LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI, V

LIETUVOS TSR MOKSLŲ AKADEMIJA

ENCURTAMENTO DAS VOGAIS LONGAS PRÉ-TÔNICAS E DOS DITONGOS ie, uo NO DIALETO DOUNININKAI DA SAMOGÍCIA

B. ROKAITĖ

1. Regras gerais de encurtamento

§ 1. a) Na área dos dounininkai da Samogícia, cujos limites alcançam, a oeste, Paluknė e Kalnalis, ao sul, Lieplaukė, Lauko Soda e Tryškiai, e, a leste, Klykoliai, observa-se uma duração variável das vogais a, e (<an, en), i, u e dos ditongos ie, uo (<ė, ā). Nos outros dialetos samogícios, essas vogais e esses ditongos são sempre longos, enquanto os dounininkai da área mencionada só os têm longos quando são acentuados com acento principal — antigo (sempre) — ou com acento retraído (na penúltima sílaba, se a terminação for breve). Na maioria das vezes, também são longos nas sílabas pós-tônicas.

b) As vogais longas pré-tônicas e os ditongos ie, uo são encurtados. Distinguem-se dois casos de encurtamento:

1) quando essas vogais e esses ditongos não são acentuados;

2) quando têm acento retraído.

No segundo caso, o encurtamento não ocorre sempre. O encurtamento é determinado pelo número de sílabas e pelo comprimento da terminação. As vogais longas e os ditongos ie, uo sempre se encurtam quando se encontram na terceira sílaba a contar do fim da palavra ou em uma sílaba anterior, por exemplo: lidėka ~ lydėka, krū.mālų ~ krūmalių, pėdelės ~ pėdeliūs (Lc). Quando estão na penúltima sílaba da palavra e recebem acento retraído, a, e (<an, en), i, u e ie, uo (<ė, ā) só se encurtam se a terminação for longa, por exemplo: būris ~ būrųs, žvirinū ~ žvyrynų, žolė ~ žolė, mas: būrūs ~ būriūs, žuolės ~ žolės (Lc).

As vogais longas pré-tônicas e os ditongos ie, uo ficam encurtados quando o acento é retraído a partir de uma terminação breve, por exemplo: pirāks ~ pyrāgas, plėšėks ~ plėšīkas, krēšlōks ~ krēšliūkas (Mžč).

c) Às vezes, também se encurtam as vogais e os ditongos ie, uo das sílabas mediais pós-tônicas, se a palavra tiver várias sílabas pós-tônicas longas, por exemplo: pājėmiau ~ pāmėmiau, bāidomuos ~ baidomos „baidomės“, vēlnuomuos ~ vilnomoms „vilnonėms“ (Trk), klāipėdio ~ Klaipėdoje, pāršodėnau ~ pārsodinau, prūosāvōjont ~ prūsavojant, sāugōjau ~ sāugojau (Mžč), išmėčėjau ~ išmėčiojau (Gd), nepāvgėm ~ nepā-vogėm (Pvr). Com muito maior frequência, as vogais longas e os ditongos ie, uo (<ė, ā) permanecem sem encurtamento nas sílabas pós-tônicas.

171

2. Encurtamento de vogais isoladas (e dos ditongos ie, uo)

a) i˙, u˙

§ 2. Antes da sílaba tônica, i˙, u˙ sofrem dois tipos de encurtamento: até semilongos e até curtos. As formas i, u são mais frequentes na parte central da área mencionada — Židikai, Leckava, Laižuva, Mižaičiai, Gadūnavas, Nevarėnai, Pavirvytė (perto de Tryškiai), Eigirdžiai, Lauko Soda, por exemplo:

a) Átonos: lidėku ~ lydėku, murė. nė ~ mūrinė (Žd), linio ~ lynoja, rudīnu ~ rūdynų, rupėjė ~ rūpėjo (Žb), pušinėlė ~ pušynėliai, rikštėlė ~ rykštėlė, savvinioje ~ savyniojo, druktešnis ~ druktešnis, sunėlis ~ sūnelis (ao lado de: ku.zavėlis ~ kūzavėlis «tal colmeia», palu.kiek ~ palūkėk, Lc), patilėtė ~ patylėti, ritėli ~ rytelį, žydėtė ~ žydėti, krumė.lis ~ krumėlis (Lž), grįžau ~ grįžčiau, rilūo ~ ryliuoja «canta», rukščiausis ~ rūkščiausis (Mžč), nusigivėna ~ nusigyveno, musėjė ~ mūstėjai «os nossos», (Pvr.), virešnijoji ~ vyresnioji, kūlės ~ kūlėjas (Eig), pilūtis ~ pyluntis, pjūklėlis ~ pjūklėlis (Gd), skilėlė ~ skylėlė, lupėlė ~ lūpėlė (Lks).

b) i˙, u˙ acentuados com acento retraído também se encontram encurtados até curtos e são pronunciados com acento breve quando a sílaba final é longa e o acento retraído recai sobre a penúltima sílaba. Além disso, encurtam-se até curtos sempre que o acento retraído recai numa sílaba mais afastada do fim, por exemplo: tilūoms ~ tylomis, būris || bū.ris ~ būrys, grūdā ~ grūdai (Lc), grinūos ~ grynōs, rūšū ~ rūšių (Lž), givātės ~ gyvatės, kilė ~ kyliai, ritūo ~ rytōj, rišis ~ ryšys, skilė ~ skylė, drūktā ~ drūktai, rūšė ~ rūšiai, trūktėnā ~ trūktinai (Mžč), kūlie ~ kūlė, sūnaūs ~ sūnais (Gd), givūos ~ gyvōs, piplis ~ pyplūs «certo tipo de peixe, vijūnas» (Lks).

§ 3. a) A brevidade de i, u (< i˙, u˙) acentuados com acento retraído permite supor que os i˙, u˙ anteriores à sílaba tônica talvez se tenham encurtado antes de receber o acento principal e assim permanecido curtos (cf. também e, o < ie, uo < ē, ō em circunstâncias idênticas). Isso também seria indicado pelos exemplos com i, u curtos (< i˙, u˙) e e, o (< ie, uo), quando o acento é retraído de uma desinência secundária curta (cf. pirāks ~ pyrāgas, plėšėks ~ plėškas). O encurtamento das vogais longas terá ocorrido simultaneamente; isto é, em ambos os casos, o acento retraído terá encontrado as vogais longas (e os ditongos ie, uo) já encurtados, pois, como se sabe¹, a retração do acento de uma desinência secundária curta coincide com a retração do acento de uma desinência longa para uma sílaba longa.

b) i˙, u˙ < i˙, u˙ são mais frequentes nas partes ocidental e oriental da área (Paluknė, Ylakiai, Kalnalis, Klykoliai), embora não seja possível estabelecer uma divisão muito precisa entre i, u curtos e semilongos < i˙, u˙ (anteriores à sílaba tônica), pois muitas vezes se confundem (por exemplo, em Tirkšliai dizem-se i˙, u˙, mas e, o < ie, uo).

b) ie, uo ~ ē, o

§ 4. Em Lk., os žemaičiai pronunciam ē, o como ie, uo. A área dounininkai mencionada encurta esses ie, uo nas mesmas circunstâncias que i˙, u˙. A parte central da área — Židikai, Leckava, Laižuva, Tirkšliai, Mižaičiai, Gadūnavas, Pavirvytė, Nevarėnai, Želvaičiai (distrito de Telšiai), Eigirdžiai, Lauko Soda — é onde mais se encurtam ie, uo anteriores à sílaba tônica (< ē, ō), tal como i˙, u˙. Aqui ie, uo se monoptongam e são pronunciados e, o, por exemplo:

¹ Ver V. Grinaveckis, Šiaurės vakarų dūnininkų tarmių kirtis, «Lietuvių kalbotyros klausimai», vol. 1, Vilnius, 1957 p. 114.

172

a) Átonos: melẽnė ~ melẽnė „mirtilo, Vaccinium Myrtillus“, protìpkas ~ protìngas (Žd), sėklẽlės ~ sėklẽlės, romẽlė ~ romẽliai „molduras“, skõlìks ~ skõlingas (Žb), rẽtėlìs ~ rẽtėlis, nedrovẽkės ~ nedrovẽkis, pocìenė ~ Pocienė (Lc), krẽslėlė ~ krẽslėlio, perẽmuos ~ perẽmos „herança“, porẽlis ~ porẽlis „casal“ (Lž), lėlãčių ~ Lėlaičių (aldeia), lẽtenė ~ Lẽteniai (aldeia), džovẽn ~ džiovina (Trk.), mėgìšo ~ mėginšiu, notìena ~ Notėnai (aldeia, Mž), vėžãutė ~ vėžáuti, motìnėlė ~ motynẽlė (Gd), nemokėjãu ~ nemokėjau, vokiẽjės ~ Vokytijos (Pvr), tẽvinė ~ tẽvynė, lɔvėlė ~ lovẽlė (Eig), sėdiete ~ sėdėti, klɔję.ma ~ klɔjimą (Lks).

b) Tônicas com acento retraído: vėžìs || vẽžis ~ vẽžys, kɔkẽi || kʷɔkẽi ~ kokiẽ (Žd), tẽvų ~ tẽvų, blɔgã ~ blogai, špɔkã ~ špokai (Žb), sėklẽlės ~ sėklẽlės, vėdarã ~ vėdarai, vɔbɔlã ~ obulai (Lc), bėglù ~ bėglių, krɔklys ~ kroklys „gritador“ (Lž), besėdùnti ~ besėdanti, pėdùos ~ pėdõs, pãlovie ~ palovėje (Trk), klẽbis ~ klėbỹs, vẽlã ~ vẽlai, žɔplis ~ žioplys, žmõgaũs ~ žmogaus (Mžč), melẽnės ~ melẽnės, vɔvẽrė ~ voverė (Eig), grẽblis ~ grėblỹs, trɔbùo ~ troboje (Lks).

§ 5. a) ę, ǫ < ie, uo (< ē, ā), quando tônicos com acento retraído, são breves, e a brevidade de ę, ǫ indica que eles devem ter recebido o acento principal já depois de encurtados. Se ie, uo, ainda não encurtados, tivessem recebido o acento principal (retraído), não poderiam ter também sido encurtados, assim como os tônicos com acento principal antigo.

b) Ao lado de ę, ǫ < ie, uo, há formas pronunciadas com i, u (ę, ǫ) quase inaudíveis, como: vėžìs || vẽžis ~ vẽžys (Žd), raudùonɔji ~ raudonóji (Trk). Com maior frequência, ie, uo assim encurtados são tônicos com acento retraído. Esses ę, ǫ ocorrem nas margens oriental e ocidental da área (Viekšniai, Ylakiai, em parte Paluknė), embora nas próprias margens ocidental e oriental da área mencionada ie, uo pretônicos (< ē, ā) não estejam encurtados, e apenas em palavras isoladas tenham se monotongado e sejam pronunciados ę, ǫ, por exemplo: mɔtėjáuskis ~ Motiejáuskis (sobrenome), vesokẽšnių ~ visokẽšnių, drɔbėnė ~ drɔbiniai (Plk), dɔbẽlėina ~ dobilẽna (Kal, Ms), jerãtė ~ erãičiai, jɔniẽnė ~ Joniẽnė, vɔverìkštė ~ voverỹkštė „arco-íris“ (Klk).

Assim, o encurtamento, que se manifesta com maior intensidade no centro da área (cf. § 4), enfraquece em direção ao leste e ao oeste. Os ditongos ie, uo ao lado de ę, ǫ talvez indiquem que o encurtamento de ie, uo pretônicos ainda não terminou.

§ 6. O encurtamento de ie, uo < ē, ā (sėdiete ~ sėdėti, trobẽlė ~ trobẽlė) revela melhor o período do encurtamento das vogais. ę, ǫ breves só poderiam ter surgido de ē, ā já fechados. Portanto, o encurtamento das vogais pretônicas nos dialetos dounininkai deve ser posterior ao fechamento de ā, ē > uo, ie. Se as vogais pretônicas tivessem começado a encurtar antes do fechamento de ā, ē, então também ā, ē teriam se encurtado e se confundido com a, e breves, como em alguns dialetos aukštaitianos orientais.

§ 7. i, u e ie, uo pretônicos também se encurtaram em palavras emprestadas, por exemplo: sỹlės ~ sylõs, skùpautė ~ skùpauti „ser avarento“, trùbėlės ~ trùbėliais „com tubos“, bednìstė ~ biednỹstėje, čekáunės ~ ciekáunios „curiosas“, merùosem ~ mierùosiam „mediremos“, švẽžėš.nių ~ šviẽžesnių, bagõtiesnis ~ bagõtesnis, šmõtėli ~ šmõtėlė „pedacinho“.

c) ǫ, ę ~ a, e

§ 8. ǫ, ę < an, en também sofreram encurtamento em posição pretônica. Os ditongos ǫu, ęi < an, en na área mencionada (Mosėdis, Skuodas, Klykoliai) permitiriam supor que esses ditongos já existiam na época do encurtamento.

ǫ, ę < an, en pretônicos geralmente se tornaram totalmente breves; às vezes são semilongos, por exemplo:

173

a) Átonos: drąsę, snis || drusesnis ~ drąsesnis, grožėn ~ gražina, kosmėlė ~ kasnėlio, žūsitis ~ žąsytis, žąsinėlis ~ žąsnėlis, grėžė ~ grėžėi, tėvėšnės „laibesnės“, tesė ~ tesėi (ao lado (Trk): ku.snelis ~ kašnėlis, žo.šėlė ~ žąsėlė, ti.vībė ~ tėvībė „magreza“, ti.sīs ~ tesīs „que se estenda“).

b) Tônicos com acento retraído: drūšū ~ drašū, žūšū || žošū ~ žąsū, žošnėlis ~ žąsinėlius, žošėis ~ žąsies, tēvā ~ tēvai, tēvūms ~ tēvoms „com magreza“.

§ 9. A tendência mais forte de encurtamento das vogais longas pretônicas e dos ditongos ie, uo (< ē, ā) verifica-se, como vimos, aproximadamente no centro da área mencionada — Židikai, Leckava, Mažeikiai, Laižuva, Seda, Nevarėnai, Telšiai, Eigirdžiai, Lauko Soda. Trata-se de uma espécie de centro, a partir do qual o encurtamento diminui.

A área de encurtamento das vogais longas pretônicas coincide em grande parte com a área da assimilação vocálica regressiva; é possível que haja alguma relação entre o encurtamento e a assimilação vocálica.

Abreviaturas

Eig — Eigirdžiai, distrito de Telšiai. Gd — Gadūnavas, distrito de Telšiai. Kal — Kalnalis, distrito de Kretinga. Lž — Laižuva, distrito de Mažeikiai. Lks — Lauko Soda, distrito de Mažeikiai. Lc — Leckava, distrito de Mažeikiai. Mžč — Mižaičiai, distrito de Mažeikiai. Ms — Mosėdis, distrito de Skuodas. Plk — Paluknė, distrito de Skuodas. Trk — Tirkšliai, distrito de Mažeikiai. Žb — Žibininkai, distrito de Mažeikiai. Žd — Židikai, distrito de Mažeikiai.

Encurtamento das vogais longas pré-tônicas e dos ditongos ie, uo no dialeto dounininkai da Samogícia

Б. РОКАЙТЕ

Resumo

Na parte norte e central dos žemaitas dounininkai (Židikai, Leckava, Mažeikiai, Laižuva, Seda, Telšiai, Lauko Soda), é característica a redução pré-tônica de i, u, o ~ a, e ~ e e ie ~ ē, uo ~ o longos.

As vogais longas e os ditongos ie, uo reduzem-se apenas em posição átona ou sob acento retraído.

As vogais i, u e o ~ a, e ~ e reduzem-se a breves ou semilongas (givenā ~ gyvenā «tu viveste», būrīs ~ būrȳs «multidão», grēžē ~ grēžēi «tu furaste», žūsītis ~ žąsītis «gansinho»), enquanto ie ~ ē, uo ~ o tornam-se geralmente monotongos e são pronunciados como e, o (tēvinē ~ tēvȳnē «pátria», vēlā ~ vēlai «tarde», protīngs ~ protīngas «inteligente», blōgā ~ blogai «mal»).