυτά τα ουράνια σώματα, καθώς κινούνται, διαγράφουν την ίδια πορεία, η οποία στην αστρολογία ονομάζεται ζωδιακός κύκλος. Ο ζωδιακός κύκλος είναι μια ζώνη της ουράνιας σφαίρας πλάτους περίπου 16 μοιρών, στο μέσο της οποίας διέρχεται η εκλειπτική (η πορεία του Ήλιου), εφαπτόμενη σε 13 αστερισμούς». Vi. Από την άλλη, το zodiako ratas χρησιμοποιείται εδώ ως αστρολογικός όρος.

Ως ένα ακόμη πρόβλημα αναγνώρισης συνωνύμων σε κείμενο, στο άρθρο της A. Mitkevičienė αναφέρονται όροι που ενδέχεται να διαφέρουν ως προς το κίνητρο της ονομασίας. Τέτοιες περιπτώσεις δεν είναι πολλές στη χρήση που εξετάζεται. Οι χαρακτηριστικότερες είναι οι όροι artimosios planetos Astr, Sa και asmeninės planetos Astr, καθώς και οι όροι vidurinės Astr, Dh, vidurinio nuotolio

⁸ Σε τέτοιες περιπτώσεις είχε ήδη επισημανθεί η προσοχή κατά την εξέταση των μονολεκτικών αστρολογικών όρων με βάση την προέλευσή τους, επειδή εγείρουν το πρόβλημα της κατάταξης ενός όρου στους μονολεκτικούς ή στους πολυλεκτικούς (Vaskelaitė 2020: 155–156).

Terminologija | 2021 | 28

213

πλανήτες και κοινωνικοί πλανήτες Astr, Zo. Ωστόσο, σε έναν ιστότοπο οι διαφορές του κινήτρου αποκαλύπτονται μέσω της επεξήγησης του όρου: «Οι κοντινοί πλανήτες είναι ο Ήλιος, η Σελήνη, ο Ερμής, η Αφροδίτη και ο Άρης. Ονομάζονται προσωπικοί επειδή εκφράζουν μια ορισμένη προσωπική συνιστώσα του ανθρώπου» Astr. Από την άλλη, η επιλεγμένη δειγματοληψία βοηθά να αναδειχθούν αυτές οι διαφορές. Για παράδειγμα, από τη μοναδική περίπτωση χρήσης —«Στο καταρτισμένο γράφημα δεν απεικονίζεται η ανάδρομη περίοδος των μακρινών πλανητών, επειδή η ανάδρομη περίοδος των αργών πλανητών δεν έχει ιδιαίτερη επίδραση, όπως η ανάδρομη κίνηση των γρήγορων πλανητών (του επταπλέγματος)» Am— θα μπορούσε να συναχθεί ότι οι γρήγοροι πλανήτες είναι συνώνυμο του επταπλέγματος. Ωστόσο, η επεξήγηση που δίνεται σε άλλον ιστότοπο («Από παλιά ήταν γνωστοί 7 πλανήτες του Ηλιακού Συστήματος, ορατοί με γυμνό μάτι: ο Ήλιος, η Σελήνη, ο Ερμής, η Αφροδίτη, ο Άρης, ο Δίας και ο Κρόνος. Ονομάζονται το μεγάλο επτά (ή επτάπλεγμα)» Astr) αποκαλύπτει ότι το κίνητρο του όρου επτάπλεγμα δεν είναι ιδιότητα των πλανητών αλλά ο αριθμός τους. Επομένως, η φράση γρήγοροι πλανήτες δεν είναι συνώνυμο του όρου επτάπλεγμα.

Η επεξήγηση των όρων αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα της υπό εξέταση χρήσης. Οι όροι επεξηγούνται στα κείμενα με διάφορους τρόπους, π.χ.: «Εάν δεν γνωρίζετε την ώρα γέννησής σας και δεν ζητήσετε διόρθωσή της, μπορείτε να παραγγείλετε ένα αστροψυχολογικό πορτρέτο — αυτό ονομάζεται κοσμογράφημα» An· «Οι διάφοροι πλανήτες σχηματίζουν μεταξύ τους ορισμένα γεωμετρικά σχήματα, τα οποία ονομάζονται όψεις» Aw· «Τα τεταρτημόρια (το ένα τέταρτο του ζωδιακού κύκλου, που αντιστοιχεί σε μια αστρονομική εποχή του έτους) δείχνουν σε ποιο στάδιο της ζωής εκδηλωνόμαστε περισσότερο ως προσωπικότητα» Zo· «Τα μεταβλητά ζώδια, που ονομάζονται επίσης μεταβλητά ζώδια του Ζωδιακού, φέρνουν μετάβαση, διορθώσεις, ρήξη στις καταστάσεις» Sa. Η επεξήγηση θα μπορούσε να προκαλέσει ένα ακόμη πρόβλημα αναγνώρισης συνωνύμων: δεν είναι πάντα εύκολο να προσδιοριστεί αν μια ορισμένη φράση αποτελεί όρο ή απλώς περιγραφική απόδοση του όρου, τη λεγόμενη περίφραση (Mitkevičienė 2004: 54–55). Ωστόσο, το δείγμα που επιλέχθηκε για την έρευνα συνήθως βοηθά να αποφευχθούν αυτές οι ασάφειες. Σε 12 διαφορετικούς ιστότοπους, συμπεριλαμβανομένων δύο όπου παρέχονται γλωσσάρια, καθίσταται αρκετά σαφές αν η χρησιμοποιούμενη φράση είναι όρος ή απλώς περιγραφική απόδοση του όρου — περίφραση. Ασάφεια, για παράδειγμα, θα μπορούσε να δημιουργήσει η φράση ο δρόμος του Ήλιου, που χρησιμοποιείται στην πρόταση «Ο Ζωδιακός είναι μια ζώνη της ουράνιας σφαίρας πλάτους περίπου 16 μοιρών, στο μέσο της οποίας διέρχεται η εκλειπτική (ο δρόμος του Ήλιου), εφαπτόμενη σε 13 αστερισμούς» Vi· ωστόσο, ο όρος εκλειπτική χρησιμοποιείται σχεδόν σε όλους τους ιστότοπους Am, Antr, Astr, Dh, Ur, Vi, W, Za, Zo, και ο ορισμός ή η επεξήγησή του που παρέχεται εκεί (π.χ.,

214 Ramunė Vaskelaitė | Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys

«Η φαινόμενη πορεία του Ήλιου στην ουράνια σφαίρα κατά τη διάρκεια ενός έτους ονομάζεται εκλειπτική» Zo) αποκαλύπτει ότι η φράση πορεία του Ήλιου είναι απλώς περιγραφική.

Ωστόσο, οι ιστότοποι δεν είναι απολύτως ομοιογενείς ως προς το είδος και το ύφος. Περιλαμβάνουν κείμενα που αποσκοπούν άμεσα στην επεξήγηση αστρολογικών εννοιών και θα μπορούσαν να εκπροσωπούν το εκλαϊκευτικό ή ακόμη και το επιστημονικό ύφος, αλλά δημοσιεύονται επίσης ενημερωτικές ανακοινώσεις για μαθήματα αστρολογίας και προγράμματα μαθημάτων. Μεγάλο μέρος των ιστότοπων αποτελείται από εκτενείς συζητήσεις των αστρολογικών τάσεων του μήνα ή του έτους και διαφόρων αστρολογικών φαινομένων. Και σε τέτοια κείμενα είναι εμφανής η τάση επεξήγησης των όρων, αλλά και η επιδίωξη παραστατικότητας και εκφραστικότητας, π.χ.: «Ο κύκλος του Ζωδιακού σχηματίζεται με τέτοια σειρά ώστε κάθε ζώδιο να θέτει τα θεμέλια για το επόμενο. Αν δεν περάσεις και δεν κατανοήσεις το αρχικό, δεν θα ξεκλειδώσεις το επόμενο. Είναι μια σκάλα προς τον Ουρανό, όπου κάθε σκαλοπάτι είναι πολύ σημαντικό. Κάποια από αυτά καταφέρνει κανείς να τα ανέβει ευκολότερα, ενώ σε άλλα μπορεί να κολλήσει για πολύ καιρό. Αυτό δείχνει το περιεχόμενο κάθε ζωδίου, δηλαδή οι πλανήτες που βρίσκονται σε αυτό, καθένας από τους οποίους αφηγείται τη δική του ιστορία» Antr. Η επιδίωξη εκφραστικότητας οδηγεί στη χρήση διαφόρων λεξικών και συντακτικών συνωνύμων, γεγονός που προκαλεί και ορισμένα προβλήματα αναγνώρισης όρων. Για παράδειγμα, οι όροι λατινικής προέλευσης ingresija Am, Antr, Astr, tranzitas Am, Antr, Astr, Aw, Ur, W, Zo, από τους οποίους ο πρώτος σχετίζεται με την είσοδο ενός πλανήτη σε ένα ορισμένο ζώδιο του Ζωδιακού και ο δεύτερος με την κίνησή του μέσα σε αυτό, μπορεί να αποφεύγονται σε τέτοιας τεχνοτροπίας κείμενα, λόγω της δυνατότητας χρήσης λέξεων με μεταφορική σημασία και άλλων μέσων (π.χ. η κίνηση μέσα σε ένα ορισμένο ζώδιο αποκαλείται κίνηση, ταξίδι, πορεία), και έτσι είναι δύσκολο να αξιολογηθεί ως αστρολογικός όρος —ως συνώνυμο της πορείας— και το αντίστοιχο <...> που συναντάται κατά περίπτωση («Αν και η πορεία του Ήλιου στο ζώδιο του Τοξότη φέρνει πάντοτε αισιοδοξία, δυναμισμό και επέκταση σε διάφορες διαδικασίες, φέτος ... θα εκδηλωθούν εντονότερα οι καρμικές διαδικασίες» W· «Φέτος, μετά από ένα ταξίδι 12 ετών στις επικράτειές του στο ζώδιο του Τοξότη, επέστρεψε ο Δίας» Vi). Αυτό μπορεί να είναι απλώς περίπτωση συμφραστικής συνωνυμίας που υποκινείται από την επιδίωξη εκφραστικότητας.

Αν ο στόχος της παρούσας εργασίας ήταν να καταμετρηθούν με εξαιρετική ακρίβεια οι σειρές συνωνύμων όλων των τύπων, οι περιπτώσεις που συζητήθηκαν θα αποτελούσαν εμπόδιο στην παρουσίαση ενός πολύ ακριβούς αριθμού τους. Ωστόσο, αυτό δεν επιδιώκεται εδώ, και από το παρόν κεφάλαιο καθίσταται σαφές ότι χαρακτηριστικό γνώρισμα της υπό εξέταση χρήσης είναι ιδιαίτερα η τάση επεξήγησης των όρων σε συνδυασμό με την επιδίωξη παραστατικότητας και εκφραστικότητας. Αυτό, όπως και οι εξαιρέσεις που αναδείχθηκαν στο κεφάλαιο 2 για ορισμένους όρους λατινικής ή ελληνικής προέλευσης ή για τα συστατικά τους (konjunkcija, steliumas, mutabelinis, chorarininis, natalinis), θα ενθάρρυνε τη σύνδεσή τους όχι τόσο με την επιδίωξη αντικατάστασης του δανείου από λιθουανικό ισοδύναμο όσο με τον προσανατολισμό προς τον αποδέκτη — ενδέχεται έτσι να επιδιώκεται η παρουσίαση ισοδύναμων λιγότερο γνωστών λέξεων

Terminologija | 2021 | 28

215

αρχαίας γλωσσικής προέλευσης. Από την άλλη, καθίσταται επίσης σαφές ότι οι αστρολογικοί ιστότοποι δεν αποτελούν ομοιογενές περιβάλλον χρήσης όρων από άποψη ύφους ή είδους: ορισμένα κείμενα είναι πλησιέστερα σε κείμενα εκλαΐκευσης της επιστήμης, ενώ άλλα στη δημοσιογραφία. Γενικά, όμως, σε αυτά δημιουργούνται πολύ ευρύτερες δυνατότητες χρήσης λεξικών και γραμματικών συνωνύμων απ’ ό,τι σε κείμενα επιστημονικού ή διοικητικού ύφους, και αυτό, όπως έδειξε η συζήτηση για τη χρήση των επιθετικών προσδιορισμών retrogradinis, direktyvinis, μπορεί επίσης να αποτελεί παράγοντα που ευνοεί τη συνωνυμία των όρων.

Πρέπει να αναφερθεί ακόμη μία ανομοιογένεια της υπό εξέταση πηγής: οι ιστότοποι διαφέρουν ως προς τη συμμόρφωση των δημοσιευμένων κειμένων με τους γλωσσικούς κανόνες. Παρότι σχεδόν σε όλους συναντώνται διάφορα τυπογραφικά λάθη και άλλες παραδρομές χαρακτηριστικές του ηλεκτρονικού περιβάλλοντος, δύο ιστότοποι ξεχωρίζουν λόγω του ιδιαίτερα μεγάλου αριθμού λαθών τόσο στην επιμέλεια όσο και στην ορθογραφία και σε άλλα γλωσσικά επίπεδα. Η ορολογία αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της γλώσσας, επομένως η γλωσσική αμέλεια στη σύνταξη των κειμένων επηρεάζει και τη χρήση των όρων. Για παράδειγμα, στο γλωσσάρι ενός από αυτούς τους ιστότοπους παρατίθεται ένας όρος με σειρά λέξεων ασυνήθιστη για τη λιθουανική γλώσσα: valdovas horoskopo būsto (astrologinio namo) AS. Το γεγονός ότι στο ίδιο γλωσσάρι παρατίθεται χωριστά και ο όρος astrologinio namo (būsto) valdovas θα έδειχνε ήδη ότι δεν εφαρμόζονται αρχές της ορογραφίας ή της ορολογίας, κάτι που με τη σειρά του μπορεί να οφείλεται στην άγνοια ή στην ανεπαρκή κατανόησή τους. Αυτό θα μπορούσε επίσης να εξηγήσει την περίπτωση συνωνυμίας κατά την οποία στο γλωσσάρι περιλαμβάνεται ο όρος horoskopas και, κατά την επεξήγησή του, διακρίνεται ένα είδος όπως το gimimo (natalinis) horoskopas, αλλά παράλληλα παρατίθεται και ο όρος gimimo (natalinis) žemėlapis AS.

Επομένως, συνώνυμα χρησιμοποιούνται τόσο στα κείμενα όσο και στα δύο γλωσσάρια όρων. Είναι αλήθεια ότι στα γλωσσάρια είναι λιγότερα απ’ όσα συζητήθηκαν στο παρόν άρθρο, και αυτό φαίνεται να συνάδει με τη θέση που απαντά σε ορολογικές μελέτες ότι η συνωνυμία είναι χαρακτηριστικότερη των κειμένων, ενώ παράλληλα δείχνει ότι τα γλωσσάρια επιτελούν ρυθμιστικό ρόλο για τους όρους και, συγχρόνως, περιοριστικό ρόλο για τη συνωνυμία. Για παράδειγμα, από τους 53 όρους που περιλαμβάνονται στο AS, επτά παρατίθενται με συνώνυμα: astrologinis namas (horoskopo būstas), astrologinio namo (būsto) valdovas, astrologinis (žvaigždinis) dydis, didysis trinas (trigonas), gimimo (natalinė) astrologija, gimimo (natalinis) žemėlapis, valdovas horoskopo būsto (horoskopo namo). Από τους 39 όρους που περιλαμβάνονται στο ATŽ, πέντε παρατίθενται με συνώνυμα: horoskopo būstai – astrologiniai namai, kampiniai būstai (namai), krentantys būstai (namai), tarpiniai būstai (namai), sinastrija (suderinamumas). Ωστόσο, δεν περιλαμβάνονται σε αυτά τα γλωσσάρια όλοι οι όροι που συζητήθηκαν στο άρθρο. Για παράδειγμα, σε κανένα από τα δύο δεν περιλαμβάνονται οι όροι konjunkcija, solsticija, mažoriniai aspektai, harmoning(i) aspektai, retrogradinis

216 Ramunė Vaskelaitė | Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys

κίνηση, κατευθυνόμενη κίνηση, ανάδρομη φάση, κατευθυνόμενη φάση, επτάδα ή συνώνυμα αυτών των όρων. Επιπλέον, τα συνώνυμα χρησιμοποιούνται ευρέως σε γλωσσάρια για τον ορισμό ή την επεξήγηση όρων. Για παράδειγμα, σε ένα γλωσσάρι, κατά τον ορισμό του όρου αστεροειδής παρατίθεται το συνώνυμο μικροί πλανήτες («Αστεροειδής ή μικρός πλανήτης είναι ένα μικρό σώμα του Ηλιακού Συστήματος (έως 1000 km σε διάμετρο), που κινείται σε τροχιά γύρω από τον Ήλιο» Zo), παρόλο που αυτό το συνώνυμο δεν χρησιμοποιείται ούτε σε αυτόν ούτε σε άλλους ιστότοπους. Εδώ παρατίθεται επίσης ο όρος radix, ο οποίος δεν χρησιμοποιείται σε άλλους ιστότοπους, και αναφέρεται ότι είναι ένα από τα συνώνυμα του όρου ωροσκόπιο. Μετά την παράθεση του όρου κυβερνήτης αστρολογικού οίκου (κατοικίας) αναφέρονται τα είδη κυβερνητών οίκων, ένα από τα οποία αποκαλείται τόσο πραγματικός όσο και κυβερνήτης πραγματικής κατοικίας. Σε άλλο γλωσσάρι, μετά την παράθεση του όρου Σεληνιακοί δεσμοί, αναφέρεται ότι «[Ο] ανερχόμενος και ο κατερχόμενος σεληνιακός δεσμός ονομάζονται επίσης βόρειος και νότιος ή κεφαλή και ουρά του δράκου» ATŽ. Μετά την παράθεση του όρου αδύναμη θέση πλανήτη αναφέρονται εδώ τα συνώνυμα εξόριστος πλανήτης και πλανήτης σε εξορία, πεσμένος πλανήτης και πλανήτης σε πτώση κ.ά. Επομένως, αυτά τα γλωσσάρια δεν αποτελούν τόσο παράγοντα ορολογικής διαχείρισης που μειώνει ή αυξάνει τη συνωνυμία, όσο αντανάκλαση της συνωνυμίας που χαρακτηρίζει την αστρολογική ορολογία η οποία χρησιμοποιείται στα κείμενα.

ΣΥΝΟΨΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Όπως και στους περισσότερους κλάδους ορολογίας που βρίσκονται σήμερα σε χρήση, στην αστρολογική ορολογία υπάρχει συνωνυμική έκφραση, η οποία προκύπτει κυρίως από τη χρήση δανείου και λιθουανικού όρου. Ωστόσο, μόνο ορισμένοι όροι ή τα συστατικά τους διακρίνονται για τη συνωνυμική χρήση, ενώ άλλες περιπτώσεις συνωνυμίας μεταξύ δανείου και ενδογενούς όρου είναι κυρίως μεμονωμένες και απαντούν σε μεμονωμένους ιστότοπους.

Παρότι οι αιτίες της συνωνυμίας συνηθίζεται να αναφέρονται συνοπτικά, σε ορισμένες περιπτώσεις η συνωνυμία όρων διαφορετικής προέλευσης συνδέεται με τις γλωσσικές επαφές και, πρόσφατα, με την επίδραση της αγγλικής γλώσσας. Ωστόσο, στην εξεταζόμενη ορολογία δεν παρατηρείται άμεση επίδραση της αγγλικής γλώσσας. Αναζητούνται ισοδύναμοι όροι όχι για όρους αγγλικής, αλλά λατινικής ή ελληνικής προέλευσης, ενώ χρησιμοποιούνται επίσης λατινισμοί (Medium Coeli, Imum Coeli) ή οι συντομογραφίες τους (MC, IC, Asc, Dsc κ.ά.). Βεβαίως, ορισμένοι από αυτούς ενδέχεται να έχουν εισαχθεί μέσω της αγγλικής ή κάποιας άλλης γλώσσας-μεσολαβητή (π.χ. μεταβλητός σταυρός), και αυτό μπορεί να οφείλεται στην προσπάθεια αντικατάστασης του δανείου με λιθουανικό όρο και, αντίστοιχα, να αποτελεί αιτία της συνωνυμίας των όρων. Ωστόσο, δεν επιχειρείται να εξαχθούν συμπεράσματα αποκλειστικά από τη χρήση στους ιστότοπους σχετικά με τις συνθήκες υπό τις οποίες εισήχθησαν οι όροι. Για τον σκοπό αυτό θα έπρεπε να εξεταστούν και άλλες πηγές χρήσης αστρολογικών όρων, όπως μεταφρασμένες εκδόσεις, από τις οποίες, αν και εκδίδονται λίγες, υπάρχουν ορισμένες μεταφρασμένες τόσο από τα αγγλικά όσο και από τα γερμανικά.

Terminologija | 2021 | 28 217

Γενικά, ωστόσο, στην εξεταζόμενη χρήση δεν υπάρχει τάση αντικατάστασης όρων που έχουν σχηματιστεί με βάση τις αρχαίες γλώσσες από λιθουανικά ισοδύναμα. Διακρίνονται μόνο λίγες περιπτώσεις κοινές στους περισσότερους ιστότοπους (σύνοδος – σύνδεση, συνένωση, παράλληλος· στέλιουμ – συσσώρευση, συγκέντρωση, συσσώρευση πλανητών, συγκέντρωση πλανητών· επτάδα – μεγάλη επτάδα· σολιάρ – επιστροφή του Ήλιου), ενώ άλλες περιπτώσεις είναι μεμονωμένες και απαντούν σε μεμονωμένους ιστότοπους (τετράγωνο (τετραγωνική όψη) και τέταρτο· τρίγωνο, τρίγωνο και τριγωνική όψη· εξάγωνο και εξάγωνη όψη κ.ά.). Παρότι τέτοιες εξαιρέσεις θα μπορούσαν να συνδέονται με την τάση γλωσσικού καθαρισμού, η ανάλυση που πραγματοποιήθηκε αναδεικνύει ως εξαιρετικά σημαντικό χαρακτηριστικό του εξεταζόμενου περιβάλλοντος χρήσης των όρων την τάση επεξήγησης των όρων στον αναγνώστη. Αυτό θα οδηγούσε επίσης στο να συνδεθούν αυτές οι εξαιρέσεις όχι τόσο με την προσπάθεια εξελληνισμού των δανείων, όσο με τον παράγοντα του αποδέκτη —την προσπάθεια να δοθεί στον αναγνώστη ένας σαφέστερος όρος.

Ένα άλλο χαρακτηριστικό της εξεταζόμενης πηγής είναι η επιδίωξη παραστατικότητας, εκφραστικότητας και πειστικότητας, η οποία ενθαρρύνει την αναζήτηση λεξικών και συντακτικών συνωνύμων. Αν και αυτό δημιουργεί ορισμένες δυσκολίες στην αναγνώριση των συνωνύμων, μπορεί επίσης να αποτελεί κίνητρο ή αιτία για τη συνωνυμία ορισμένων όρων (ανάδρομη περίοδος και ανάδρομο χρονικό διάστημα· ανάδρομη κίνηση και οπισθοδρομική κίνηση· θέση των πλανητών και διάταξη των πλανητών). Αυτό το χαρακτηριστικό δεν εμφανίζεται εξίσου σε όλους τους ιστότοπους και τα κείμενα. Ωστόσο, ακόμη κι αν κάποια κείμενα προσεγγίζουν περισσότερο τη λαϊκή επιστήμη και άλλα τη δημοσιογραφία, δεν είναι κείμενα επιστημονικού ή διοικητικού ύφους και σε αυτά δημιουργούνται περισσότερες προϋποθέσεις για μη ορολογική συνωνυμία. Όπως φαίνεται, σε αυτά τα κείμενα δημιουργούνται προϋποθέσεις συνωνυμίας και για όρους με κοινό συστατικό ή ρίζα (Σεληνιακοί δεσμοί και δεσμοί· ζώδιο του Καρκίνου, ζώδιο του Καρκίνου και Καρκίνος). Τέτοιες περιπτώσεις συνδέονται με τη χρήση μέσα στο κείμενο. Ωστόσο, για να διερευνηθούν λεπτομερέστερα οι αιτίες αυτής της ποικιλίας, θα ήταν χρήσιμο να εξεταστεί ευρύτερα στο μέλλον και η επίδραση του κειμενικού είδους και του λειτουργικού ύφους. Οι αστρολογικοί ιστότοποι και τα κείμενά τους που εξετάζονται εδώ παρουσιάζουν ορισμένες διαφορές ύφους και είδους, αλλά αυτές δεν είναι αρκετά σημαντικές ώστε να επιτρέπουν τη χάραξη σαφέστερου ορίου ή τη διερεύνηση μιας τέτοιας επίδρασης.

Ορισμένες από τις περιπτώσεις συνωνυμίας που αναδείχθηκαν, όπως η συνωνυμική χρήση των όρων σολιάρ, συναστρία, μπορούν να ερμηνευθούν με βάση μία ακόμη αιτία που αναφέρεται σπάνια σε έργα ορολογίας: την προσπάθεια αποφυγής της πολυσημίας ενός όρου. Η χρήση που εξετάστηκε, η οποία ανέδειξε και μια άτυπη περίπτωση συνωνυμίας όπου τα συνώνυμα δεν χρησιμοποιούνται στα κείμενα ανεξάρτητα το ένα από το άλλο (Σελήνη και Λευκή Σελήνη, Λίλιτ και Μαύρη Σελήνη· Ραχού και ανερχόμενος Σεληνιακός δεσμός, καρμικός ανερχόμενος Σεληνιακός δεσμός, βόρειος Σεληνιακός δεσμός, κεφαλή του Δράκου

2 1 8 Ramunė Vaskelaitė | Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys

· Κέτου και κατερχόμενος Σεληνιακός δεσμός, καρμικός κατερχόμενος Σεληνιακός δεσμός, νότιος Σεληνιακός δεσμός, ουρά του Δράκου), αναδεικνύει επίσης μια αιτία συνωνυμίας που δεν αναφέρεται καθόλου στα λιθουανικά έργα ορολογίας: την επίδραση πολλών διαφορετικών παραδόσεων.

Ο παράγοντας της γλωσσικής ρύθμισης ή μη ρύθμισης μπορεί επίσης να έχει κάποια επίδραση στη συνωνυμία, αν και αυτή η αιτία εκδηλώνεται περισσότερο ως παραλλαγή των όρων. Επίδραση μπορεί να έχουν και οι συχνά αναφερόμενες υποκειμενικές αιτίες, όπως οι διαφορετικές προτιμήσεις του δημιουργού ή του χρήστη των όρων και η αμφιβολία για το ποιον όρο να χρησιμοποιήσει· αυτά, πέραν των αιτιών που ήδη αναφέρθηκαν, θα μπορούσαν να εξηγήσουν τις προσπάθειες αντικατάστασης όρων βασισμένων στις αρχαίες γλώσσες, οι οποίες απαντούν σε μεμονωμένους ιστότοπους ή περιπτώσεις. Οι ιστότοποι αναδεικνύουν επίσης μια σχεδόν μη αναφερόμενη αιτία συνωνυμίας, δηλαδή την άνιση και ανεπαρκή γνώση των αρχών ορολογικής διαχείρισης, η οποία, ωστόσο, διακρίνεται κυρίως με βάση λίγους ιστότοπους.

Σε επίπεδο όλων των ιστότοπων, αναδεικνύονται περιπτώσεις συνωνυμίας που συμπίπτουν σε μεγάλο βαθμό, αλλά δεν είναι πολλές. Αυτό θα επιβεβαίωνε το γεγονός που είχε διαφανεί από τους μονολεκτικούς αστρολογικούς όρους που εξετάστηκαν στο προηγούμενο άρθρο: ότι αυτός ο κλάδος χρήσης όρων, ο οποίος δεν έχει εξεταστεί και δεν αναπτύσσεται σε επιστημονικά έργα, διαθέτει ένα σχετικά σαφώς καθορισμένο σύνολο εννοιών που βρίσκονται σε πορεία σταθεροποίησης και όρων που τις δηλώνουν. Επομένως, παρότι στα έργα ορολογίας η συνωνυμία συνδέεται συχνότερα με την αστάθεια της ορολογίας, η οποία εξηγείται ως ασάφεια στην ονομασία, αυτή δεν αποτελεί την κύρια αιτία συνωνυμίας στην ορολογία του εξεταζόμενου πεδίου. Μόνο λίγες περιπτώσεις συνδέονται περισσότερο με αυτήν (αστρολογικοί οίκοι και αστρολογικές κατοικίες, οίκοι ωροσκοπίου, κατοικίες ωροσκοπίου· μεσαίοι πλανήτες, πλανήτες μέσης απόστασης, πλανήτες μεσαίας απόστασης).

Δεν μπορεί να εξηγηθεί η συνωνυμία που παρατηρείται στους αστρολογικούς ιστότοπους ούτε με μια άλλη συχνά αναφερόμενη αιτία συνωνυμικής έκφρασης —την ανάπτυξη της επιστήμης ή της γλώσσας της. Οι ιστότοποι αυτοί δεν αποτελούν πεδίο χρήσης της γλώσσας της επιστήμης, ενώ, γενικότερα, η αστρολογία δεν αναγνωρίζεται ως επιστήμη. Οι ιστότοποι του Διαδικτύου αποτελούν ειδικό πεδίο χρήσης της ορολογίας· επομένως, αιτία της συνωνυμίας που εμφανίζεται σε αυτούς θα μπορούσε να θεωρηθεί η ανάπτυξη όχι ενός επιστημονικού κλάδου, αλλά της αστρολογίας ως ειδικού πεδίου. Για να προσδιοριστεί με μεγαλύτερη βεβαιότητα ο βαθμός στον οποίο αυτή συμβάλλει, θα χρειάζονταν διαχρονικές μελέτες της συνωνυμίας. Ωστόσο, συνολικά, αναδεικνύονται σχετικά λίγες περιπτώσεις συνωνυμίας, γεγονός που υποδηλώνει ότι η ανάπτυξη της αστρολογικής ορολογίας στους ιστότοπους αποτελεί μάλλον παράγοντα μείωσης και όχι αύξησης της συνωνυμίας.

Terminologija | 2021 | 28

219

ŠALTINIAI

INTERNETO SVETAINĖS

Am – www.astrologijosmokykla.lt

An – www.ananta.lt

Antr – www.antropoteosofineastrologija.lt

Astr – www.astrodaiya.com

Aw – https://astrologe.weebly.com

Dh – www.dharma.lt

Sa – www.sadhana centras.lt

Ur – www.uranija.lt

Vi – www.vidineastrologija.lt

W – www.wolmer.lt

Za – www.zachh.lt

Zo – www.zodiakas.com

INTERNETO SVETAINĖSE TEIKIAMI ŽODYNĖLIAI

AS – Astrologijos sąvokos: www.zodiakas.com

ATŽ – Astrologijos terminų žodynėlis: www.ananta.lt

LITERATŪRA

Andriuškaitė Ramunė 2000: J. Balčikonio kalbotyros terminų sandara ir savitumas. – Terminologija 7, 59–75.

Aukšoriūtė Albina 2018: Informatikos ir kompiuterijos terminijos raida ir sinonimija. – Lietuviškos informatikos ir kompiuterijos terminijos tyrimai, aut. A. Aukšoriūtė, J. Gaivenytė-Butler, S. Labanauskienė, A. Mitkevičienė, R. Stunžinas, A. Umbrasas, P. Zemlevičiūtė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 247–307.

Celišienė Vilija 2011: Įvairiakilmė sinonimija – desningas lietuviškos kompiuterijos terminijos norminimo etapas. – Santalka. Filologija, Edukologija 19(1), 25–30.

Čeremисinas Artიოmas 2015a: Planetos vedų astrologijoje. Ketu. – Čikagos aidas. Prieiga internete: https://aidas.us/planetos-vedu-astrologijoje-us.

Čeremисinas Artიოmas 2015b: Planetos vedų astrologijoje. Rahu. – Čikagos aidas. Prieiga internete: https://aidas.us/planetos-vedu-astrologijoje-us.

Gaivenis Kazimieras 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos matmenys, Vilnius: LKI leidykla.

Gaivenis Kazimieras 2005: Keletas pastabų dėl terminijos ugdymo. – Rinktiniai raštai, 199–204.

Gaivenytė Jolanta 2000: Sudėtinių fizikos terminų sinonimijos atvejai terminų žodynuose. – Kalbos kultūra 73, 62–67.

Grigas Gintautas 2008: Kompiuterijos leksika ir terminija. – Santalka: Filologija, Edukologija 16(2), 31–39.

Kaulakienė Angelė 1994a: „Aušros“ fizikos populiarinimo straipsnių terminija. – Lietuvių kalbotyros klausimai: Kalbos normalizacijos klausimai 31, 131–140.

Kaulakienė Angelė 1994b: Fizikos ir technikos terminų sinonimijos vertinimas. – Lietuvių kalbotyros klausimai: Kalbos normalizacijos klausimai 31, 51–56.

Kaulakienė Angelė 1997a: Fizikos terminijos raidos tarpsniai. – Lituanistica 3(31), 66–73.

Kaulakienė Angelė 1997b: Pirmųjų fizikos vadovėlių mechanikos terminai. – Terminologija 4, 56–62.

Kaulakienė Angelė 2000: Kompiuterijos terminijos sinonimija: yda ar būtinybė. – Terminologija 6, 23–28.

Kaulakienė Angelė 2002: Konstantino Šakenio „Fizikos“ vadovėlio terminija. – Terminologija 9, 66–77.

Kaulakienė Angelė 2003: Lietuviškų fizikos vadovėlių elektros ir magnetizmo terminai. – Terminologija 10, 107–111.

Kaulakienė Angelė 2006: Naujosios technologijos ir kompiuterijos terminija. – Santalka: Filologija, Edukologija 14(4), 22–25.

Kaulakienė Angelė 2007: Profesoriaus Povilo Brazdžiūno Bendrosios fizikos vadovėlio (1960–1965) terminija. – Terminologija 14, 92–109.

Kaulakienė Angelė 2009: Kai kurių fizikos terminų raida. – Terminologija 16, 218–251.

Kaulakienė Angelė, Rimkutė Aušra 2008: Kai kurių šiuolaikinės kompiuterijos terminų mikrosistemų analizė. – Santalka: Filologija, Edukologija 16(4), 30–37.

Kazlauskaitė Gita 2000: Lietuviškų ir tarptautinių fonetikos terminų sinonimija. – Terminologija 7, 25–31.

Keinys Stasys 1980: Terminologijos abėcėlė, Vilnius: Mokslas.

Keinys Stasys 2005a: Darbybiniai sinonimai terminologijoje. – Dabartinė lietuvių terminologija, aut. S. Keinys, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 254–257.

Keinys Stasys 2005b: Terminų sinonimijos klausimu. – Dabartinė lietuvių terminologija, aut. S. Keinys, Vilnius: Lietuvių kalbos instituto leidykla, 254–257.

220

Ramunė Vaskelaitė | Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys

Kitkauskienė Laimutė 2005: Architektūros terminų sinonimija. – Lietuvių katalikų mokslo akademijos suvažiavimo darbai 19, 211–219.

Klimavičius Jonas 1975: Tarptautinių ir lietuviškų terminų sinonimija terminografijoje. – Lietuvių kalbotyros klausimai: Lietuvių terminologija 16, 91–123.

Kvašytė Regina 2000: Sinonimai latvių kalbos terminų žodynuose. – Terminologija 7, 76–87.

Labanauskienė Solvita 2004: Latvių augalų vardai Jurgio (Ambraziejaus) Pabrėžos žodynuose. – Terminologija 11, 145–155.

Labanauskienė Solvita 2014: Mykolo Miežinio Lietuviszkai–latviszkai–lenkiszkai–rusiszko žodyno lietuviški ir latviški sinoniminiai bei variantiniai augalų vardai. – Terminologija 21, 143–159.

Mikelionienė Jurgita 2004: Dabartinės lietuvių filosofijos sinonimų ir darybos priemonių įvairovė. – Terminologijos istorijos ir dabarties problemos, Vilnius: LKI leidykla, 271–275.

Mitkevičienė Asta 2004: V. Dubo visuotinės literatūros vadovėlio terminų variantai. – Terminologija 11, 19–144.

Mitkevičienė Asta 2005: Epo, lyrikos, dramos žanrų ir kitų klasifikacijos vienetų pavadinimai pirmuose lietuviškuose literatūros teorijos vadovėliuose. – Terminologija 12, 81–86.

Mitkevičienė Asta 2007: Iš lietuvių literatūros mokslo terminijos istorijos: XIX amžius. – Terminologija 14, 110–124.

Mitkevičienė Asta 2014: Figūrų ir tropų pavadinimai 1918–1940 m. literatūros mokslo darbuose. – Terminologija 21, 176–191.

Mitkevičienė Asta 2015a: Kai kurie terminų sinonimijos aspektai. – Terminologija 22, 39–60.

Mitkevičienė Asta 2015b: Sinoniminiai terminai 1918–1940 metų lietuvių literatūros mokslo darbuose. – Lietuvių kalba 9. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/179/144.

Mitkevičienė Asta 2018: Lietuvos Nepriklausomybės Akto signataras Kazys Bizauskas ir lietuvių literatūros mokslo terminija. – Terminologija 25, 201–234.

Mitkevičienė Asta 2020: Ar terminų sinonimija yra trūkumas? – Bendrinė kalba 93. Prieiga internete: http://journals.lki.lt/bendrinekalba/index.

Petronienė Ona 2003: Terminų aiškinimas mokslo populiarinamuosiuose tekstuose. – Terminologija 10, 42–54.

Rimkutė Aušra 2007: Kai kurie sinoniminių religijos terminų vartosenos atvejai katekizmuose (XVI a. ir XIX a. galas–XX a. pradžia). – Terminologija 14, 135–145.

Stankevičienė Sigita 2012: Varianti­nė ir sinoniminė lietuvių ir vokiečių kalbų elektrostatikos terminų raiška. – Kalbų studijos 21, 21–27.

Stankevičienė Virginija 2016: Terminai chemikų ir ekonomistų specialybės kalboje: norma, vartosena, tendencijos. – Santalka: Edukologija, Filosofija 24(1), 65–74.

Straižys Vytautas 2003: Astronomijos enciklopedinis žodynas, Vilnius: Teorinės fizikos ir astronomijos institutas.

Stunžinas Robertas 2005: Statybos terminijos sinonimija. – Terminologija 12, 7–26.

Stunžinas Robertas 2010: Gyvenamojo namo ir pagrindinių jo dalių liaudies terminijos sinonimija. – Terminologija 17, 130–142.

Stunžinas Robertas 2017: Europos Sąjungos kibernetinio saugumo terminai su dėmeniu kibernetinis, (-ė): reikšmės, kilmė, sinonimija ir variantai. – Terminologija 24, 145–163.

Stunžinas Robertas 2018: Kriptografinių valiutų srities terminai: reikšmės, raiška ir variantai. – Terminologija 25, 128–145.

Šilobraitaitė Diana 2007: Vienažodžių matematikos terminų sinonimija matematikos vadovėliuose (1910–1940). – Terminologija 14, 146–158.

Šilobraitaitė Diana 2008: Pirmųjų matematikos žodynėlių terminija. – Terminologija 15, 180–196.

Šilobraitaitė Diana 2009: Pirmojo lietuviško aritmetikos uždavinyno terminai. – Terminologija 16, 186–197.

Šilobraitaitė Diana 2010: Informatikos ir kompiuterių įrangos žodynėlių terminijos skirtybės. – Terminologija 17, 68–78.

TŽŽ – Tarptautinių žodžių žodynas, red. taryba: A. Kaulakienė, S. Keinys, B. Kurkulis, V. Račiūnaitė, V. Žalkauskas, Vilnius: Alma littera, 2013.

Umbrasas Alvydas 2004: Bendrasąkiniai dvizodžių teisės terminų sinonimai ir variantai 1918–1940 m. Lietuvos kodeksuose. – Terminologija 11, 100–118.

Vaskelaitė Ramunė 2020: Vienažodė astrologijos terminija kilmės požiūriu. – Terminologija 27, 128–163.

Terminologija | 2021 | 28

221

Vladarskienė Rasuolė 2015: Skolintų ir lietuviškų ekonomikos terminų konkurencija. – Terminologija 22, 98–109.

VLEe – Visuotinė lietuvių enciklopedija. Prieiga internete: https://www.vle.lt.

Zemlevičiūtė Palmira 2001: Sinoniminiai Medicinos enciklopedijos terminai. – Terminologija 8, 34–49.

Zemlevičiūtė Palmira 2003: Antano Vileišio (1856–1919) medicinos mokslo darbai ir jų terminija. – Termi-nologija 10, 84–106.

Zemlevičiūtė Palmira 2004: Ligų pavadinimai Lietuvos ūkininko priede Sveikata. – Terminologija 11, 70–99.

Zemlevičiūtė Palmira 2009: Varpo medicinos straipsnių terminai. – Terminologija 16, 92–108.

Zemlevičiūtė Palmira 2012: Morfologiniai anatomijos terminų variantai XVII–XVIII a. lietuvių leksikografijoje. – Terminologija 19, 105–124.

Zemlevičiūtė Palmira 2018a: Kitų kalbų poveikis lietuviškai informatikos ir kompiuterijos terminijai. – Lietuviškos informatikos ir kompiuterijos terminijos tyrimai: monografija, aut. A. Aukšoriūtė, J. Gaivenytė-Butler, S. Labanauskienė, A. Mitkevičienė, R. Stunžinas, A. Umbrasas, P. Zemlevičiūtė, 150–307.

Zemlevičiūtė Palmira 2018b: Medicinos terminija prieš 100 metų. – Terminologija 25, 147–200.

REASONS OF SYNONYMOUS EXPRESSION IN THE TERMINOLOGY OF ASTROLOGY

S u m m a r y

Synonyms of terms is one of the most widely discussed topics of terminology, but little attention is paid to the reasons of synonymy. Though they are given, but the considerations of theoretical type only list them, while empirical studies frequently also limit with mentioning them as general reasons, often even before the actual study of synonyms. The conclusions as to what determined the synonymy in the terminology of the field in question are rarely drawn.

Based on the terminology of astrology, the article focuses on the reasons of synonymous terms. After selecting twelve websites on the topic of Western astrology as the source of the study (ananta.lt; antropoteosofineastrologija.lt; astrodai.va.com; astrologe.weebly.com; astrologijosmokykla.lt; dharma.lt; sadhanacentras.lt; uranija.lt; vidineastrologija.lt; wolmer.lt; zachh.lt; zodiakas.com), including small glossaries given in two of them, it is analysed what determined the occurrence of the synonyms of terms in the above sources. What is more, the reasons of synonymous terms mentioned in Lithuanian terminological works are reviewed and a certain set of them is compiled.

Heterogeneous synonymous terms, i.e. borrowed and Lithuanian terms, are discussed as the major characteristic feature in the source under study. Terminological works mention language contacts and the influence of English as the reasons of such synonymy; however, with respect to the studied source, the cases of heterogeneous synonymy encompass the terms deriving from ancient languages rather than English. The analysis highlights the tendency to explain terms to the reader as an especially prominent feature of the studied context in which the terms are used. It also encourages us to connect certain cases where the terms deriving from ancient languages are substituted with Lithuanian equivalents with the factor of the addressee rather than the attempt for language purification, i.e. the intention to give a clearer term to the reader.

Another peculiar feature of the source under study – the attempt for vividness and expressiveness – is also the reason of synonymy of certain terms. The texts of the websites are not absolutely identical from the perspective of genre and functional

2 2 2

Ramunė Vaskelaitė | Sinoniminės raiškos astrologijos terminijoje priežastys

style, but they represent freer styles, and such a context does not only create conditions for synonymous terms but also other cases of variation whose relationship with synonymy is not absolutely clear in Lithuanian terminological works.

The analysis also underlines other reasons of synonymy, which are less commonly mentioned in terminological works, such as avoiding the polysemy of terms, insufficient knowledge of terminology management principles, etc. Besides, it highlights the case of atypical synonymy identified in the terminology of astrology where the term is not used without synonyms, and considers the reason of such usage.

Gauta 2021-07-13

Ramunė Vaskelaitė

Lietuvių kalbos institutas

P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius

E. paštas [email protected]

Terminologija | 2021 | 28

223