Skip to document
Back
Go to original Localized version was produced by AI. It may contain inaccuracies.
Preparing document pages…

doi.org/10.35321/term28-07

Términos de construcción de los siglos XX y comienzos del XXI

modelos proposicionales cognitivos de compuestos

LINA RUTKIENĖ

Instituto de la Lengua Lituana

ID ORCID: https://0000-0001-6661-3115

RESUMEN

En este artículo se identifican y analizan, mediante el método de modelización cognitiva, los modelos proposicionales cognitivos de los compuestos de términos autóctonos e híbridos de la construcción. Se parte de la idea de que los conocimientos de carácter proposicional se correlacionan con la estructura onomasiológica del compuesto y de que en este siempre se aprecia una relación entre conceptos. El material empírico reveló que los compuestos de términos autóctonos e híbridos de la construcción se forman mediante la actualización de 16 modelos proposicionales cognitivos. En el centro del ámbito de la construcción se encuentran los objetos, en su mayoría productos materiales de la actividad humana; por ello, también se actualiza con mayor frecuencia el concepto básico de OBJETO al denominar las realidades de la construcción.

PALABRAS CLAVE: compuesto, modelo proposicional cognitivo, concepto, objeto, ámbito de la construcción.

RESUMEN

El artículo identifica y analiza los modelos proposicionales cognitivos de los compuestos terminológicos autóctonos e híbridos de la construcción mediante el método de modelización cognitiva. Se considera que el conocimiento de naturaleza proposicional se correlaciona con la estructura onomasiológica de los compuestos, en los que siempre es visible la relación entre conceptos. El material empírico ha revelado que los compuestos terminológicos autóctonos e híbridos de la construcción se forman a partir de 16 modelos proposicionales cognitivos. En el centro del ámbito de la construcción se encuentran los objetos, en su mayoría productos materiales de la actividad humana; por ello, al denominar las realidades de la construcción, el concepto básico de OBJETO se actualiza con mayor frecuencia.

PALABRAS CLAVE: compuesto, modelo proposicional cognitivo, concepto, objeto, ámbito de la construcción.

OBSERVACIONES INTRODUCTORIAS

En los últimos años, tanto en la lingüística extranjera como en la lituana, se ha desarrollado activamente la lingüística cognitiva, estrechamente relacionada con la filosofía, la psico-

Terminologija | 2021 | 28

153

logía y que estudia la relación entre el lenguaje y la conciencia, las estructuras del conocimiento y su fijación mediante formas lingüísticas. En la lingüística lituana, la mayor atención se ha dedicado quizá a la teoría de la metáfora conceptual, y se han realizado numerosos estudios sobre metáforas conceptuales en distintos discursos (por ejemplo: Aliūkaitė, Sideravičiūtė-Mickienė 2006; Marcinkevičienė 2006; Kvašytė, Župerka 2011; Kvašytė, Papaurelytė 2013; Būdvytė-Gudienė et al. 2014, entre otros).

Los estudios cognitivos también son importantes para la terminología. Los representantes de la terminología cognitiva entienden el término como una estructura cognitivo-informativa especial que expresa, mediante una forma lingüística, los conocimientos profesionales acumulados a lo largo del prolongado desarrollo de la sociedad. Al comprender, memorizar y actualizar la información denotada por los términos, las personas no solo la utilizan, sino que también la interpretan, amplían, modifican, etc. El análisis cognitivo de los términos permite explicar cómo se desarrolló el conocimiento del mundo científico, cuyo resultado es el sistema terminológico vigente. Sin embargo, los estudios cognitivos de los términos son mucho menos numerosos que los de la léxica general, particularmente en lo que respecta a los compuestos que funcionan como términos; por ello, en este artículo, al analizar los compuestos terminológicos de la construcción, se adoptará el enfoque cognitivo aplicado a los compuestos de la lengua general.

El objetivo de este artículo es determinar los modelos proposicionales cognitivos de los compuestos terminológicos autóctonos e híbridos de la construcción de los siglos XX y comienzos del XXI, que pueden utilizarse como base para la denominación de conceptos de la construcción. Para alcanzar dicho objetivo, el artículo examina los planteamientos teóricos relacionados con los modelos proposicionales cognitivos; a partir del material empírico, identifica los conceptos básicos actualizados por los componentes de los compuestos; evalúa con qué otros conceptos pueden formar modelos proposicionales cognitivos; y determina mediante qué tipos de formación de palabras se realizan dichos modelos.

A partir de 73 textos científicos del ámbito de la construcción de los siglos XX y comienzos del XXI (manuales, monografías, diccionarios, etc.1) se recopilaron 518 compuestos terminológicos autóctonos e híbridos2 de la construcción, cuyos componentes se basan en temas libres (independientes). El artículo no analiza los compuestos que contienen temas ligados internacionales en posición prefijada o sufijada, como foto-, geo-, macro-,

1 No se indica el género de una parte considerable de los textos de comienzos del siglo XX.

2 Se considera autóctono el compuesto cuyos dos componentes son lituanos (basados en indoeuropeísmos, elementos comunes bálticos y eslavos, o palabras propias exclusivamente de las lenguas bálticas o del lituano). Se denomina híbrido el compuesto en el que un componente es lituano y el otro, prestado.

154

Lina Rutkienė

XX a. – XXI a. pr. statybos terminų dūrinių kognityviniai propoziciniai modeliai

micro-, nano-; -grafo, etc. Cuando el constituyente es un tema de enlace carente de rasgos gramaticales, resulta difícil determinar su relación con el concepto3.

En el análisis del material se aplica uno de los métodos de la lingüística cognitiva, el llamado modelado cognitivo (en ruso, когнитивное моделирование), cuyo objetivo es determinar modelos cognitivos, en este caso, de carácter proposicional. Como escribe Natalija Besedina, el método de modelado es uno de los principales métodos de análisis cognitivo. La aplicación de este método —en la lingüística en general— permite obtener una construcción esquemática (un modelo) que sustituye a un objeto más complejo. Según afirma la investigadora, el modelo permite fijar los rasgos más importantes del objeto estudiado (Беседина 2014: 121). En este artículo, el método de modelado cognitivo se combina con el método descriptivo analítico.

PLANTEAMIENTOS TEÓRICOS

Los representantes de la lingüística cognitiva relacionan también la formación de palabras nuevas con los procesos cognitivos. A juicio de Jelena Kubriakova, la formación de palabras debe entenderse como un sistema cuya esencia consiste en satisfacer la necesidad humana de distinguir y fijar estructuras de conocimiento particulares mediante formas lingüísticas. Precisamente la característica del derivado de ser una unidad de nominación adecuada para empaquetar información (en ruso, для упаковки информации) y utilizarla en la actividad lingüística es lo que caracteriza al derivado como una estructura cognitiva particular (Кубрякова 2004: 393–394).

En opinión de los estudiosos de la lingüística cognitiva, en la formación de palabras nuevas, incluidos los términos, intervienen ciertos esquemas de pensamiento o, dicho de otro modo, modelos cognitivos. Al interactuar con el entorno, el ser humano distingue fenómenos, objetos o rasgos. Según J. Kubriakova, la distinción, como etapa inicial del conocimiento de estos elementos, se consolida en la lengua mediante la nominación, que se realiza por medio de procedimientos de formación de palabras (Кубрякова 2004: 393).

Para nombrar algo, es necesario identificar el referente, determinar su lugar en el sistema cognitivo y asignarlo a una categoría determinada. Al realizar la nominación, el ser humano intenta encontrar algún modelo o esquema conocido conforme al cual pueda crear palabras nuevas. Así pues, existen ciertos modelos de pensamiento basados en los conocimientos existentes, y estos modelos son algoritmos universales que permiten tanto crear como comprender una palabra nueva.

3Los modelos cognitivos proposicionales de los compuestos terminológicos de la construcción se examinaron durante la elaboración de la tesis doctoral «Compuestos de la terminología de la construcción: formación y desarrollo», en la que se intentó abordar los modelos cognitivos proposicionales de los compuestos no genuinos, es decir, los compuestos con temas de enlace internacionales (véase Rutkienė 2021).

Terminologija | 2021 | 28

155

Cuando una persona se encuentra con una palabra nueva, estos esquemas (modelos) se activan en su conciencia y los aplica para comprender el significado de la palabra y el texto en el que aparece (Бабина 2013: 15–16). Suzanne Kemmer escribe algo parecido: según afirma, los esquemas son patrones de experiencia característicos de nuestro pensamiento, arraigados hasta tal punto que pueden aplicarse al crear y comprender expresiones lingüísticas (Kemmer 2003).

J. Kubriakova señala que el acto de nominación no puede producirse sin una proposición: el antecedente del acto de nominación es «la formación de una proposición a partir de conceptos ya existentes y acabados; sin embargo, en cuanto aparece una palabra nueva como resultado de este acto, pasa a representar un nuevo concepto independiente, y las personas adquieren la posibilidad de operar con ella como con una nueva estructura íntegra» (Кубрякова 2004: 317). La proposición es una construcción que conecta conceptos y se entiende como análoga al modelo de formación de palabras en cuanto a la representación del conocimiento. La proposición permite comprender que, en el mundo, todos los acontecimientos, objetos, fenómenos, etc., no son aislados, sino que interactúan.

Así pues, los representantes de la lingüística cognitiva sostienen que las estructuras del conocimiento son, en esencia, estructuras de conceptos que interactúan, y que las uniones de estos conceptos se denominan proposiciones. A juicio de George Lakoff, se llama proposicional al modelo cognitivo que se forma sin mecanismos de imaginación, es decir, aquel que no recurre a la metáfora, la metonimia ni las imágenes mentales (Lakoff 1990). Dicho de otro modo, una proposición es un modelo compuesto por argumentos y un predicado básico que los conecta.

La teoría de las proposiciones también se aplica a los compuestos: se afirma que el conocimiento de carácter proposicional se correlaciona con la estructura onomasiológica del compuesto. Los compuestos son unidades lingüísticas particulares porque en ellos siempre se hace visible la relación entre conceptos. Según J. Kubriakova, un derivado que pasa a formar parte de un conjunto de unidades con la misma estructura proposicional expresa la misma situación cognitiva (Кубрякова 2004: 393–394).

En este contexto, también conviene abordar la noción del propio concepto, uno de los términos fundamentales de la lingüística cognitiva. Como afirma Aloyzas Gudavičius, el concepto suele entenderse como una «unidad heterogénea y multidimensional de conocimiento del mundo y de experiencia» (Gudavičius 2011: 112). En el Breve diccionario de términos cognitivos, el concepto se define como un término que explica «los recursos mentales o psíquicos de nuestra conciencia y de esa estructura informativa que refleja los conocimientos y la experiencia humanos»; allí mismo se ofrece otra definición: el concepto es «el contenido operativo [que tiene contenido — nota del autor] de la memoria, el léxico mental, el sistema conceptual y el lenguaje cerebral (lingua mentalis), de todo el mundo

156

Lina Rutkienė

XX a. – XXI a. pr. statybos terminų dūrinių kognityviniai propoziciniai modeliai

žemėlapio, atsispindinčio žmogaus psichikoje, vienetas“ (Кубрякова ir kt. 1996: 90). „Žmogus mąsto konceptais, jis analizuoja, lygina ir susieja skirtingus konceptus“, – rašo Silvija Papaurėlytė-Klovienė (2007: 16). A. Gudavičius pabrėžia, kad, „sakydami „koncepto raiška kalboje“, turėtume suprasti: koncepto dalis, kuri reiškiama kalbos vienetais“ (Gudavičius 2011: 113). Kalbant apie koncepto raišką, minėtina ir N. Besedinos pozicija: kalbininkė atkreipia dėmesį, kad, konceptą reprezentuojant kalbą, aktyvinamas ne visas konceptas, o tik tam tikra jo dalis. Taigi, nė vienas konceptas nėra verbalizuojamas iki galo (Беседина 2006).

En lingüística cognitiva se distinguen, ante todo, los llamados conceptos básicos⁴: OBJETO, PARTES DEL OBJETO, ACCIÓN, LUGAR o ESPACIO, TIEMPO, PROPIEDAD, etc. (Jackendoff 1990). La investigadora Lucy Vanderwende propone identificar los conceptos mediante preguntas que en inglés comienzan por Wh (SUJETO (¿quién?) (ingl. Subject (Who / what?)), TIEMPO (¿cuándo?) (ingl. Time (When?)), MATERIAL (¿de qué?) (ingl. Material (Made of what?)), etc. (Vanderwende 1994).

En este artículo nos basamos principalmente en los conceptos propuestos por Anastasia Fedenko y en los predicados que los integran en una estructura proposicional, ya que el objeto de estudio de esta autora también son los compuestos. En su trabajo, A. Fedenko distingue los siguientes conceptos básicos, que, junto con los predicados, conforman los modelos proposicionales cognitivos de los compuestos rusos: AGENTE (ingl. ACTOR), OBJETO (ingl. OBJECT), LUGAR (ingl. PLACE), TIEMPO (ingl. TIME), ACCIÓN (ingl. OPERATION). Además, en los compuestos son pertinentes los conceptos de OBJETIVO (ingl. GOAL) y MODO (ingl. MANNER). Estos conceptos se integran en una estructura proposicional mediante los predicados PERTENECER A / SER PROPIO DE (ingl. BELONG TO), SER TIPO DE (ingl. BE TYPE OF), ACTUAR (ingl. DEALS WITH), SER UTILIZADO PARA (ingl. BE USED FOR), SER UTILIZADO POR (ingl. BY USED BY), ESTAR HECHO DE (ingl. BE MADE FROM), SER UTILIZADO (ingl. BE USED), SER PARTE DE (ingl. BE PART OF), CONTENER (ingl. CONTAIN), SER COMO (ingl. BE LIKE) (Феденко 2015). Como muestra el material recopilado, al estudiar los compuestos terminológicos de la construcción también resulta conveniente distinguir los conceptos de ESTADO y RESULTADO.

4 En la lingüística cognitiva actual pueden encontrarse diversas tipologías de conceptos.

Terminologija | 2021 | 28

157

MODELOS PROPOSICIONALES COGNITIVOS DE LOS COMPUESTOS TERMINOLÓGICOS DE LA CONSTRUCCIÓN

Modelo proposicional cognitivo con los conceptos de ACCIÓN y OBJETO

El concepto principal que forma parte de la mayoría de los modelos proposicionales cognitivos de los compuestos terminológicos de la construcción es el concepto de OBJETO, que designa elementos de diversas categorías: entidades abstractas, objetos, sus partes, materiales, etc. Los investigadores suelen considerar que los objetos presentan dos propiedades principales: la delimitación física precisa de un objeto respecto de otro (aunque se trate de harina o de agua derramada) y sus conexiones internas, homogeneidad y estabilidad (Langacker 1991; Кубрякова 1997). En cuanto a la delimitación de un objeto respecto de otro, cabe mencionar las observaciones de Yuri Stepanov: la objetualidad se relaciona, ante todo, con la idea de fondo y figura en el entorno humano, es decir, con la idea del espacio y de su división. Un objeto es el resultado más simple de discretizar el universo y distinguir en el espacio sus fragmentos individuales (Степанов 2016). Según Roland Langacker, la presencia de límites claros, el carácter contorneado y el hecho de que una entidad ocupe un lugar bastante definido en el espacio son precisamente las propiedades esenciales que permiten reconocer un objeto (Langacker 1991: 63). E. Kubriakova subraya que, sin embargo, el objeto no debe entenderse únicamente como una entidad física: tal concepción es demasiado restringida. Los objetos también pueden ser entidades abstractas, es decir, cosas que no se pueden tocar. No tienen propiedades físicas, pero sí características mentales (Кубрякова 1997).

Es difícil decir cómo se perciben ciertas realidades concretas de la construcción; sin embargo, desde una perspectiva cognitiva, cabe suponer que lo primero que se percibe es su carácter de objeto.

Al nominar conceptos de la construcción se recurre a menudo a un modelo proposicional cognitivo compuesto por los conceptos básicos de OBJETO y ACCIÓN. Al denominar conceptos abstractos del ámbito de la construcción, se destaca como rasgo principal una acción dirigida a un objeto determinado o realizada sobre un objeto. El concepto de OBJETO de este modelo abarca diversas entidades: fenómenos naturales, entidades abstractas y objetos. A continuación, examinaremos con más detalle el alcance del concepto de OBJETO en este modelo.

La construcción de edificios está estrechamente relacionada con el mundo natural: sus fuerzas se mantienen a raya, se las deja entrar en las viviendas para mejorar las condiciones de vida de las personas, las realidades naturales se utilizan en el proceso constructivo, etc. Por ello, el concepto de OBJETO de este modelo incluye a menudo realidades naturales. En esos

158

Lina Rutkienė

XX a. – XXI a. pr. statybos terminų dūrinių kognityviniai propoziciniai modeliai

con estos compuestos se designan elementos muy diversos de la construcción: edificios, sus partes, máquinas, aparatos, etc. Una parte de los compuestos del modelo analizado ACCIÓN – OBJETO se forma apoyando los primeros componentes en sustantivos que designan realidades naturales: dangus (dangoraižis TRLT 1949, RLKP 1959, MK 1977, SMSM 2008), dujos (dujotiekis CPŽŪ 1969, SM 2008; dujopūtė SMGT 2014), dūmai (dūmtraukis PK 1962; dūmlaidis RLSTŽ 1992), lietus (lietmatis RLSTŽ 1992, STŽ 2002), pūga (pūgomatis AKTA 1995), smėlis (smėliapūtė ALLA 1993; smėliasvaidė MTPM 1976, KSŽ1988), oras (ortraukis ŪTSV 1935; orvilka MMPK 1988; orlaidė DD 1967, KSŽ 1988, STŽ 2002, MAVL 2002 / orlaidis SDTSS 1930, SSB 1943, MMPK 1988), vanduo (vandenruoša SMSM 2008; vandentieka RLSTŽ 1992, HS 2008, STŽ 2002), vėjas (vėjalaikis SSB 1943; vėjagaudis SSB 1943).

El objeto de la acción expresada por el segundo componente de los compuestos de este modelo cognitivo-proposicional también puede ser una magnitud o una propiedad que deba evaluarse y cuya expresión numérica haya de determinarse. El segundo componente de la mayoría de estos compuestos se basa en el verbo transitivo matuoti «medir», por ejemplo: dažniamatis STŽ 2002; jėgomatis STŽ 2002; kietmatis RLSTŽ 1992, SIŽ 2004; kreivėmatis STŽ 2002; lygmatís SMGT 2014; gylmatis, gilumo matuoklė RLKP 1959; ilgiamatis RLSTŽ 1992, STŽ 2002; įlinkiamatis SKb 1989, STŽ 2002; slankmatis RLSTŽ 1992, MAVL 2002, SMB 2007, AKTM 2011; slankiamatis STŽ 2002; storimatis SMD 1992 / stormatis ALKPŽ 1958, STŽ 2002; traukomatis RLSTŽ 1992, STŽ 2002.

Un numeroso grupo de compuestos terminológicos de la construcción lo forman también derivados cuyo concepto de OBJETO se relaciona con objetos y materiales concretos. Al combinar el concepto de OBJETO, que abarca los elementos en cuestión, con el concepto de ACCIÓN, se forman diversos términos de construcción, sobre todo denominaciones de estructuras, componentes y máquinas, por ejemplo: gegnėšis STŽT 1978 / gegnianėsis SAV 1935; langaaerė MMPK 1988; stiklalaikis SSB 1943; stiklalutis SSB 1943; akmenskalde SPM 1964; betonkrėtė RLKP 1959, STŽ 2002; betonvežis RLSTŽ 1992, ALLA 1993; blokvežis ST 1992, RLSTŽ 1992; paklotvežis RLSTŽ 1992; panelvežis SP 1965; plokštvežis ST 1992; santvarvežis STŽ 2002; bėgiagrežė SDKŽ 1940; poliakalė RLKP 1959, SP 1965, RLSTŽ 1992; žvyr(a)plovė ALLA 1993, STŽ 2002.

En los compuestos del modelo ACCIÓN – OBJETO tratados anteriormente, los verbos que expresaban el concepto de ACCIÓN y aparecían como segundo componente designaban principalmente una acción activa dirigida al mundo exterior. En los compuestos con el primer componente pronominal savi- la acción es la contraria: no se dirige al mundo exterior, sino a uno mismo—

Terminologija | 2021 | 28

159

sino que se dirige hacia uno mismo: savikontrolė RLSTŽ 1992; savireguliacija UGP 1997; savigalba UGP 1997; savitan ka STŽ 2002; savitrauka STŽ 2002; saviįtampa MK 1977; savisauga UGP 1997; savistaba RLKP 1959.

Modelos proposicionales cognitivos con ambos conceptos de OBJETO

Los modelos proposicionales de compuestos pueden incluir dos OBJETOS a la vez: un objeto puede utilizarse para otro, un objeto puede formar parte de otro, un objeto puede estar hecho de otro objeto, o ambos objetos pueden combinarse para formar una sustancia homogénea.

Un gran número de compuestos terminológicos de la construcción se forma mediante la actualización del modelo cognitivo-proposicional OBJETO 1 – SER UTILIZADO – OBJETO 2. Los objetos pueden estar relacionados estrechamente, o bien un objeto puede utilizarse para evitar o repeler otro. Las relaciones estrechas son mucho más frecuentes y significan que los objetos no se repelen entre sí, sino que se unen.

El objeto que se utiliza para repeler otro objeto y evitarlo se expresa mediante el segundo componente del compuesto, mientras que el primer componente suele designar el fenómeno natural del que uno se protege, por ejemplo: lietsargė ŪTSV 1935; gaisrasienė STŽT 1978; sniegatvorė («valla contra la nieve») SG 1930, AKTA 1995; ugniasienė SDKŽ 1940.

Entre los objetos que mantienen relaciones estrechas, uno también puede ser un fenómeno natural, mientras que el segundo objeto sirve para recoger esa realidad natural y expulsarla del edificio (dūmatakis SDTSS 1930 / dūmtakis SP 1965; dūmavamzdis ALKPŽ 1958, SP 1965, STŽ 2002; lietvamzdis SSB 1943, RSD 1962), o, por el contrario, para dejarla entrar en el edificio: šviesangis SEŽ; švieslangis SSM 1937, SDKŽ 1940, ALKS 1972; orlangė MMPK 1988; šviesiastogis SSB 1943.

Los compuestos de este modelo, cuyos componentes designan objetos relacionados estrechamente, también pueden expresar otras situaciones: un objeto pequeño se utiliza para un objeto más grande: kaminakaištis, kaminkaištis STŽT 1978; skliautatrama SSB 1943; skliautrėmis SGBT 1931; stiklajuostė PK 1962, MAVL 2002; staktaramstis STŽ 2002; staktajuostė MAVL 2002; kluonaraktis STŽT 1978; una estancia o edificio se utiliza para albergar seres vivos (animales domésticos): avitvartis STŽT 1978; karvi atvartis STŽT 1978; kiaulėtvartis STŽT 1978; kiauli atvartis STŽT 1978; keltvargtis STŽT 1978; kiauliagurbis STŽT 1978; un objeto se utiliza para almacenar, suministrar o dar forma a un material: betonvamzdis BDT 1976; cementtakis RLSTŽ 1992; dumblia-

160

Lina Rutkienė

XX a. – XXI a. pr. statybos terminų dūrinių kognityviniai propoziciniai modeliai

vamzdis STŽ 2020; skiedintakis RLSTŽ 1992; tešlaskydis (tinkavimo tešlai laikyti lenta) SSB 1943; mūrkaltis TRLT 1949, RLKP 1959, STŽ 2002; tinkašukės SSB 1943.

Los objetos designados por los componentes de los compuestos del modelo proposicional cognitivo OBJETO 1 – ESTAR CON – OBJETO 2 están vinculados únicamente por relaciones estrechas. Los compuestos de este modelo nombran materiales de construcción, y sus componentes designan sus principales partes constituyentes. Los segundos componentes de la mayoría de los compuestos terminológicos de construcción de este modelo se basan en los sustantivos internacionales betonas y cementas. La estructura proposicional y la abundancia de estos compuestos reflejan un proceso cognitivo: los hormigones —materiales estructurales artificiales ampliamente utilizados en la construcción, con excelentes propiedades y posibilidades de uso— se estudian, se perfeccionan y se combinan con otros materiales para obtener materiales con propiedades aún mejores. El primer componente de los compuestos analizados designa el objeto (generalmente un material) con el que se combina el hormigón o el cemento: akmenbetonis SDKŽ 1940, SMSM 2008; gelžbetonis MGN 1933; gelžcementas SSB 1943; degutbetonis SM 1966, AKTA 1995; dervabetonis RLKP 1959; medbetonis RLSTŽ 1992, SIŽ 2004; molbetonis RLKP 1959, CPŽŪ 1969, STŽ 2002, AKTA 1995; pjuvenbetonis RLSTŽ 1992; plaušacementis ŠSDV 2015; pelenbetonis RLSTŽ 1992, STŽ 2002; plienbetonis SSB 1943, ALLA 1993, STŽ 2002, SKT 2009; stiklabetonis SMG 1974, STŽ 2002; smėlibetonis SP 1965.

En los demás compuestos de este modelo no es característico que se repitan los componentes; compárense: derviadažiai SSB 1943; stiklavilinė SŽD 1939; gudrondegutas SMG 1974; putgumė SIŽ 2004.

Los compuestos del modelo proposicional cognitivo OBJETO 1 – SER PARTE DE – OBJETO 2 nombran realidades de la construcción que constituyen parte de un todo determinado. Ese todo suele ser una estructura de construcción, una parte de un edificio o el propio edificio; por ejemplo, el término kluonraštis STŽT 1978 designa la moldura de un granero; los términos langabalkis SSB 1943; langarėmis SSB 1943, la viga de ventana (balkis) y el marco de ventana; y los términos laiptasijė SP 1965, SEŽ 1967; laiptotakis TRLT 1949, la viga de escalera y el tramo de escalera. También pertenecen al conjunto de compuestos de este modelo los términos mašinsuolis MMPK 1988; skliautanarys SSB 1943 («parte, miembro que forma la bóveda»); skliautapėdis SSB 1943; skliautsija SGBT 1931; skliautarkė SSB 1943; tuorlentė RLSTŽ 1992. Los objetos designados por los componentes de todos los compuestos de este modelo proposicional cognitivo, al igual que los del modelo OBJETO 1 – ESTAR CON – OBJETO 2, están vinculados por relaciones conjuntivas.

Terminologija | 2021 | 28

161

En el modelo proposicional cognitivo OBJETO 1 – ESTAR HECHO DE – OBJETO 2, el concepto OBJETO 1 de los compuestos terminológicos de construcción suele indicar el material con el que se fabrica un edificio, una estructura constructiva o un producto de construcción, que actualizan el concepto OBJETO 2. En algunas fuentes, junto al compuesto terminológico de una sola palabra se ofrecen términos sinónimos de dos palabras, y a veces incluso de tres, que hacen más explícitas estas relaciones entre los objetos, o se explica el término con varias palabras; por ejemplo: lentarkė, lentinė arka, arka iš lentų SSB 1943; medjuostė TRLT 1949, MMPK 1988, RLSTŽ 1992 («banda que cubre el espacio entre el suelo y la pared»).

En el ámbito de la construcción, los compuestos de este modelo suelen designar tipos de ladrillo: durpiaplytė SŽD 1939, SDKŽ 1940, SSB 1943; gipsaplytė SSB 1943; kamščiaplytė SSB 1943; medžplytė SSM 1937; plaušaplytė STŽ 2002; stiklaplytė SSB 1943 / stikliapytė SSM 1937. También pertenecen a los compuestos de este modelo proposicional cognitivo las siguientes formaciones: drožliaplokštė DS 1960 / drožleplokštė STŽ 2002; plaušaplokštė STŽ 2002; metal­tinklis SSB 1943; plytskli autis SSB 1943; stiklab lokis STŽ 2002; stiklaplokštė SSB 1943.

Modelos proposicionales cognitivos con los conceptos de OBJETO y de PROPIEDAD, LUGAR, TIEMPO, FINALIDAD y ESTADO

El concepto OBJETO puede formar una estructura proposicional cognitiva no solo con otro concepto de OBJETO y con el concepto de ACCIÓN, sino también con los conceptos de PROPIEDAD, LUGAR, TIEMPO, FINALIDAD y ESTADO.

El concepto de PROPIEDAD transmite información sobre el color, la forma, la cantidad y otros rasgos de una cosa, y junto con el concepto OBJETO constituye el modelo proposicional cognitivo OBJETO – SER CARACTERÍSTICO DE – PROPIEDAD. El concepto OBJETO de este modelo abarca cosas —edificios, sus partes, productos de construcción, herramientas de trabajo, medios y otros elementos similares—. Es característico que las palabras que designan estas cosas sean ya términos del ámbito de la construcción. El rasgo distintivo de las cosas en cuestión puede estar relacionado con el color (geltonmedis SAV 1935; raudonmedis SSM 1937, MAVL 2002), la forma (skerslangis SSB 1943; skerslentė DD 1967; skerstakis ALKS 1972; stačiaplytė STŽ 2002; statvamzdis SP 1965), la extensión (tamaño) (didžianamė STŽT 1978; didžkelis LPMK 1931; didžmedis SSM 1937; laibraštis SMG 1974, StM 2012; siauralentė DSD 2008; storlentė DSD 2008), la cantidad (daugiabutis ŠVOK 2019; daugpjūklis SAV 1935; daugiašakis ALLA 1993; keturstubė STŽT 1978; trišakis SDTSS 1930, SP 1965), la valoración (brangmedis RLSTŽ

162

Lina Rutkienė

XX a. – XXI a. pr. statybos terminų dūrinių kognityviniai propoziciniai modeliai

1992; dailyjuostė STŽ 2002; dailylentė TRLT 1949), mediante una acción (klijuotmedis SSM 1937; klotsienė SŽD 1939; skeltvinė DS 1960; soditkelis SAV 1935; spraustsienė SŽD 1939).

Al combinarse con el concepto de LUGAR, el concepto de OBJETO forma el modelo proposicional cognitivo OBJETO – SER – LUGAR. El concepto de LUGAR expresa información sobre la posición del OBJETO en el espacio. En este modelo, el concepto de LUGAR suele expresarse mediante el formante tarp: tarpatramis GSTŽ 2009; tarpcentris RLSTŽ 1992; tarpduris MTPM 1976; tarpkniedis RLSTŽ 1992; tarpkolonis RLSTŽ 1992; tarplangis SKPP 2008; tarplatakis RLKP 1959, SSKR 1989; tarprėmis SAV 1931, DD 1967; tarpsankabis STŽ 2002; tarp- santvaris RLSTŽ 1992; tarpsijis STŽ 2002; tarpslaitis RSD 1962; tarpulангis CPŽŪ 1969, etc.

Algunos compuestos de este modelo indican la posición del objeto en el eje vertical arriba–abajo: viršduris RLKP 1959, RLSTŽ 1992; viršlangis PK 1962 / viršulangis SP 1965, DD 1967; žemulangis SP 1965. En otros compuestos, el concepto de LUGAR se actualiza mediante el segundo elemento, basado en el sustantivo lugar: laidovietė SDKŽ 1940; laiptavietė SSB 1943; dumblavietė STŽ 2002, o bien, mediante un elemento basado en el sustantivo más específico fosa: kalkduobė TD 1934; durpduobė RLKP 1959, AKTA 1995; žvyrduobė KS 1936.

Al combinarse con el concepto de OBJETO, el concepto de FINALIDAD transmite información sobre el propósito del objeto. En cuanto a los compuestos terminológicos de construcción del modelo proposicional cognitivo OBJETO – SER UTILIZADO – FINALIDAD, cabe señalar que, más que en otros casos, para reconocer el concepto de FINALIDAD puede ser necesario recurrir al contexto, realizar un análisis semántico y apoyarse en el significado léxico de la palabra. Por ejemplo, los términos dailoblis SAV 1935, slopiamedžiagės SSB 1943, slopiaplytė SSB 1943 también podrían incluirse en el grupo de compuestos del modelo proposicional cognitivo OBJETO – SER CARACTERÍSTICO – PROPIEDAD, es decir, podría suponerse que los objetos —el cepillo, los materiales, el ladrillo— poseen ciertas propiedades (ser decorativos, ser amortiguadores). Sin embargo, el contexto y el análisis semántico permiten comprender que el primer formante no indica, por ejemplo, que el cepillo sea decorativo, sino la finalidad: el cepillo está destinado a decorar («La herramienta más adecuada para decorar la madera es el decorador, o cepillo decorador» SAV 1935: 86) (cf.: el cepillo con el que se hacen ranuras es vagoblis, o rumbaoblis STŽ 2002). El primer formante slop- de los compuestos también indica la finalidad: slopiamedžiagės y slopiaplytės son objetos destinados a amortiguar el sonido.

Terminologija | 2021 | 28

163

Hay más compuestos de este tipo en la terminología de la construcción: el compuesto kyliaplytis SS 1940 designa un ladrillo utilizado como «cuña», es decir, un objeto en forma de cuña cuya finalidad es encajar, «acuñar»; el compuesto jungialapis SSB 1943 denomina una pieza utilizada para unir vigas; el compuesto sargšulis RLKP 1959, SG 1930, LPMK 1931 designa un poste de carretera, un «poste» cuya finalidad es hacer de guardián, vigilar que los vehículos no se salgan de la carretera. El concepto de OBJETO de este modelo suele abarcar herramientas destinadas a un fin determinado: skerspjūklis SAV 1935 es una sierra cuya finalidad es cortar transversalmente; malksnojūklis STŽ 2002, vamzdžiapjūklis SP 1965, IŠŠŽ 1983 son sierras destinadas a cortar ripias o tubos; akmenkaltis SŽD 1939, kirstkaltis SAV 1931 son cinceles utilizados para tallar piedra; orpompis SŽD 1939, vandenpompis SŽD 1939 son bombas destinadas a bombear agua.

En la nominación de conceptos de construcción se recurre relativamente poco al modelo proposicional cognitivo OBJETO – SER – ESTADO. En los compuestos terminológicos de construcción de esta estructura, el primer formante indica el material y el segundo, la forma (el estado) de dicho material. A este conjunto de compuestos pertenecen los términos cementmilčiai RLSTŽ 1992; klintmilčiai («caliza en forma de harina») RLSTŽ 1992, SKKS 1998, SIŽ 2004; medmilčiai SSB 1943, RLSTŽ 1992; pemzamilčiai SAV 1935 («La piedra pómez pulverizada está muy finamente molida y limpia» SAV 1935: 37). Como puede observarse, el concepto de ESTADO de todos los compuestos mencionados se expresa mediante el formante nominal milt-.

Como se ha mencionado, el concepto de OBJETO también puede formar una estructura proposicional con el concepto de TIEMPO, que expresa un intervalo durante el cual se utiliza el objeto. Sin embargo, en la terminología de la construcción apenas hay compuestos del modelo OBJETO – SER UTILIZADO – TIEMPO. El primer formante de los compuestos de este modelo indica el objeto (una construcción o su estructura), y el segundo, el período de uso de dicho objeto: vasarlangis SSB 1943; vasarnamis ALLA 1993, STŽ 2002, RNS 2012; žiemlangis SSB 1943.

Modelos proposicionales cognitivos con los conceptos de ACCIÓN y MODO, RESULTADO, FINALIDAD y LUGAR

Como ya se ha comentado, al formar compuestos terminológicos de construcción, lo más habitual es combinar el concepto de ACCIÓN con el concepto de OBJETO. No obstante, además de con este último, el concepto de ACCIÓN también puede formar modelos proposicionales con los conceptos de MODO, RESULTADO, FINALIDAD y AGENTE. Sin embargo, los modelos con los conceptos enumerados no se utilizan con frecuencia para formar compuestos terminológicos de construcción.

164

Lina Rutkienė

XX a. – XXI a. pr. statybos terminų dūrinių kognityviniai propoziciniai modeliai

En los términos compuestos savigrinda HS 2008 y savitaka RLSTŽ 1992, ST 1992, savieiga ALKPŽ 1958, cabe suponer que es característica la estructura proposicional ACCIÓN – MODO, puesto que el primer elemento, nominal, alude más al modo de la acción que al objeto hacia el cual esta se dirige, es decir, permite comprender cómo tienen lugar las acciones de cimentar, fluir y caminar. El primer elemento de otros compuestos de este modelo proposicional cognitivo se basa en adverbios de modo: greitai: greitmaišė SSM 1937, ŠŽD 1939; pusiau: pusiauopiova PMST 1923 / pusiauupiūva PMST 1923; skersai: skerspjovė JŠSŽ 1983, RLSTŽ 1992.

Los compuestos cuyo segundo elemento se basa en el verbo transitivo daryti (dujodaras SMU 2006, SP 2008 / dujodaris SM 1966, BABJ 2006 / porodaris BABJ 2006, SMB 2007; putodaris StM 2012; stiklodaris STP 1995), probablemente deberían considerarse formados según el modelo proposicional cognitivo ACCIÓN – RESULTADO, aunque también es evidente el carácter de objeto de lo designado por el segundo elemento. El primer elemento de estos compuestos expresa el resultado de la acción de producir, es decir, qué se produce, por ejemplo: gas, poros, espuma, vidrio. También se formaron según este modelo los compuestos sriegpjovė SP 1965, JŠSŽ 1983, RLSTŽ 1992; vagapjovė SIŽ 2004: su su primer elemento se actualiza el significado de resultado, es decir, el resultado de la acción de cortar: una rosca y un surco.

El término graužmilčiai SSM 1937, hallado en la literatura de entreguerras, también podría asignarse a los compuestos de este modelo proposicional cognitivo, ya que la realidad designada por el segundo elemento tiene un claro significado de resultado de la acción: la harina es el resultado de roer, no el objeto de la acción de roer. Solo que en este caso el resultado se expresa mediante el segundo elemento y la acción, mediante el primero.

Si relacionáramos ambos elementos de los términos slopiaklotis SSB 1943 y slopiakabis SSB 1943, que designan estructuras aislantes destinadas a proteger contra el ruido, con verbos (la interpretación semántica probablemente así lo exige), habría que distinguir otro modelo proposicional cognitivo: ACCIÓN – FINALIDAD. Los compuestos de este modelo expresan que, por ejemplo, una estructura se coloca y se cuelga para amortiguar el sonido. Como muestran los ejemplos, los compuestos con esta estructura proposicional se encontraron solo en el libro de un autor, Jonas Šimoliūnas. Más adelante no se formaron compuestos de este tipo.

El concepto de ACCIÓN también puede combinarse en la estructura proposicional con el concepto de LUGAR, pero en la terminología de la construcción también se encontraron muy pocos compuestos de este tipo: solo dos: šondėlis SSB 1943 y aukštalipys SP 1965. El primer compuesto designa una pieza que se coloca al lado; el segundo, a una persona que trepa y realiza trabajos de construcción en altura.

Terminologija | 2021 | 28

165

Modelos proposicionales cognitivos con los conceptos de AGENTE y OBJETO, ACCIÓN y MODO

A continuación, habría que abordar otro concepto importante: el de AGENTE, también denominado hiperconcepto. Este concepto puede abarcar tanto al sujeto caracterizado por la conciencia, la iniciativa, la capacidad de evaluar el entorno y controlar las acciones —por lo general, una persona— como al ejecutor de una acción, normalmente un fenómeno natural que también actúa sobre un objeto y modifica su posición en el espacio, su forma u otros atributos. Sin embargo, las particularidades del ámbito de la construcción y de la ciencia de la construcción determinan que el concepto de AGENTE no se actualice con frecuencia; en este contexto, resulta mucho más apropiado reflexionar sobre los objetos. En este caso, el centro del conocimiento no es el agente, sino el producto de la actividad del agente: el artefacto. Así pues, el ámbito de la construcción no se caracteriza por la abundancia de compuestos cuya estructura se ajusta a modelos proposicionales cognitivos con el concepto de AGENTE.

Varios compuestos actualizan el modelo proposicional cognitivo AGENTE – ACCIÓN: sulčiatekis SAV 1935; ledostova RLSTŽ 1992; lietlašė MMPK 1988; vandentekis MGN 1933; es decir, se indica la acción realizada por una realidad natural, expresada mediante un verbo intransitivo: la savia fluye, el hielo permanece inmóvil, la lluvia gotea, el agua fluye.

El concepto de AGENTE forma parte de otros dos modelos proposicionales cognitivos de compuestos de la terminología de la construcción: AGENTE (inanimado) – ACCIÓN – OBJETO y AGENTE (animado) – ACCIÓN – MODO. Para denominar los dispositivos destinados a proteger los edificios contra los rayos, se aplica el primer modelo; es decir, sus formaciones expresan que la acción realizada por el agente tiene por objeto proteger de un objeto: žaibgynėjs / žaibgynėjas ŽG 1900; perkūnsargis SBTĮ 1922, PTŽ 1925, SBPK 1995. Los compuestos del segundo modelo indican que el agente realiza la acción de una determinada manera; por ejemplo, los metales se trabajan en frío o mediante electricidad: šaltkalvis SDTSS 1930, SAV 1935, SDKŽ 1940; elektrosuvirintojas ASŠ 1969.

Relación entre los modelos proposicionales cognitivos y los tipos de formación

Al analizar los modelos proposicionales cognitivos de los compuestos terminológicos del ámbito de la construcción, cabe destacar su relación con los tipos de formación y las clases de palabras: a cada modelo le corresponde un tipo de formación determinado o varios, y cada concepto se realiza mediante una clase de palabra determinada o varias (véase la tabla 1).

166

Lina Rutkienė

XX a. – XXI a. pr. statybos terminų dūrinių kognityviniai propoziciniai modeliai

Tabla 1. Relación entre los modelos proposicionales cognitivos de los compuestos terminológicos del ámbito de la construcción y los tipos de formación

MODELO PROPOSICIONAL COGNITIVO

TIPO DE FORMACIÓN

EJEMPLOS

ACCIÓN – OBJETO

sustantivo + verbo, pronombre + verbo, pronombre + sustantivo

dujotiekis, vėjagaudis; savistaba, savitrauka; savikontrolė, savireguliacija

OBJETO 1 – SER USADO – OBJETO 2

sustantivo + sustantivo

sniegatvorė, ugniasienė

OBJETO 1 – ESTAR CON – OBJETO 2

sustantivo + sustantivo

akmenbetonis, stiklav ilnė

OBJETO 1 – SER PARTE DE – OBJETO 2

sustantivo + sustantivo

escalera, bóveda

OBJETO 1 – ESTAR HECHO DE – OBJETO 2

sustantivo + sustantivo

tablón, tablero de fibras

OBJETO – SER CARACTERÍSTICO – PROPIEDAD

adjetivo + sustantivo, adverbio + sustantivo, numeral + sustantivo, participio + sustantivo

caoba, tabla estrecha; multiláminas, multirramificado; de cuatro troncos, de tres ramas; de veta hendida, vástago de huerto

OBJETO – ESTAR – LUGAR

sustantivo + sustantivo, preposición + sustantivo

pozo de turba, lugar de enterramiento; entreclavo, entreventana

OBJETO – SER UTILIZADO – FINALIDAD

verbo + sustantivo

cepillo de acabado, materiales absorbentes

OBJETO – ESTAR – ESTADO

sustantivo + sustantivo

caliza de clínker, caliza de madera

OBJETO – SER UTILIZADO – TIEMPO

sustantivo + sustantivo

casa de verano, ventana de invierno

ACCIÓN – MODO

adverbio + verbo, pronombre + verbo, pronombre + sustantivo

mezcladora rápida, medio barro; pavimento propio, flujo propio; marcha propia

ACCIÓN – RESULTADO

sustantivo + verbo, verbo + sustantivo

cortadora de roscas, cortadora de ranuras; harina triturada

ACCIÓN – OBJETIVO

verbo + verbo

cubierta deslizante, techo deslizante

AGENTE – ACCIÓN

sustantivo + verbo

desagüe de jugo, parada de hielo

AGENTE – ACCIÓN – OBJETO

sustantivo + sustantivo

pararrayos, protección contra rayos

AGENTE – ACCIÓN – MODO

adverbio + sustantivo, sustantivo + sustantivo

herrero; soldador eléctrico

Terminologija | 2021 | 28

167

Desde una perspectiva cognitiva, la categoría gramatical puede entenderse como una de las formas lingüísticas que transmiten contenido mental. J. Kubriakova sostiene que los conceptos en la lengua «pueden objetivarse no solo mediante palabras concretas, sino también mediante distintas clases y categorías de palabras» (Кубрякова 1997: 118). Como señala Nikolajus Boldyrevas, por ejemplo, las características espaciales se expresan con mayor frecuencia en las lenguas indoeuropeas mediante preposiciones u otras categorías gramaticales, con las que se puede indicar la variabilidad de estas características y su dependencia del punto de vista del hablante o del observador (Болдырев 2006).

De los datos empíricos se desprende claramente que la sustantivación —la referencia a entidades, la integridad, la presencia de límites y la estabilidad en el tiempo— es característica de los conceptos de AGENTE y OBJETO; por lo tanto, estos conceptos también se realizan mediante sustantivos en la composición de palabras. El concepto de LUGAR se expresa mediante preposiciones o sustantivos con significado locativo. El concepto de ACCIÓN se expresa mediante verbos, que se caracterizan por designar rasgos de la realidad relacionados con acciones. Las PROPIEDADES se expresan mediante adjetivos o participios pasivos, que designan rasgos característicos, generalmente invariables, de la realidad, o mediante numerales y adverbios, que indican propiedades cuantitativas de las realidades.

CONCLUSIONES

1. Mediante la aplicación del método de modelización cognitiva, se estudiaron 518 términos compuestos de la construcción y se determinó que todos se formaron mediante la actualización de 16 modelos proposicionales cognitivos. Durante 100 años, es decir, desde principios del siglo XX hasta la actualidad, los modelos proposicionales cognitivos apenas han cambiado (solo ha desaparecido el modelo ACCIÓN – OBJETIVO). Puede afirmarse que, a medida que se desarrolla el ámbito de la construcción y se nominan sus conceptos, las principales estructuras para reconocer y denominar la cosmovisión de este ámbito siguen siendo, en esencia, las mismas.

2. Los conceptos que conforman los modelos proposicionales cognitivos de los términos compuestos autóctonos e híbridos de la construcción reflejan las particularidades de este ámbito. En su centro se encuentran los objetos, en su mayoría productos materiales de la actividad humana. Por ello, también el concepto básico de OBJETO es el que más se actualiza al denominar las realidades de la construcción. La estructura proposicional con el concepto de OBJETO caracteriza al mayor número de compuestos: ACCIÓN – OBJETO, OBJETO – SER CARACTERÍSTICO – PROPIEDAD, OBJETO 1 – SER UTILIZADO – OBJETO 2, OBJETO 1 – SER PARTE – OBJETO 2.

3. Desde el enfoque cognitivo, según el cual la lengua y sus unidades dan acceso a estructuras de conocimiento, podría decirse que los modelos proposicionales cognitivos de los compuestos

168

Lina Rutkienė

XX a. – XXI a. pr. statybos terminų dūrinių kognityviniai propoziciniai modeliai

permiten comprender, al menos parcialmente, cómo se llevó a cabo (y se lleva a cabo) la nominación de las realidades de la construcción. Los datos de la investigación muestran que esta nominación suele producirse al reconocer y reflexionar sobre los objetos, indicando para qué otros objetos y con qué fines se utilizan, en qué momento, qué relaciones mantienen con otros objetos y qué rasgos distintivos presentan.

4. Con bastante frecuencia, al nominar las realidades de la construcción se actualiza el concepto de ACCIÓN: se indica qué acción se realiza con el objeto, así como el modo, el objetivo y el resultado de su ejecución. Los conceptos de TIEMPO, AGENTE, LUGAR, OBJETIVO y RESULTADO tienen menor relevancia en el ámbito de la construcción.

5. Los modelos proposicionales cognitivos se realizan en la lengua mediante determinados tipos de formación de palabras, y los conceptos, mediante determinadas clases de palabras que expresan los rasgos característicos del concepto.

ŠALTINIAI

AKTA – Automobilių kelių terminų aiškinamasis žodynas, sud. E. Palšaitis, Vilnius: Technika, 1995.

AKTM – Automobilių kelių tiesybos medžiagos: vadovėlis, aut. A. Vaitkus, D. Čygas, A. Laurinavičius, A. Tumavičė, Vilnius: Technika, 2011.

ALKPŽ – Anglų–lietuvių kalbų politechninis žodynas, sud. A. Novodvorskis, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1958.

ALKS – Anglų–lietuvių kalbos statybos terminų žodynėlis, sud. J. Stonys, Vilnius: VISI, 1972.

ALLA – Anglų–lietuvių kalbų statybos terminų žodynas, sud. A. Kudzys, Vilnius: Technika, 1993.

AŠŠ – Atmintinė statybų šaltkalviui, vert. A. Kazlauskas, Vilnius: Lietuvos TSR MT Valstybinio statybos reikalų komiteto Centrinis techninės informacijos ir propagandos biuras, 1969.

BABJ – Beautoklavis akytasis betonas ir jo gaminiai: monografija, aut. A. Laukaitis, A. Sinica, Vilnius: Technika, 2006.

BDT – Betonavimo darbų technologija: metodinė medžiaga, reng. V. Rimvydienė, Vilnius: „Orgtechstatybos“ tresto spaustuvė, 1976.

CPŽŪ – Civiliniai, pramoniniai ir žemės ūkio pastatai, aut. V. Krasenskis, L. Fedorovskis, Vilnius: Mintis, 1969.

DD – Dailidystės darbai, aut. A. Jevstiugovas, A. Pokrovskis, Vilnius: Mintis, 1967.

DS – Drožliaplokštės statyboje, aut. M. Šaltenis, Vilnius: Vaizdas, 1960.

DSD – Dailidės ir stogdengio darbai: vadovėlis, aut. J. Burokienė, Vilnius: Mintis, 2008.

GSTZ – Gelžbetoninių sijų tempiamosios zonos elgsenos modeliavimas armatūros diagrama, aut. D. Salys, G. Kaklauskas, V. Gribniak. – Statybinės konstrukcijos ir technologijos 1(3), 2009.

HS – Hidrotechnikos statiniai: mokomoji knyga, aut. V. Damulevičius, J. Vyčius, Kaunas: Ardiva, 2008.

JŠŠŽ – Jaunojo šaltkalvio santechniko žinynas, aut. B. A. Žuravliovas, Vilnius: Mokslas, 1983.

KS – Kaimo statyba, aut. P. Drąsutis, P. Gaižutis, L. Gudzinskas, J. Juška, P. Kalita, E. Kersnauskas, V. Švipas, Kaunas: Spindulys, 1936.

KSŽ – Kaimo statybininko žinynas, aut. J. Jacinavičius, V. Matkevičius, Vilnius: Mokslas, 1988.

LPMK – Lietuvos plentai ir moderniškosios konstrukcijos. I dalis, aut. L. Tuskenis, Kaunas: Spindulys, 1931.

MAVL – Medienos apdirbimas: vienvėrių langų gamyba, įsprūdinių (filinginų) durų gamyba, aut. G. Blažys, R. Avižienis, Vilnius: Agora, 2002.

MGN – Miesto gyvenamieji namai: jiems statomi reikalavimai ir jų projektavimas, aut. V. Švipas, Kaunas: Varpas, 1933.

MK – Metalinės konstrukcijos: vadovėlis, aut. J. Paulauskas, A. Kvedaras, Vilnius: Mokslas, 1977.

MMPK – Mediniai ir mūriniai pastatai, konstrukcijos ir elementai: mokomoji knygelė, aut. V. Michalauskas, Vilnius: VISI rotaprintas, 1988.

Terminologija | 2021 | 28

169

MTPM – Medžiagyot yra tinkuotojams, plytelių ir mozaikos klotojams: vadovėlis, aut. A. V. Aleksandrovskis, Vilnius: Mokslas, 1976.

PK – Pastatų konstrukcijos. I dalis: vadovėlis, aut. A. Bistrickas, N. Geršas, J. Kapčius, K. Kaušinis, J. Mikuckas, V. Verbickis, B. Ziberkas, A. Žintelis, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1962.

PMST – Papr asčiausiųjų medinių sijinių tiltų tipai5, Kaunas: Valstybės spaustuvė, 1923.

PTŽ – Perkūnsargiai (trobų nuo žaibo apsaugojimo būdai), aut. J. Šliogeris, Kaunas: Spindulys, 1925.

RLKP – Rusų–lietuvių kalbų politechninis žodynas, red. kol. A. Novodorskis, L. Kumpikas, J. Mikuckas, J. Stanaitis, S. Vasauskas, J. Vidmantas, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1959.

RLSTŽ – Rusų–lietuvių kalbų statybos terminų žodynas, aut. J. Kiviliša, A. Kudzys, A. Rosinas, Vilnius: Lietuvos ūkis, 1992.

RNS – Rastinio namo statyba: žinynas, aut. R. Bortkūnas, T. Braškys, V. Č eikauskas, R. Daraškevičius, T. Gecas, T. Lapinskas, E. Norvaišas, M. Sakaitis, A. Sirvydis, T. Šlivinckas, G. Unikas, V. Uosaitis, Vilnius: Balto print, 2012.

RSD – Ruloniniai stogai ir jų dengimas, aut. S. K. Noskovas, Vilnius: Centrinis techninės informacijos ir propagandos biuras, 1962.

SAV – Stalių amato vadovėlis amatų mokykloms ir staliams. I dalis. Medžio sunėrimai, aut. P. Dankšas, Klaipėda: Rytas, 1931.

SAV – Stalių amato vadovėlis. II dalis. Pagalbinė, arba gretimoji medžiaga medžio dirbiniams: užbaigiamieji medžio dirbinių paviršiaus darbai: beicavimas, politūravimas ir dažymas, aut. P. Dankšas, Klaipėda: Rytas, 1935.

SBPK – Suvirintų ir besiūlių plieninių konstrukcijų saugos ir ilgalaikiškumo įvertinimas, aut. A. Kudzys, V. Vaitkevičius, Vilnius: Solertija, 1995.

SBTĮ – Statybos ir butų tvarkymo įstatymai, taisyklės, reng. K. Zubauskas, Tilžė: E. Jagomasto sp. „Lituania“, 1922.

SDKŽ – Statybos darbininkų kvalifikacijos žinynas, reng. S. V. Bašinskij, P. V. Blaževič, I. A. Petrov, Kaunas: Vilnius, 1940.

SDTSS – Statybos darbams technikinės sąlygos, sutartys ir kainos (gelžbetonas, kanalizacija, vandentiekis, centrinis apšildymas, elektros šviesos instalacija ir t. t.), aut. K. Dušauskas–Duž, Kaunas: A. Bako spaustuvė, 1930.

SEŽ – Statybos ekonomisto žinynas, aut. P. Rogožinas, Vilnius: Mintis, 1967.

SG – Sauskeliai. Gruntkeliai (vieškeliai). Dalis 2, aut. J. Gabrys, [n. d.], 1930.

SGBT – Sauskeliai. Gelžbetoniniai ir betoniniai tiltai, aut. J. Gabrys, Kaunas [n. s.], 1931.

SIŽ – Statybos inžinieriaus žinynas, aut. Č. Aksamitau skas, A. Ambrasas, A. Astrauka, T. Bal tušis, V. Barkauskas, J. Binkis, R. Bliūdžius, G. Brazauskas, G. Cinelis, V. Čaplikas, A. Čekanavičius ir kt., Vilnius: Technika, 2004.

SKb – Statybinės konstrukcijos 15. Mokslo darbai, red. kolegija: G. Marčiukaitis, J. Meškauskas, V. Stankevičius, K. Šapalas, Vilnius: Mokslas, 1989.

SKKS – Statybinės konstrukcijos: kūrimas ir stiprinimas, aut. D. Bačinskas, A. Baltrušaitis, A. Bičiulaitienė, E. Dulinskas, A. Endriukait ytė, A. Jarmolajev, V. Jokūbaitis, G. Jurkėnas ir kt., Vilnius: Technika, 1998.

SKPP – Statinių konstrukcijų projektavimo pagrindai: vadovėlis, aut. J. Parasonis, Vilnius: Technika, 2008.

SKT – Statybinės konstrukcijos ir technologijos. Engineering Structures and Technologies 1(1), red. kolegija: G. Marčiukaitis, A. Daniūnas, R. Šalna, A. Andruškevičius, J. Atkočiūnas, M. Augonis ir kt., Vilnius: Technika, 2009.

SM – Statybinės medžiagos: vadovėlis, aut. S. Ščesnulevičius, Vilnius: Mintis, 1966.

SMB – Statybinės medžiagos. Betonai: mokomoji knyga, aut. A. Naujokaitis, Vilnius: Technika, 2007.

SMD – Statybinės medžiagos ir dirbiniai, aut. M. Peliksa, A. Rumševičius, Kaunas: Technologija, 1992.

SMG – Statybinės medžiagos ir gaminiai: vadovėlis, aut. B. Grigaliūnas, Vilnius: Mintis, 1974.

SMGT – Statybinių medžiagų gamybos technologiniai procesai ir įranga: vadovėlis, aut. Dž. Nagrockienė, G. Skr ipkiūnas, Vilnius: Technika, 2014.

SMSM – Statybos menas, statybinės medžiagos, bendrieji statybos darbai, aut. A.Vaidila, J. Vėlyvis, Vilnius: Mintis, 2008.

SMU – Statybinės medžiagos. Užpildai: mokomoji knyga, aut. A. Naujokaitis, Vilnius: Technika, 2006.

5 Kalba netaisyta.

170

Lina Rutkienė

XX a. – XXI a. pr. statybos terminų dūrinių kognityviniai propoziciniai modeliai

SP – Statybos pagrindai, aut. A. Iljičiovas, A. Kokinas, J. Rebortovičius, vert. R. Kuosaitė. Vilnius: Vaizdas, 1965.

SP – Statybos pagrindai: mokomoji knyga, aut. D. Ramukevičius, Kaunas: Ardiva, 2008.

SPM – Stambiablokių pastatų montavimas, aut. N. Svorcovas, vert. D. Markauskas, Kaunas: Šviesa, 1964.

SS – Statyba. III tomas. Sienos, aut. J. Šimoliūnas, Kaunas: Spindulys, 1940.

SSB – Statyba. IV tomas. Stogai, bokštai, lubos, grindys, laiptai, durys, langai, tinkavimas, dažymas, apmušalai, stiklavimas, sanitariniai bei ūkiniai įrenginiai, aut. J. Šimoliūnas, Kaunas: Spindulys, 1943.

SSKR – Sutapdintųjų stogų konstrukcijų ir remonto žinynas, aut. K. Ilginis, K. Vaikšnoras, Vilnius: Mokslas, 1989.

SSM – Statyba. I tomas. Statybinės medžiagos, aut. J. Šimoliūnas, Kaunas: Spindulys, 1937.

ST – Statybos technologija: vadovėlis, aut. V. Krušinskas, V. Mažeika, P. Mikša, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1992.

StM – Statybinės medžiagos: vadovėlis, aut. R. Žurauskienė, A. P. Naujokaitis, R. Mačiulaitis, R. Žurauskas, Vilnius: Technika, 2012.

STP – Silikatų technologijos pagrindai: vadovėlis, aut. A. Balandis, V. Jasiukevičius, M. Martynaitis, K. Strazdas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1995.

STŽ – Statybos terminų žodynas, aut. A. Kudžys, A. Rosenas, B. Kudzienė, Vilnius: Lietuvos mokslas, 2002.

STŽT – Statybos terminų žodynas. Trobesiai, aut. V. Michalauskas, Vilnius: VISI, 1978.

SŽD – Statyba. II tomas. Žemės darbai, aut. J. Šimoliūnas, Kaunas [n. s.], 1939.

ŠN – Šiaudiniai namai: straipsnių rinkinys, antroji laida, Vilnius: Atsinaujinančios energijos informacijos konsultacinis centras, 2010.

ŠSDV – Šlaitinio stogo dengimas vienetine ir lakštine danga: vadovėlis, reng. J. Burokienė, Vilnius: Ard reklama, 2015.

ŠVOK – Šildymas, vėdinimas, oro kondicionavimas: teorija ir praktika, aut. J. Čiuprinskienė, K. Čiuprinskas, V. Motuzienė, Vilnius: Super namai, 2019.

TD – Trobesių dažymas, aut. V. Švipas, Kaunas: Spindulys, 1934.

TRLT – Trumpas rusiškai–lietuviškas techninis žodynas, aut. A. Novodvorskis, Kaunas: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1949.

UGP – Ugniagesybos ir gelbėjimo pagrindai, aut. A. Rutkauskas, Vilnius: Justitia, 1997.

ŪTSV – Ūkiškų trobų statybos vadovas, aut. V. Kindurys, Kaunas: Žaibas, 1935.

VPPG – Vienaukščio pramoninio pastato gelžbetoninių kolonų ir pastatų projektavimas: mokomoji knyga, aut. R. Balevičius, V. Jokūbaitis, D. Zabulionis, Vilnius: Technika, 2011.

ŽG – Žaibas ir griaustinis, aut. V. V. Lynkevič, vert. P. Vileišis, Tilžė: Otto Mauderodes spaustuvė, 1900.

LITERATŪRA

Aliūkaitė Daiva, Sideravičiūtė-Mickienė Ilona 2006: Gėrio ir grožio konceptai lietuvių kalbinėje sąmonėje. – Liaudies kultūra 6(111), 16–22.

Budvytytė-Gudienė Aina, Gudavičius Aloyzas, Jurgaitis Nedas, Papaurelytė-Klovienė Silvija, Toleikienė Reda 2014: Konceptualiosios metaforos viešajame diskurse: konceptualiųjų metaforų žodynas, Vilnius: BMK leidykla.

Jackendoff Ray 1990: Semantic Structures, Cambridge: MIT Press.

Gudavičius Aloyzas 2011: Reikšmė – sąvoka – konceptas ir prasmė. – Res humanitariae 10, 108–119.

Kemmer Suzanne 2003: Schemas and lexical blends. – Motivation in Language, Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 69–97.

Kvašytė Regina, Papaurelytė Silvija 2013. Kai kurie koncepto LIGA bruožai Lietuvos viešajame diskurse. – Filologija 18, 107–117.

Kvašytė Regina, Župerka Kazimieras 2011: Ašarų konceptualizavimas lietuvių ir latvių frazeologijoje. – Baltistica XLVI(1), 113–122.

Lakoff George 1990: Women, Fire, and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind, Chicago: Chicago University Press.

Langacker Ronald Wayne 1991: Concept, Image, and Symbol: The Cognitive Basis of Grammar, Berlin–New York: Mouton de Gruyter.

Marcinkevičienė Rūta 2006: Konceptualioji metafora vertime. – Darbai ir dienos 45, 109–118.

Papaurelytė-Klovienė Silvija 2007: Lingvistinės kultūrologijos bruožai, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla.

Terminologija | 2021 | 28

171

Rutkiene Lina 2021: Statybos terminijos dariniai: formavimasis ir raida: daktaro disertacija, Vilnius: Lietuvos kalbos institutas.

Vanderwende Lucy 1994: Algorithm for automatic interpretation of noun sequences. – Proceedings of the 15th conference on Computational linguistics, COLING ’94, Kyoto, Japan, 782–788.

Бабина Людмила 2013: Об одном из способов изучения производных слов в рамках когнитивно-дискурсивного подхода. – Теоретические и прикладные аспекты изучения речевой деятельности 8(1), 15–19.

Беседина Наталья 2006: Морфологически передаваемые концепты: монография, Тамбов: ИздвоТГУ.

Беседина Наталья 2014: Когнитивное моделирование процессов репрезентации знаний в морфологии. – Когнитивные исследования языка 8: сборник науч. трудов, 121–123.

Болдырев Николай 2006: Языковые категории как формат знания. – Вопросы когнитивной лингвистики 2(7), 5–22.

Феденко Анастасия 2015: Двухкомпонентные сложные существительные как модели репрезентации знаний о человеке и артефактах в современном английском языке: диссертация канд. филол. наук, Тамбов.

Кубрякова Елена 1997: Части речи с когнитивной точки зрения, Москва: Наука.

Кубрякова Елена 2004: Язык и знание. На пути получения знаний о языке (Части речи с когнитивной точки зрения. Роль языка в познании мира), Москва: Языки славянской культуры.

Кубрякова Елена, Демьянков Валерий, Панкрац Юрий, Лузина Людмила 1996: Краткий словарь когнитивных терминов, Москва: Издательство Московского государственного университета.

Степанов Юрий 2016: В трехмерном пространстве языка. Семиотические проблемы лингвистики, философии, искусства, Москва: Ленанд.

COGNITIVE PROPOSITIONAL MODELS OF COMPOUNDS IN CONSTRUCTION TERMINOLOGY IN THE 20ᵗʰ – 21ˢᵗ CENTURIES

S u m m a r y

The linguistic representation of the cognitive structures studied by cognitive linguistics, which focuses on the relationship between language and mind, changes the attitude towards compounds. From the cognitive perspective, compounds are viewed as special language units, in which we can see the relation between concepts. Compounding may be studied in the framework of the propositional theory by asserting that the knowledge of propositional nature correlates with the compound’s onomasiological structure.

The article studies indigenous and hybrid construction terminology compounds of the early 20ᵗʰ – 21ˢᵗ centuries from the scientific literature on construction of the aforesaid period using the cognitive modelling method. The aim of the article is to identify the cognitive propositional models of these compounds, which may serve as the grounds for the nomination of construction concepts. To achieve this aim, the theoretical viewpoints pertaining to cognitive propositional models are discussed; the basic concepts expressed by the components of compounds are identified; it is evaluated with which other concepts they may form the cognitive propositional models of construction terminology compounds. The study investigates the word-formation types followed in the actualization of these models.

The analysis of the empirical data revealed that compound construction terms are coined on the basis of 16 cognitive propositional models. The concepts comprising these models reflect the specificities of the field of construction. Objects, usually material man-made products, are in the centre of the construction field. Hence, in nom-

172 Lina Rutkienė │ XX a. – XXI a. pr. statybos terminų dūrinių kognityviniai propoziciniai modeliai

inating construction realities, the basic concept of the OBJECT is actualized most often. Most compounds feature the threefold propositional structure: ACTION – OBJECT (dangoraižis TRLT 1949, RLKP 1959; dujopūtė SMGT 2014; lietmatis RLSTŽ 1992), OBJECT – TO BE CHARACTERISTIC OF – FEATURE (skerstakis ALKS 1972; stačiaplytė STŽ 2002; statvamzdis SP 1965) and OBJECT 1 – TO BE USED FOR – OBJECT 2 (dūmatakis SDTSS 1930; kluonaraktis STŽT 1978; svieslangis SSM 1937), OBJECT 1 – TO BE A PART OF – OBJECT 2 (kluonraštis STŽT 1978; langabalkis SSB 1943; skliautarkė SSB 1943).

As revealed by the latter two models, the concept of the OBJECT may also enter into a propositional structure with the concept of another OBJECT. There are more models of this type: OBJECT 1 – TO BE WITH – OBJECT 2 (gelžbetonis MGN 1933; gelžcementas SSB 1943; degubetonis SM 1966), OBJECT 1 – TO BE MADE OF – OBJECT 2 (kamščiaplytė SSB 1943; drožliaplokštė DS 1960; metaltinklis SSB 1943). By joining the concept of the PLACE, the concept of the OBJECT creates the propositional model OBJECT – TO BE – PLACE (laiptavietė SSB 1943; tarpatramis GSTŽ 2009; tarpduris MTPM 1976; viršduris RLKP 1959); meanwhile, by joining the concept of the PURPOSE, it makes up the cognitive propositional model OBJECT – TO BE USED FOR – PURPOSE (dailoblė SAV 1935; slopiamedžiagės SSB 1943; slopiaplytė SSB 1943). In rare cases, the nomination of construction concepts resorts to the cognitive propositional models OBJECT – TO BE – STATE OF MATTER (cementmilčiai RLSTŽ 1992; klintmilčiai RLSTŽ 1992; medmilčiai SSB 1943, RLSTŽ 1992) and OBJECT – TO BE USED FOR – TIME (vasarlangis SSB 1943; vasarnamis ALLA 1993; žiemlangis SSB 1943).

The concept of the ACTION may not only form the propositional models with the concept of the OBJECT but also the MANNER (savitaka RLSTŽ 1992; savieiga ALKPŽ 1958), the RESULT (dujodaras SMU 2006; porodaris BABJ 2006; putodaris StM 2012), the PURPOSE (slopiaklotis SSB 1943; slopiakabis SSB 1943), the PLACE (šondėlis SSB 1943; aukštalipys SP 1965), the AGENT (lietlašė MMPK 1988; vanden-tekis MGN 1933).

The concept of the AGENT plays a role in two more cognitive propositional models of construction terminology compounds: AGENT (non-living) – ACTION – OBJECT (žaibginėjis ŽG 1900; perkūnsargis SBTĮ 1922) and AGENT (living) – ACTION – MANNER (šaltkalvis SDTSS 1930, SDKŽ 1940; elektrosuvirintojas ASŠ 1969).

In the analysis of the cognitive propositional models of compounds in construction terminology, their connection with word-formation types and parts of speech should be highlighted: each model corresponds to a certain word-formation type or several of them, whereas every concept is expressed by a certain part of speech or several parts of speech.

The research revealed that over the last century, i.e. from the beginning of the 20ᵗʰ century until now, cognitive propositional models have remained virtually unchanged (only the model ACTION – PURPOSE is no longer in use). It can be pointed out that with the development of the field of construction and the nomination of its concepts, the principal structures underlying the recognition and designation of the field of construction stay largely the same. Following the cognitive approach according to

Terminologija | 2021 | 28

173

which language and its units grant access to cognitive structures, we could state that the cognitive propositional models of compounds enable us to comprehend, at least in part, how the nomination of construction realities actually took place (takes place). The research data show that this nomination usually occurs by recognizing and reflecting upon the objects, specifying for which other objects, for what purposes and at what time they are used, what their relationships with other objects and their distinguishing features are.

Gauta 2021-09-25

Lina Rutkienė

Lietuvių kalbos institutas

P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius

E. paštas [email protected]

174

Lina Rutkienė

XX a. – XXI a. pr. statybos terminų dūrinių kognityviniai propoziciniai modeliai

Document details