МОКСЛО КАЛБОС КУЛЬТУРОС ИР ТЕРМИНОЛОГИЈОС ПРОБЛЕМОС

ЛИЕТУВИЮ КАЛБОТYРОС КЛАУСИМАІ, XXIV(1985)

ΙΡΙΝΑ ΝΙΚΟΛΑΕΒΝΑ ΒΟΛΚΟΒΑ

ΤΡΑΠΕΖΕΣ ΟΡΩΝ ΚΑΙ Η ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΤΟΥΣ ΧΡΗΣΗ

Η επιστημονική και τεχνολογική επανάσταση οδήγησε στην αυξημένη σημασία των ζητημάτων της επιστημονικής και τεχνικής ορολογίας για την εθνική οικονομία. Η δημιουργία και η εφαρμογή αυτοματοποιημένων συστημάτων ελέγχου και πληροφόρησης, η μετάβαση σε μεθόδους σχεδιασμού βάσει προγραμμάτων και στόχων, καθώς και η ανάπτυξη της διεθνούς συνεργασίας και ολοκλήρωσης για την επίλυση επιστημονικών, τεχνικών και οικονομικών ζητημάτων, θέτουν ολοένα αυστηρότερες απαιτήσεις στη γλώσσα της επιστήμης και της τεχνολογίας ως προς τη μονοσημία της ορολογίας που χρησιμοποιείται σε διάφορα είδη τεκμηρίωσης.

Αυτό είχε ως συνέπεια τη σημαντική εντατικοποίηση των εργασιών για την οργάνωση και την τυποποίηση της επιστημονικής και τεχνικής ορολογίας σε εθνικό και διεθνές επίπεδο, γεγονός που οδήγησε στη δημιουργία μεγάλου αριθμού προτύπων και συστάσεων ορολογίας (διεθνών, περιφερειακών, εθνικών, εταιρικών κ.λπ.).

Το Συμβούλιο Αμοιβαίας Οικονομικής Βοήθειας (СЭВ) έχει εγκρίνει 160 πρότυπα όρων και ορισμών, ο Διεθνής Οργανισμός Τυποποίησης (ИСО) έχει δημοσιεύσει 180 διεθνή ορολογικά πρότυπα, ενώ η Διεθνής Ηλεκτροτεχνική Επιτροπή έχει εκδώσει περίπου 60 κεφάλαια του Διεθνούς Ηλεκτροτεχνικού Λεξικού (МЭС) και ειδικές ορολογικές εκδόσεις (με καθεστώς προτύπων IEC).

Οι εθνικοί οργανισμοί τυποποίησης 40 χωρών έχουν εγκρίνει περισσότερα από 15 χιλιάδες πρότυπα όρων και ορισμών.

Σημαντική πρόοδος στην οργάνωση και την τυποποίηση της ορολογίας έχει σημειωθεί στη Σοβιετική Ένωση, όπου βρίσκονται σε ισχύ περισσότερα από 700 κρατικά και κλαδικά πρότυπα όρων και ορισμών και έχουν εκδοθεί περισσότερες από 100 συλλογές συνιστώμενων όρων της КНТТ АН СССР.

Οι όγκοι τυποποιημένων και συνιστώμενων όρων ανέρχονται σε εκατοντάδες χιλιάδες. Απαραίτητη προϋπόθεση για τη χρήση αυτών των όγκων στην πρακτική και επιστημονική εργασία και για την ταχεία αναζήτηση των απαιτούμενων όρων είναι η παρουσίαση της τυποποιημένης και συνιστώμενης ορολογίας με τη μορφή μιας συγκεκριμένης οργανωτικής δομής. Ένας από τους συνήθεις τρόπους δομικής οργάνωσης μεγάλων ορολογικών όγκων είναι η δημιουργία τραπεζών ορολογικών

46

δεδομένων, στα οποία η αποθήκευση, η επεξεργασία και η ανάκτηση ορολογικών πληροφοριών πραγματοποιούνται με τη χρήση ηλεκτρονικών υπολογιστών.

Ως τράπεζες δεδομένων νοείται συνήθως το σύνολο μεγάλου όγκου και σύνθετης δομής συνόλων δεδομένων, καθώς και το σύνολο τεχνικών μέσων και λογισμικού για τη συγκέντρωση, την επεξεργασία και την ανάκτηση των απαραίτητων πληροφοριών.

Το σύνολο των συνόλων δεδομένων αποκαλείται συνήθως βάση δεδομένων. Στις τράπεζες όρων, βάση δεδομένων αποτελεί το σύνολο των όρων που περιέχονται σε αυτές και των συνοδευτικών στοιχείων δεδομένων. Τα σύνολα αυτά ονομάζονται ορολογικά λήμματα· μερικές φορές χρησιμοποιούνται επίσης με αυτή τη σημασία οι όροι — ορολογική εγγραφή και λεξικογραφικό λήμμα.

Σύμφωνα με πληροφορίες που δημοσίευσε το Διεθνές Κέντρο Πληροφοριών για την Ορολογία (Infoterm), σε όλο τον κόσμο λειτουργούν ή βρίσκονται υπό ανάπτυξη αρκετές δεκάδες ορολογικές τράπεζες¹. Τέτοιες τράπεζες υπάρχουν στη Μεγάλη Βρετανία, τη Βενεζουέλα, τη ΓΛΔ, την Ισπανία, τον Καναδά, το Λουξεμβούργο, την ΕΣΣΔ, τις ΗΠΑ, τη Γαλλία, την ΟΔΓ, τη Σουηδία και σε πολλές άλλες χώρες.

Πρέπει να σημειωθεί ότι οι υπηρεσίες στους κόλπους των οποίων έχουν οργανωθεί τράπεζες όρων, όπως και τα λεξικά σώματα που αποτέλεσαν τη βάση για τη δημιουργία τους, παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία.

Ορισμένες τράπεζες όρων δημιουργήθηκαν με βάση τα ορολογικά σώματα που συγκροτήθηκαν κατά την περίοδο της εντατικής έρευνας στη μηχανική μετάφραση: το σύστημα TEAM της γλωσσικής υπηρεσίας της Siemens (ΟΔΓ), το ΕΥΡΟΔΙΚΣΑΥΤΟΜ (Λουξεμβούργο), τα συστήματα ΤΕΡΜΙΟΥΜ και ΤΕΡΜΙΝΟΚ (Καναδάς) και άλλα. Το σύστημα ΤΕΡΜΝΤΟΚ του Σουηδικού Κέντρου Τεχνικής Ορολογίας δημιουργήθηκε με βάση τη λεξικογραφική υπηρεσία του κέντρου, το οποίο επί πολλά χρόνια ασχολείται ενεργά με την έκδοση ορολογικών λεξικών. Οι τράπεζες όρων ΝΟΡΜΑ-ΤΕΡΜ (Γαλλία) και ΤΕΡΜ (ΟΔΓ) δημιουργήθηκαν στο πλαίσιο υπηρεσιών τυποποίησης, με βάση σώματα τυποποιημένων όρων.

Η μαζική δημιουργία και εφαρμογή συστημάτων ανάκτησης πληροφοριών κατέστησε αναγκαία τη δημιουργία γλωσσικής υποστήριξης για αυτά, η οποία συνοδεύτηκε από τη συγκρότηση σωμάτων όρων που διαδραμάτισαν επίσης ρόλο στη διαδικασία διαμόρφωσης των τραπεζών όρων.

Για τον χαρακτηρισμό των τραπεζών όρων χρησιμοποιούνται δείκτες όπως η σύνθεση και ο όγκος της βάσης δεδομένων (η κάλυψη θεματικών πεδίων, το σύνολο των στοιχείων δεδομένων του ορολογικού λήμματος, ο αριθμός των γλωσσών στις οποίες παρουσιάζονται οι ορολογικές πληροφορίες), ο κανονιστικός χαρακτήρας των ορολογικών πληροφοριών και οι κατηγορίες χρηστών.

Η σύνθεση της βάσης δεδομένων έχει μεγάλη σημασία για τη λειτουργία μιας τράπεζας όρων. Όσο μεγαλύτερος είναι ο αριθμός των στοιχείων δεδομένων που περι-

1 World Guid to Terminological Activities (Organizations, Terminology Banks, Committees).— Infoterm Series A. München: Verlag Dokumentation, 1974.— 312 p.

47

Όσο περισσότερα στοιχεία περιλαμβάνει ένα λήμμα ορολογίας, τόσο ευρύτερες είναι οι δυνατότητες χρήσης της τράπεζας αυτής από τους χρήστες.

Για παράδειγμα, στην τράπεζα ορολογικών δεδομένων TEAM κάθε λήμμα ορολογίας μπορεί να περιλαμβάνει έως 99 στοιχεία δεδομένων (οι δημιουργοί αυτής της τράπεζας τα αποκαλούν κατηγορίες). Σε αυτά περιλαμβάνονται ο κύριος όρος, τα συνώνυμά του, ένας ή περισσότεροι ορισμοί ή ένα συμφραζόμενο, βιβλιογραφικά στοιχεία (πηγή, συγγραφέας, ημερομηνία δημοσίευσης κ.ά.), γραμματικές παράμετροι του όρου, χαρακτηρισμός του πεδίου εφαρμογής του, καθώς και ισοδύναμοι όροι στα αγγλικά, γαλλικά, ισπανικά, ρωσικά, ιταλικά, πορτογαλικά και ολλανδικά (οι ισοδύναμοι όροι ενδέχεται να μην παρέχονται σε όλες τις γλώσσες).

Από τα παραπάνω στοιχεία δεδομένων, περίπου 25 χρησιμοποιούνται στην πράξη για την επεξεργασία της γερμανικής ορολογίας².

Το λήμμα ορολογίας της τράπεζας TERMDOK προβλέπει μεγάλο αριθμό τόσο γλωσσικών όσο και εξωγλωσσικών στοιχείων δεδομένων.

Το λήμμα ορολογίας μπορεί να περιλαμβάνει έως 100 στοιχεία δεδομένων που αφορούν γλωσσικές πληροφορίες για 26 διαφορετικές γλώσσες. Επί του παρόντος, οι γλωσσικές πληροφορίες καλύπτουν 10 γλώσσες: σουηδικά, αγγλικά, γαλλικά, ισπανικά, γερμανικά, δανικά, νορβηγικά, φινλανδικά, ρωσικά και ιαπωνικά. Τα 10 γλωσσικά στοιχεία δεδομένων που χρησιμοποιούνται συχνότερα είναι: 1) ο κύριος όρος· 2) συνώνυμα και σχεδόν συνώνυμα· 3) αντώνυμα· 4) προφορά, γραμματικά χαρακτηριστικά, συντομογραφίες, ορισμοί, ενδείξεις χρήσης, σημειώσεις, παραπομπές ³.

Από τα εξωγλωσσικά στοιχεία δεδομένων, χρησιμοποιούνται συχνότερα περίπου 10: αναγνωριστικό εγγράφου, αριθμός όρου, κωδικοί ταξινόμησης, ημερομηνία έγκρισης (έκδοσης), αναφορά σε εμπειρογνώμονα, παραπομπές σε εικόνες.

Ανάλογα με τον βαθμό κανονιστικότητας της ορολογικής βάσης δεδομένων, οι υπάρχουσες τράπεζες όρων μπορούν να χωριστούν σε δύο ομάδες: τράπεζες που βασίζονται σε τυποποιημένη ορολογία και λειτουργούν κατά κάποιον τρόπο ως κανονιστικά λεξικά, και τράπεζες που δημιουργούνται και εμπλουτίζονται όχι μόνο από κανονιστικές πηγές. Για παράδειγμα, η τράπεζα ορολογικών δεδομένων της Γαλλικής Ένωσης Τυποποίησης (AFNOR), NORMATERM, περιλαμβάνει όρους που έχουν καθιερωθεί από τα γαλλικά πρότυπα ορολογίας· όρους που περιέχονται σε ορο-

² Brinkmann K. H. Χρήση της τράπεζας ορολογικών δεδομένων TEAM για τις εργασίες ορολογίας του Deutsches Institut für Normung.— Infoterm Series 6. München—New York—London—Paris, 1981, σ. 444.

³ The TERMDOK system.— TNC, 1978.— 45 p.

48

...σε ορολογικά παραρτήματα βιομηχανικών προτύπων, καθώς και σε διεθνή πρότυπα ISO για όρους και ορισμούς⁴

Η τράπεζα ορολογικών δεδομένων TERM, η οποία δημιουργείται στο πλαίσιο των αλληλένδετων τραπεζών δεδομένων του Ινστιτούτου Τυποποίησης της ΟΔΓ, έχει επίσης κανονιστικό χαρακτήρα, δηλαδή περιλαμβάνει μόνο τυποποιημένη ορολογία.

Τράπεζες όρων όπως η TEAM της Siemens, της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Γλωσσολογικών Θεμάτων (ΟΔΓ), οι TERMIUM και TERMINOC (Καναδάς), η TERMDOK (Σουηδία) και αρκετές άλλες δεν είναι πλήρως κανονιστικές και περιέχουν όχι μόνο τυποποιημένη ορολογία. Επομένως, οι πληροφορίες που παρέχουν είναι αξιόπιστες (ως προς την τεκμηρίωσή τους), αλλά δεν καθορίζουν πάντοτε την επίσημη προτίμηση χρήσης ενός συγκεκριμένου όρου.

Κατά τη διαδικασία δημιουργίας των βάσεων δεδομένων αυτών των τραπεζών, οι ειδικοί «αξιολογούν» κάθε όρο και του αποδίδουν τον λεγόμενο «δείκτη βαρύτητας». Για παράδειγμα, στην τράπεζα ορολογικών δεδομένων του Πανεπιστημίου του Μόντρεαλ, δείκτης βαρύτητας 0 σημαίνει ότι ο συγκεκριμένος όρος είναι απαράδεκτος για χρήση, 1 — ότι η χρήση του όρου είναι αμφίβολη, 2 — ότι ο όρος μπορεί να χρησιμοποιηθεί, 3 — ότι ο όρος είναι τυποποιημένος.

Ως προς τη σύνθεση των γλωσσών, διακρίνονται οι τράπεζες: μονόγλωσσες, δηλαδή εκείνες στις οποίες όλα τα στοιχεία μιας εγγραφής ορολογικών δεδομένων παρουσιάζονται μόνο σε μία γλώσσα (π.χ., η τράπεζα νεολογισμών στη Γαλλία περιλαμβάνει ορολογικές πληροφορίες μόνο στα γαλλικά)· μερικώς δίγλωσσες και πολύγλωσσες, δηλαδή εκείνες στις οποίες παρατίθενται ισοδύναμοι όροι (και μερικές φορές ορισμοί και ορισμένα άλλα στοιχεία ορολογικών δεδομένων) σε περισσότερες γλώσσες. Σε αυτή την κατηγορία ανήκει η TEAM, η βάση δεδομένων της οποίας περιλαμβάνει, εκτός από τον όρο και τα στοιχεία δεδομένων που τον ορίζουν στα γερμανικά, και όρους (και μερικές φορές ορισμούς) στα αγγλικά, γαλλικά, ισπανικά, ιταλικά, ρωσικά και ολλανδικά. Η τράπεζα EURODICAUTOM περιλαμβάνει ορολογία στα αγγλικά, γερμανικά, δανικά, γαλλικά, ιταλικά και ολλανδικά· οι τράπεζες όρων είναι πλήρως δίγλωσσες. Τέτοιες είναι οι τράπεζες όρων του Καναδά, οι οποίες, λόγω των δημογραφικών ιδιαιτεροτήτων της χώρας, είναι πλήρως αγγλογαλλικές, δηλαδή κάθε εγγραφή της βάσης δεδομένων τους αποτελείται από δύο πανομοιότυπα τμήματα: στα αγγλικά και στα γαλλικά.

Σκοπός πολλών τραπεζών όρων είναι να παρέχουν βοήθεια, κυρίως στους μεταφραστές. Σε αυτές τις τράπεζες μπορούν να συγκαταλεχθούν η TEAM της Γλωσσικής Υπηρεσίας της Siemens (ΟΔΓ), η EURODICAUTOM της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας (Λουξεμβούργο), η TERMIUM του Πανεπιστημίου του Μόντρεαλ (σήμερα η επίσημη τράπεζα όρων

⁴ Laurent J. La banque automatisée de données terminologiques de l’AFNOR NORMATERM.— Courier de la Normalisation, 1979, N 245, p. 46—51.

4 Užsak. Nr. 1007

49

της κυβέρνησης του Καναδά), η TERMINOC — τράπεζα όρων της επαρχίας του Κεμπέκ (Καναδάς), και η TARGET — τράπεζα όρων του Πανεπιστημίου Carnegie Mellon (ΗΠΑ).

Ένα από τα καθήκοντα της υπό δημιουργία τράπεζας τεχνικών όρων της Μεγάλης Βρετανίας είναι να ελέγχει την ορθότητα της χρήσης των αγγλικών όρων που περιλαμβάνονται ήδη σε λειτουργούσες τράπεζες ορολογίας (π.χ. της Σουηδίας και της ΟΔΓ).

Στα καθήκοντα που επιτελούνται με τη βοήθεια της τράπεζας TEAM της Siemens περιλαμβάνεται επίσης η λεξικογραφική εργασία — η προετοιμασία και έκδοση διαφόρων λεξικών. Για τον σκοπό αυτό χρησιμοποιείται η φωτοστοιχειοθετική συσκευή DIGISET.

Η τεχνολογική διαδικασία της αυτοματοποιημένης προετοιμασίας λεξικών μπορεί να παρουσιαστεί ως εξής: επιλογή συγκεκριμένου συνόλου όρων από αυτοματοποιημένη βάση ορολογικών δεδομένων· ταξινόμηση και παρουσίαση των δεδομένων σε μορφή συνήθη για λεξικά· προετοιμασία της σελίδας στοιχειοθεσίας (δηλαδή ενός καρέ φωτογραφικού φιλμ με κείμενο σελιδοποιημένο με μορφή συνήθη για λεξικά)· αναπαραγωγή.

Τα πλεονεκτήματα των μηχανογραφημένων λεξικών είναι η οικονομική, ως προς τον χώρο, διάταξη των αποθηκευμένων πληροφοριών· η δυνατότητα ταχείας επικαιροποίησης του συνόλου δεδομένων και, κατά συνέπεια, η μέγιστη ταχύτητα στην προετοιμασία λεξικών που ανταποκρίνονται στο σύγχρονο επίπεδο· η ταχεία προετοιμασία λεξικών με διαφορετική σύνθεση στοιχείων δεδομένων.

Στη Σοβιετική Ένωση υπάρχουν αρκετές τράπεζες όρων. Μία από αυτές λειτουργεί στο Πανενωσιακό Επιστημονικό Ερευνητικό Ινστιτούτο Τεχνικών Πληροφοριών, Ταξινόμησης και Κωδικοποίησης (ВНИИКИ) της Κρατικής Επιτροπής Προτύπων — πρόκειται για το Αυτοματοποιημένο Σύστημα Πληροφοριακής-Ορολογικής Εξυπηρέτησης (АСИТО), στο οποίο έχουν συγκεντρωθεί δεδομένα σχετικά με την τυποποιημένη ορολογία. Κύρια καθήκοντα του συστήματος είναι η αποτελεσματικότερη εφαρμογή τυποποιημένων όρων, η βελτίωση της ταχύτητας και της ποιότητας της πληροφοριακής-ορολογικής υποστήριξης της εθνικής οικονομίας, η διευκόλυνση της αμοιβαίας εναρμόνισης των υπό ανάπτυξη και τυποποίηση ορολογιών, καθώς και η εκπλήρωση των υποχρεώσεων της ΕΣΣΔ στο πλαίσιο των ISO, IEC, OIML, CMEA και άλλων διεθνών οργανισμών κατά την προετοιμασία ρωσικών εκδόσεων διεθνών ορολογικών προτύπων και λεξικών.

Η АСИТО αναπτύχθηκε με βάση το αρχείο ορολογικών εγγράφων και το σύστημα χειρόγραφων βιβλιογραφικών και ορολογικών δελτίων της Τράπεζας Όρων Αναφοράς (СБТ) του ВНИИКИ. Η АСИТО είναι ένα εξελισσόμενο σύστημα. Η πρώτη φάση του συστήματος — η АСИТО-1 — βρίσκεται σε βιομηχανική λειτουργία από το 1981· παράλληλα, συνεχίζονται οι εργασίες για τη βελτίωση και τον εκσυγχρονισμό του συστήματος και για τη δημιουργία της АСИТО-2. Στην АСИТО-2 προβλέπεται να διευρυνθούν τα είδη των επεξεργαζόμενων εγγράφων και των στοιχείων δεδομένων, να υλοποιηθούν νέοι τρόποι αναζήτησης, π.χ. βάσει ορισμών, να διευρυνθεί το σύνολο των μορφών εξόδου κ.λπ.

50

Στο ΑΣΙΤΟ-1 υποβάλλονται σε επεξεργασία δεδομένα από κρατικά πρότυπα και πρότυπα της СЭВ και του ИСО σχετικά με όρους και ορισμούς. Όπως και σε άλλα αυτοματοποιημένα ορολογικά συστήματα, βασική μονάδα αποθήκευσης είναι το ορολογικό λήμμα, με σύνολο στοιχείων δεδομένων που περιέχουν ορολογικές και βιβλιογραφικές πληροφορίες για συγκεκριμένο τυποποιημένο όρο.

Στο ΑСИТО-1 κάθε ορολογικό λήμμα περιλαμβάνει ως κύριο λήμμα τον τυποποιημένο όρο· τους αποδεκτούς και μη αποδεκτούς συνώνυμους όρους· σύντομη μορφή (για πολυλεκτικούς όρους)· ισοδύναμους όρους του τυποποιημένου όρου στα αγγλικά, γερμανικά και γαλλικά· τον ορισμό της έννοιας· γράμματα-σύμβολα μεγεθών· τον χαρακτηρισμό και τον τίτλο του προτύπου με το οποίο καθιερώθηκε ο όρος· τον αριθμό του όρου στο πρότυπο· την ημερομηνία έγκρισης και θέσης σε ισχύ του προτύπου· και τον κωδικό ταξινόμησης του προτύπου. Συνολικά, στην αυτοματοποιημένη βάση δεδομένων АСИТО-1 περιλαμβάνονται περίπου 70 χιλιάδες ορολογικά λήμματα.

Το λογισμικό υποστηρίζει τη διαχείριση της ΒΔ και διάφορα είδη αναζήτησης. Βασικό είδος αναζήτησης είναι η αναζήτηση μέσω διαλόγου, με χρήση οθόνης. Η αναζήτηση μπορεί να πραγματοποιείται με βάση οποιοδήποτε στοιχείο δεδομένων του ορολογικού λήμματος και τους συνδυασμούς τους. Έχει υλοποιηθεί η δυνατότητα αναζήτησης λαμβάνοντας υπόψη τις κλιτές παραλλαγές λέξεων και τις συντακτικές παραλλαγές φράσεων. Προβλέπεται η δυνατότητα αναζήτησης και ανάκτησης πληροφοριών όταν το λεκτικό ταίριασμα του ερωτήματος με τον όρο που έχει εισαχθεί στο σύστημα δεν είναι πλήρες, καθώς και με αποκοπή των καταλήξεων των τύπων λέξεων του ερωτήματος. Έτσι, αν υπάρχει στη βάση ο όρος дискретная случайная последовательность, οι πληροφορίες γι’ αυτόν πρέπει να εμφανίζονται και στην περίπτωση που το ερώτημα περιέχει διαφορετική σειρά των ορολογικών συστατικών: случайная дискретная последовательность. Ομοίως, διαφορετική κατάληξη του όρου στο ερώτημα από την κατάληξη του όρου που καταχωρίζεται στο АСИТО δεν πρέπει να επηρεάζει την πληρότητα της απάντησης. Έτσι, το σύστημα επιτρέπει την υποβολή ερωτήματος σε φυσική γλώσσα χωρίς προηγούμενη ευρετηρίαση, δίνει τη δυνατότητα περιορισμού της αναζήτησης σε συγκεκριμένο θεματικό πεδίο, καθορισμού κατηγορίας κανονιστικών και τεχνικών εγγράφων, καθώς και άλλων παραμέτρων.

Το σύστημα επιτρέπει την κατάρτιση διαφόρων ευρετηρίων: συγκεντρωτικών και συστηματικών, απλών και μεταθετικών (τύπου KWOC), ανά κατηγορία κανονιστικών και τεχνικών εγγράφων, όρων στη ρωσική γλώσσα και ξενόγλωσσων ισοδυνάμων κ.ά.

Προβλέπεται η δυνατότητα ανταλλαγής πληροφοριών σε μαγνητικές ταινίες βάσει ενιαίου επικοινωνιακού μορφότυπου για ορολογικά δεδομένα, η δομή του οποίου είναι εναρμονισμένη με τον επικοινωνιακό μορφότυπο βιβλιογραφικών δεδομένων σύμφωνα με το διεθνές πρότυπο ИСО 2709, ενώ το περιεχόμενό του αντιστοιχεί στο σχέδιο μορφότυπου

51

MATER (ISO 6156). Ο χρήστης του συστήματος μπορεί να λαμβάνει σε μαγνητική ταινία τόσο ολόκληρο το σύνολο της τυποποιημένης ορολογίας όσο και μέρος του, σύμφωνα με το αίτημα.

Η ορολογική τράπεζα АСИТО χρησιμοποιείται για την παροχή πληροφοριών και ορολογικής υποστήριξης σε ερευνητικούς και μελετητικούς-κατασκευαστικούς οργανισμούς, εκδοτικούς οίκους και βιομηχανικές επιχειρήσεις (σήμερα το АСИТО εξυπηρετεί 400 συλλογικούς συνδρομητές)· για την ανταλλαγή πληροφοριών με τράπεζες όρων, τόσο στο εσωτερικό της χώρας όσο και με το εξωτερικό· και για την προετοιμασία στατιστικών-αναλυτικών στοιχείων σχετικά με την τυποποιημένη ορολογία.

Καθώς ο αριθμός των τραπεζών όρων αναμφίβολα θα αυξάνεται, είναι απαραίτητο να εκπονηθεί ένα στοχευμένο, ολοκληρωμένο πρόγραμμα για τη δημιουργία ενός πανεθνικού συστήματος ορολογικών τραπεζών, το οποίο θα περιλαμβάνει, παράλληλα με τις τράπεζες τυποποιημένων όρων, και τράπεζες μη τυποποιημένων λεξικών μονάδων.

Το σύστημα ορολογικών τραπεζών πρέπει να είναι σε θέση να επιτελεί τη λειτουργία μιας διακρατικής ορολογικής υπηρεσίας, η οποία εγγυάται την ακρίβεια και την αυστηρότητα στη χρήση της ορολογίας σε όλα τα έγγραφα, από επιστημονική-ερευνητική, διοικητική-διαχειριστική, κοινωνικοϊστορική και πολιτισμικοϊστορική σκοπιά, να καλύπτει όλους τους κλάδους της επιστήμης και της τεχνολογίας και να περιλαμβάνει ρωσικούς όρους και ξενόγλωσσα (και εθνικά) ισοδύναμα, που χρησιμοποιούνται στα ορολογικά συστήματα των εθνικών γλωσσών των δημοκρατιών της Ένωσης και στη διεθνή επαγγελματική επικοινωνία.

Το πανεθνικό σύστημα όλων των ορολογικών τραπεζών θα πρέπει, προφανώς, να περιλαμβάνει τράπεζα (ή τράπεζες) όρων των θεμελιωδών επιστημών, τράπεζες γενικών τεχνικών και κλαδικών όρων, καθώς και τράπεζες όρων στις εθνικές γλώσσες των δημοκρατιών της Ένωσης.

Η ύπαρξη ήδη σήμερα μεγάλου αριθμού τραπεζών όρων, στις οποίες η αποθήκευση, η επεξεργασία και η ανάκτηση ορολογικών πληροφοριών πραγματοποιούνται με τη βοήθεια ηλεκτρονικών υπολογιστών, έχει θέσει το ζήτημα της διασύνδεσής τους και της οργάνωσης της ανταλλαγής ορολογικών δεδομένων μεταξύ τους. Η δημιουργία ενός διεθνούς δικτύου διασυνδεδεμένων τραπεζών όρων — του συστήματος ТЕРМНЕТ — είναι ένα από τα καθήκοντα του Инфотерм. Για την υλοποίηση αυτού του καθήκοντος αναπτύσσεται διεθνής επικοινωνιακός μορφότυπος για την ανταλλαγή ορολογικών πληροφοριών σε μαγνητικά μέσα. Το έργο αυτό εκτελείται εδώ και αρκετά χρόνια από την Ομάδα Εργασίας 4 (РГ 4), «Χρήση υπολογιστικών μέσων στην ορολογία και τη λεξικογραφία», η οποία συστάθηκε ειδικά στο πλαίσιο της ИСО/ТК 37 «Ορολογία. Αρχές και συντονισμός». Η ομάδα εργασίας αυτή εκπόνησε σχέδιο διεθνούς προτύπου 6156, «Μορφότυπος για την ανταλλαγή ορολογικών δεδομένων σε μαγνητική ταινία» (συντομογραφικά, μορφότυπος MATER). Στόχος της εκπόνησης αυτού του προτύπου είναι ο καθορισμός απαιτήσεων για τον μορφότυπο και για-

52

σειρά αποθήκευσης δεδομένων σε μαγνητικά μέσα. Προορίζεται για την ανταλλαγή μονόγλωσσων και πολύγλωσσων πληροφοριών ορολογίας⁵.

Το γεγονός ότι οι τράπεζες ορολογίας έχουν διαδοθεί ευρέως λέει πολλά. Το παρόν άρθρο παρέχει μόνο μια πολύ γενική εικόνα των τραπεζών ορολογίας και του παγκόσμιου ορολογικού δικτύου, το οποίο βρίσκεται υπό δημιουργία.

Όπως έχει ήδη επισημανθεί, ενδιαφέρον για τις τράπεζες όρων εκδηλώνουν στο εξωτερικό όχι μόνο οι υπηρεσίες τυποποίησης και τα κέντρα πληροφόρησης, αλλά και κυβερνητικές υπηρεσίες και μεγάλες επιχειρήσεις. Για τη δημιουργία τραπεζών όρων διατίθενται σημαντικοί πόροι.

Αυτό εξηγείται από το γεγονός ότι οι ορολογίες καταγράφουν το σύγχρονο επίπεδο της επιστημονικής και τεχνικής γνώσης. Η περαιτέρω ανάπτυξη των επιστημών, η επιστημονική επικοινωνία, ζητήματα κρατικού σχεδιασμού, στατιστικής καταγραφής, διδακτικής διαδικασίας και πληροφοριακής δραστηριότητας είναι αδύνατες χωρίς την υιοθέτηση ενιαίων ορολογιών, ονοματολογιών και εμπορικών σημάτων προϊόντων, καθώς και συμβολικών γραμμάτων για μεγέθη και διαφόρων συντομογραφιών, τα οποία να γίνονται κατανοητά με τον ίδιο τρόπο από όλους.

⁵ Πέρστνεφ Ι. Π., Βόλκοβα Ι. Ν. Επικοινωνιακός μορφότυπος για την ανταλλαγή ορολογικών δεδομένων σε μαγνητική ταινία.— Научно-техническая терминология, 1980, αρ. 9, σ. 22—24.