Skip to document
Back
Go to original Localized version was produced by AI. It may contain inaccuracies.
Preparing document pages…

Palmira ZEMLEVIČIŪTĖ

Instituto de la Lengua Lituana

NOMBRES DE LOS REMEDIOS EN LOS FOLLETOS MÉDICOS DEL DOCTOR ANTANAS VILEIŠIS

Antanas Vileišis (1856–1919) buvo žymus XIX a. pabaigos – XX a. pradžios lietuvių visuomenės veikėjas, atkaklus lietuvybės gaivintojas ir stiprintojas, visą nuo tiesioginio darbo likusį laiką skyręs „ne savo malonumams, ne pramogoms, bet savo tautai: jos kultūrai, sveikatingumui, kalbos gynimui, mokslui, labdarybei ir laisvei“ (Kučys 1993: 233). Jis aktyviai reiškėsi kaip puikus liaudies švietėjas, populiarinęs spaudoje medicinos ir higienos žinias. A. Vileišis pasirinko „geriausią kelią padėti žmonėms apsisaugoti nuo ligų ir, joms ištikus, patarimais palengvinti jų padėtį“ – tai „paskleisti lengva ir suprantama kalba knygučių ir straipsnių laikraščiuose“ (ten pat, 232).

A. Vileišis dejó numerosos artículos¹ y folletos divulgativos sobre enfermedades contagiosas y de otro tipo, su tratamiento y prevención, la higiene y el saneamiento. Algunos folletos los escribió él mismo; otros los tradujo o preparó basándose en obras de otros autores. Este artículo analiza algo más de 400 nombres de remedios³ recopilados de folletos médicos² según su significado, y también aborda aspectos relevantes de su expresión, origen y otros fenómenos lingüísticos. Los folletos se publicaron entre 1895 y 1915. El folleto más breve consta de 7 páginas, y el más extenso, de 164. En total suman 745 páginas. Algunos folletos incluyen ilustraciones.

1 Muchos artículos publicados en los periódicos de la época aparecieron por entregas y luego se editaron en folletos independientes.

2 Los nombres de los remedios del folleto más extenso, Naminis gydytojas (1.ª ed., 1908; 2.ª ed., 1924), no se han incluido en el material estudiado, pues se analizaron junto con otros términos médicos en el artículo Naminio gydytojo medicinos terminai (véase Terminologijos istorijos ir dabarties problemos, Vilnius, 2004, 330–362). En algunos folletos solo se encontró algún que otro nombre de remedio, y en otros no se encontró ninguno; por tanto, aquí se presentan ejemplos de solo dieciséis folletos.

3 Durante la recopilación del material también se encontraron una docena larga de nombres de métodos de tratamiento, por lo que se analizan en este artículo junto con los nombres de los remedios.

67

I. Grupos semánticos de los nombres de remedios

El grupo semántico más numeroso está formado por los nombres de medicamentos. Según la forma de administración, pueden dividirse en dos subgrupos:

1. Nombres de medicamentos de uso interno, por ejemplo: té Pp 52, té de manzanilla Kru 6, champán enfriado Ch 10, líquido de avena Pp 114, leche agria búlgara Rp 8, gotas de Hoffmann Ch 11, café negro Pm II 12, té caliente D 7, café Pp 52, cocaína Ch 10, agua muy fría Ll 116, lactobacilina Rp 8, pedacitos de hielo Ll 116, vino de manzana Ku 41, ácido láctico Ch 9, té de menta Ll 116–117, aceite de ricino Pm I 28, Tš 19, Pm II 25, Ll 62, leche agria Rp 3 (compárese leche agria Rp 3, y también leche fermentada Rp 5), semillas de lino Pm II 27, agua de soda Ll 68, té frío Pp 72, agua fría con limón Pm I 14, Pm II 13, agua fría con vino Pm I 22, Pm II 20, vino frío Pp 72, agua fría de Selters Ch 10, té de menta frío Ll 116–117, sopas frías de frutas Ku 41, champán Ch 11, té caliente con limón Ach 10 (compárese té caliente con limón Tš 11), té caliente con un poco de vino Ach 10 (compárese té caliente con un poco de vino Tš 11), tanino Ch 10, solución de tanino Ch 10, frutas Ku 41, agua con limón Pm II 12, agua de verano Tš 19, vino Pm I 21, Ku 32, Pp 79, Pm II 19, D 7, uvas Ku 42, hierbas para la tos Tš 13, entre otros.

2. Nombres de medicamentos de uso externo, por ejemplo: ungüento ocular (pomada) Kru 8, aceite contra las quemaduras solares Pp 53, aceite Pp 55, amoníaco Ku 38, aristolo Pp 54, sal de Bertolet D 4, bismuto Pp 54, mezcla de ácido bórico Ll 85, solución de ácido bórico Ll 149 (compárese solución de ácido bórico D 4), agua boricada Ll 93, vaselina boricada Kru 11, vodka con sal Tš 12, didelės Kru 11, agua clara Pp 27, aceite puro Pm I 32, Pm II 20, aceite puro Pm I 28, Pm II 26, agua pura caliente Pm I 22, Pm II 21, agua pura Pm I 20, Pp 25, Dž 19, Pm II 18, Ll 157, ictiol Pp 38, agua de cal Pp 53, alcanfor Ach 11, aceite alcanforado Pm I 27, Pm II 25, alcohol alcanforado Ll 85, cataplasma caliente de harina de patata Pm I 28, Pm II 26, yema de huevo Pm I 31, Pm II 28, almidón Ll 94 (compárese krachmolas Rč 15) / skrobylas (almidón) [xskrobylas véase skarbylas (rus. скорбило) «almidón» LKŽ XII 1981], levadura Tš 13, aceite de almendras Ll 104, aceite común Kru 11, Ll 98, aceite común frío Ll 158, solución salina común Pp 29, líquido antidiftérico Ll 131, rūgypvė Pp 75 (rūgypvė (híbr.) 1 «vinagre»

68

LKŽ XI 1978), skystimas virintų ąžuolo žievių Pm I 6, Pm II 5, spiritas Pm I 29, Pm II 27, L1 157 / spirtas L1 91 / spyrtas Dž 20, spiritas su kamparu L1 117, stipri degtinė Pm I 29, Pp 39, Pm II 27, sviestas Kru 9, šalta žemė Ku 38, šiltas miluotas vanduo L1 117, štinkspiratis Pp 39 (xštinkspiratas žr. štinkspiratis „amoniakas“ LKŽ XVI 1995), tyras vanduo su arielka Pm I 30, Pm II 27, tirpalas iš amonijako Ku 38, tirpalas iš salicinės rūgšties D 4, vazelinas Kru 9, zinko mostelė L1 94 ir kt.

A este grupo pertenecerían también algunas denominaciones de formas farmacéuticas, por ejemplo: gotas Pp 110, Kru 3, polvos Pp 110, ungüento Kru 3, gránulos Pp 110.

La palabra vaistai Kd I 32, Tš 23, Pp 26, Ab 26, Kd II 42, L1 27 se emplea en los cuadernillos con varios significados. En su acepción terminológica —«sustancias medicinales preparadas especialmente y aptas para su uso, que ayudan a prevenir enfermedades y a tratarlas» (ME II 1993)— vaistai se usa relativamente poco, ya que tampoco se escribe mucho sobre, en palabras del propio A. Vileišis, «medicinas de las farmacias» Ng 63 o «medicinas verdaderas» Pp 54. Mucho más a menudo vaistas se emplea en su segunda acepción, práctica: «cualquier recurso, medio»: Nu blusu vaistai – ajerai Skaudvilė. Jis žino vaistą nuo pelių, nuo žiurkių Veiveriai. Ka pailsęs gauni pasilsėt, tai nėra geresnių vaistų Pilviškiai. Linksmumas – vaistas nuo ligų ir bėdų Daukšiai (LKŽ XVII 1996). Así pues, en los cuadernillos mencionados se denomina vaistais tanto a determinados métodos terapéuticos como a los recursos de uso cotidiano, los alimentos y las bebidas, entre otros. El autor ha llamado a tales vaistus naminiais arba žmonių vaistais Pp 54, por ejemplo: Por eso no cabe duda de que las frutas son un buen remedio natural Ku 43, <...> a los débiles, después del baño o durante este, se les dan remedios reconstituyentes (vino, té, etc.) Pp 113, Para los golpes leves (moratones), lo mejor es usar los siguientes remedios: aplicar paños húmedos y fríos (compresas) y presionar con objetos fríos, pues el frío y la presión reducen el flujo de sangre Pp 21.

Es interesante observar que, en uno de los cuadernillos, vaistai se denomina ocasionalmente también ištekliais, por ejemplo: Por eso, los mejores remedios contra el enfriamiento y la sudoración de los pies son el ejercicio enérgico, lavarlos con agua fría y la mayor limpieza posible; estos r e c u r s o s (r e m e d i o s) deben mantenerse sin falta, <...> Ku 91.

Cabe mencionar por separado el numeroso conjunto de denominaciones compuestas en las que uno de los elementos es la palabra vaistas, que suele emplearse en plural. Pueden distinguirse varios grupos, por ejemplo:

69

a) medicamentos según su forma: medicamentos líquidos Kru 4 (cf. medicamentos en forma líquida Pp 109), medicamentos en forma sólida Pp 109, medicamentos en gotas Pp 110, medicamentos en forma líquida Pp 109,

b) medicamentos según su finalidad: medicamentos contra el vómito Tš 13, medicamentos para estimular la producción de leche Pm I 27, Pm II 25, medicamentos para provocar el vómito Pm II 12, medicamento para destruir bacterias Ll 43,

c) medicamentos según su acción: medicamentos reconstituyentes Pp 113, medicamentos hemostáticos Pp 37,

d) medicamentos según su procedencia: medicamentos de los hechiceros oscuros Kru 15,

e) medicamentos según sus propiedades odoríferas: medicamentos de olor penetrante Pp 110.

El segundo grupo en orden de abundancia lo constituyen las denominaciones de materiales para vendajes, por ejemplo: esparadrapo inglés Pp 25, vendaje (tvarskas) Kru 10 [cf. vendaje (tvarslas) Pp 49 (bandažas 1. «vendaje, ceñidor» LKŽ I₂ 1968, tvarslas žr. tvarstis 1. «banda para vendar» LKŽ XVII 1996], venda Pp 29, cerata Ll 61 [cf. cirata Pp 112 (cerata «tela impermeable, engomada, encerada» LKŽ II₂ 1969)], trozo de lienzo Pp 112, retal de lienzo Kru 10, pañuelo de lienzo D 5, paño pequeño de lienzo Pm I 31 (cf. paño pequeño de lienzo Pm II 26, paño pequeño de lienzo Pm II 28), venda de lienzo Pp 36, trozo de algodón hidrófilo Ll 104, algodón hidrófilo (de farmacia) Kru 4 (cf. algodón hidrófilo de farmacia Kru 9), trozo de algodón hidrófilo Kru 4, yeso Pp 43, algodón hidrófilo puro Pm I 32, Pm II 29, venda de goma elástica Pp 36, cinturón de goma elástica Pp 36, kitaika Kru 11 [xkitaika (ruso, китайка) «nankinas (un tejido de algodón de este tipo)» LKŽ V 1959], hule D 5, esparadrapo adhesivo Kru 12, trozos de tela suave Pp 45, multinas D 5, muselina Kru 4, Ll 92, Pp 26, trozo de muselina Kru 10, pañuelo Pp 36, pañuelo pequeño Pp 38, algodón corriente D 5, hule fino Kru 11, toalla Ach 10, Tš 11, material estéril para vendajes Pp 54, chal grueso de lana Tš 11, Ach 10, trozo de lienzo limpio Pp 53, hilo de lino limpio Pm II 19, tafetán Kru 11 (tafta «tejido firme y brillante de seda o fibra química, para vestidos y blusas» LKŽ XV 1991), pañuelo triangular Pp 29, algodón Pm I 27, Pp 26, Pm II 25, Kru 10, Ll 62, etc.

A este grupo se suman las denominaciones de vendajes terapéuticos, por ejemplo: vendaje húmedo Kru 10, compresa húmeda Kru 11, compresa húmeda caliente Kru 11, compresas calientes Ch 9, Kru 3, Ll 149, paños calientes y húmedos Pm I 23, Pm II 21, compresas de ácido bórico Ll 92, compresas de hielo Kru 5,

70

vendaje ligero de advertencia Kru 11, cenizas calientes en saquitos Tš 11, Ach 10, vendaje húmedo sencillo Kru 11, bolsa de avena escaldada L1 116, vendaje seco Kru 10, compresas frías Pm I 8, Pp 48, Pm II 8, Ku 32, Kru 5, L1 149, compresas húmedas calientes L1 61, compresas calientes Kru 11, compresas frías Tš 11, Ach 10, Kru 6, L1 116, bolsa de cenizas tibias L1 116, muselina húmeda Kru 11, paños húmedos fríos (compresas) Pp 21, compresas calefactoras D 5, saquitos de hierbas Kru 6 y otros.

Un tercer grupo considerable lo constituyen los nombres de los medios de primeros auxilios, por ejemplo: tenazas para carbón Pp 44, astillas de madera resinosa Pp 44, arnés de silla de montar Pp 44, objetos de hojalata Pp 44 (x blėtinis «de hojalata» LKŽ I₂ 1968), cebolla Pp 72, correas Pp 44, alambres Pp 44 [xdratva, véase dratas (dialecto alemán, drôt) 1. «alambre» LKŽ II₂ 1969], sal Pp 67, punzones Pp 44, tirantes de goma Pp 35, palo largo Pp 61, palanganas calientes Pp 113, almohadillas calientes de arena Pp 113, almohadillas calientes de hierbas Pp 113, ladrillos calientes Pp 113, camillas Pp 46, keščios Pp 80 [keščios 1. véase kestės 1. «dos varas (a veces unidas) para transportar heno, paja, etc.; camilla» LKŽ V 1959], keščios sobre ruedas Pp 81, keščios hechas de uniforme Pp 86 [xmandiera (ruso мундир) 1. «prenda de uniforme militar» LKŽ VII 1966], keščios hechas de abrigos de lana Pp 86, correas con presillas Pp 44, palos Pp 44, escalera (escalón) Pp 61 (cf. escaleras Pp 73), vainas (fundas) Pp 44 (xmakšna 2. «vaina, estuche» LKŽ VII 1996; 1 makštis 1. «manguito, funda, estuche» LKŽ VII 1966), fibras de madera Pp 26, corteza de árbol Pp 44, estopa Pp 45, tirantes Pp 46, astillas finas de madera resinosa Pp 42, musgo Pp 45, ramitas secas Pp 44, tamices Pp 44, pañuelo pequeño Pp 67, nieve Pp 72, manteles Pp 46, cepillo grueso Pp 75 [xberštas (alemán Bürste) «cepillo; cepillo para zapatos» LKŽ I₂ 1968], papel grueso Pp 44, mantas calentadas Pp 113, baño frío de hielo Pp 72, sopa fría Pp 72, objetos fríos Pp 21, mantas frías Pp 72, trapos calientes Pp 72 (lupata 1. «trapo, harapo» LKŽ VII 1966), lanzaderas Pp 44, cuchara Pp 44, keščios de paja Pp 87, heno Pp 45, keščios hechas de chaquetas Pp 86, tabaco para aspirar Pp 67, cuchillo calentado al rojo Pp 38, aguja calentada al rojo Pp 38, lana Pp 46, entre otros. Con estos nombres se designan los medios que, en caso de accidente, pueden emplearse para prestar la asistencia necesaria. Todos los nombres de este grupo se han recopilado del librito traducido Primeros auxilios en caso de accidentes, en el que se explica ampliamente cómo prestar primeros auxilios y qué medios utilizar en caso de heridas, fracturas óseas, quemaduras, congelación, asfixia, etc.

71

Al cuarto grupo pertenecen los nombres de las sustancias desinfectantes, o que destruyen bacterias, por ejemplo: alquitrán de abedul L1 44, ácido bórico Pp 26 (cf. ácido bórico L1 61), mezcla de cloruro de cal L1 107, lejía de alquitrán L1 128, turba L1 84, formol L1 76, yodoformo Pp 26, cal (vapna) L1 43 [2 x vapna (pol. wapno) 1. «cal» LKŽ XVIII 1997], leche de cal Pp 74, L1 29, solución de ácido fénico Dž 17 (cf. solución fenicada Pp 116), agua fenicada Pm II 19, L1 42 (cf. agua de ácido fénico L1 107), mezcla de ácido fénico L1 107, solución de ácido fénico L1 49 (cf. solución de ácido fénico Ach 13), ácido fénico Pp 26, Dž 13, lejía caliente Ach 16, L1 45, agua caliente con jabón L1 29, creolina Pp 26, solución de creolina Pp 27, lisol Pp 26, agua marina Dž 4, alquitrán de madera L1 43, cenizas de madera L1 44, cal viva L1 107, cenizas L1 107, alquitrán de pino L1 44, lejía de pino L1 44, ácido salicílico Pp 26 (cf. ácido salicílico L1 94), sosa Pp 55, Dž 13, L1 42, lejía fuerte L1 30, lejía fuerte y caliente L1 122, sublimado Tš 37, Dž 13, Pp 26, L1 42, mezcla de sublimado L1 42, solución de sublimado Pp 29, Ach 16, D 6, mezcla de lejía de alquitrán L1 29, agua tibia con jabón L1 49, timol Pp 26, solución de jabón cresólico L1 76, vapor de agua Pp 26, jabón verde L1 48, disolución de jabón verde L1 49, tierra L1 84, entre otros.

Los nombres pertenecientes a este quinto grupo designan la técnica médica. Se trata de diversos instrumentos, herramientas, aparatos y otros utensilios empleados con fines médicos, por ejemplo: bolsas de goma para los ojos Kru 6, botellas con agua caliente L1 117, jeringuilla médica L1 143, cerilla Kru 9, escupidera de Dettweiler Dž 13, alfiler para el cabello con puntas romas Kru 9, bolsita de goma (ampollita) Kru 4, jeringuilla de goma (pera de goma) L1 98, tubito de goma Kru 5, bolsas de goma Pp 111, irrigadores Pp 113, irrigador (de Esmarch) con tubo de goma Ch 10, escupidera de bolsillo Dž 12, bomba de enema Pp 115, pinzas vasculares (torniquetes) Pp 33, escupidera de Liebe Dž 13 (escupidera, véase spjaudyklė 1. «recipiente en el que se escupe» LKŽ XIII 1984), termómetros de máxima Pp 107, vejiga de cerdo impermeable Pp 111, vejiga de cerdo sencilla L1 84, cuchillito para inocular Rč 14 (įčiep yti 2. «inocular» LKŽ II 1969), pincel Kru 9 [xpenzelis véase pendzelis (pol. pędzel) «pincel» LKŽ IX 1973], escupidera de Prodohl Dž 13, orinales Pp 105, orinales para la orina Pp 105, escupidera Dž 11, escupidera de aluminio Dž 14, escupideras de chapa de hierro Dž 12, escupidera con pie alto Dž

72

12, escupideras Dž 13, varilla de vidrio Kru 8 (cf. varilla de vidrio Rp 19), botella de vidrio Kru 5, ladrillos calientes Ll 117, jeringuilla de resina D 5, jeringuilla (čirkšmyžaitė, šmirkšmyžutė) con extremo óseo Pp 15 (čirkšmyža 1. «jeringa, pulverizador» LKŽ II₂ 1969; šmirkšmyža véase šmiršklys 1. véase šmiršktynė 1. «dispositivo para inyectar o pulverizar líquidos, jeringuilla, jeringa, pulverizador» LKŽ XV 1991), jeringuilla D 3 (cf. švirkštėlas Tš 11), termómetro Celsius Pp 107, plumita de ganso Ku 36, etc.

El grupo más pequeño lo constituyen las denominaciones de procedimientos terapéuticos, por ejemplo: lavados oculares Kru 14, baño ocular Kru 5, insuflación de la garganta D 5, inhalación de humo Ch 11, instilación de gotas Kru 14, lavado con agua fría Ku 91, aplicación de sanguijuelas Kru 12, semibaños Pm I 6 (cf. pusvanos Pm II 5), baño frío Pp 113, baño caliente Ku 89 (cf. šil ta vania Pm I 23, šilta vana Pm II 21), instilación de líquido Kru 14, fricción Pm II 28, bañera pequeña Pm I 31, Pm II 28, lavados intestinales Ch 10, masaje (ejercicio) de los párpados Kru 9, baño (tynė) de agua caliente Ach 11 [²tynė (alemán dialectal tīn, tīne) 1. «recipiente alargado para bañarse, lavarse o para otros usos; bañera, bañera pequeña», 2. «baño en ese recipiente» LKŽ XVI 1995], baños Pp 113, Ach 14, Ku 45, Ch 11, Kru 5, Ll 98, etc.

Los métodos terapéuticos también están relacionados con los remedios. Sin embargo, solo se ha recopilado un pequeño conjunto de denominaciones de este tipo. Destacan las denominaciones de métodos de primeros auxilios, por ejemplo: envoltura con algodón Pp 54, espolvoreado con harina Pp 54, espolvoreado con soda (sal de Bulirich) Pp 54, compresión leve de la herida Pp 31, compresión fuerte Pp 31, untura con aceites Pp 54, untura con clara de huevo Pp 54, untura con tocino Pp 54, untura con pegamento líquido Pp 54, untura con manteca Pp 54, compresión de la herida Pp 30, etc. Varios nombres designan los métodos de desinfección, por ejemplo: calor Ll 41, ahumado Dž 4, calor seco Ll 41, ebullición en agua Ll 42, etc.

Un grupo aparte lo formarían las denominaciones con el componente recurrente tratamiento, por ejemplo: tratamiento con leche D 7, tratamiento con baños calientes D 7, tratamiento con uvas Ku 42, tratamiento sencillo con agua Ku 45, tratamiento sistemático con frutas Ku 42, etc.; y vacunación, por ejemplo: vacunación contra la difteria Ll 61, vacunación de Jenner Tš 39, etc.

73

II. Expresión y origen de las denominaciones de los remedios

1. Se han encontrado algo más de 100 denominaciones de remedios de una sola palabra. Más de la mitad son palabras lituanas, por ejemplo, colchas Pp 46, ramitas Pp 44. Una parte considerable de las denominaciones es de origen no lituano. No se incluyen entre ellas los préstamos antiguos (genuinos), que «se han adaptado completamente al sistema de nuestra lengua y se utilizan sin restricción alguna <…>. En la terminología ya no son préstamos, sino palabras de la lengua común convertidas en términos» (Gaivenis 2002: 58). Por tanto, se consideran de origen no lituano solo los internacionalismos, por ejemplo, compresas Pp 110, Kru 3, Ll 104, y los extranjerismos, o barbarismos, por ejemplo, uksusas Pp 73.

Ocasionalmente, una misma cosa aparece denominada con dos palabras lituanas, por ejemplo, aprišimai o raiščiai Kru 10. En este caso, aprišimai no tiene un significado puramente de acción (DLKG 1996: 94), sino que designa una cosa concreta. Cabe señalar que los nombres de subtipos también se forman con la palabra aprišimai, y no con raiščiai, por ejemplo, spaudžiantis aprišimas Kru 11. Cabe mencionar el caso en que para designar la misma cosa se emplean incluso dos extranjerismos, por ejemplo, patelnė (skaurada) Pp 44 [xpatelnia (pol. patelnia, bielorruso патэльня) «sartén» LKŽ IX 1973; xskaurada (pol. skowroda, ruso сковорода) también «sartén» LKŽ XII 1981]. De ello puede deducirse que ambas palabras se usaban ampliamente en la lengua de aquella época, pues aún no existía una creación léxica lituana. Según los datos del Diccionario Académico de la Lengua Lituana, la palabra keptuvė, con su primer significado —«recipiente metálico plano para freír crepes, carne, etc.»—, solo está documentada en 1934 en el periódico de lengua estándar Gimtoji kalba (LKŽ V 1959). Aunque también se observa el fenómeno contrario, cuando una palabra propia, lituana, desplaza de uso a un extranjerismo. Por ejemplo, arielka Pm I 21, Pm II 11 se encuentra solo en un folleto, mientras que su equivalente lituano degtinė Pm I 22, Pp 79, Pm II 20, Ku 32, D 7 se usa mucho más a menudo. Por cierto, K. Sirvydas denominó arielka con la palabra degtine. Es una creación léxica suya (Balčikonis 1978: 163). Algunas denominaciones lituanas tienen sinónimos de origen no lituano, por ejemplo, skėtis (parasolis) Pp 74 [cf. x parasonas (bielorruso парасон) «paraguas» LKŽ IX 1973], o las denominaciones de origen no lituano aparecen junto a sus equivalentes lituanos, por ejemplo, detritas (skiepai) Ll 91 (detritas 2. «costra de una lesión de viruela para inmunización» MTŽ). Aparecen algunos nombres con variantes, por ejemplo, kalkės Ll 107 / kalkiai Pp 73. Los nombres híbridos o mixtos son poco característicos de los textos hablados

74

y solo se han encontrado unos pocos, por ejemplo, čiepijimas Rč 10 / čiepijimas Tš 15 (cf. skiepijimas L1 90).

Los equivalentes latinos son habituales e importantes en la literatura médica. En los folletos de A. Vileišis son muy raros, lo cual es comprensible, pues la mayoría de las denominaciones son palabras o combinaciones de palabras de la lengua común que solo adquieren significado terminológico en contexto; además, en los folletos se procuró presentar de forma sencilla los conocimientos de la ciencia médica. Así, el único equivalente latino que aparece se da junto a una denominación de una sola palabra de uno de los grupos semánticos —el de los medicamentos—, «kalomelis» (lat. Calomelanos) Ch 9. El nombre latino kollodium Pp 25 aparece escrito en el texto en su forma original, probablemente porque no se encontró una forma lituana.

2. Las denominaciones compuestas de remedios constituyen la mayor parte del conjunto analizado (hay algo más de 300).

Por su frecuencia destacan las denominaciones de dos palabras (más de 200). En cuanto a la expresión del componente especificativo, las construcciones con modificador concordante y no concordante se distribuyen casi por igual.

Los modificadores concordantes se expresan con mayor frecuencia mediante adjetivos: adjetivos calificativos (constituyen algo más de la mitad), por ejemplo, medicamentos auténticos Pp 54, y adjetivos con el sufijo -inis, por ejemplo, kėsċios de paja Pp 87. Algunos modificadores concordantes se expresan mediante participios activos o pasivos, por ejemplo: lejía hirviendo Ach 16, chales calentados Pp 71. Las formas pronominales (de adjetivos o participios) no son frecuentes, por ejemplo: compresas húmedas Pp 112, sábana refrigerante Pp 112. Algunas denominaciones se usan tanto en la forma simple como en la pronominal, por ejemplo, respiración artificial Pp 31 y la respiración artificial Pp 67.

Los modificadores no concordantes se expresan principalmente mediante el genitivo singular o plural, por ejemplo: cuchara de estufa Pp 44, hilos telegráficos Pp 45. En algunas denominaciones, el modificador no concordante es un apellido, ya sea plenamente lituanizado, por ejemplo, vendaje de Bardėleben Pp 54, o conservado en su forma original con una terminación lituana añadida después de un apóstrofo, por ejemplo, vacunación de Pasteur Tš 29. También aparecen modificadores no concordantes expresados en otros casos (principalmente instrumental), por ejemplo, untura con mantequilla Pp 54. Los modificadores no concordantes de varias denominaciones se expresan mediante casos precedidos de preposición (las combinaciones más frecuentes llevan las preposiciones «de» y «con»), por ejemplo: kėsċios de una sábana Pp 86, bolsitas con hielo L1 75.

En ocasiones se utilizan sinónimos para los componentes principales. Por lo general, son palabras lituanas, por ejemplo, sábanas secas (colchas) Pp

75

71, sin embargo, se han encontrado casos en los que una pareja de sinónimos está formada por una palabra lituana y otra de origen no lituano, por ejemplo, akių operacijos (piovimai) Kru 18. A veces también tienen sinónimos los modificadores. En estos casos compiten el adjetivo con el sufijo -inis y el genitivo del sustantivo, por ejemplo, gumilastikinis diržas Pp 37 / gumilastikos diržas Pp 35. Algunos nombres presentan variantes en el núcleo, por ejemplo, karbolinė rūgštis L1 42 / karbolinė rūgštis Pp 39 (compárese también karbolinė rūgštė D 6, Tš 37). A veces varían ambos elementos, el principal y el modificador, por ejemplo, vaškinis popieris D 5 / vaškinis popierius L1 92, vaškuotas poperis Kru 11 / vaškuotas popieris L1 62 (compárese también vaškuota popiera Pp 112).

Desde una perspectiva cronológica, en los cuadernillos de ediciones posteriores también aparecen términos menos adecuados; por ejemplo, en 1906, ryžiai (ryžių miltai) Pm I 31, Pm II 29), y en 1908, risai (risų pudra Rč 15).

Algunos nombres aparecen acompañados de equivalentes latinos, por ejemplo: borinė rūgštė (acidum boricum) Tš 19, opijo lašai (Tinctura opii) Ch 9. Por cierto, también se utiliza una variante lituanizada de este último: tinktūra opijo Ch 10.

Si se examina el origen de los elementos que forman los nombres de dos palabras, se observa que predominan los nombres cuyos dos elementos son palabras lituanas, por ejemplo: karšti akmenys Pp 105, ledo gabalėlis Pm I 22, Kru 6. Son menos numerosos los nombres formados por un elemento lituano y otro internacional, o por uno lituano y otro híbrido, por ejemplo: citrinos rūgštis Dž 4, guminis spenelis Pm I 29, Pm II 26.

Se han encontrado cerca de 80 nombres de tres palabras. En cuanto a la expresión de los modificadores, predominan los nombres cuyo núcleo lleva un modificador no concordante acompañado de otro concordante, por ejemplo, išsitrynimas šaltu vandeniu Ku 45, así como los nombres cuyos modificadores se expresan mediante casos precedidos de preposiciones, por ejemplo: buteliai su karštu vandeniu Pp 71, tirpalas iš karbolinės rūgšties D 4. Algo menos abundan los nombres con un modificador concordante y otro no concordante, por ejemplo, apsaugojantis raupų įčiepijimas Rč 3, y los nombres con dos modificadores concordantes, por ejemplo, kišeninė spiaudoma bankelė Dž 12.

Algunos núcleos tienen sinónimos, por ejemplo, buteliai (bonkos) su karštu vandeniu Pp 105, o variantes, por ejemplo, vania šilto vandens Pm I 8 / vana šilto vandens Pm II 7.

En cuanto al origen, predominan los nombres cuyos elementos son todos lituanos, por ejemplo, maišiukuose karšti pelenai Tš 11, Ach 10. Los demás nombres suelen estar formados por dos elementos lituanos y uno híbrido, por ejemplo, sterilizuota

76

perrišimui medega Pp 54, o bien por dos elementos lituanos y uno internacional, por ejemplo, gabalėlis gerosios vatos Ll 104.

Solo en un cuadernillo se ha encontrado un nombre latino de medicamento formado por tres elementos, Liquor alumini acetici Pm I 29, sin equivalente lituano.

Los nombres de cuatro y cinco palabras son muy poco frecuentes en los textos analizados; solo se han encontrado unos pocos, por ejemplo: įleidimas į organizmą druskos tirpalo Ch 11, išvirkštimas po oda šilto druskos tirpalo Pp 54. Entre los nombres de cinco palabras se ha incluido un par que contiene un número y un símbolo, considerados estos últimos elementos independientes, por ejemplo: 2% miešimas borinės rūgšties Ll 103, nenuvalyta 5% karbolinė rūgštis Pp 116. Entre los nombres de cuatro palabras aparecen elementos con variantes, por ejemplo, vanios gryno drungno vandens Pm I 5 / vanos gryno drungno vandens Pm II 5.

III. Conclusiones

1. Los folletos de divulgación médica de A. Vileišis (1895–1915) constituyen una fuente importante para conocer la historia de la terminología médica lituana.

2. Los nombres de los tratamientos utilizados en los folletos se clasifican en seis grupos semánticos: nombres de medicamentos internos y externos, materiales de vendaje y apósitos terapéuticos, medios de primeros auxilios, sustancias desinfectantes o bactericidas, equipos médicos y procedimientos terapéuticos.

3. Más de la mitad de los nombres de los tratamientos son compuestos, por lo general de dos palabras, aunque también hay bastantes de tres, cuyos componentes especificativos se caracterizan por una gran variedad de expresión.

4. Entre los nombres de los tratamientos recopilados predomina el léxico lituano. También hay numerosos términos de origen no lituano, que representan una proporción considerable de los nombres de una sola palabra; los nombres compuestos suelen formarse con componentes lituanos, internacionales e híbridos. Destacan los extranjerismos. En algunos casos aislados se sustituyen por equivalentes lituanos, pero a veces el autor escribe entre paréntesis el extranjerismo junto a la palabra lituana, aparentemente en un intento de adaptarse al vocabulario empleado por el destinatario. La abundancia de léxico prestado pudo deberse también a la lengua, el estilo y la terminología de las obras de autores no lituanos, pues de los dieciséis folletos analizados solo seis fueron escritos por el propio A. Vileišis; los demás se tradujeron o se prepararon a partir de obras de autores polacos, rusos y alemanes.

77

5. Una característica destacada de los nombres analizados es la sinonimia y la variación, fenómenos inevitables en la etapa de formación de la terminología de cualquier campo. Lo más frecuente es el uso sinonímico de dos palabras lituanas o de una palabra lituana y otra de origen no lituano. Se han encontrado variantes fonéticas u ortográficas, morfológicas y sintácticas de los nombres (alguna variante podría deberse a un error de imprenta).

FUENTES ANALIZADAS

Ab – Sobre la enfermedad maldita o sífilis (franceses), Tilsit, 1904.

Ach – Sobre el cólera y cómo protegerse de él, Vilna, 1905.

Ch – El cólera y la lucha contra él, Vilna, 1907.

D – Difteria, Vilna, 1907.

Dž – Knopf S. A. Džiova ir kova su ja, Tilžė, 1903.

Kd I – Qué hacer para estar sanos y vivir mucho tiempo, Tilsit, 1895.

Kd II – Qué hacer para estar sanos y vivir mucho tiempo, Vilna, 1905.

Kru – Cómo cuidar los ojos sanos y enfermos, Sejny, 1910.

Ku – Cómo cuidarse en primavera, verano, otoño e invierno, Vilna, 1906.

Ll – Enfermedades contagiosas y cómo protegerse de ellas? Kaunas, 1915.

Pm I – Consejos para las mujeres que desean estar sanas, Tilžė, 1899.

Pm II – Consejos para las mujeres que desean estar sanas, Vilnius, 1906.

Pp – Esmarch F. Pirmoji pagalba nelaiminguose atsitikimuose, Tilžė, 1903.

Rč – Oks B. Raupų čiepijimas: (Šneka su jauna motina), Vilnius, 1908.

Rp – Tarchanov I. La leche agria del profesor Méchnikov: un instrumento para preservar la salud del pueblo, Vilnius, 1907.

Tš – Breve charla sobre las enfermedades contagiosas y cómo protegerse de ellas, Tilžė, 1901.

FUENTES AUXILIARES

LKŽ I, 1968 – Diccionario de la lengua lituana 1, Vilnius.

LKŽ II 1969 – Diccionario de la lengua lituana 2, Vilnius.

LKŽ IV 1957 – Diccionario de la lengua lituana 4, Vilnius.

LKŽ V 1959 – Diccionario de la lengua lituana 5, Vilnius.

LKŽ VII 1966 – Diccionario de la lengua lituana 7, Vilnius.

LKŽ IX 1973 – Diccionario de la lengua lituana 9, Vilnius.

LKŽ X 1976 – Diccionario de la lengua lituana 10, Vilnius.

LKŽ XI 1978 – Diccionario de la lengua lituana 11, Vilnius.

LKŽ XII 1981 – Diccionario de la lengua lituana 12, Vilnius.

LKŽ XIII 1984 – Diccionario de la lengua lituana 13, Vilnius.

LKŽ XV 1991 – Diccionario de la lengua lituana 15, Vilnius.

78

LKŽ XVI 1995 – Diccionario de la lengua lituana 16, Vilnius.

LKŽ XVII 1996 – Diccionario de la lengua lituana 17, Vilnius.

LKŽ XVIII 1997 – Diccionario de la lengua lituana 18, Vilnius.

ME II 1993 – Enciclopedia de medicina 2, Vilnius.

MTŽ – Diccionario de términos médicos, Vilnius, 1980.

Ng – Vileišis A. Médico doméstico: Breve descripción de las peores enfermedades y de los peores remedios para combatirlas: / Parte 1. Sobre las enfermedades de las personas y su tratamiento. Seinai, 1908.

LITERATŪRA

Balčikonis J. 1978: Rinktiniai raštai, Vilnius.

DLKG 1996: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius.

Gaivenis K. 2002: Lietuvių terminologija: teorijos ir tvarkybos metmenys, Vilnius.

Kučys A. 1993: Vileišiai: Trijų brolių darbai tėvui, Chicago.

THE NAMES OF TREATMENT MEANS IN MEDICAL BOOKS OF THE DOCTOR ANTANAS VILEIŠIS

Summary

This article analyses the names of treatment means (over 400) collected from sixteen books of popular medicine by doctor Antanas Vileišis (1856–1919) according to their meaning, expression and origin.

In respect of meaning these names differ. Six notional groups were identified – names of medications for internal and external use, bandaging means and medical dressings, first aid means, disinfecting or anti-bacterial means, medical implements and manipulation treatment.

In respect of expression the majority of names of treatment means are complex terms, mainly two-word terms (200), also there are quite few three-word terms (nearly 80). A variety of means of expression is characteristic to specific elements of those terms.

In respect of origin Lithuanian words prevail, though there are quite a lot of words of foreign origin – international words and barbarisms. In some cases barbarisms were substituted with Lithuanian equivalents, though sometimes the author gives a barbarism next to Lithuanian word – presumably trying to adjust his language to the lexicon used by target readers. The abundance of borrowed words possibly has been influenced by the language, style and terminology of foreign authors, because most of doctor Vileišis books were translations of works of Russian, Polish or German authors or were prepared using such works.

The names of treatment means have synonyms and variants. Most frequently two Lithuanian words or a Lithuanian word and non-Lithuanian word are used synonymously.

79

Popular medical books by doctor Antanas Vileišis are the important source for the history of Lithuanian medical terminology.

Palmira ZEMLEVIČIŪTĖ

Lietuvių kalbos institutas

P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius

E. paštas [email protected]

Gauta 2005-11-18

80

Document details