LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXIII (1995) GRAMATIKA IR LEKSIKOLOGIJA

VIRGINIJA VASILIAUSKIENĖ

Η θέση του συμφωνούμενου προσδιορισμού στην παλαιά λιθουανική γλώσσα

1. Στη σύγχρονη λιθουανική γλώσσα, ο προσδιορισμός συνήθως προηγείται του προσδιοριζόμενου ουσιαστικού. Αυτή η θέση του είναι ουδέτερη, μη σημασμένη. Χρησιμοποιείται σε μεταθετική θέση όταν επιδιώκεται να τονιστεί (Schwentner 1922: 29–30; Durys 1927: 81–82; Meškauskas 1929: 45; Girdenienė 1981: 156, 168; Ambrazas 1986: 96; Грамматика литовского языка 1985: 685–686).

Έχει παρατηρηθεί ότι στα παλαιά γραπτά του 16ου–17ου αιώνα η μεταθετική θέση του συμφωνούμενου προσδιορισμού είναι συχνότερη, ωστόσο η θέση του ως προς την προσδιοριζόμενη λέξη δεν έχει μελετηθεί διεξοδικότερα σε αυτά τα κείμενα· απλώς εικάζεται ότι ο προσδιορισμός τοποθετείται συχνότερα μετά την προσδιοριζόμενη λέξη λόγω της επίδρασης των σλαβικών γλωσσών — πολλά θρησκευτικά βιβλία μεταφράστηκαν από τα πολωνικά (Palionis 1967: 208; Ambrazas 1982: 107)· για τις σλαβικές γλώσσες βλ. Мельничук 1958: 37 κ.ε.; Сиротинина 1965: 12 κ.ε.)

Οι τυπολογικές μελέτες διαφόρων γλωσσών δείχνουν ότι η θέση του προσδιορίζοντος μέλους σε σχέση με το προσδιοριζόμενο συνδέεται με τη σειρά των συστατικών του πυρήνα της πρότασης (Greenberg 1963: 73 κ.ε., Hawkins 1979: 619–620; 629 κ.ε.). Οι γλώσσες στις οποίες ο προσδιορισμός χρησιμοποιείται προτακτικά χαρακτηρίζονται περισσότερο από το πρότυπο σειράς λέξεων SOV. Η προτακτική θέση του επιθετικού (AdjN), αριθμητικού (NumN) και αντωνυμικού (PronN) προσδιορισμού συνάδει τυπολογικά με αυτό το πρότυπο σειράς λέξεων (Greenberg 1963: 73 κ.ε.; Ambrazas 1982: 107). Στις εργασίες συντακτικής τυπολογίας επισημαίνεται ότι μια πολύ ισχυρή συνεπαγωγή συνδέει τον προσδιορισμό με τις προθετικές κατασκευές: αν μια γλώσσα διαθέτει προθετικές κατασκευές, τότε ο προσδιορισμός της χρησιμοποιείται σε μεταθετική θέση: PraepN → NGen → NAdj (Ambrazas 1986: 99).

Το πρότυπο σειράς λέξεων SVO, καθώς και η επικράτηση των προθετικών κατασκευών, που χαρακτηρίζουν τη σύγχρονη λιθουανική γλώσσα, δεν συνάδουν τυπολογικά με την προτακτική θέση του προσδιορισμού· γι’ αυτό θεωρείται ότι αυτό το πρότυπο μπορεί να είναι νεότερο και να εδραιώθηκε πρόσφατα στη λογοτεχνική γλώσσα. Έχει παρατηρηθεί ότι στη λαογραφία και στις διαλέκτους το πρότυπο SOV και OV είναι συχνότερο από ό,τι στη σύγχρονη κοινή γλώσσα (Ambrazas 1982: 102 κ.ε.), ωστόσο εξακολουθούν να λείπουν αναλυτικότερα δεδομένα για να τεκμηριωθεί αυτή η άποψη.

Στα παλαιά γραπτά του 16ου–17ου αιώνα, όπως ήδη αναφέρθηκε, η μεταθετική θέση του συμφωνούμενου προσδιορισμού απαντά συχνότερα. Αυτό οδήγησε στη διατύπωση της υπόθεσης ότι στην παλαιά λιθουανική γλώσσα ο συμφωνούμενος προσδιορισμός ενδέχεται να χρησιμοποιούνταν συστηματικότερα μετά το προσδιοριζόμενο ουσιαστικό και στη σύνδεση αυτής της μεταθετικής θέσης με τα πρότυπα σειράς λέξεων SVO και VO. Η D. Girdenienė, αφού μελέτησε τον συμφωνούμενο προσδιορισμό στη διάλεκτο της Žemaitija, παρατήρησε ότι στις προσφωνήσεις και στους δυσφημισμούς τοποθετείται συχνότερα μετά το προσδιοριζόμενο ουσιαστικό. Θεωρεί ότι σε τέτοιες κατασκευές θα μπορούσε να έχει

124

išlikusi archaiška žodžių tvarka (Girdenienė 1981: 165 tt.).

2. Τα δεδομένα από τα παλαιά γραπτά θα βοηθούσαν να προσδιοριστεί η κατεύθυνση της εξέλιξης της σειράς των λέξεων. Ωστόσο, την έρευνα δυσχεραίνει το γεγονός ότι σχεδόν όλα τα παλαιά κείμενα είναι μεταφρασμένα και έχουν επηρεαστεί σημαντικά από άλλες γλώσσες. Η πηγή που θα επιλεγεί θα πρέπει να είναι πρωτότυπη ή τουλάχιστον εν μέρει πρωτότυπη.

Στο παρόν άρθρο επιχειρείται να εξεταστεί η θέση του συμφωνούμενου προσδιορισμού στα «Punktuose sakymų» του K. Sirvydas και στην «Postilė» του J. Bretkūnas. Τα «Punktai sakymų» δεν είναι μεταφρασμένο έργο αλλά πρωτότυπο, γραμμένο αρχικά στα λιθουανικά και μεταφρασμένο στα πολωνικά μόνο αργότερα (Zinkevičius 1988: 256). Η παράλληλη μετάφραση επιτρέπει τη σύγκριση της σειράς των λέξεων στα λιθουανικά και πολωνικά τμήματα του κειμένου. Η «Postilė» του J. Bretkūnas επίσης δεν είναι μετάφραση αλλά έργο συλλογής· κατά τη σύνταξή της, ο συγγραφέας χρησιμοποίησε τα κηρύγματα που ο ίδιος εκφωνούσε, καθώς και έργα άλλων προτεσταντών θεολόγων (Zinkevičius 1988: 66—67).

Κανένα από αυτά τα κείμενα δεν είναι εντελώς ουδέτερο και μη σημασμένο από υφολογική άποψη. Πρόκειται για ρητορικά κείμενα — συλλογές κηρυγμάτων. Αυτό θα ληφθεί υπόψη κατά τη χρήση των στατιστικών δεδομένων και στην προσπάθεια να προσδιοριστεί η επικρατούσα σειρά λέξεων σε ένα ουδέτερο κείμενο (Reklaitis 1982: 371 κ.ε.).

3. Για να προσδιοριστεί η θέση του συμφωνούμενου προσδιορισμού ως προς την προσδιοριζόμενη λέξη, συγκεντρώθηκαν όλες οι προτάσεις με προσδιορισμούς από το πρώτο μέρος των «Punktų sakymų» του K. Sirvydas και από 100 σελίδες της «Postilė» του J. Bretkūnas. Η σειρά των λέξεων μελετήθηκε σε 3447 συνδυασμούς (2263 — από τα «Punktų sakymų», 1184 — από την «Postilė»). Τα στατιστικά δεδομένα και των δύο πηγών δείχνουν (βλ. πίνακα 1) ότι κυριαρχεί η προτακτική θέση του συμφωνούμενου προσδιορισμού: στα «Punktuose sakymų» χρησιμοποιείται προτακτικά το 74,3% όλων των συμφωνούμενων προσδιορισμών, ενώ στην «Postilė» το 89,4%¹.

Πίνακας 1

Πηγή | Σύνολο | Προτακτικοί προσδιορισμοί αρ.% | Μεταθετικοί προσδιορισμοί αρ.% | «Punktai sakymų» | 2263 | 1682 | 74,3 | 581 | 25,7 | «Postilė» | 1184 | 1059 | 89,4 | 125 | 10,6

Η χρήση του συμφωνούμενου προσδιορισμού πριν ή μετά την προσδιοριζόμενη λέξη εξαρτάται άμεσα από το ποιο μέρος του λόγου αποτελεί τον προσδιορισμό (πίνακας 2). Τόσο στα «Punktuose sakymų» όσο και στην «Postilė», ο αριθμητικός και ο αντωνυμικός προσδιορισμός χρησιμοποιούνται συχνότερα προτακτικά («Punktuose sakymų» NumN=95,2%, PronN=92,4%· στην «Postilė» — NumN=100%, PronN=93%). Η θέση του επιθετικού και του μετοχικού προσδιορισμού παρουσιάζει μεγαλύτερη ποικιλία: στα «Punktuose sakymų» χρησιμοποιείται προτακτικά το 58% των επιθετικών και το 30,2% των μετοχικών προσδιορισμών, ενώ στην «Postilė» τα αντίστοιχα ποσοστά είναι 86% και 67,8%. Όπως βλέπουμε, το επίθετο και η μετοχή στην «Postilė»

¹Τα στατιστικά δεδομένα θα παρουσιάζονται και στη συνέχεια με την εξής σειρά: πρώτα από τα «Punktų sakymų» και έπειτα από την «Postilė».

125

εμφανίζεται πολύ συχνότερα πριν από την προσδιοριζόμενη λέξη.

Είναι σκόπιμο να εξεταστεί χωριστά η θέση του προσδιορισμού που εκφέρεται με αριθμητικό, αντωνυμία, επίθετο και μετοχή.

3.1. Όπως ήδη αναφέρθηκε, το αριθμητικό συνήθως προηγείται της προσδιοριζόμενης λέξης — PS 95,2%, BrP 100%.

Έτσι διαβάζουμε για τον βασιλιά Σαούλ, για τον οποίο η Γραφή λέει ότι βασίλευσε τριάντα χρόνια στον Ισραήλ PS 136_12–15. Την πρώτη ημέρα μαθαίνουμε ότι γεννήθηκε πράγματι στη Χριστιανή Κυρία Μαρία, στη Βηθλεέμ BrP 93_12–14.

Μετά την προσδιοριζόμενη λέξη, στα «Punktų sakymai» εμφανίζεται μόνο το 4,8% των αριθμητικών προσδιορισμών (4 παραδείγματα). Δύο από αυτούς απαντούν όχι στα ίδια τα punktai, αλλά σε αποσπάσματα των Ευαγγελίων, τα οποία, όπως φαίνεται, δεν μετέφρασε ο ίδιος ο K. Sirvydas (Zinkevičius 1988: 256).

Και βγήκε γύρω στην τρίτη ώρα και είδε άλλους να στέκονται στην αγορά αργόσχολους... PS 317_7–8. Και ήταν εκεί φτιαγμένες από πέτρα, τοποθετημένες σύμφωνα με τον καθαρισμό των Ιουδαίων... PS 214_10–11.

Σε μία περίπτωση το αριθμητικό χρησιμοποιείται προθετικά, όταν πριν από το προσδιοριζόμενο ουσιαστικό χρησιμοποιείται ένας άλλος προσδιορισμός (για περισσότερα σχετικά με τέτοιες περιπτώσεις βλ. 3.3.). Αυτοί οι τρεις είναι εκείνοι, τους οποίους... PS 379_24–25.

Η θέση του αριθμητικού προσδιορισμού σε σχέση με το ουσιαστικό διαφέρει στο λιθουανικό και στο πολωνικό κείμενο των «Punktų sakymai»: σε τρεις από τις τέσσερις περιπτώσεις, τον μεταθετικό προσδιορισμό του λιθουανικού μέρους αντιστοιχεί προθετικός προσδιορισμός στο πολωνικό μέρος. Παραδείγματα: εννέα τέλειοι PS 86_22–23 — dziewiąći doskonałości; περίπου την τρίτη PS 317_7–8 — trzećiey godzinie; έξι στάμνες PS 214₁₀ — sześć stągiew.

3.2. Οι αντωνυμικοί προσδιορισμοί χρησιμοποιούνται σχεδόν πάντα προθετικά — PS 92,4%, BrP 93% (Πίνακας 2). Και στις δύο υπό εξέταση πηγές αποτελούν περισσότερο από το ήμισυ όλων των προθετικών προσδιορισμών (PS 59,9%, BrP 50,1%· βλ. Πίνακα 3). Ως μεταθετικός προσδιορισμός χρησιμοποιείται συχνότερα το επίθετο, αλλά είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε ότι ο αντωνυμικός προσδιορισμός αποτελεί έως και το 32% όλων των μεταθετικών προσδιορισμών που χρησιμοποιούνται στην ”Postilėje” (PS 14,3%, βλ. Πίνακα 4).

Παρεμπιπτόντως, οι δεικτικές αντωνυμίες tas, ta, šis, ši, šitas, šita, anas, ana χρησιμοποιούνται σε ορισμένες περιπτώσεις κατά τρόπο παρόμοιο με τα άρθρα των σύγχρονων δυτικοευρωπαϊκών γλωσσών. Για αυτές τις περιπτώσεις ο A. Rosinas πρότεινε να ονομάζονται αρθροειδή (Rosinas 1972: 84; 88—89; 1980: 96 tt.; 1988: 59 tt.). Ωστόσο, είναι δύσκολο να προσδιοριστεί με μεγαλύτερη ακρίβεια ο βαθμός ομοιότητάς τους με τα άρθρα, γι’ αυτό στη συνέχεια δεν διακρίνονται από τους άλλους αντωνυμικούς προσδιορισμούς, καθώς το κύριο ζητούμενο θα είναι να καθοριστεί η θέση τους σε σχέση με το ουσιαστικό.

Οι προαναφερθείσες δεικτικές αντωνυμίες αποτελούν σημαντικό ποσοστό του συνόλου των αντωνυμικών προσδιορισμών — περίπου το ήμισυ (43,7% και 52,5%).

Η συχνότητα χρήσης ορισμένων προσδιορισμών εξαρτάται, προφανώς, από τα διαλεκτικά χαρακτηριστικά του κειμένου (βλ. Πίνακες 5 και 6). Ο K. Sirvydas χρησιμοποιεί την αντωνυμία kitas συχνότερα από τον J. Bretkūnas, αλλά την αντωνυμία šis σπανιότερα. Η αντωνυμία tūlas είναι χαρακτηριστική μόνο του K. Sirvydas. Αντί για το kiekvienas, στα κηρύγματα του J. Bretkūnas χρησιμοποιείται το kożnas· το kiekvienas χρησιμοποιήθηκε μόνο μία φορά.

Bet k i e k w i e n a s ż m o g u po io akim thiek stovinti BrP 81_13–14.

Μόνο λίγοι αντωνυμικοί προσδιορισμοί χρησιμοποιούνται συχνότερα σε μεταθετική θέση και στις δύο πηγές. Πρώτα απ’ όλα, πρόκειται για τις αντωνυμίες anas, ana (PS 15,9%, BrP 15,4%).

126

Η θέση του αριθμητικού, του αντωνυμικού, του επιθετικού και του μετοχικού προσδιορισμού

Πίνακας 2

Πηγή | Αριθμητικός προσδιορισμός: Pr Po% | Αντωνυμικός προσδιορισμός: Pr Po% | Επιθετικός προσδιορισμός: Pr Po% | Μετοχικός προσδιορισμός: Pr Po% | “Punktai sakymų” | 80 | 95,2 | 4 | 4,8 | 1008 | 92,4 | 83 | 7,6 | 556 | 58 | 403 | 42 | 39 | 30,2 | 90 | 69,8 | “Postilė” | 82 | 100 | – | – | 530 | 93 | 40 | 7 | 407 | 86 | 66 | 14 | 40 | 67,8 | 19 | 32,2

127

Κατανομή των προθετικών προσδιορισμών κατά μέρος του λόγου

Πίνακας 3

Πηγή

Συνολικός αριθμός

Αριθμός των αριθμητικών προσδιορισμών%

Αριθμός των αντωνυμικών προσδιορισμών%

Αριθμός των επιθετικών προσδιορισμών%

Αριθμός των μετοχικών προσδιορισμών%

„Punktai sakymų“

1682

79

4,7

1008

59,9

556

33,1

39

2,3

„Postilė“

1059

82

7,7

530

50,1

407

38,4

40

3,8

Κατανομή των επιθετικών προσδιορισμών σε μεταθετική θέση ανά μέρος του λόγου

Πίνακας 4

Πηγή

Συνολικός αριθμός

Αριθ. αριθμητικών προσδιορισμών%

Αριθ. αντωνυμικών προσδιορισμών%

Αριθ. επιθετικών προσδιορισμών%

Αριθ. μετοχικών προσδιορισμών%

«Punktai sakymų»

581

5

0,9

82

14,3

403

69,4

90

15,5

«Postilė»

125

—

—

40

32

66

52,8

19

15,2

128

και ο ίδιος, η ίδια (10,8% και 12,2%). Τείνουν να χρησιμοποιούνται μεταθετικά, προφανώς με στόχο να τονιστεί περισσότερο το ουσιαστικό.

Πίνακας 5

Η αναλογία προθετικής και μεταθετικής χρήσης των συχνότερα χρησιμοποιούμενων αντωνυμικών προσδιορισμών στο ”Punktuose sakymų” του K. Sirvydas

Αντωνυμικός προσδιορισμός Προθετική χρήση Μεταθετική χρήση Προ% Μετ% Tas 384 97 12 3 Visas 192 97 6 3 Kitas 123 99,2 1 0,8 Tūlas 72 75,8 23 24,2 Visoks 65 95,6 3 4,4 Anas 37 84,1 7 15,9 Toks 28 90,3 3 9,7 Pats 33 89,2 4 10,8 Kiekvienas 21 91,3 2 8,7 Šis 17 100 — — Koks 2 11,1 16 88,9

...έτσι θα δούμε το βασίλειο του Θεού Πατέρα/ του Αγίου Πνεύματος και του Υιού. Diewo PS 337₁₆–₁₉. Ούτε ο Λούθηρος ούτε ο Καλβίνος έχουν τη μαρτυρία του ίδιου του Χριστού/ ούτε εκείνη των θεσμών που προέρχονται από αυτόν PS 275₃₁ – 276₁–₃. Γίνεται ψωμί, ευλογημένο για το σώμα BrP 66₅–₆.

Μπορεί επίσης να παρατηρηθεί ότι στο ”Punktuose sakymų” η μετάθεση αυτών των αντωνυμιών εμφανίζεται συχνότερα πριν από παύση. Αυτό σχετίζεται με το γεγονός ότι στη λιθουανική γλώσσα τονίζεται περισσότερο η δεύτερη θέση από το τέλος (Girdenienė 1971: 41; 1981: 162–163).

Έτσι, εκείνη η ψυχή μίλησε/ και κοιμήθηκε τον ύπνο που είπε για τον εαυτό της PS 284₂₇–₂₉. Πρώτον, το σημείο είναι εκείνο το σημάδι/ που δείχνει σε ποιον ανήκει PS 190₁₆–₁₇....ο καθένας μπορεί να κατευθυνθεί προς τη βασιλεία των ουρανών... αλλά πλέει κατευθείαν προς την ίδια την κόλαση PS 276₅–₆.

Η αντωνυμία pats, pati που χρησιμοποιείται μεταθετικά δεν σχηματίζει πάντοτε προσδιοριστική φράση: μπορεί να συνδέεται με το ουσιαστικό και με σχέση παράθεσης (Valackienė 1984: 117–118; 123). Αυτή και ορισμένες άλλες αντωνυμίες που χρησιμοποιούνται μεταθετικά (visas, visa, tas, ta) αναφέρονται και πάλι στο πράγμα που δηλώνεται με το ουσιαστικό:

129

Πίνακας 6

Αναλογία προθέσεων και επιθέσεων των συχνότερα χρησιμοποιούμενων αντωνυμικών προσδιορισμών στο «Postilė» του J. Bretkūnas

Αντωνυμικός προσδιορισμός

Χρήση σε πρόθεση

Χρήση σε επίθεση

Πρ

%

Επ

%

Αυτός

121

98,4

2

1,6

Αυτός

111

96,5

4

3,5

Όλα

105

96,3

4

3,7

Ίδιος

36

87,8

5

12,2

Αυτός

35

100

—

—

Άλλος

30

96,8

1

3,2

Καθένας

17

94,4

1

5,6

Εκείνος

11

84,6

2

15,4

Τι είδους

8

32

17

68

Και ο ίδιος ο Χριστός μιλά έτσι BrP 72₁. Τότε την ημέρα της κρίσεως θα είναι δύσκολο να απολογηθείς ενώπιον του ίδιου του Θεού BrP 99₁₉–₂₀. Επειδή όλοι οι άνθρωποι είναι αληθινοί δούλοι του Θεού PS 322₆–₈. Ο θάνατος και η γη θα υποδεχθούν όλους τους νεκρούς ανθρώπους BrP₁₉–₂₀. Γιατί οι ψυχές εκείνες, που προηγουμένως είχαν ζήσει στο σώμα, είχαν συγκεντρωθεί ξανά στα σώματά τους με τη δύναμη του Θεού PS 88₂–₆.

Ακόμη συχνότερα από τις αντωνυμίες που αναφέρθηκαν προηγουμένως χρησιμοποιείται μεταθετικά το tūlas, το οποίο πρόσφατα προτείνεται να θεωρείται επίθετο (Rosinas 1986: 30 tt.). Tūlas Η μεταθετική χρήση του, ως προς τη συχνότητά της (23%), είναι παρόμοια με εκείνη ορισμένων επιθέτων (πρβλ. baisus — 23,5%, geras — 24,6%), αλλά, όπως και στις αντωνυμίες που αναφέρθηκαν, η μεταθετική του θέση τονίζει τη λέξη που προσδιορίζεται — το ουσιαστικό:

Δηλαδή ο αέρας, από τον οποίο λάμπουν έντονα τα αστέρια, και οι κάθε λογής αρρώστιες PS 355₁–₂. Στις ψυχές εδώ αποτυπώνονται οι δυνάμεις, οι άνθρωποι, οι ελεύθερες βουλήσεις· και πάλι εδώ, οι κάθε λογής γνώσεις PS 292₃–₆.

Ορισμένος Η μεταθετική θέση έχει ακόμη ένα χαρακτηριστικό: αυτή η αντωνυμία, ακόμη συχνότερα από το εκείνο, ακολουθεί την προσδιοριζόμενη λέξη πριν από παύση (βλ. και τα προηγούμενα παραδείγματα):

Πόλεμοι, πείνες, λοιμοί και αρρώστιες κάθε λογής PS 260₂₉–₃₀.

Η θέση στην πρόταση της προθετικά χρησιμοποιούμενης αντωνυμίας tūlas δεν είναι τόσο καθορισμένη:

Όταν έκανε γιορτή ή συμπόσιο, ετοίμαζε πολλά είδη φαγητών και ποτών PS 227₅–₈. Αυτό δείχνει ότι ο Θεός... δημιουργεί κάθε λογής πράγματα στον ουρανό και στη γη PS 96₁₀–₁₅.

130

Η αντωνυμία koks διαφέρει σαφώς ως προς τη θέση της από τις άλλες αντωνυμίες. Εμφανίζεται μετά την προσδιοριζόμενη λέξη ακόμη συχνότερα απ’ ό,τι πριν από αυτήν (PS 88,9%, BrP 68%).

Ο γιος παίρνει την περιουσία του πατέρα του όχι για τα έργα, αλλά επειδή είναι γιος PS 323₃₀ – 324₁–₃. ...και έτσι για την άλλη του αλήθεια λίγο-λίγο αποκομίζουμε/ και όπως σκάβοντας βρίσκουμε χρυσάφι PS 209₂–₆. Όταν κάποιος στρώνει ένα τραπέζι ή ετοιμάζει γεύματα για επισκέπτες/ ή για να φάει με την οικογένειά του BrP 64₂₆–65₁–₂. Τότε ο Χριστός μάς δίνει το σώμα και το αίμα του ως σημείο κάποιας χάρης BrP67₂₀–₂₁.

Πρώτον, τη χρήση αυτής της αντωνυμίας σε τέτοια θέση ενδέχεται να επηρέασε η μη ειδική σημασία της, βάσει της οποίας αντιστοιχεί στην αντωνυμία koks nors, που επικρατεί σήμερα. Δεύτερον, το koks χρησιμοποιείται μόνο μεταθετικά σε συνδυασμούς όπως kažin koks, bet koks, maža koks κ.λπ., όπου έχει παρόμοια επεξηγηματική λειτουργία με το ήδη αναφερθέν pats. Αυτό υποδηλώνει ότι η μεταθετική θέση της μη ειδικής αντωνυμίας koks αποτελεί κατάλοιπο και ότι οι κατασκευές στις οποίες αυτή η αντωνυμία χρησιμοποιείται εγκλιτικά μετά από ένα πιο εμφατικό ουσιαστικό διατηρούν μια παλαιότερη κατάσταση.

Η αντωνυμία χρησιμοποιείται συχνότερα προθετικά όταν το προσδιοριζόμενο ουσιαστικό έχει και άλλους προσδιορισμούς:

...στη γη κάθονται εκείνοι που έχουν μέσα τους κάποια αγάπη του Θεού PS 173₃–₆. Δεν είμαι εγώ ο Χριστός, ούτε ο Ηλιούσιος, ούτε κάποιος άλλος κακός άνθρωπος BrP 40₂₃–₂₄. Από τη Νέα Διαθήκη... ακούσαμε ότι ο Χριστός γεννήθηκε πράγματι στη Βηθλεέμ... και όπως κάθε συνηθισμένο βρέφος, τυλίχθηκε σε σπάργανα BrP 70₁–₆.

Η θέση των αντωνυμιών μπορεί να διαφέρει στο λιθουανικό κείμενο των «Punktų sakymų» και στην πολωνική μετάφραση: αυτή η συλλογή κηρυγμάτων περιέχει 9,6% συνδυασμών στους οποίους η αντωνυμία, η οποία στο λιθουανικό κείμενο ακολουθεί την προσδιοριζόμενη λέξη (NPron), στο πολωνικό τμήμα του κειμένου προηγείται αυτής (PronN), π.χ.: sutwerimo kiekwieno PS 79₂₃–₂₄ — każdego stworzenia; widurins pačius PS 87–8 — samych wnętrzności; dienomis šitomis PS 370₂₂–₂₃ — te dni; taymiby tokiu PS 38₂₇ — takie szczęście; mariu wisu PS 209₁₀–₁₁ — wszystkiego morza.

Οι συνδυασμοί στους οποίους στο λιθουανικό κείμενο θα υπήρχε PronN και στο πολωνικό NPron είναι πολύ λίγοι (0,8% όλων των προθετικά χρησιμοποιούμενων αντωνυμιών), π.χ.: to swęto PS 108₂₆ — swiata tego; tasay žodis PS 341₂₈ — słowo to; wisi žmones PS 358₂₀ — lud wszytek.

Επομένως, η μεταθετική θέση της αντωνυμίας δεν μπορεί να εξηγηθεί ως επίδραση της πολωνικής γλώσσας. Για τους συγγραφείς ήταν σημαντικό να τονίζουν ορισμένες μονάδες του κειμένου, καθώς τα ίδια τα κείμενα (συλλογές κηρυγμάτων) προορίζονταν για προφορικό λόγο. Μερικές φορές βλέπουμε εναλλαγή θέσης ακόμη και στην ίδια πρόταση.

Kaczei bei s ž m o n e s w i s s i bei A n g e l a i w i s s i rodas noretu szinoti/ ku metu alba kaddai Ponas Jesus antra karta isch dangaus tur ataiti suditu w i s s a s s ž m o n e s BrP 21₉–₁₂. A schitta buda ne pramane s ž m o g u s k o k s a i prastas/ nei wel didis k o k s a i D a k t a-r a s/ nei wel Popieszus/ nei wel C i e s a r a s k o k s a i/ nei wel Angelas Diewo BrP 63₂₂–₂₅.

Ακόμη και η ίδια αντωνυμία χρησιμοποιείται συχνά με το ίδιο ουσιαστικό με δύο τρόπους, π.χ.: kiekwienam daiktuy PS 99₂₆–₂₇ — dayktuy kiekwienam PS 99₃₁–100₁; šitomis dienomis PS 365₁₅ — dienomis šitomis PS 370₂₂–₂₃; wisokiu

131

_{turtu PS 378₂₄ — turtu visokiu PS 376₆–₇· prarakas koksai BrP 42₂₅ — koksai prarakas BrP 40₂₄· patsai Kristus BrP 41₁–₂ — Kristus patsai BrP9₁₄· wissas szmones BrP 10₂₁ — szmones wissas BrP 19₂₀ κ.ο.κ.}

Έτσι, η μεταθετική θέση της αντωνυμίας φαίνεται πως αποτελεί χαρακτηριστικό γνώρισμα της λιθουανικής γλώσσας. Ο αντωνυμικός προσδιορισμός χρησιμοποιείται σε μεταθετική θέση για να τονιστεί το ουσιαστικό· η μεταθετική του θέση μπορεί επίσης να οφείλεται στον επιτονισμό της πρότασης. Επιπλέον, η αντωνυμία έπεται του ουσιαστικού όταν συνδέεται μαζί του με σχέση παράθεσης.

3.3 Τα επίθετα χρησιμοποιούνται σε μεταθετική θέση συχνότερα από τα αριθμητικά και τις αντωνυμίες (PS 42%, BrP 14%). Η συχνότητα της μεταθετικής θέσης των αριθμητικών και των αντωνυμιών είναι ίδια και στις δύο πηγές, ενώ για τα επίθετα διαφέρει σημαντικά (διαφορά — 28%).

Οι επιθετικοί προσδιορισμοί δεν παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία· ένα μεγάλο μέρος τους επαναλαμβάνεται συστηματικά. Αυτό καθιστά δυνατό να διαπιστωθούν διαφορετικές τάσεις χρήσης για διάφορα λήμματα (βλ. πίνακες 7 και 8).

Πίνακας 7

Σχέση προθετικής και μεταθετικής θέσης των επιθετικών προσδιορισμών που χρησιμοποιούνται συχνότερα στα «Punktuose sakymų» του K. Sirvydas

Επιθετικός προσδιορισμός Χρήσεις σε προθετική θέση Χρήσεις σε μεταθετική θέση Pr% Po% Μεγάλος 104 67,5 50 32,5 Καλός 49 75,4 16 24,6 Αιώνιος 41 62,1 25 37,9 Μικρός 26 81,3 6 18,7 Αληθινός 26 65 14 35 Κακός 24 68,6 11 31,4 Δύσκολος 24 66,7 12 33,3 Άγιος 20 16,7 100 83,3 Ψηλός 14 61 9 39 Τρομερός 13 76,5 4 23,5 Παλαιός 11 68,8 5 31,2 Αγαπητός 9 39 14 61

Στα «Punktuose sakymų» του K. Sirvydas, μόνο δύο επίθετα εμφανίζονται συχνότερα σε μεταθετική παρά σε προθετική θέση — brangus (Po 61%) και šventas (Po 83,3%). Σε οκτώ από τις δεκατέσσερις περιπτώσεις, το επίθετο brangus προσδιορίζει το ίδιο ουσιαστικό — akmuo brangus:

132

Tie dayktay... vadinasi auksu/ sidabru/ žímčiugays/ a k m e n i- m i s b r u n g u m i s/ turtu/ iżdu PS 366₁₁–₁₈. Ažusimileiau prisakimu tawo labiaus negi aukso ir tapazūso a k m e n i o b r u n g a u s PS 354₂₂.

Συνήθως το επίθετο šventas («άγιος») ακολουθεί το ουσιαστικό που προσδιορίζει σε διάφορες ορολογικοποιημένες φράσεις: raztas szwintas, Dwasia szwinta, Ionas szwytas, Bažničia szwynta κ.λπ. Η μεταθετική θέση αυτού του επιθέτου φαίνεται πως επηρεάστηκε από άλλες γλώσσες (λατινικά, πολωνικά), από τις οποίες ή μέσω των οποίων προήλθαν αυτές οι ιεροποιημένες εκκλησιαστικές φράσεις με την αντίστοιχη σειρά των συστατικών (πρβ. λατ. spiritus sanctus, πολ. duch święty κ.λπ.).

Έτσι, στον άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή δεν απάντησε λιγότερο απ’ ό,τι στον βαπτιστή, εκείνους τους οποίους αποκαλούσε PS 139₂₄–₂₇. Σε Αυτόν τον ίδιο και μόνο δόθηκε το Πνεύμα, δηλαδή τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος χωρίς μέτρο PS 178₁₉–₂₃. Εκείνοι που γράφουν είναι η αληθινή καρδιά του ίδιου του ανθρώπου... θα είναι άγιοι, θα είναι διάβολοι, θα είναι και άλλα δημιουργήματα PS 5₁₇–₂₅.

Η προθετική συχνότητα των περισσότερων άλλων συχνότερα απαντώμενων επιθετικών προσδιορισμών κυμαίνεται περίπου μεταξύ 60% και 75%.

Στην «Postilė» το επίθετο mielas («αγαπητός») χρησιμοποιείται κάπως συχνότερα σε μεταθετική θέση (Po 25%), ιδίως όταν συνοδεύεται από μη συμφωνούντα αντωνυμικό προσδιορισμό:

Πίνακας 8

Αναλογία της προθετικής και μεταθετικής θέσης των συχνότερα χρησιμοποιούμενων επιθετικών προσδιορισμών στην «Postilė» του J. Bretkūnas

Επιθετικός προσδιορισμός | Προθετική χρήση | Μεταθετική χρήση | Pr |% | Po |% | Άγιος | 87 | 88,8 | 11 | 11,2 | Μέγας | 60 | 89,6 | 7 | 10,4 | Sudnas | 32 | 100 | — | — | Αιώνιος | 31 | 86,1 | 5 | 13,9 | Κακός | 28 | 90,3 | 3 | 9,7 | Αληθινός | 20 | 83,3 | 4 | 16,7 | Αγαπητός | 16 | 88,9 | 2 | 11,1 | Καλός | 15 | 88,2 | 2 | 11,6 | Χαρούμενος | 10 | 91 | 1 | 9 | Αγαπητός | 9 | 75 | 3 | 25

Ir daug šzmonių s a w a d u s c h e l e m i e l a Diewui attadůtu/ ir amszinai butu ischganiti BrP 13₂₀–₂₂. Nūg ko apsaugok mus Diewe Tiewe per Jesu Kristu S u n u t a w a m i e l a BrP 6₉₈–₉.

133

Το εύρος συχνότητας όλων των άλλων επιθέτων που χρησιμοποιούνται συχνότερα προθετικά στην «Postilė» κυμαίνεται μεταξύ 83% και 91%.

Σε καμία από τις δύο πηγές δεν υπάρχει συχνότερα χρησιμοποιούμενος επιθετικός προσδιορισμός που να είναι αποκλειστικά προθετικός ή αποκλειστικά μεταθετικός.

Η θέση του επιθέτου σε σχέση με το ουσιαστικό συνήθως συμπίπτει στα λιθουανικά και πολωνικά μέρη του κειμένου των «Punktų sakymų».

Οι αποκλίσεις είναι ελάχιστες. Οι συνδυασμοί όπου στο λιθουανικό μέρος εμφανίζεται AdjN, ενώ στο πολωνικό NAdj, αποτελούν το 2,7%· π.χ.: durmo wiro PS 321₃ — męża głupiego; umżinu iżganimu PS 144₂₄ — zbawienie wieczne; biauriu palaydu PS 345₂₉–₃₀ — brźydkich rozpust; paganiszko dziewayčio PS 42₂₉–₃₀ — bożka poganskiego; wienatiji Sunu PS 66₂₇ — Syna iednorodzonego κ.ο.κ.

Οι συνδυασμοί όπου στο λιθουανικό μέρος εμφανίζεται NAdj, ενώ στο πολωνικό AdjN, ανέρχονται στο 4%: gieydulu piktu 232₂ — złych żądź; luosibes piktos PS 71₉–₁₀ — złey wolności; szwyntibes retos PS 75₇–₈ rzatkey swątobliwosći; warnu uodu PS 85₂₈ — czarna wrona; pagundimu sunkiu PS 24₂₅–₂₆ — ciężkich pokus κ.ο.κ.

Από αυτές τις αποκλίσεις φαίνεται ότι η θέση του προθετικού επιθέτου στο λιθουανικό μέρος του κειμένου αλλάζει πολύ σπάνια κατά τη μετάφραση στα πολωνικά (2,7%)· αντίθετα, το NAdj μετατρέπεται σε AdjN ακόμη και λίγο συχνότερα (4%). Επομένως, η μεταθετική θέση του επιθέτου δεν μπορεί να εξηγηθεί από την επίδραση της πολωνικής γλώσσας.

Ο D. Kleinas έγραψε στην πρώτη γραμματική της λιθουανικής γλώσσας: «Τα επίθετα της λιθουανικής γλώσσας, όπως και της λατινικής και της ελληνικής, συμφωνούν ως προς το γένος, τον αριθμό και την πτώση. Διαφέρουν όμως από τα επίθετα της γερμανικής γλώσσας στο ότι τα λιθουανικά επίθετα βρίσκονται τόσο πριν από το ουσιαστικό τους όσο και μετά από αυτό. Επομένως, σωστά θα λέγαμε: piemū geras ir geras piemū» (Pirmoji lietuvių kalbos gramatika 1957: 512).

Το γεγονός ότι η χρήση του επιθέτου πριν ή μετά από το προσδιοριζόμενο ουσιαστικό ενδέχεται να ήταν σημασιολογικά υποκινούμενη υποδηλώνεται από την εναλλαγή της θέσης του (όπως και στην περίπτωση του αντωνυμικού προσδιορισμού). Συχνά το επίθετο χρησιμοποιείται και με τους δύο τρόπους με το ίδιο ουσιαστικό· π.χ.: aukszto kalno PS 377₁₀ — kalno aukszto PS 310₃₁; brungiu prekiu PS 365₂₀ — prekiu brungiu PS 366₈; didžiu rupeščiu PS 144₂₆–₂₇ — rupeščiu didžiu PS 134₂–₃; piktus Anielus PS 373₂₁–₂₂ — anielus piktus PS 259₂₃; tikru Diewu PS 30₂₂ — Diewu tikru PS 62₁₈; amsžinu karaliumi BrP 9₂₁–₂₂ — karalumi amsžinu BrP 12₅; czistos panos BrP 6₁₇ — Pannos czistos BrP 16₁₂; grieschnoio szmogaus BrP 8₉₈ — szmogaus grieschnoio BrP 7₆₂₀; prastas szmogus BrP 4₆₁₈ — szmogus prastas BrP 6₃₂₂ κ.ο.κ.

Ακόμη και μέσα στην ίδια πρόταση η θέση του επιθέτου εναλλάσσεται:

Tays žodžeys žada Diewas iż g i m i n e s a u k s z t o s karalu/ kuriu wadina a u k s z t u C e d r u/ duot Christu aba Mesiaśiu/ kuris iż pradžios bus m a ž a s z a k i e l e/ iauna/ tayba/ a potam užaugs C e d r u tabay d i d ž i u PS 311₆–₁₅. Wisas s w i e t a s d i d i s ira stebuklingas/ bet ir m a s ž a s s w i e t a s/ tay ira žmogus/ kuriami surakino aba sukrowe Diewas d i d i s s w i e t u/ ir padare iż sumbariomis d i d ž i o s w i e t o/ tot stebuklingiesnis ira PS 176₁₅–₁₄. Maria ira m e r g a c z i s t a/ pirm usžigimimo/ patime usžigimimme ir passiliekt c z i s t a m e r g a/ po pagimdimo sawa BrP 57₁₉–₂₀.

Συνεπώς, τα παραπάνω δεδομένα δείχνουν ότι τόσο η προθετική όσο και η μεταθετική θέση του επιθέτου σε σχέση με την προσδιοριζόμενη λέξη αποτελεί χαρακτηριστικό της παλαιάς λιθουανικής γλώσσας. Επομένως, είναι σημαντικό να προσδιοριστεί πότε ο επιθετικός προσδιορισμός που συμφωνεί με το ουσιαστικό τίθεται πριν από το ουσιαστικό—

134

ουσιαστικό, και πότε χρησιμοποιείται μετά από αυτό. Εδώ αξίζει να δοθεί προσοχή σε μερικές περιπτώσεις:

3.3.1. Το επιθετικό προσδιοριστικό που προηγείται του ουσιαστικού συνήθως δεν τονίζεται:

Με μεγάλη αγάπη δείχνει σε εκείνους/ που, ζώντας μέσα στη δυστυχία, καταδιώκονται και μαστιγώνονται στα ύψη του ουρανού PS 562₆—₅₇₂. Όπως κανείς δεν πρέπει να λυπάται για τη ταπεινή καταγωγή του, έτσι αντίστοιχα κανείς δεν πρέπει να υπερηφανεύεται για την ευγενική καταγωγή του BrP ₈₂₆–₇.

3.3.2. Το προθετικό επιθετικό προσδιοριστικό τονίζεται περισσότερο όταν χωρίζεται από το ουσιαστικό που προσδιορίζει με κάποια άλλη λέξη (αυτή είναι η λεγόμενη αποστασιοποιημένη προθετική θέση· γι’ αυτήν βλ. 4). Ένας τέτοιος προσδιορισμός, σύμφωνα με την D. Girdenienė (1981: 159), μεταφέρει συνήθως ουσιώδεις πληροφορίες:

...και αυτό συχνά γίνεται σε εκείνους/ που δεν έχουν τόσο μεγάλη φρουρά στην καρδιά τους PS 200₈–₁₁. ...ώστε ο Κύριος Θεός Πατέρας να δώσει στον Χριστό, τον Υιό του, καλή ευλογία BrP ₄₁₈–₂₀.

3.3.3. Το επίθετο χρησιμοποιείται συνήθως μετά από τη λέξη που προσδιορίζει για να τονίσει εκφραστικά ορισμένες λέξεις ή ομάδες λέξεων του κειμένου, να αναδείξει τη ρητορική επιτονιστική καμπύλη και τον ρυθμό της πρότασης (Степанов 1989:228). Σε ορισμένες περιπτώσεις, η μεταθετική θέση ενδέχεται να οφειλόταν και στη γραμματική δομή της πρότασης ή στην επίδραση άλλων γλωσσών.

3.3.3.1. Το επίθετο που ακολουθεί τη λέξη που προσδιορίζει μπορεί το ίδιο να τονίζεται:

Καθημερινά δίνει πάνω στο τραπέζι ζωντανό ψωμί PS 227₁₄–₁₆. Στη σκληρή πέτρα χτυπά εκείνη η λέξη PS 343₉–₁₁. Στέλνει τους σοφούς ανθρώπους του PS 22₁₄–₁₆.

Η D. Girdenienė έχει επίσης παρατηρήσει ότι, όταν μετατίθεται μετά τη λέξη που προσδιορίζει, το επίθετο αναδεικνύεται και τονίζεται περισσότερο (Girdenienė 1981: 159).

3.3.3.2. Το επίθετο μπορεί να ακολουθεί το ουσιαστικό που προσδιορίζει, όταν αυτό έχει επιπλέον έναν προθετικό αντωνυμικό προσδιορισμό:

Αν ο γιος είναι του βασιλιά... μεγάλο είναι το πράγμα/ πόσο μεγαλύτερος... πρέπει να είναι από τον Πατέρα των υψηλότερων Μεγαλειοτήτων PS 103₁₅–₂₃. Ότι στις θάλασσες/ πρέπει να αναζητούμε μαργαριτάρια/ και πολύτιμους λίθους κάθε λογής άγιες αρετές PS 189₂₁–₂₅. Η πέτρινη γωνία είναι γερή ελπίδα PS 278₁₀–₁₁. Όλος ο κόσμος είναι μεγάλος και θαυμαστός PS 176₁₆–₁₇.

Οι κατασκευές αυτού του τύπου είναι χαρακτηριστικές μόνο μίας από τις πηγές που εξετάστηκαν — των «Punktai sakymų».

3.3.3.3. Το συμφωνούμενο επιθετικό προσδιοριστικό χρησιμοποιείται επίσης συχνά σε μεταθετική θέση σε σύνθετες κατασκευές, όπως: ουσιαστικό που προσδιορίζεται—κτητική αντωνυμία—επιθετικός προσδιορισμός:

Τελικά, ο Κύριος Ιησούς Χριστός... φανέρωσε τις πληγές του που υπέστη, και τα έργα του αποκαλύπτουν BrP ₆₁₉–₂₀. Την τρίτη ημέρα ακούσαμε από τον ίδιο τον Θεό Πατέρα, μέσω του αγίου αγγέλου του, αυτή την αγγελία της γέννησης του Υιού του BrP ₁₈–₁₉. ...έτσι ο Κύριος, όσο ζούσε πάνω στη γη, είχε μέσα του την αγιότατη και ευφρόσυνη ψυχή του

135

…καθώς απολαμβάνει τη γλυκύτητα του Θεού PS 309₁₅–₂₀....αυτό το ψωμί είναι το ιερότερο σώμα της ιεράς κοινωνίας του θυσιαστηρίου PS 227₁₈–₂₀.

Στα «Punktuose sakymų», σε τέτοιες σύνθετες φράσεις, ως εναρμονισμένος προσδιορισμός χρησιμοποιείται συχνότερα το επίθετο «άγιος», π.χ.: akinu szwenčiausiu PS 364₈; Bažnicia io szwenta PS 203₂₃–₂₄; koiose io szwenčiausiose PS 337₉.

3.3.3.4. Πολύ συχνά το επίθετο χρησιμοποιείται μεταθετικά στο τέλος της πρότασης ή στη μέση της, πριν από κάποια παύση, η οποία συνήθως δηλώνεται με σημείο στίξης. Αυτή η θέση του μεταθετικού προσδιορισμού είναι χαρακτηριστική και για τις δύο πηγές που εξετάστηκαν.

Και τέτοια σοφία είναι θάνατος και απώλεια για όποιον ακολουθεί τον κόσμο PS 382₇–₁₀. Ο Κύριος Ιησούς Χριστός, Θεός και άνθρωπος, είναι για μας βιβλία ζωντανά PS 18₁₃–₁₆. Υπάρχουν πολλές βαριές αμαρτίες, τις οποίες ο άνθρωπος διαπιστώνει μόνος του στην καρδιά του PS 147₂₁–₂₄. Επειδή αυτός είναι ο βασιλιάς μας, που μας δικαιώνει ενώπιον του ουράνιου Πατέρα του και μας σώζει αιώνια BrP 12₄–₇. Και γι’ αυτό η εκκλησία ψάλλει: ο βαπτισμένος, ευλογημένος Υιός γεννήθηκε για μας BrP 71₂₃–₂₅.

Παρατηρήθηκε επίσης ότι υπάρχει τάση το επιθετικό προσδιορισμό να τον χρησιμοποιούν μετά την προσδιοριζόμενη λέξη, όταν από περισσότερα ομοειδή μέρη μιας πρότασης μόνο κάποιο από αυτά έχει τον συγκεκριμένο προσδιορισμό:

Αποβάλλει τα έργα τα καλά τις ημέρες εκείνες, τις προσευχές των εκκλησιών και τις άγιες λειτουργίες PS 364₁₇–₂₁. Εκείνοι που μαρτυρούν θα είναι αληθινοί άνθρωποι... θα είναι άγγελοι άγιοι, θα είναι δαίμονες, θα είναι και άλλα δημιουργήματα PS 5₁₇–₂₅. Τότε δεν μπορεί να δεχτεί τίποτε άλλο παρά ψωμί και κρασί, δηλαδή απλό φαγητό και ποτό BrP 65₂–₄.

Το επίθετο πριν από παύση συνήθως δεν τονίζεται. Η τελευταία θέση της φράσης, σε σύγκριση με την αντίστοιχη θέση στην αρχή της φράσης, είναι γενικά μη σημαδεμένη, ενώ το θεματικό κέντρο στον προφορικό λόγο βρίσκεται συνήθως στην προτελευταία θέση (Girdenienė 1981: 161–162). Έτσι, στις περιπτώσεις όπου το επίθετο προηγείται παύσης, τονίζεται το προσδιοριζόμενο ουσιαστικό.

3.3.3.5. Στην «Postilė» του J. Bretkūnas, το μεταθετικό επίθετο μπορεί να χωρίζεται από την προσδιοριζόμενη λέξη με την αόριστη αντωνυμία koks:

...μην κοιτάζεις τα πολύτιμα νερά με δάχτυλα λερωμένα, ούτε τους διάφορους καθαρμούς και τις απολαύσεις BrP 9₂–₃. Δεν μπορούσε να καταλάβει γιατί αυτό συμβαίνει, ότι δηλαδή ο τόσο αγαπητός Υιός, σε κανένα πλήθος και σε κανέναν μεγάλο τόπο BrP 10₂₁–₂₂.

3.3.3.6. Στα έργα του K. Sirvydas και του J. Bretkūnas, η μεταθετική θέση του εναρμονισμένου προσδιορισμού είναι συχνότερη όταν το κείμενο αναδιηγείται το περιεχόμενο της Αγίας Γραφής ή άλλων εκκλησιαστικών έργων:

Και θα πάρω εγώ από την καρδιά τον ψηλό κέδρο και θα βάλω από την κορυφή του ένα μικρό κλαδί· θα το φυτέψω σε ψηλό βουνό, σε τόπο που υψώνεται. Στο ψηλό βουνό του Ισραήλ θα τον φυτέψω, και θα βλαστήσει και θα καρποφορήσει· και θα γίνει μεγάλος κέδρος PS 310₂₅–311₃. Σήμερα γεννήθηκε για μας ο Σωτήρας.... Ο Χριστός ενσαρκώνεται διά του Αγίου Πνεύματος από την Παρθένο Μαρία. Και γι’ αυτό η εκκλησία ψάλλει: ο ευλογημένος Υιός βαπτίσθηκε

136

αυτός/ είναι η είσοδός μας. Επίσης. Η καταγωγή μας, δοσμένη σε εμάς/ από παρθένα κόρη. Και ο ίδιος ο Χριστός μιλά έτσι/ Έτσι ο Θεός αγάπησε τον κόσμο/ ώστε έδωσε τον μονογενή του Υιό BrP 71₂₀–72₂.

Η θέση του συμφωνούμενου επιθετικού προσδιορισμού μπορούσε στην περίπτωση αυτή να επηρεαστεί από την επίδραση λατινικών ή πολωνικών εκκλησιαστικών έργων και από ρητορικά κίνητρα — την επιδίωξη ανάδειξης και έμφασης ορισμένων εννοιών των ιερών κειμένων.

3.3.3.7. Το επίθετο τοποθετείται συχνότερα μετά το προσδιοριζόμενο ουσιαστικό όταν σχηματίζει μαζί του έναν όρο: szmogus grieschnas BrP 68₃; Basznicze krikschczonischka BrP 71₂₄; Dwasia szwunta PS 175₃–₄ κ.ά. Στις αντίστοιχες λατινικές και πολωνικές φράσεις, σε παρόμοιες περιπτώσεις το επίθετο τοποθετείται μετά την προσδιοριζόμενη λέξη· επομένως, και εδώ είναι πιθανή η επίδραση αυτών των γλωσσών.

Όπως ήδη αναφέρθηκε, στα «Punktai sakymų» του K. Sirvydas το επίθετο τοποθετείται μετά την προσδιοριζόμενη λέξη πολύ συχνότερα απ’ ό,τι στο «Postilė» του J. Bretkūnas (PS 42%, BrP 14%). Αυτή η έντονη διαφορά πιθανότατα οφείλεται σε διάφορους λόγους.

Ο K. Sirvydas χρησιμοποιούσε ευρέως στα κηρύγματά του εκφραστικά μέσα ρητορικού χαρακτήρα. Τα κηρύγματά του είναι γραμμένα σε περίτεχνο, εκφραστικό ύφος, χαρακτηριστικό της εποχής του μπαρόκ, και γι’ αυτό περιλαμβάνουν πολλές περιπτώσεις αντιστροφής.

Μεγάλη ωφέλεια αποκομίζουν οι καλοί άνθρωποι/ όσοι διασχίζουν τις θάλασσες PS 279₁–₃. Καίει η φωτιά των πικρών βοτάνων σε όλους PS 232₁–₃.

Τα κηρύγματα του J. Bretkūnas είναι γραμμένα σε απλούστερο, λιγότερο υψηλό και συναισθηματικό ύφος· σε αυτά χρησιμοποιούνται λιγότερα εκφραστικά μέσα ρητορικού χαρακτήρα. Η μεταθετική θέση του επιθέτου στα «Punktai sakymų» μπορεί επίσης να οφείλεται στην επίδραση της πολωνικής γλώσσας. Επειδή στα γερμανικά ο επιθετικός προσδιορισμός τοποθετείται συνήθως πριν από την προσδιοριζόμενη λέξη, τα γερμανικά δεν θα μπορούσαν να έχουν επηρεάσει άμεσα τη μεταθετική χρήση του επιθέτου στο «Postilė». Μπορεί επίσης να υποτεθεί ότι η διαφορά στη θέση του επιθέτου οφειλόταν και στη διάλεκτο των συγγραφέων.

3.4. Η μετοχική συμφωνούμενη επιθετική προσδιοριστική λέξη χρησιμοποιείται μεταθετικά ακόμη συχνότερα από την επιθετική — στα «Punktai sakymų» η μεταθετική θέση της κυριαρχεί, με ποσοστό 69,8%, ενώ στο «Postilė» φτάνει το 32,2%. Η μετοχική προσδιοριστική λέξη τοποθετείται μετά την προσδιοριζόμενη λέξη σε παρόμοιες περιπτώσεις με το επίθετο:

Ο θησαυρός της σωτηρίας μας ονομάζεται κρυμμένος θησαυρός/ πολύτιμα μαργαριτάρια/ πολύτιμοι λίθοι PS 186₂₀–₂₅. Η φωτιά που καίει εκεί κατακαίει τα ξερά κλαδιά PS 240₁–₃. Έτσι οι γιοι του Ηλεί, κακομαθημένοι, έπραξαν το απρεπές PS 212₂₆–₂₈. Άλλες μητέρες γέννησαν με πόνους που δεν περιγράφονται, ενώ η Παναγία Μαρία γέννησε τον γιο της με χαρά ανείπωτη PS 169₂₀–₂₄....κοίταξε εδώ, για να ακούσεις κι εσύ τον λόγο του Θεού και να μην τον ξεχάσεις BrP 99₁₁–₁₃. Αλλά τώρα, Κύριε Θεέ, σώσε τους κουρασμένους ανθρώπους BrP 91₁₈–₁₉. Αυτός με στέλνει... για να θεραπεύσω τις συντετριμμένες καρδιές BrP 34₂₀–₂₂. Την ημέρα που θα φας από το απαγορευμένο δέντρο, θα πεθάνεις BrP 73₁–₂.

Υπάρχει μεγαλύτερη τάση για μεταθετική χρήση των πολυσύλλαβων (τριών ή περισσότερων συλλαβών) μετοχών. Στα «Punktai sakymų» σημαντική ομάδα τέτοιων μεταθετικών προσδιορισμών αποτελούν οι μετοχές με τα προθήματα ne-, nu-: nemirsztuntis, nepermamomas, neviensituntis, neiszmanuntis, neiszsakomas, neissemtamas, nukriziavotas, numiletas, nurimstantis.

4. Ο συμφωνούμενος επιθετικός προσδιορισμός μπορεί επίσης να βρίσκεται σε μη γειτονική θέση, δηλαδή να χωρίζεται από το ουσιαστικό με άλλες λέξεις. Η απομακρυσμένη προθετική θέση εί-

137

δηλαδή το 5,1% των προθετικών επιθετικών προσδιορισμών που χρησιμοποιούνται στα «Punktuose sakymų» και το 2% στο «Postilėje» (βλ. πίνακα 9).

Δεν θεωρούνται περιπτώσεις απομακρυσμένης θέσης εκείνες στις οποίες τον συμφωνούμενο προσδιορισμό τον χωρίζει από το προσδιοριζόμενο ουσιαστικό η γενική ενός ασύμφωνου προσδιορισμού ή κάποιος άλλος συμφωνούμενος προσδιορισμός, δηλαδή όταν όλοι αυτοί οι προσδιορισμοί εξαρτώνται από την ίδια προσδιοριζόμενη λέξη. Στις περιπτώσεις απομακρυσμένης θέσης, ο συμφωνούμενος προσδιορισμός και η προσδιοριζόμενη λέξη σχηματίζουν μια πλαισιωτή κατασκευή.

Η απομακρυσμένη πρόθεση είναι χαρακτηριστικότερη για τον προσδιορισμό που εκφέρεται με επίθετο· (PS 8,8%, BrP 3,4%)· ο αριθμητικός (PS 5,1%, BrP 2,4%) και ο αντωνυμικός προσδιορισμός (PS 3,2%, BrP 1%) χρησιμοποιούνται απομακρυσμένα λιγότερο συχνά, ενώ η απομακρυσμένη πρόθεση δεν είναι χαρακτηριστική για τον μετοχικό προσδιορισμό — βρέθηκε μόνο ένα παράδειγμα (βλ. πίνακα 10).

Ο συμφωνούμενος προσδιορισμός που χρησιμοποιείται προθετικά μπορεί να χωρίζεται από την προσδιοριζόμενη λέξη του με ρήμα, ρήμα με τις εξαρτώμενες από αυτό λέξεις, επίρρημα, ασύμφωνο προσδιορισμό που εκφέρεται με εμπρόθετη κατασκευή ή με τοπική πτώση.

Και στις δύο πηγές που εξετάστηκαν, σχεδόν τα δύο τρίτα των κατασκευών είναι εκείνες στις οποίες στο πλαίσιο παρεμβάλλεται ρήμα — μόνο του ή μαζί με τις εξαρτώμενες από αυτό λέξεις.

Πρέπει κατά την εξομολόγηση οι ιερείς να γνωρίζουν στο μυστήριο αυτό τον αριθμό και τη βαρύτητα των αμαρτιών, ώστε να μπορούν, ανάλογα, να επιβάλουν τόσο μεγάλο επιτίμιο PS 146₂₁–₂₇. Πώς να κατανοήσουμε τις τόσο φοβερές τιμωρίες, τις οποίες υπέστη ο Υιός του Θεού, καταπατημένος PS 156₁₈–₂₁. Διότι ανάμεσα στις δύο ληστείες υπάρχει μεγάλη διαφορά... επειδή η κλοπή ενός ιερού αντικειμένου φέρει μέσα της κακία PS 147₁₀–₁₅. Και πολύς κόσμος προσευχόταν τότε στον Θεό, ώστε ο Κύριος Θεός Πατέρας να δώσει καλή ευλογία στον Χριστό, τον γιο του BrP 4₁₇–₂₀. Εδώ ακούμε πρώτα ότι ο Χριστός δεν καταλήφθηκε από υπερηφάνεια, αλλά από απλή ταραχή BrP 605–6.

Με παρόμοιο τρόπο μπορεί να πλαισιωθεί και το επίρρημα:

Πρέπει να ευχαριστούμε τον Θεό μετά την εξομολόγηση των αμαρτιών, για τόσο μεγάλη και ευχάριστη δωρεά PS 249₈–₁₁. Αυτή η εγκατάλειψη από τον Θεό, με την οποία ο Πατέρας και ο Άγιος εγκαταλείπουν κάποιον, συμβαίνει για δύο αιτίες PS 199₃₀ – 200₃. Ας διδαχθούμε από αυτό το παράδειγμα, ώστε όλοι να ενεργούν έτσι... κάθε άνθρωπος ύστερα να είναι τέκνο και πατέρας ή γεννήτορας BrP 32₂₀–₃₀.

Οι υπόλοιπες περιπτώσεις απομακρυσμένης πρόθεσης είναι πολύ ποικίλες· συνήθως ανάμεσα στον συμφωνούμενο προσδιορισμό και το ουσιαστικό παρεμβάλλονται μακρές ομάδες λέξεων, π.χ.:

Ο Χριστός ο Κύριός μας θέλει ο καθένας να είναι υπάκουος PS 50₁₀–₁₃. Κανείς δεν μπορεί να πει πόσο βαριά τιμωρία επιβάλλουν για τις αμαρτίες τους PS 161₂₇–₃₀. Η Παναγία Μαρία συλλογίζεται πόσο άγιος και πόσο καλός ήταν ο Κύριος Θεός, όταν στην αρχή έπλασε τον άνθρωπο BrP 99₂₃–₂₆.

Στα «Punktuose sakymų», ορισμένοι ασύμφωνοι προσδιορισμοί που εκφέρονται με εμπρόθετες κατασκευές και τοπική πτώση καταλαμβάνουν ασυνήθιστη θέση: παρεμβάλλονται ανάμεσα στον συμφωνούμενο προσδιορισμό και την προσδιοριζόμενη λέξη:...bet didė ar plati ara ant upinu ir g e r a u s d o w a n u PS 301₂₈–₃₁. Wi s o k i a r p e t i k i b y b a r-

138

Πίνακας 9

Επαφή και απομακρυσμένη προθετική θέση του προσδιορισμού που συμφωνεί

Πηγή | Επαφή, προθετική θέση του προσδιορισμού που συμφωνεί: αρ. |% | Απομακρυσμένη προθετική θέση του προσδιορισμού που συμφωνεί: αρ. |% | «Punktai sakymų» | 1596 | 84,9 | 86 | 5,1 | «Postilė» | 1037 | 98 | 22 | 2

Πίνακας 10

Η σχέση της απομακρυσμένης προθετικής θέσης με τα μέρη του λόγου

Πηγή | Απομακρυσμένοι προσδιορισμοί αντωνυμικής προέλευσης: αρ. |% | Απομακρυσμένοι προσδιορισμοί αριθμητικής προέλευσης: αρ. |% | Απομακρυσμένοι προσδιορισμοί επιθετικής προέλευσης: αρ. |% | Απομακρυσμένοι μετοχικοί προσδιορισμοί: αρ. |% | «Punktai sakymų» | 32 | 3,2 | 4 | 5,1 | 49 | 8,8 | 1 | 2,6 | «Postilė» | 5 | 1 | 2 | 2,4 | 14 | 3,4 | – | –

139

αμφιβολία και ερωτήματα δυσκολίας ή questiiu/ izrūsimas PS 306₅–₈. Άλλο παράδειγμα: μεγάλη εργασία, ζέση ή επιμέλεια/ επιθυμία να φανούν οι φλόγες PS 330₂₈–₃₁.

Η θέση τους πριν από το ουσιαστικό είναι δηλωμένη.

5. Στην πρωτοϊνδοευρωπαϊκή και στις αρχαίες ινδοευρωπαϊκές γλώσσες, διάφορα άτονα ή ασθενώς τονισμένα μόρια προσκολλώνταν σε τονισμένες λέξεις με αυτοτελή λεξική σημασία και καταλάμβαναν τη δεύτερη θέση στην πρόταση (Wackernagel 1953; Степанов 1989: 225). Στα «Punktai sakymų», τα μόρια jau, tik, vėl (12 παραδείγματα), περιστασιακά το επίρρημα tada (3 παραδείγματα), και η αντωνυμία tai (1 παράδειγμα) μπορούν να προσκολληθούν στον συμφωνούντα προσδιορισμό ή στο προσδιοριζόμενο ουσιαστικό. Τα μόρια προσκολλώνται συχνότερα σε αντωνυμία ή επίθετο που βρίσκεται στην αρχή της πρότασης:

Και άλλοι δημιουργοί δεν έχουν τίποτα άλλο από τον ίδιο τον άνθρωπο και τους Αγγέλους PS 325₂–₅. Με μόνη την πίστη θα γίνω σωσμένος PS 258₈–₉. Έτσι η δύναμη του Θεού και η ομολογία ονομάζονται Christus PS 341₁₈–₂₀. Η γήινη ζωή επάνω σε αυτόν τον κόσμο είναι πολύ σύντομη PS 242₃₀–₃₁. Τα κακά έργα είναι μικρά και οι αμαρτίες ελαφρότερες PS 314₂₇–₂₉.

Το επίρρημα tada προσκολλάται σε ουσιαστικό που βρίσκεται στην αρχή της πρότασης:

Ο Ιωνάς τότε που στάλθηκε δεν παραδόθηκε για να εκλεγεί ως Μεσσίας PS 73₈–₁₀. Η κυρία τότε κυρίαρχη και ο Ιωσήφ, επειδή έκαναν καλά το έργο τους, θαύμαζαν PS 190₄–₇.

Η αντωνυμία tai έχει προσκολληθεί σε επίθετο:

Λίγο, τότε, ανεπαρκώς δεν μπορώ να χορτάσω PS 270₃₂–271₂.

Όταν τα προαναφερθέντα εγκλιτικά παρεμβάλλονται ανάμεσα στον προσδιορισμό και την προσδιοριζόμενη λέξη, τα δύο αυτά στοιχεία τονίζονται περισσότερο. Εδώ οι μεταβολές στη σειρά των λέξεων στη λιθουανική γλώσσα επιτελούν ρόλο παρόμοιο με εκείνον που επιτελούσαν σε πολλές συγγενικές γλώσσες κατά τις παλαιότερες περιόδους της εξέλιξής τους.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Στα «Punktuose sakymų» και «Postileje» κυριαρχεί η προθετική θέση του συμφωνούμενου επιθέτου (PS 74,3%, BrP 89,4%).

Η χρήση του συμφωνούμενου επιθέτου πριν ή μετά την προσδιοριζόμενη λέξη εξαρτάται άμεσα από το ποιο μέρος του λόγου λειτουργεί ως τέτοιο επίθετο. Το αριθμητικό και η αντωνυμία χρησιμοποιούνται συχνότερα σε προθετική θέση («Punktuose sakymų»: NumN 95,2%, PronN 92,4%· «Postileje»: NumN 100%, PronN 93%). Το επίθετο και η μετοχή χρησιμοποιούνται συχνότερα σε μεταθετική θέση: στα «Punktuose sakymų» χρησιμοποιείται μεταθετικά το 42% των επιθετικών και το 69,8% των μετοχικών προσδιορισμών, ενώ στο «Postileje» τα αντίστοιχα ποσοστά είναι 14% και 32,2%.

Η μεταθετική θέση του αντωνυμικού και του επιθετικού προσδιορισμού δεν μπορεί να εξηγηθεί αποκλειστικά από την επίδραση άλλων γλωσσών. Ο αντωνυμικός προσδιορισμός χρησιμοποιείται σε μεταθετική θέση για να τονιστεί το ουσιαστικό. Η μεταθετική θέση του, όπως και του επιθέτου, μπορεί να καθοριζόταν από τον επιτονισμό της πρότασης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η αντωνυμία που ακολουθεί το προσδιοριζόμενο ουσιαστικό συνδέεται μαζί του με σχέση παράθεσης.

Το επίθετο χρησιμοποιείται μετά την προσδιοριζόμενη λέξη για να τονίσει με μεγαλύτερη εκφραστικότητα ορισμένες λέξεις ή ομάδες λέξεων του κειμένου. Ο επιθετικός προσδιορισμός συχνά ακολουθεί την προσδιοριζόμενη λέξη στο τέλος της πρότασης ή πριν από κάποια παύση της πρότασης.

140

Τη σειρά των όρων ορισμένων ιερών εκκλησιαστικών φράσεων ενδέχεται να επηρέασαν άλλες γλώσσες (λατινικά, πολωνικά). Επιπλέον, ο επιθετικός προσδιορισμός χρησιμοποιείται συχνότερα σε μεταθετική θέση όταν στο κείμενο αναδιηγείται το περιεχόμενο άλλων εκκλησιαστικών έργων. Το επίθετο μπορεί να ακολουθεί το προσδιοριζόμενο ουσιαστικό όταν αυτό έχει και κάποιον άλλο προθετικό ή μεταθετικό προσδιορισμό.

Στα «Punktuose sakymų» το επίθετο ακολουθεί την προσδιοριζόμενη λέξη πολύ συχνότερα απ’ ό,τι στην «Postilė», ίσως επειδή ο K. Sirvydas χρησιμοποιούσε σε μεγαλύτερο βαθμό εκφραστικά μέσα ρητορικού χαρακτήρα, χαρακτηριστικά της εποχής του Μπαρόκ.

Ο συμφωνούμενος προσδιορισμός μπορεί να έχει μη γειτονική θέση. Αυτή είναι συνηθέστερη στα «Punktams sakymų». Στην περίπτωση της απομακρυσμένης θέσης, ο συμφωνούμενος προσδιορισμός και η προσδιοριζόμενη λέξη σχηματίζουν μια δομή πλαισίου. Ο προθετικός συμφωνούμενος προσδιορισμός συνήθως χωρίζεται από την προσδιοριζόμενη λέξη του με ρήμα.

Τα εγκλιτικά μόρια jau tik vėl καταλαμβάνουν τη δεύτερη θέση στην πρόταση· προσκολλώνται σε λέξεις με ισχυρότερο τονισμό (τον συμφωνούμενο προσδιορισμό ή την προσδιοριζόμενη λέξη).

LITERATŪRA

1. Am brazas V. Dabartinės lietuvių kalbos žodžių tvarkos modeliai. — Lietuvos mokslų akademijos darbai. A Ser. T. 3(96), 1986, p. 92—102.

2. Ambrazas V. Žodžių tvarka ir baltų kalbų sakinio tipo rekonstrukcija. — Baltistica. T. 18(2), 1982, p. 100—118.

3. Durys M. Lietuvių kalbos sintaksė. K., 1927.

4. Girdenienė D. Aktualioji skaida ir jos vaidmuo bei reiškimo būdai lietuvių kalboje. — Kalbotyra, T. 22(1), 1971, p. 35—47.

5. Girdenienė D. Derinamojo pažyminio vieta tarminėje ir bendrinėje lietuvių kalboje. — Baltistica. T. 17(2), 1981, p. 156—169.

6. Greenberg J. Some universals of grammar with particular reference to the order of meaningful elements. — Universals of language. Cambridge, 1963, p. 73—114.

7. Hawkins J.A. Implicational universals as predictors of word order change. — Linguistics. V. 55, N 3, 1979, p. 618—648.

8. Meškauskas P. Lietuvių kalbos sintaksė. K., 1929.

9. Palionis J. Lietuvių literatūrinė kalba XVI—XVII a. V., 1967.

10. Park F. Typology and word order change. — Linguistics. V. 18, 1980, p. 269—288.

11. Pirmoji lietuvių kalbos gramatika. V., 1957.

12. Reklaitis J.K. The PIE word order controversy and word order in Lithuanian. — Papers from the 3rd International Conference on Historical Linguistics. Amsterdam, 1982, p. 369—385.

13. Rosinas A. Žymimasis artikelis lietuvių kalbos tarmėse ir senuosiuose raštuose. — Kalbotyra. T. 24(1), 1972, p. 83—90.

14. Rosinas A. Dar kelios mintys dėl baltų kalbų artikelio, arba artroido. — Kalbotyra. T. 31(1), 1980, p. 96—98.

15. Rosinas A. Dėl tūlas statuso ir kilmės. — Mūsų kalba, 1986, Nr. 2, p. 30—33.

16. Rosinas A. Baltų kalbų įvardžiai. V., 1988.

17. Schwentner E. Die Wortfolge im Litauischen. Heidelberg, 1922.

18. Wackernagel J. Kleine Schriften. Bd.1. Göttingen, 1953.

19. Valeckienė A. Lietuvių kalbos gramatinė sistema. Giminės kategorija, V., 1984.

20. Zinkevičius Z. Lietuvių kalbos istorija. T. 3. V., 1988.

21. Грамматика литовского языка. В., 1985.

141

22. Мельничук А.С. Порядок слов и синтагматическое членение предложения в славянских языках. Киев, 1958.

23. Сиротинина О.Б. Порядок слов в русском языке. Саратов, 1965.

24. Степанов Ю.С. Индоевропейское предложение. М., 1989.

THE POSITION OF ATTRIBUTES IN CONCORD IN OLD LITHUANIAN

Summary

Attributes of Modern Lithuanian precede the noun. They follow the noun only in the case of inverted word order. In Old Lithuanian the attribute followed the noun more often.

Modern Lithuanian has the SVO order of the major sentence constituents. By implicational universals of Greenberg if any language has the SVO word order, the genetive and the adjective follow the noun. Modern Lithuanian is inconsistent with these implicational universals.

The article deals with the position of the attribute in concord in K. Sirvydas ”Punktai sakymų” and J. Bretkūnas ”Postilė”. Statistical data show the dominance of prepositional attribute (PS 74,3%, BrP 89,4%).

The pronoun and the numeral precede the noun more often than adjective (in ”Punktai sakymų” Adj N 58%; in ”Postilė” AdjN 86%).

The postposition of attributes in Old Lithuanian writings can’t be explained only as a result of the influence of Slavonic languages.

A pronoun follows the noun in such cases: when the noun is stressed; when the pronoun is connected with the noun by appositional relations; it can follow the noun as a result of the intonation and rhythm of the sentence.

An adjective goes after the noun in such cases: when the adjective is stressed; when it is used in constructions with other attributes (pronoun or genetive); when it goes at the end of the sentence or before the pause. The position of the adjective in some frozen constructions of religious phraseology can be the result of Polish and Latin influence. The position of adjectives can be motivated by genre and style, e.g. postpositional adjectives in ”Punktai sakymų” are more often used for rhetorical reasons.

The usage of enclitical words in the position between the attribute and the noun is being explained in connection with the law of Wackernagel.

142