JŪRATĖ PAJĖDIENĖ

Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας

Ο ΛΙΘΟΥΑΝΙΚΟΣ ΓΡΑΠΤΟΣ ΛΟΓΟΣ: ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ ΠΟΥ ΥΠΟΔΗΛΩΝΟΥΝ ΤΟΝ ΑΠΟΔΕΚΤΗ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΛΕΞΕΙΣ: γραπτός λόγος, στρατηγική λεκτικής πράξης, προσωπικές αντωνυμίες, οριστικότητα, υποκειμενικότητα, διυποκειμενικότητα.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Στον σύγχρονο λιθουανικό γραπτό λόγο που απευθύνεται σε συγκεκριμένο παραλήπτη (σε επιστολές, ανακοινώσεις, μηνύματα) χρησιμοποιούνται δύο τρόποι γραφής των αντωνυμιών TU, JŪS, οι οποίες δηλώνουν τον συνομιλητή: εκτός από τη συνήθη γραφή Tu, Jūs, η οποία παραδοσιακά αποκαλείται στιλιστική χρήση κεφαλαίων γραμμάτων¹, υπάρχει και η μη διακριτική γραφή των αντωνυμιών που αναφέρονται στον πραγματικό παραλήπτη, δηλαδή με πεζό αρχικό γράμμα. Αξίζει να σημειωθεί ότι τις αντωνυμίες tu, jūs (καθώς και άλλους πτωτικούς τύπους αυτών των αντωνυμιών) που δηλώνουν τον συνομιλητή μπορεί να μην τις διακρίνουν ούτε άτομα με εξαιρετική επικοινωνιακή και γλωσσική επάρκεια². Πρβ. προτάσεις που συνέταξαν τέτοιοι συγγραφείς και τον τρόπο γραφής τους σε ηλεκτρονικά μηνύματα (προσωπική αλληλογραφία της συγγραφέως), όταν:

α) ο παραλήπτης είναι ένα άτομο:

(1) Θα μπορούσες να δεις μήπως μπορείς κι εσύ να μπεις σε αυτήν;

(2) Τι θα σκεφτόσουν εσύ;

¹ «Οι λέξεις με τις οποίες απευθυνόμαστε ευγενικά και με σεβασμό σε κάποιο άλλο άτομο (σε επιστολές, ευχετήριες κάρτες, προσκλήσεις, αιτήσεις) γράφονται με κεφαλαίο αρχικό γράμμα, π.χ.: Jūs, Tu, Tamsta, Pone, Gerbiamasis, Sveikas, Bičiuli, Mielas(is) Drauge.» Αυτό είναι ένα από τα πρώτα σημεία για τη Στιλιστική χρήση κεφαλαίων γραμμάτων, παρατεθειμένο από το KLKŽ· πρόσβαση στο διαδίκτυο: http://www.xn--altiniai-4wb.info/files/kalba/K100/Lietuvi%C5%B3_kalbos_%C5%BEinynas._Did%C5%BEi%C5%BEi%C5%ABj%C5%B3_raid%C4%97%C5%BEi%C5%B3_ra%C5%B3ymas.KI1800.pdf (προσπελάστηκε στις 2017 12 01). Η αρχική πηγή αυτού του παραθέματος είναι το έργο Λιθουανική ορθογραφία και στίξη (Βίλνιους: Mokslas, 1992: 71). Οι επικαιροποιημένες Οδηγίες ορθογραφίας και στίξης, που τέθηκαν σε ισχύ στις 1997 07 03 (εγκρίθηκαν με την απόφαση αριθ. 60 της 19ης Ιουνίου 1997 της Κρατικής Επιτροπής Λιθουανικής Γλώσσας παρά το Κοινοβούλιο της Δημοκρατίας της Λιθουανίας· πρόσβαση στο διαδίκτυο στην ενοποιημένη έκδοση που ισχύει από τις 2016 06 04: https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.41265/qkELNFgtVx) προτείνουν συμβουλευτική γραφή λέξεων με κεφαλαίο αρχικό γράμμα, πρβ.: «2.7. Οι λέξεις μπορούν να γράφονται με κεφαλαίο αρχικό γράμμα για στιλιστικούς λόγους. // 2.7.1. Οι λέξεις με τις οποίες απευθυνόμαστε ευγενικά και με σεβασμό σε κάποιο άλλο άτομο (σε επιστολές, ευχετήριες κάρτες, προσκλήσεις, αιτήσεις κ.λπ.) μπορούν να γράφονται με κεφαλαίο αρχικό γράμμα, π.χ.: Jūs, Tamsta, Pone; Tu, Pats, Sveikas, Bičiuli, Drauge, Gerbiamasis, Brangusis.»

² Για την επικοινωνιακή επάρκεια —την ικανότητα ενός ατόμου, ως μέλους μιας συγκεκριμένης κοινωνικοπολιτισμικής κοινότητας, να χρησιμοποιεί κατάλληλα όλα τα σημειωτικά συστήματα που λειτουργούν σε αυτήν την κοινότητα (και, επομένως, και τη γραπτή γλώσσα)— και για τον επιμέρους τομέα της, τη γλωσσική επάρκεια, βλ. Hymes (1972)· Lyons (1993: 573).

BENDRINĖ KALBA 90 (2017)

www.bendrinekalba.lt

ISSN 2351-7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 2

(3) Εμείς τυπώνουμε, αλλά το αν θα φτάσει σε όλους τους δυνητικούς αναγνώστες σου, αυτό είναι πλέον δική σου απόφαση.

(4) Μεταξύ των επιλεγμένων περιλαμβάνονται και δύο άρθρα σας.

β) ο αποδέκτης είναι περισσότερα από ένα πρόσωπα:

(5) Αγαπητές συναδέλφισσες, σας εύχομαι χαρούμενα και γαλήνια Χριστούγεννα!

(6) Αγαπητοί συνάδελφοι, παρακαλώ να γνωστοποιήσετε το πρόγραμμα των διακοπών σας, εάν δεν το έχετε δηλώσει με τη συνήθη διαδικασία.

Περιπτώσεις μη διακριτής γραφικής απόδοσης της αντωνυμίας που αναφέρεται στον συνομιλητή απαντούν σε δημόσιες επιστολές, σχόλια που δημοσιεύονται στα μέσα ενημέρωσης και/ή σε παραθέματα που μεταφέρονται από τον λόγο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Συχνά, στο κείμενο του ίδιου αποστολέα χρησιμοποιούνται εναλλάξ και οι δύο τρόποι γραφής των αντωνυμιών, πρβλ.:

(7) Εν κατακλείδι: <...> σας εύχομαι, σε εσάς και στη σύνταξή σας, φως, ανύψωση του πνεύματος και πολιτισμό. <...> Όμορφα λουλούδια σε Εσάς, θυμάμαι πάντα πώς θέλατε κάποτε να τα καλλιεργείτε και να τα χαρίζετε στους ανθρώπους.³

(8) Σας ευχαριστώ όλους για την πολιτική σας συνείδηση και τις αντιδράσεις σας.⁴

Όσον αφορά τους λόγους που ανταποκρίνονται στο ύφος επιστολών⁵, είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό ότι οι συνομιλητές μπορούν να επιλέξουν για την αμοιβαία αναφορά τους όχι μόνο ταυτόσημες, αλλά και διαφορετικές στρατηγικές γραφής των αντωνυμιών που δηλώνουν τον συνομιλητή⁶. Οι συμμετέχοντες σε γραπτή συνομιλία που επιλέγουν και οι δύο την ίδια στρατηγική αναφέρονται ο ένας στον άλλο με τον ίδιο τρόπο, επομένως οποιαδήποτε επιλογή δεν δημιουργεί πρόβλημα. Η ασύμμετρη επιλογή στρατηγικών (ο ένας συνομιλητής αναφέρεται στον συνομιλητή του με tu / jūs γραμμένο με κεφαλαίο, ενώ ο άλλος με πεζό γράμμα) δείχνει όχι μόνο διαφορετικούς τρόπους γραφής αυτών των λέξεων, αλλά και διαφορετικές αντιλήψεις των συνομιλητών για τη σημασία τους. Έτσι, στην προφορική επικοινωνία οι τυπικά ισότιμοι συνομιλητές μπορεί να εμφανίζονται στον γραπτό λόγο σαν να αποδίδουν ο ένας στον άλλο διαφορετικούς σημασιολογικούς ρόλους, επειδή η διαφορετική αναφορά στον αποδέκτη

³ Πρόσβαση στο διαδίκτυο: https://www.15min.lt/naujiena/aktualu/komentarai/grazina-smigelskiene-atsakymas-vytautui-v-landsbergiui-500-884306 (προσπελάστηκε στις 23.11.2017).

⁴ Πρόσβαση στο διαδίκτυο: http://www.delfi.lt/veidai/eteris/del-visuomene-supurciusio-laidos-pries-srove-siuzeto-pradetas-tyrimas.d?id=70170284 (προσπελάστηκε στις 20.01.2016).

⁵ Για την εγγύτητα της επιστολής προς την πραγματική επικοινωνία (η επιστολή έχει πάντοτε συγκεκριμένο αποδέκτη και μέσα γλωσσικής έκφρασης προσανατολισμένα σε αυτόν, ενώ το κείμενό της είναι πάντοτε προσανατολισμένο και στο κείμενο του αποδέκτη — αποτελεί είτε απάντηση είτε πρόκληση), βλ. Čepaitienė (2010: 10).

⁶ Για τις γλωσσικές στρατηγικές των συνομιλητών —την εποικοδομητική και την καταστροφική— καθώς και για το ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η τελευταία δεν ωφελεί τον αποστολέα, επειδή «με την καταστροφική στρατηγική ο αποστολέας θα έβλαπτε πρώτα απ’ όλα τα δικά του συμφέροντα», βλ. Zaikauskas (2002: 145, 147).

BENDRINĖ KALBA 90 (2017)

www.bendrinekalba.lt

ISSN 2351–7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 3

η γραφή των αντωνυμιών που δηλώνουν τον αποδέκτη μεταφέρει διαφορετικούς σημειωτικούς κώδικες και στάσεις. Κάποιοι αποστολείς επιλέγουν το Tu / Jūs – ερμηνεύοντας αυτόν τον ιδιαίτερο τρόπο αναφοράς σε οποιοδήποτε πρόσωπο που βρίσκεται στη θέση του αποδέκτη ως αυτονόητη ένδειξη σεβασμού προς τον άλλον· άλλοι δεν έχουν πλέον τη συνήθεια να τονίζουν γραπτώς τη διακριτή θέση του αποδέκτη που δηλώνεται με την αντωνυμία (επιλέγουν το tu / jūs). Ότι η δεύτερη αυτή στάση δεν μπορεί να συνδεθεί αποκλειστικά με την έκφραση σεβασμού δείχνει η δυνατότητα επιλογής αυτού του τρόπου γραφής των αντωνυμιών σε κείμενο συλλυπητηρίων⁷, πρβλ.:

(9) Συλλυπητήρια στους οικείους και στους φίλους. Παρακαλώ όλους να τιμήσουν τη μνήμη του με τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους. Οι επιμνημόσυνες ομιλίες και τα κείμενα θα ακολουθήσουν αργότερα. <...> Ωστόσο, σε κάθε περίπτωση, Λεονίντα – αναπαύσου εν ειρήνη, κι εμείς θα ολοκληρώσουμε τα έργα σου όσο μπορούμε, θα δεχτούμε τους φίλους και θα συνεχίσουμε τις σχέσεις μας. Λυπάμαι πάρα πολύ για τον χαμό σου.⁸

Ωστόσο, υπάρχουν διαφορετικές δυνατότητες ερμηνείας. Σε καθημερινές περιστάσεις αλληλογραφίας αυτό μπορεί να προκαλέσει ένταση, επειδή οι διαφορετικοί τρόποι γραφής των αντωνυμιών που δηλώνουν τον αποδέκτη συνήθως δεν συζητούνται ούτε καν μεταξύ τακτικών συνομιλητών σε γραπτό διάλογο: το πρόσωπο που κωδικοποιεί τον συνομιλητή του με αντωνυμία γραμμένη με πεζό αρχικό γράμμα παραμένει «ανυποψίαστο» ότι ο αναγνώστης των μηνυμάτων του, ο οποίος κωδικοποιείται γενικευμένα, χρησιμοποιεί διαφορετική στρατηγική γραφής αντωνυμιών· ο τελευταίος δεν αναφέρει στον αποστολέα ότι τον ενοχλεί ο μη διακριτός τρόπος παρουσίασης των τύπων tu / jūs, αλλά ο ίδιος ακολουθεί με συνέπεια το συνήθες πρότυπο της γραπτής γλώσσας, ελπίζοντας ότι τελικά θα ληφθεί υπόψη ως κατάλληλο παράδειγμα η παρουσίαση των τύπων Tu / Jūs που έγραψε.

Η ονομασία του συνομιλητή και ο τρόπος παρουσίασης αυτής της ονομασίας (όχι μόνο με κύρια ονόματα, αλλά και με αντωνυμίες που τα υποκαθιστούν) αποτελούν πολύ σημαντική λεπτομέρεια της γραπτής επικοινωνίας⁹. Και παρότι είναι σύνηθες να απαιτείται ακρίβεια στην προφορά ή τη γραφή του ονοματεπωνύμου, οι αποκλίσεις από την εθιμοτυπία της λιθουανικής γραπτής γλώσσας κατά τη γραφή της αντωνυμίας που δηλώνει τον αποδέκτη τείνουν να αποσιωπώνται, επειδή στο πλαίσιο της προσωπικής επικοινωνίας αυτό εκλαμβάνεται ως ταμπού βασισμένο στην ευγένεια. Επομένως, στόχος του παρόντος άρθρου είναι να εξετάσει τις τάσεις, τις αιτίες, τις κατευθύνσεις και τις επιπτώσεις της τρέχουσας ποικιλίας στη γραφή των τύπων TU / JŪS, ή την πραγματολογία των συμμετοχικών αντωνυμιών¹⁰ (καθώς κάθε συγκεκριμένο

⁷ Για τις δύο λειτουργίες των συλλυπητηρίων: την πληροφοριακή και τη συναισθηματική-αξιολογική, καθώς και για το ότι χαρακτηριστικό γνώρισμα του λογοτεχνικού επικήδειου θεωρείται «η προσφώνηση του εκλιπόντος στο δεύτερο πρόσωπο ενικού αριθμού (<...> τους ένωνε η αγάπη Σου για το θέατρο και τον άνθρωπο)» βλ. Marcinkevičienė (2008: 173–175).⁸ Διαθέσιμο στο διαδίκτυο: http://www.delfi.lt/news/daily/lithuania/mire-filosofas-l-donskis.d?id=72351034 (προσπελάστηκε 2016 09 21).⁹ Κατά τον Vladimir Plungian, η κεντρική θέση των δεικτικών στοιχείων στις γραμματικές των φυσικών γλωσσών επιτρέπει το συμπέρασμα ότι «η γλώσσα είναι ένα σύστημα ειδικά προσαρμοσμένο στην αλληλεπίδραση ομιλητή και αποδέκτη (με άλλα λόγια, στην επικοινωνία)· αυτή είναι η πρωταρχική και βασική λειτουργία της από την ίδια την εμφάνιση αυτού του συστήματος». (Plungian 2011: 72).¹⁰ Για την πραγματολογία – ως το σύνολο των γλωσσικών μορφών, των επικοινωνιακών λειτουργιών και του δικτύου πραγμάτωσής τους – βλ. Fillmore (1998: 385–386).

BENDRINĖ KALBA 90 (2017)

www.bendrinekalba.lt

ISSN 2351–7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 4

το κείμενο που απευθύνεται σε κάποιον παρακινεί τον παραλήπτη του να αναλογιστεί τις προθέσεις του προσώπου που του γράφει, βάσει του τρόπου με τον οποίο αυτές εκδηλώνονται στο κείμενο¹¹) και να εξετάσει τις απαρχές αυτής της ιδιαίτερης ορθογραφικής χρήσης της αντωνυμίας που δηλώνει τον αποδέκτη στις αφιερώσεις παλαιών λιθουανικών γλωσσικών μνημείων.

1. ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΣΥΜΜΕΤΟΧΙΚΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΜΟΝΤΕΛΑ ΓΡΑΦΗΣ ΤΟΥΣ

Οι αντωνυμίες αποτελούν κλειστή και ολιγομελή, αλλά πολυλειτουργική, κατηγορία λέξεων. Ο λιθουανικός όρος, ο οποίος σχηματίστηκε σύμφωνα με το πρότυπο του λατινικού αντίστοιχου¹², επιτρέπει ετυμολογικά να κατανοήσουμε την αντωνυμία ως υποκατάστατο μιας λέξης που έρχεται «στη θέση του ονόματος». Ο ρόλος της αντωνυμίας ως υποκαταστάτου ή ως άμεσα δεικτικής έκφρασης¹³ συνδέεται με το περιορισμένο σημασιολογικό της περιεχόμενο. Για τις προσωπικές συμμετοχικές αντωνυμίες¹⁴, αυτό τους επιτρέπει να επιτελούν τους ρόλους των συμμετεχόντων στην επικοινωνιακή πράξη – του ομιλητή και του αποδέκτη¹⁵. Σε ορισμένες περιπτώσεις, τον ορθό προσδιορισμό αυτών των ρόλων διευκολύνουν ονοματικές φράσεις που χρησιμοποιούνται ως παράθεση δίπλα σε προσωπικές αντωνυμίες του πρώτου και του δεύτερου προσώπου ή οι κλητικές (πρβλ. Bhat 2007: 3).

Στην κοινή λιθουανική γλώσσα χρησιμοποιούνται εννέα προσωπικές συμμετοχικές αντωνυμίες: aš, tu, mes, mudu, mudvi, jūs, judu, judvi, tamsta (Rosinas 1996: 25). Τέσσερις από αυτές – aš, tu, mes ir jūs – θεωρούνται συνήθως βασικές (πρβλ. Judžentis 2012: 113) (πιθανότατα¹⁶ επειδή η συχνότητα των τύπων δυϊκού αριθμού mudu, mudvi, judu, judvi στα κείμενα είναι πολύ μικρότερη από τη συχνότητα των τύπων mes, jūs που δηλώνουν πληθυντικό αριθμό, καθώς η χρήση του δυϊκού απαιτεί το πλαίσιο μιας κατάστασης που βασίζεται στην παρουσία ή τη δραστηριότητα δύο προσώπων¹⁷). Οι κοινωνιογλωσσικές έρευνες δείχνουν την πραγματική...

¹¹ Για τα γλωσσικά μέσα που αποκαλύπτουν την υποκειμενική οπτική του συγγραφέα και τη διαπροσωπική λειτουργία του κειμένου βλ. Marcinkevičienė (2008: 35–36).

¹² Plg. „vardo pakaitalą“ įvardijantį lotyniškąjį terminą prō-nōmen žr. Dixon (2009: 190).

¹³ Σε γλώσσες όπου η ονομασία του όρου υποδηλώνει ότι οι αντωνυμίες πρέπει να ορίζονται ως λέξεις που υποκαθιστούν ουσιαστικά (πρβλ. το αγγλικό pronoun), η διάσταση της υποκατάστασης δεν είναι η καταλληλότερη για την περιγραφή των αντωνυμιών πρώτου και δεύτερου προσώπου (πρβλ. Bhat 2007: 1–2).

¹⁴ Ο όρος συμμετοχικές αντωνυμίες, τον οποίο εισήγαγε στη λιθουανική γλωσσολογία ο Albertas Rosinas, περιγράφει μία ομάδα προσωπικών αντωνυμιών – τις αντωνυμίες για την πραγμάτωση των οποίων απαιτείται διάλογος (πρβλ. Rosinas 1996: 24–25).

¹⁵ Οι προσωπικές αντωνυμίες (όπως και τα κύρια ονόματα) δηλώνουν ένα μοναδικό υποκατάστατο, αλλά οι ίδιες δεν έχουν σημασία (πρβλ. Lyons 2004: 22).

¹⁶ Για τη διττή προσέγγιση στην κατηγορία του αριθμού της σύγχρονης λιθουανικής γλώσσας που απαντά στις γραμματικές περιγραφές: την παραδοσιακή, η οποία τη θεωρεί διμερή, και τη σύγχρονη, η οποία περιλαμβάνει επίσης τον δυϊκό αριθμό στο σύστημα αριθμού της σύγχρονης λιθουανικής γλώσσας, βλ. Roduner, Čižik-Prokaševa (2006: 74). Η ουσία της αντίληψης της κατηγορίας του πληθυντικού που υποδεικνύει ο William Croft βοηθά να εξηγηθεί η ύπαρξη τριμερούς κατηγορίας αριθμού στη σύγχρονη λιθουανική: στις γλώσσες που διαθέτουν δυϊκό («περισσότερα από δύο»), η αντίληψη του πληθυντικού διαφέρει από εκείνη των γλωσσών χωρίς δυϊκό («περισσότερα από ένα») (πρβλ. Croft 2004: 141).

¹⁷ Οι πτωτικοί τύποι του δυϊκού judu, judvi γράφονται επίσης με δύο τρόπους (πρβλ.:<…> judu, Jūs ir Kuzmickas, esate vienas antro draugai. DLKT· Po daugelio metų, kai Judu su Vytautu gyvenot Druskininkuose, atvažiavo iš Maskvos kažkokia jo tetulė. DLKT). Όσον αφορά τον τρόπο γραφής, πρέπει να τονιστεί ότι ο αποδέκτης του άμεσου λόγου θα πρέπει να γράφεται διακριτά, τόσο στην περίπτωση του Jūs που δηλώνει πληθυντικό αριθμό (ομάδα προσώπων), όσο και στην περίπτωση του Judu / Judvi που δηλώνει δυϊκό αριθμό (δύο πρόσωπα).

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 5

των αντωνυμιών που αναφέρονται TU, JŪS στα σύγχρονα discours της κοινής λιθουανικής γλώσσας (πρβλ. Girčienė 2009b: 214–215· 231).

Στη λιθουανική γραπτή παράδοση, η αντωνυμία που αναφέρεται στον συντάκτη του λόγου (αποστολέα) γράφεται συνήθως χωρίς ειδική διάκριση, ενώ η αντωνυμία που αναφέρεται στο πρόσωπο στο οποίο απευθύνεται κανείς (παραλήπτη) γράφεται με κεφαλαίο αρχικό γράμμα, εφόσον το κείμενο (ή μέρος του) απευθύνεται άμεσα στο άλλο αυτό πρόσωπο. Αυτός ο τρόπος γραφής των αντωνυμιών συνήθως συζητείται μόνο σε εγχειρίδια ορθογραφικών κανόνων. Στις γραμματικές περιγραφές της γλώσσας περιγράφονται η μορφολογική τους έκφραση, οι σημασίες τους και η καταλληλότητα των πλαισίων χρήσης¹⁸, αλλά το τελευταίο συνδέεται πολύ σπάνια με το ορθογραφικό πρότυπο¹⁹. Προσοχή στον τρόπο γραφής των αντωνυμιών που αναφέρονται στον παραλήπτη δίνεται μόνο σε νεότερες γλωσσολογικές εργασίες: κατά τη σύνοψη ερευνών (πρβλ. Marcinkevičienė 2004· 2008: 57· Girčienė, Kupčinskaitė-Ryklienė 2005) και/ή κατά την τήρηση της αρχής της ορθογραφικής διάκρισης στην παράθεση παραδειγμάτων²⁰.

Στην κοινή λιθουανική γλώσσα, το διακριτό ορθογραφικό πρότυπο των αντωνυμιών Tu, Jūs που αναφέρονται στον συνομιλητή αιτιολογείται με υφολογικούς λόγους που έχουν μακρά παράδοση (δηλαδή, σεβασμός και εθιμοτυπία). Για μεγάλο χρονικό διάστημα, αυτό το ορθογραφικό πρότυπο θεωρούνταν κανονιστικό. Η ισχύουσα πλέον διατύπωση των ορθογραφικών κανόνων, η οποία μεταφέρει τη θέση «Οι λέξεις μπορούν να γράφονται με κεφαλαίο αρχικό γράμμα», αξιολογείται ως συμβουλευτική ορθογραφία (βλ. στην υποσημείωση 1 του άρθρου την πλήρη διατύπωση αυτής της ορθογραφικής θέσης και τις ημερομηνίες των τροποποιήσεων). Στο πλαίσιο αυτής της θέσης που παρέχει ελεύθερη επιλογή, την αναγκαιότητα του διακριτού ορθογραφικού προτύπου για τις αντωνυμίες που αναφέρονται στον συνομιλητή υπογραμμίζει και ένα γραμματικό επιχείρημα, που σχετίζεται με τη δυνατότητα διττού επιπέδου οριστικότητας της tu (και, σπανιότερα, και της jūs).

1.1 Η απαρχή της παράδοσης διακριτής σήμανσης του παραλήπτη που υποδηλώνεται από τις συμμετοχικές αντωνυμίες

Οι αφιερώσεις σε παλαιά λιθουανικά γραπτά επιτρέπουν να συσχετιστεί η γραφή με κεφαλαίο αρχικό γράμμα της αντωνυμίας που αναφέρεται στον άμεσο παραλήπτη με το πρότυπο της λατινικής γραπτής κουλτούρας. Στις αφιερώσεις λιθουανικών εκδόσεων του 16ου–17ου αιώνα και στους προλόγους τύπου reverendissimo, οι συγγραφείς ή επιμελητές βιβλίων απευθύνονται συνήθως στον προστάτη της έκδοσης με την αντωνυμία TU. Ορισμένοι από αυτούς τους συγγραφείς επιλέγουν να γράφουν με κεφαλαίο αρχικό γράμμα

¹⁸ Για την έκφραση των διαπροσωπικών σχέσεων που δηλώνονται με τις αντωνυμίες tu: jūs / tamsta πρβλ.: Valeckienė (⁴2006: 259)· Rosinas (1996: 38–45)· Judžentis (2012: 121)· δεν συνηθιζόταν να δίνεται προσοχή στο ορθογραφικό πρότυπο ούτε κατά την παράθεση παραδειγμάτων: για παράδειγμα, ακόμη και όταν εξετάζεται η χρήση των jūs, tamsta, στα παραδείγματα επιλέγεται η μη διακριτή γραφή τους (πρβλ. Senkus 1963: 38· Kučinskaitė 1980).

¹⁹ Μία από αυτές τις εξαιρέσεις είναι η γραμματική της λιθουανικής γλώσσας που επιμελήθηκε ο Alfred Senn, στην οποία αναφέρεται ότι στις επιστολές γράφονται με κεφαλαίο αρχικό γράμμα τα Jūs, Tamsta, Sveikas, Tu (πρβλ. Senn 1966: 60).

²⁰ Pvz.: vienijo Tavo meilė (Marcinkevičienė 2008: 175); Norėjau Jūsų paklausti. (Plungian (vertė Jurgis Pakerys) 2011: 115).

BENDRINĖ KALBA 90 (2017)

www.bendrinekalba.lt

ISSN 2351-7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 6

įvardžio formas. Taip, pavyzdžiui, lotyniškoje Punktų sakymų (SP I, 1629) dedikacijoje į vyskupą Eustachijų Valavičių kreipiasi Konstantinas Sirvydas, plg.:

(10) P̄Erexigui operis partem, in magna mea imbecillitate, & affecta graviter Valetudine, Patriâ linguâ elaboratam, Tibi Illvstrissime Præsvl libens & venerabundus offero ac dedico. Hic qualificunq[ue] conatus meus, sinceram inprimis gregis Tui, quem dei annuente benignitate laudabiliter feliciterq[ue]; pacis, vtilitatem spectauit. SP I 2015: 20 (πρβλ. τη μετάφραση της Reginos Koženiauskienės: Το μέρος ενός πολύ μικρού έργου, γραμμένο επιμελώς στη μητρική μου γλώσσα, ενώ ήμουν αδύναμος και βαριά άρρωστος, το προσφέρω και το αφιερώνω με αγάπη και σεβασμό σε εσένα, σεβασμιότατε Επίσκοπε. Αυτή η μικροσκοπική μου προσπάθεια αποσκοπούσε πρωτίστως στο άμεσο όφελος του ποιμνίου σου, το οποίο ποιμαίνεις αξιέπαινα και ευδόκιμα με τη χάρη του Θεού. PrDe 294)

ar į vyskupą Jurgį Tiškevičių – Giesmių tikėjimui katalickam priderančių (SG,1646) parengėjas Saliamonas Slavočinskis, plg.:

(11) Ego verò inh[ic]e non rudi tantū labore sed & tēp[ore] ipso, Tui nominis immortalitati litauerim. SG1 IV_10–13 (πρβλ. τη μετάφραση της Reginos Koženiauskienės: Θέλω να δοξάσω το αθάνατο όνομά σου όχι μόνο με ατελές έργο, αλλά και με τον χρόνο που αφιέρωσα. PrDe 308).

Στις ευχαριστίες εκείνης της περιόδου, ο τρόπος γραφής της δημοφιλούς αναφοράς στον παραλήπτη «στην εξοχότατη ευγένειά σου» ποικίλλει, πρβλ.:

tuæ Illuſtriſsimæ celſitudini. SG1 IV_14–15 (πρβλ. στην εξοχότατη ευγένειά σου PrDe 308) και Illuſ[t]riſsimæ ac Reuerendiſsimæ Ceſ[it]udinis tua Deuotiſsim9 cliens SG1 V_4–6 (πρβλ. ο ταπεινότατος υπηρέτης της εξοχότατης και σεβασμιότατης ευγένειάς σου βλ. PrDe 308).

Bet, pavyzdžiui, Baltramiejaus Vilento Evangelijų bei Epistolų (1579) dedikacijoje išskirtinai žymimas kiekvienas žodis, esantis kunigaikščiui Jurgiui Frydrichui skirtame kreipinyje, plg.: Tuæ Illuſtriſsimæ Celſitudini (Tavo Šviesiausiajai Kilnybei); Tuæ Celſitudini (Tavo Kilnybei) ar jo trumpiniai T. C. ar C. T. (plg. PrDe 81–82).

Martyno Mažvydo parengta Gielme S. Ambraßeijauſ (GA, 1549) turi lietuvišką kreipimąsi-padėkojimą Ponui Sebastijanuy Perbanth, kuriame adresatas įvardijamas junginiu tavo Mylista (plg. tawa Militas) arba jo trumpiniais tawa M. ar T. M. (citatoje žvaigždute žymimos atstatytos formos):

BENDRINĖ KALBA 90 (2017)

www.bendrinekalba.lt

ISSN 2351–7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 7

(12) Κατάλαβα ότι όσοι ακούν επιθυμούν να έχουν το άσμα του Θεού, το οποίο ονομάζεται Te Deum laudamus. Γι’ αυτό, αφού το μετέφρασα μαζί με άλλα*, το έστειλα για να εκτυπωθεί και πρόσθεσα επίσης το όνομά σου, Εξοχότατε. Τώρα, καθώς το στέλνω στην Εξοχότητά σου*, προσθέτω και τούτο ως δώρο*, παρακαλώντας ταπεινά να δεχθεί η Εξοχότητά σου* αυτό το μικρό δώρο με χαρούμενη καρδιά. Να ευημερείς με την αγάπη του Θεού. Στο Ραγκαίνε, την 3η ημέρα του μήνα Κόβας. Το έτος της ενσάρκωσης του Θεού 1549. GA 2_17–28

Ο Danielius Kleinas σημείωνε με πολύ συστηματικό τρόπο με κεφαλαίο γράμμα τις αντωνυμίες που αναφέρονται άμεσα στον αποδέκτη· αξιολογούσε την επιλογή του τρόπου γραφής τους, και όχι τη σημασιολογική διάκριση TU και JŪS, ως δυνατότητα έκφρασης σεβασμού προς ένα άλλο πρόσωπο. Πρβλ. τις αναφορές Grammatica Litvanica (1653), αφιερωμένη στον δούκα Frydrichas Vilhelmas, που γράφονται με κεφαλαίο Tawo και Jūsų (πρβλ., για παράδειγμα, QVæ Tuo, SERENISSIME ET POTENTISSIME SEPTEMVIR PrDe 332 Λαμπρότατε και Παντοδυναμότατε Εκλέκτορα, Tawo... PrDe 376) και Sereniſima Veſtra Celſitudo PrDe 340 Η Υψηλοτάτη Λαμπρότητά Σας PrDe 379). Στη σύντομη σύνοψη αυτής της γραμματικής, στη γερμανική γλώσσα – COMPENDIUM LITVANICO-GERMANICUM, Oder Kurtze und gantz deutliche Anführung zur Littauſchen Sprache / wie man recht Littauſch leſen / ſchreiben und reden ſol. (K1C, 1564) (πρβλ. την απόδοση του τίτλου του K1C από τον Kazimieras Eigminas: Σύντομος και απολύτως σαφής οδηγός της λιθουανικής γλώσσας, για το πώς πρέπει να διαβάζει, να γράφει και να μιλά κανείς σωστά λιθουανικά. PLKG 529), ο D. Kleinas παρουσίασε το παράδειγμα κλίσης TU, JŪS, δείχνοντας τη σημασία της γραφής αυτών των αντωνυμιών με κεφαλαίο γράμμα, πρβλ.:

Ενικός.

Ονομαστική [Tu] εσύ /

Γενική [Tawes] δικός σου /

Δοτική [Taw] σε σένα /

Αιτιατική [Tawe] εσένα /

Κλητική [ô Tu] ω εσύ /

Αφαιρετική οργανική [Tawimi] μαζί σου /

Τοπική, [Tawije / eje] μέσα σου. K1C 46_9–16

Δυϊκός.

Αρσενικό γένος, Ονομαστική, Αιτιατική, Κλητική [Iudu] εσείς οι δύο /

Θηλυκό γένος [Iudwi] /

Γενική [jumu dwieju] και των δύο σας /

Δοτική [jum dwiem] και στους δυο σας. K1C 46_17–21

BENDRINĖ KALBA 90 (2017)

www.bendrinekalba.lt

ISSN 2351-7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 8

Pluraliter.

Ονομαστική [Ius | ihr /

Γενική [Iuſu] ewer /

Δοτική [Iu m u s / j u m s] euch /

Αιτιατική [Ius] euch /

Κλητική [ô Ius] ô ihr /

Αφαιρετική οργανική πτώση [Iu m i s] mit euch /

Τοπική πτώση, [Iuſuſe] in euch. KIC 46_22–29

1.2. Το ζήτημα της οριστικότητας των προσωπικών αντωνυμιών

Η τυπολογική γλωσσολογία δεν παραλείπει να εξετάσει το ζήτημα της οριστικότητας των προσωπικών αντωνυμιών και τη σχέση τους με τα κύρια ονόματα. Τα κύρια ονόματα έχουν αναφορά, αλλά δεν έχουν σημασία (έννοια) (πρβλ. Lyons 2004: 22)· παρόμοια περιγράφεται και το ουσιώδες χαρακτηριστικό της αντωνυμίας — η απουσία ιδιαίτερου σημασιολογικού περιεχομένου (πρβλ. Siewierska 2004: 9). Ωστόσο, τόσο οι προσωπικές αντωνυμίες όσο και τα κύρια ονόματα έχουν τις ίδιες γραμματικές και πραγματολογικές ιδιότητες με τις οριστικές εκφράσεις (πρβλ. Dik 1997: 186). Στις προφορικές επικοινωνιακές περιστάσεις, ο αποδέκτης που δηλώνεται με αντωνυμία χαρακτηρίζεται από περιστασιακή οριστικότητα — ο αποδέκτης είναι υπαρκτός και εμφανής, επομένως εντοπίζεται εύκολα. Στις περιστάσεις γραπτής επικοινωνίας, η προαναφερθείσα έλλειψη σημασιολογικού περιεχομένου μπορεί να αντισταθμιστεί με την ειδική επισήμανση της αντωνυμίας που δηλώνει τον αποδέκτη.

1.2.1. Η οριστικότητα στις κλητικές φράσεις

Η κλίση των αντωνυμιών Tu, Jūs στο προαναφερθέν Compendium του D. Kleinas είναι ενδιαφέρουσα όχι μόνο λόγω της αξιοπρόσεκτης γραφής των παραδειγμάτων, αλλά και λόγω των κλητικών τύπων ô Tu, ô Jus (βλ. KIC 46_{14, 27}). Στις γραμματικές περιγραφές της σύγχρονης λιθουανικής, σύμφωνα με την παράδοση να συνδέεται η κλητική μόνο με την κατηγορία του ουσιαστικού²¹, δεν αναφέρεται κλητική πτώση των αντωνυμιών (πρβλ. Valeckienė 1965: 640· 2006: 272, 273). Ο Jonas Jablonskis εξηγούσε την απουσία κλητικής από το κλιτικό παράδειγμα των αντωνυμιών ως ταυτότητα με την ονομαστική, πρβλ.: «ως κλητικές εδώ λειτουργούν οι τύποι της ονομαστικής» (Jablonskis (1997 [1922]: 50). Ωστόσο, οι τύποι TU, JŪS, που είναι ταυτόσημοι με την ονομαστική, είναι μερικές φορές αναπόφευκτοι στις καθημερινές προσφωνήσεις, π.χ.:

(13) Ε, εσύ, έλα εδώ τώρα! Ναι, ναι, εσύ!

²¹ Για περισσότερα σχετικά με αυτή την παράδοση και την πρόταση να θεωρούνται τέτοιοι τύποι ξεχωριστή γραμματική κατηγορία, βλ. Judžentis (2012: 72–73).

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 9

Η χρήση της αντωνυμίας tu (jūs) αυτού του είδους στην καθομιλουμένη συνδέεται συνήθως με το απρόοπτο ορισμένων περιστάσεων και γι’ αυτό τις περισσότερες φορές συνοδεύεται από μόρια που τραβούν την προσοχή, παρεμβολές μη τυπικού λεξιλογίου και/ή μειωτικούς χαρακτηρισμούς, πρβλ.:

(14) Πάλι, διάολε, έκαψες τις πατάτες εδώ, βρε βάτραχε. DLKT (Προφορικός λόγος)

(15) Μα εσύ, φίδι, μας ξανακορόιδεψε. (παρατίθεται από Judžentis 2012: 72–73)

(16) Αχ, εσύ, αποτυχημένε. DLKT (Δημοσιογραφικός λόγος)

(17) Έι, εσύ, μήπως θα μπορούσα να σου αγοράσω κάτι να πιεις; DLKT (Δημοσιογραφικός λόγος)

(18) Έι, εσείς, τυφλοπόντικες! Τι σκαλίζετε και θρυμματίζετε το χώμα;! DLKT (Δημοσιογραφικός λόγος)

Αυτό είναι χαρακτηριστικό και άλλων γλωσσών²². Στις τυπολογικές μελέτες επισημαίνεται η κλητική ως ενδιαφέρουσα αλλά ανεπαρκώς μελετημένη γραμματική κατηγορία (γι’ αυτό εξετάζονται οι δυνατότητες ένταξης της κλητικής στην κατηγορία της πτώσης²³), ενώ συζητούνται και περιπτώσεις συνεμφάνισης αντωνυμίας με ουσιαστικό ή ονοματική φράση σε προσφωνήσεις. Ένα τέτοιο προσωδιακό σύνολο, αποτελούμενο από αντωνυμία και παράθεση, θεωρείται ότι βρίσκεται κάπως έξω από την πρόταση, καθώς οι κλητικές δεν εντάσσονται συντακτικά ή σημασιολογικά στη δομή του κατηγορήματος (πρβλ. Levinson 2005: 71). Κατά τον Christopher Lyons, στις προσφωνήσεις οι προσωπικές αντωνυμίες επιτελούν λειτουργία προσδιοριστή (η οποία κανονικά δεν τους είναι χαρακτηριστική) — αυτό καταδεικνύει την οριστικότητα των ονοματικών φράσεων που επιτελούν κλητική λειτουργία, επειδή οι κλητικές, ως μορφές άμεσης προσφώνησης, ισοδυναμούν με αναφορά στο δεύτερο πρόσωπο· επομένως, οι κλητικές που αποτελούνται από προσωπική αντωνυμία και παράθεση οφείλουν επίσης να εκφράζουν οριστικότητα (πρβλ. Lyons 2004: 152).

1.2.2. Η αποθετική φράση σε προσφώνηση ως παράθεση αντωνυμίας που υποδεικνύει τον συνομιλητή

Για να προσδιοριστούν με σαφήνεια οι ρόλοι των τύπων TU / JŪS, η σημασία της αντωνυμίας μπορεί να διευκρινιστεί με προσφώνηση. Αυτό καταδεικνύεται από την παράθεση της αντωνυμίας με κύριο όνομα που λειτουργεί ως προσφώνηση ή με ονοματική φράση που το υποκαθιστά (πρβλ. τη λειτουργία τους να διευκρινίζουν και να τονίζουν τη σημασία της δεικτικής αναφοράς, καθώς και τη σπουδαιότητά της)²⁴. Αν χρειάζεται διευκρίνιση, με προσφώνηση

²² Ο Vladimir Sannikov τονίζει ότι στα ρωσικά είναι ασυνήθιστη η χρήση της κλητικής με προσφώνηση που περιέχει μόνο αντωνυμία (π.χ. Иди сюда, ты!), και θεωρεί πολύ πιο συνηθισμένες τις προτάσεις στις οποίες το ты (вы) έχει επιθετική παράθεση (συνήθως με υποτιμητική σημασία, π.χ. Иди сюда, ты, негодяй!), βλ. Sannikov (2008: 94). Στα αγγλικά, οι αντωνυμίες δεύτερου προσώπου μπορούν επίσης να χρησιμοποιούνται μόνες τους (You, come here!) ή με ονοματική φράση (You boys, follow me!) (πρβλ. Lyons 2004: 152).

²³ Κατά τη γνώμη του Vladimir Plungian, «η κλητική λειτουργία (δηλαδή η αναφορά στον αποδέκτη μιας γλωσσικής πράξης), από τυπολογική σκοπιά, μπορεί να συμπεριληφθεί στο σύνολο των καθολικών σημασιών των πτώσεων», βλ. Plungian (2011: 168).

²⁴ Κατά την παρατήρηση του Christopher Lyson, τα κύρια ονόματα συχνά ορίζονται μόνο ως αναφορικές περιγραφές χωρίς σημασία· το πλαίσιο έχει μεγάλη σημασία για τον προσδιορισμό του αναφερομένου τους, όπως και στην περίπτωση κάθε περιγραφής που τονίζει την ειδικότητα. Στην πραγματικότητα, όμως, τα κύρια ονόματα χρησιμοποιούνται σαν να

BENDRINĖ KALBA 90 (2017)

www.bendrinekalba.lt

ISSN 2351–7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 10

η παράθεση που λειτουργεί ως προσφώνηση μπορεί να εμφανιστεί με οποιαδήποτε πτώση του TU / JŪS. Αυτό αποδεικνύει ότι η κλητική λειτουργία συνδέεται με οποιαδήποτε πτώση της αντωνυμίας που υποδεικνύει τον συνομιλητή, πρβλ.:

(19) Μα καλά, Μαρία, τέτοια ώρα φέρνεις <...> DLKT

(20) Δεν σκοπεύω να σε μαλώσω, Γιουλιούκα. DLKT

(21) Σε ευχαριστώ, Γιατρέ, για τη φροντίδα, <...> DLKT

(22) Τι σε εξέπληξε περισσότερο, Σαρούνας, κατά την αναδιοργάνωση της LKL; DLKT

(23) Με την ευκαιρία των γενεθλίων σας, σας ευχόμαστε, Ντανύτε, χρόνια πολλά [...] DLKT

(24) Ήθελα μόνο να μιλήσω μαζί σου, Έγκλε. DLKT

(25) Μα πόση δύναμη έχεις εδώ, παιδί μου· σε λίγο θα σου την εξαντλήσουν <...> DLKT

(26) Δεν είναι τυχαίο που έτσι ονομάζεται το βιβλίο που κρατάτε στα χέρια σας, αξιότιμη/ε αξιότιμε αναγνώστρια/αναγνώστη. DLKT

(27) <...> η επιστημονική και τεχνική επίβλεψη αυτού του έργου αποτελεί δικό σας προνόμιο, καθηγητά. DLKT

(28) σας εύχομαι, Γιολάντα, μεγάλη επιτυχία στη δουλειά, <...> DLKT

(29) Με αυτά τα λόγια του πασχαλινού ύμνου απευθύνομαι σε Εσάς, Λιθουανούς της περιοχής του Καλίνινγκραντ, <...> DLKT

(30) <...> κατά το δεύτερο έτος οι ειδικοί είπαν ότι εμείς μαζί σας, αξιότιμοι, δεν ήμασταν έτοιμοι, <...> DLKT

(31) <...> παρ’ όλα αυτά χαιρόμαστε που μέσα σας, Δάσκαλε, οι δούλοι αρχίζουν να δίνουν τη θέση τους σε έναν άνθρωπο που σέβεται τον εαυτό του. DLKT

Η ανάγκη αποσαφήνισης της σημασίας των αντωνυμιών προκύπτει εμφανώς και σε δημόσιους λόγους με υπονοούμενο αποδέκτη (για παράδειγμα, στις προτάσεις (26) και (29)). Τέτοια κείμενα περιλαμβάνουν παρεμβολές στις οποίες ο συγγραφέας επιχειρεί να περιγράψει αυτόν τον υπονοούμενο αποδέκτη. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η προσωπική αντωνυμία μπορεί να λειτουργεί περίπου ως δείκτης οριστικότητας μιας ονοματικής φράσης (πρβλ. Lyons 2004: 27). Το συμπεριληπτικό εμείς μπορεί να επιτελεί διάφορες πραγματολογικές λειτουργίες: μπορεί να αφορά τόσο την ένταξη του αποδέκτη στην επιχειρηματολογία όσο και την απροθυμία ανάληψης ευθύνης για τις εκφραζόμενες σκέψεις, ενώ το εσείς που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας δηλώνει μια αποκλειστική σχέση και συμβάλλει στον προσδιορισμό του περιστασιακού ρόλου (πρβλ. Šinkūnienė 2010: 130–132). Σε κείμενα με υπονοούμενο αποδέκτη, όπως τα άρθρα γνώμης στα οποία παρεμβάλλεται μια προσφώνηση που περιγράφει τον αναγνώστη, ο τρόπος γραφής της αντωνυμίας

θα ήταν απολύτως μοναδικός (καθώς η μοναδικότητα ενός κύριου ονόματος συνδέεται με την οριστικότητα), πρβλ. Lyons (2004: 21).

BENDRINĖ KALBA 90 (2017)

www.bendrinekalba.lt

ISSN 2351-7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 11

μπορεί να μετριάσει (βλ. πρόταση (32)) ή, αντίθετα, να ενισχύσει την εντύπωση αποστασιοποίησης από τον αποδέκτη²⁵ (βλ. πρόταση (33)), πρβλ.:

(32) Και σε Εσάς, αγαπητοί συμπατριώτες, προτού διαβάσετε, σας προτείνω να το αναζητήσετε.²⁶

(33) Σας αρέσει, Λιθουανοί, αυτή η στάση του Karbauskis;²⁷

Κατά την περιγραφή της χρήσης των συμμετοχικών αντωνυμιών σε γραπτούς λόγους, είναι απαραίτητο να γίνεται διάκριση ανάλογα με το πόσο σαφώς έχει προσδιοριστεί ο αποδέκτης, πρβλ. την αντίθεση πραγματικός: υπονοούμενος (βλ. Levinson 2005: 72). Σε άμεση προσφώνηση, το πλαίσιο που αποσαφηνίζει τη σημασία της προσωπικής αντωνυμίας μπορεί να βρίσκεται και στην αμέσως επόμενη πρόταση. Σε αυτή την περίπτωση, μεγαλύτερο μέρος του κειμένου θα πρέπει να υπάγεται σε αυτό, π.χ.:

(34) Θέλω να ρωτήσω τον ελεγκτή του Seimas της Λιθουανίας γιατί δεν συζητήθηκε αυτό όχι μόνο τώρα, αλλά και επί πολλά χρόνια; Ποιο είναι το αποτέλεσμα της έρευνάς σας;²⁸

Είναι κατανοητό ότι, σε ένα ερώτημα που τίθεται υπό τέτοιες περιστάσεις, ο αναγνώστης αναμένει μια ιδιαίτερη γραφή της αντωνυμίας που αναφέρεται σε συγκεκριμένο πρόσωπο. Σε υποτύπους λόγου με διαφορετικά υποκείμενα και αντικείμενα της προσφώνησης, ο τρόπος γραφής των αντωνυμιών επιτρέπει να διακρίνεται ο αναγνώστης του κειμένου (δηλαδή ο μάρτυρας του αποσπάσματος που περιέχει άμεση ερώτηση με αποδέκτη) από τον στόχο της προσφώνησης²⁹, στον οποίο απευθύνεται η ερώτηση και ο οποίος είναι ο πραγματικός αποδέκτης ενός συγκεκριμένου αποσπάσματος· πρβλ. τη μοναδική εκδοχή της πρότασης (34) που επιτρέπει αυτή την ανάγνωση:

(34a) Θέλω να ρωτήσω τον ελεγκτή του Seimas της Λιθουανίας <...> Ποιο είναι το αποτέλεσμα της έρευνάς Σας;

²⁵ Για τις θέσεις του συγγραφέα του κειμένου ως προς τα περιγραφόμενα θέματα και τους αναγνώστες, καθώς και για τις στρατηγικές που επιλέγει (ενδιαφέροντος, συναισθηματικής απόστασης ή ουδετερότητας), βλ. Marcinkevičienė (2008: 53).

²⁶ Διαθέσιμο στο διαδίκτυο: https://www.delfi.lt/pilietis/voxpopuli/atsibodo-mediku-dejones-nustokite-isivaizduoti-esantys-svarbesni-nei-kitu-profesiju-atstovai.d?id=76319361 (πρόσβαση στις 2017 11 11).

²⁷ Διαθέσιμο στο διαδίκτυο: http://www.delfi.lt/news/ringas/lit/r-valatka-laiskas-kaledu-seneliui-ka-cia-dar-uzdraudus-lietuviams.d?id=73203746 (πρόσβαση στις 2016 12 18).

²⁸ Διαθέσιμο στο διαδίκτυο: https://www.delfi.lt/news/ringas/politics/robertas-sar(k)n(i)ckas-sepetukas-ranksluostis-ne-renkuosi-zmogu-kuris-isklauso.d?id=76361755 (πρόσβαση στις 2017 11 19).

²⁹ Apie šiuos vaidmenis žr. Levinson (2005: 68).

BENDRINĖ KALBA 90 (2017)

www.bendrinekalba.lt

ISSN 2351–7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 12

1.2.3. Αναφορά αόριστης σημασίας ή tu / jūs εξουδετέρωση της ατομικής σημασίας

Η αντωνυμία tu μπορεί να αναφέρεται όχι μόνο σε συγκεκριμένο άτομο που είναι αποδέκτης, αλλά και να χρησιμοποιείται ως γενικευτική αντωνυμία, δηλαδή να εκφράζει αναφορά αόριστης σημασίας (πρβλ. Haspelmath 2000: 11). Στη λιθουανική γλωσσολογία αυτό περιγράφεται ως χρήση με γενικευμένη σημασία (πρβλ. Valeckienė 1965: 668), ως εξουδετέρωση της ατομικής σημασίας του tu (πρβλ. Rosinas 1996: 26) ή ως περίπτωση γραμματικής μεταφοράς (πρβλ. Judžentis 2012: 114). Σε αυτή την περίπτωση, το tu, το οποίο σε συνήθη περιβάλλοντα έχει την ιδιότητα να αναφέρεται σε ένα άλλο πρόσωπο που διακρίνεται από την ατομικότητά του, υιοθετεί τη σημασιολογία του ουσιαστικού žmogus και γίνεται λέξη που προσφέρει κάλυψη γενίκευσης (και γράφεται μόνο με πεζό αρχικό γράμμα). Αυτό το γενικευμένο tu επιλέγεται συχνότερα όταν ο ομιλητής επιδιώκει να αποφύγει την αναφορά στον εαυτό του και/ή όταν χρειάζεται να περιγράψει καταστάσεις όσο το δυνατόν πιο καθολικά, π.χ.:

(35) <...> δεν έχει καμία σημασία αν είσαι από μεγάλη πόλη ή όχι. <...> Ο τόπος δεν καθορίζει τη στενότητα της οπτικής σου.³⁰

Τα πιο τυποποιημένα στη λιθουανική γλώσσα σχήματα προτάσεων που σχηματίζονται με το γενικευτικό tu αναγνωρίζονται εύκολα. Ο πυρήνας τους αποτελείται συνήθως από τύπους ενεστώτα ή μέλλοντα των ρημάτων padaryti, pasakyti, parašyti κ.λπ., οι οποίοι αναιρούνται με τα προθήματα ne-, be- ή με ερωτήσεις που έχουν αποκτήσει ειδικό επιτονισμό (τονίζοντας την απελπισία της κατάστασης)· σε αυτές, τη γενικευτική σημασία της αντωνυμίας tu συχνά αποσαφηνίζει η επεξήγηση žmogus ή η προσφώνηση žmogau ή Dieve, πρβλ.:

(36) Παρασύρονται οι πάγοι και τι να του κάνεις, μπορείς, αν θέλεις, μόνο να θαυμάσεις. DLKT

(37) Οι άντρες γίνονται θρασείς, και τι να τους κάνεις. DLKT

(38) <...> αφού είναι δύσκολοι καιροί, τι να ξαναγράψεις εδώ, Θεέ μου, όταν τέτοιο θέατρο ζωής <...> DLKT

(39) Έχει συνηθίσει σε τέτοια ζωή, και πες του ό,τι θέλεις. DLKT

(40) Αλλά τι σημασία έχει; Στριφογύριζε όσο θέλεις, άνθρωπε, μα η ζωή, όπως δεν έγινε καλύτερη, έτσι και δεν... DLKT

Το tu αόριστης αναφοράς (και σε σπανιότερες περιπτώσεις το ευγενικό jūs) χρησιμοποιείται επίσης σε προτάσεις που δεν ακολουθούν τόσο τυποποιημένο σχήμα. Για τον σχηματισμό τους επιστρατεύονται οι ίδιες καθολικές

³⁰ Διαθέσιμο στο διαδίκτυο: https://zmогnes.lrytas.lt/tv-antena/2017/11/25/news/audrius-bruzas-apie-alkoholi-tai-vykdavo-iki-nuomoto-buto-uzliejimo--3646238/?utm_source=lrExtraLinks&utm_campaign=Copy&utm_medium=Copy (ημερομηνία πρόσβασης 2017 11 25).

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 13

κανόνες που σχετίζονται με μια κάπως ειδική έκφραση χρονικών σχέσεων, η οποία μεταφέρει γενικευτικό χαρακτήρα³¹: η προσωπική αντωνυμία αποκτά αόριστη σημασία όταν περιγράφονται καταστάσεις που υπάγονται στην κατηγορία του irrealis³², για τον χαρακτηρισμό των οποίων επιλέγεται αρνητική πολικότητα (η οποία εκφράζεται με τη χρήση δευτερεύουσας πρότασης / ερώτησης / προτύπου σύγκρισης που τονίζει την υποθετικότητα της κατάστασης και/ή (μη) άμεσης άρνησης) και ελεύθερη επιλογή (πρβλ. Haspelmath 2000: 52; 64). Πρβλ. προτάσεις στις οποίες η αόριστη αναφορά των τύπων tu / jūs αναδεικνύεται από ρήμα ενεστώτα (μέλλοντα) (με αρνητική συνδήλωση), που εκφράζει γενικευτικό, δηλαδή μη πραγματικό χαρακτήρα της πράξης, ή/και από πρόταση όρου ή χρόνου, π.χ.:

(41) Αυτή ήταν η στάση — δημοσιεύσεις, συνέδρια στο εξωτερικό. Δεν θα περάσεις τα σύνορα — δεν θα προσμετρήσουν τη δημοσίευσή σου για την αξιολόγηση.³³

(42) Για να το πούμε ακριβέστερα: εμφανίζεται ένα είδος εγκλήματος, μια κατηγορία που καταστρέφει αυτομάτως την κοινωνική σας ύπαρξη, ανεξάρτητα από το αν είναι βάσιμη, ενώ η προσπάθειά σας να υπερασπιστείτε τον εαυτό σας αυτομάτως γίνεται ένα ακόμη έγκλημα — «ενοχοποίηση του θύματος» <...>.³⁴

(43) Δοκιμάστε τότε να αναλύσετε διεξοδικά έναν τέτοιο συγγραφέα, ενώ τρέμετε από τον φόβο στις εξετάσεις — κι αν δεν αρέσετε στον αξιολογητή, κι αν σκέφτεστε λάθος...³⁵

(44) Αν πράγματι αγοράσετε ένα ρούχο, αλλά δεν σας φανεί τόσο καλό, το επιστρέφετε, και αργότερα βλέπετε ότι του έγινε έκπτωση και αποφασίζετε ότι σε αυτή την τιμή μπορείτε πλέον να το αγοράσετε, επειδή τα ελαττώματα δεν φαίνονται σημαντικά, τότε όλα είναι ηθικά εντάξει.³⁶

(45) Οι περισσότεροι λένε ότι το τελευταίο μου βιβλίο, «Γράμματα στην Έλζε», αφορά τον εκφοβισμό. Εξίσου πολύ αφορά τη μοναξιά, όταν οι άνθρωποι γύρω σου δεν σε ακούν, οι ενήλικες απορρίπτουν τα προβλήματά σου ως ασήμαντα, και από αυτό προκύπτουν πολλές άλλες δυσκολίες.³⁷

³¹ Για τη σημασία της κατανόησης των χρονικών σχέσεων και τη δυνατότητα να παρατηρούνται ασυνείδητα οι ιδιαιτερότητες της έκφρασης αυτών των γραμματικών τύπων, πρβλ. Smith (2001: 194).

³² Για τη σύνδεση της σημασίας του irrealis με την αποφυγή πραγματολογικών συνεπαγωγών ή προϋποθέσεων, βλ. Holvoet, Pajėdienė (2004: 90).

³³ Διαθέσιμο στο διαδίκτυο: https://www.delfi.lt/news/ringas/politics/s-tumenas-good-bye-lituanistika.d?id=76277309 (προσπελάστηκε στις 2017 11 08).

³⁴ Διαθέσιμο στο διαδίκτυο: https://www.delfi.lt/news/ringas/lit/nida-vasiliauskaite-kaltumo-prezumpcija.d?id=76335685 (προσπελάστηκε στις 2017 11 23).

³⁵ Διαθέσιμο στο διαδίκτυο: https://www.delfi.lt/news/daily/education/destytoja-apie-lietuviu-kalbos-ir-literaturos-brandos-egzamina-kur-cia-dangus-griuva.d?id=76449667 (προσπελάστηκε στις 2017 11 26).

³⁶ Διαθέσιμο στο διαδίκτυο: https://www.delfi.lt/verslas/mano-eurai/prasideje-is pardavimai-ikvepe-atskleide-gudrybe-kaip-isleisti-maziau.d?id=76455979#cxrecs_s (προσπελάστηκε στις 2017 11 24).

³⁷ Διαθέσιμο στο διαδίκτυο: https://www.alfa.lt/straipsnis/50141609/ministro-pirmininko-patareja-svietimui-kaunaite-vienas-blogiausiu-keliu-yra-vaiku-suskirstymas (προσπελάστηκε στις 2017 02 19).

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 14

2. Η ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΔΕΚΤΗ

2.1. Σε τι να βασιστούμε: στην υποκειμενικότητα ή στη διυποκειμενικότητα στον λόγο;

Παραδοσιακά, είναι σύνηθες να θεωρείται η αντωνυμία aš εγωκεντρική³⁸. Κατά τη γνώμη του Ronaldo W. Langacker, όταν γίνεται λόγος για προσωπικές αντωνυμίες, η προσοχή θα πρέπει να εστιάζεται κυρίως στην υποκειμενικότητα που βασίζεται στις αμοιβαίες σχέσεις μεταξύ των συνομιλητών, με άλλα λόγια, στη διυποκειμενικότητα του λόγου τους (πρβ. Langacker 2007: 185): η αμοιβαία κατανόηση είναι απολύτως θεμελιώδης στις σχέσεις μεταξύ των αναφερομένων που δηλώνονται με τις αντωνυμίες aš και tu, ενώ η ουσία της διυποκειμενικότητας μπορεί να περιγραφεί ως κατανόηση των σκέψεων του άλλου και της σημασίας τους (Langacker 2007: 182). Μπορεί να υποτεθεί ότι, αν η προσοχή εστιαζόταν όχι στον εγωκεντρισμό του aš (που μπορεί να τονιστεί ακόμη και κατά την παρουσίαση πτυχών της γραφής των προσφωνήσεων³⁹), αλλά στον διάλογο που βασίζεται στην αμοιβαία κατανόηση μεταξύ του aš και του tu, θα άλλαζαν ακόμη και τέτοιες λεπτομέρειες της γραπτής επικοινωνίας (που ορισμένοι θεωρούν ασήμαντες), όπως ο τρόπος γραφής της αντωνυμίας που δηλώνει τον άμεσο αποδέκτη. Και ο εγωκεντρισμός του aš μπορεί επίσης να φανεί χρήσιμος εδώ, καθώς ο συγγραφέας που συνθέτει το κείμενο γνωρίζει πάντα τι και πώς θέλει να πει και τι σημαίνει η επιλογή των μορφών παρουσίασής του και ο τρόπος γραφής τους⁴⁰. Στους διαλόγους, οι ρόλοι του aš και του tu εναλλάσσονται διαρκώς⁴¹, γι’ αυτό πρέπει να κατανοούμε τους παράγοντες που καθορίζουν την επιλογή των μορφών tu και jūs, καθώς και τα επιχειρήματα που υποστηρίζουν το ιδιαίτερο ορθογραφικό πρότυπο αυτών των αντωνυμιών (όχι μόνο από την άποψη του στοιχειώδους γραμματισμού, αλλά και από σημασιολογική και πραγματολογική άποψη). Στη λιθουανική γραπτή παράδοση συνηθίζεται να τονίζεται η ιδιαιτερότητα του συνομιλητή που δηλώνεται με συμμετοχική αντωνυμία. Έτσι εκφράζεται μια στάση προς το άλλο πρόσωπο βασισμένη στην αμοιβαία κατανόηση. Στην άμεση αλληλογραφία, οι μορφές των πτώσεων Tu / Jūs, όταν γράφονται με ιδιαίτερο τρόπο, αποκτούν αξία ισοδύναμη με εκείνη ενός κύριου ονόματος. Τα Tu / Jūs που γράφονται με ιδιαίτερο τρόπο αποκτούν επίσης μια διαφορετική, πρόσθετη θετική αξία περιεχομένου. Αυτή η γραφή παρέχει στον αποδέκτη πληροφορίες για τον αποστολέα ως ομιλητή που χαρακτηρίζεται από υπευθυνότητα. Η συζήτηση των αξιών μπορεί να εγείρει το ερώτημα των δυνατοτήτων

³⁸ Πρβ.: «Στην κοινή λιθουανική γλώσσα <...> ο αποστολέας είναι το κεντρικό πρόσωπο της επικοινωνιακής πράξης, από την οπτική του οποίου αξιολογούνται οι σχέσεις με τον αποδέκτη και με άλλα πρόσωπα <...>. Γι’ αυτό η αντωνυμία aš ονομάζεται εγωκεντρική» (Rosinas 1996: 26).

³⁹ Πρβ. μια διατύπωση βασισμένη στον εγωκεντρισμό, όπου μια ουδέτερα διατυπωμένη κατάσταση προσφώνησης σε άλλο πρόσωπο αναδιατυπώνεται με πραγματολογική έμφαση στην προσφώνηση ενός προσώπου σημαντικού για εμάς, πρβ.: «Για λόγους ύφους γράφουμε κεφαλαία γράμματα όταν α π ε υ θ υ ν ό μ α σ τ ε σ ε έ ν α π ρ ό σ ω π ο σ η μ α ν τ ι κ ό γ ι α ε μ ά ς σε δηλώσεις, αιτήσεις και επιστολές» (Vasiliauskienė 2002: 36).

⁴⁰ Πρβ.: «Όταν επιλέγει τη συμμετοχική αντωνυμία της σφαίρας του αποδέκτη, ο αποστολέας γνωρίζει ήδη την κοινωνική χαρακτηριστική του αποδέκτη» (Rosinas 1996: 40).

⁴¹ Για την εναλλαγή των ρόλων (λειτουργιών) υποκειμένου και αντικειμένου που επιτελούν τα aš και tu, την ασυμβατότητα και την αρμονία τους, βλ. Langacker (2007: 184–185).

BENDRINĖ KALBA 90 (2017)

www.bendrinekalba.lt

ISSN 2351–7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 15

να χειραγωγήσει κανείς αυτή την πρόσθετη αξία⁴². Ωστόσο, αν το ισχύον σύστημα ορθογραφίας της λιθουανικής γλώσσας⁴³ αναγνωρίζει παραδοσιακά την ιδιαίτερη σήμανση του αποδέκτη που δηλώνεται με αντωνυμία, τότε ακριβώς η μη συμμόρφωση προς αυτή τη σήμανση στην άμεση γραπτή επικοινωνία μπορεί να εκληφθεί ως χειραγώγηση: η γραφή των αντωνυμιών με πεζά γράμματα κατά την άμεση προσφώνηση άλλου προσώπου μπορεί να εκληφθεί ως εξουδετέρωση της ιδιαιτερότητας του προσώπου που δηλώνεται με αυτή την αντωνυμία.

2.2. Οι παραλλαγές γραφής των αντωνυμιών που επιλέγουν οι αποστολείς

Οι συμμετοχικές αντωνυμίες επιτελούν τόσο τη λειτουργία της δεικτικότητας του προσώπου όσο και εκείνη της κοινωνικής θέσης (πρβλ. Levinson 2005: 72). Είναι πιθανό ορισμένες πτυχές της αντίληψης αυτών των λειτουργιών να μην είναι κατανοητές με τον ίδιο τρόπο από όλους. Λόγω των διαφορών στις αντιλήψεις, είναι δυνατές τρεις παραλλαγές γραφής των TU / JŪS, που δηλώνουν τον συνομιλητή σε γραπτό διάλογο, στον λιθουανικό γραπτό λόγο. Αυτό επιτρέπει να διακριθούν τρεις τύποι αποστολέων:

1) Ο αποστολέας τηρεί την εθιμοτυπία του γραπτού λόγου — γράφει με κεφαλαία τα Tu / Jūs, τις μορφές των αντωνυμιών που δηλώνουν τον αποδέκτη·

2) Ο αποστολέας επιλέγει τις μη σημαδεμένες μορφές tu / jūs (πιθανότατα μόνο επειδή δεν έχει τη συνήθεια να επισημαίνει γραφικά την ιδιαιτερότητα της αντωνυμίας που δηλώνει τον αποδέκτη)·

3) Ο αποστολέας τηρεί την εθιμοτυπία της γλώσσας μόνο εν μέρει: επιλέγει να γράφει την αντωνυμία με κεφαλαίο όταν απευθύνεται στον αποδέκτη ως Jūs, ενώ ο αποδέκτης που δηλώνεται με τον ενικό τύπο σημειώνεται με το πεζογράμματο tu⁴⁴.

Ο αποστολέας του τρίτου τύπου μπορεί να αναγνωριστεί διαβάζοντας επιστολές γραμμένες σε διαφορετικά πρόσωπα (τέτοια παραδείγματα μπορούν να βρεθούν σε δημοσιεύσεις ιδιωτικών επιστολών) ή επιστολές που περιλαμβάνουν προσφωνήσεις προς διαφορετικούς αποδέκτες (βλ. το απόσπασμα δημόσιας επιστολής που παρατίθεται στο παράδειγμα (46)), καθώς και διαφημιστικές επιστολές στις οποίες, στο ίδιο μήνυμα ή/και στη συνοδευτική επιστολή του, για τον ίδιο αποδέκτη επιλέγονται τόσο οι μορφές tu όσο και οι μορφές Jūs (βλ. παράδειγμα (47))⁴⁵, πρβλ.:

(46) Jūs, Audriau Bačiuli, ο οποίος χθες το βράδυ έγραφες με περηφάνια ότι <...>. Πριν από έναν χρόνο ακόμη <...> υπερασπιζόμουν συχνά εσάς απέναντι στον νεότερο συνάδελφό μου, για τον οποίο η προσωπικότητά σας ήταν αποκρουστική. Έλεγα ότι η γνώμη σας είναι σημαντική και ότι, παρά τον τόνο και τα λόγια σας, πρέπει να ακούμε προσεκτικά το περιεχόμενο όσων λέτε. <...> // <...> Κι εσύ, Šarūnai

⁴² Για τις αξίες του περιεχομένου, τους μετασχηματισμούς τους και τη χειραγώγησή τους στη ναρρατιβική σύνταξη, βλ. Greimas (1989: 165).

⁴³ Κατά τον Simo Karaliūnas, «θα ήταν λάθος να θεωρήσουμε ότι η επικοινωνία είναι το άθροισμα ατομικών ενεργειών. <...> Το άτομο δεν επινοεί το δικό του σύστημα επικοινωνίας: όταν εντάσσεται στην κοινωνία, το παραλαμβάνει ήδη <...> σε λειτουργία» (Karaliūnas 2008: 101).

⁴⁴ Ο ενικός τύπος tu και ο ευγενικός τύπος Jūs δηλώνουν κάθετες ιεραρχικές σχέσεις (πρβλ. Marcinkevičienė 2004: 62).

⁴⁵ Για τις αδικαιολόγητες «περιπτώσεις κατά τις οποίες στην ίδια διαφήμιση χρησιμοποιούνται τόσο οι ενικοί όσο και οι πληθυντικοί τύποι προσφώνησης του αποδέκτη», βλ. Girčienė, Kupčinskaitė-Ryklienė (2005: 228).

BENDRINĖ KALBA 90 (2017)

www.bendrinekalba.lt

ISSN 2351-7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 16

Μπάρται. Το τέλος του «Σπιτιού» του Κούριου στο τρίτο έτος των σπουδών μου έκανε τέτοια εντύπωση. <...> Ο Κορσουνόβας έκανε λάθος. Δεν θα χρειαστεί να περιμένεις στο Καθαρτήριο. <...>⁴⁶

(47) Γίνε η πρώτη που θα το δοκιμάσει – τα καλύτερα νέα της DROGAS σε περιμένουν ήδη! <...> // <...> Αυτό το μήνυμα σάς το στέλνει η UAB Drogas <...>⁴⁷

Ο τρόπος γραφής των αντωνυμιών που υποδεικνύουν τον αποδέκτη, τον οποίο επιλέγουν οι αποστολείς του τρίτου τύπου, πιθανότατα συνδέεται όχι μόνο με ορισμένες ηθικές στάσεις⁴⁸, αλλά μπορεί να καθορίζεται και από την περιγραφή των σημασιών tu: jūs, που παραδοσιακά παρατίθεται στις γραμματικές περιγραφές της λιθουανικής γλώσσας και βασίζεται στην αντιπαράθεση του σεβασμού και της οικειότητας⁴⁹ (πρβ. την αρνητική συνδήλωση της σημασίας του επιθέτου familiarus⁵⁰), και όχι από στρατηγικές ευγένειας απόστασης-επαφής (βλ. Girčienė 2009b: 214–215). Η επιλογή να μην επισημαίνονται οι αντωνυμίες που δηλώνουν μη διακεκριμένους αποδέκτες ενδέχεται να οφείλεται και σε περιγραφές της έκφρασης των δημοφιλέστερων διαπροσωπικών λειτουργιών μέσω αντωνυμιών (όταν η τάση χρήσης⁵¹ αναδιατυπώνεται ως άδεια⁵²) ή σε έναν κάπως αδόκιμα διατυπωμένο κανόνα ορθογραφίας για τις αντωνυμίες και άλλες προσφωνήσεις που δηλώνουν τον αποδέκτη⁵³.

2.3. Έμμεση έκφραση της θέσης του αποστολέα ή η οπτική τρίτων

Όσον αφορά την ορθογραφία του αποδέκτη που δηλώνεται με συμμετοχικές αντωνυμίες, είναι σημαντικό να εξεταστεί επίσης η γραφή τους στη λογοτεχνία, στα διακείμενα της γλωσσολογικής βιβλιογραφίας, στις συνεντεύξεις

⁴⁶ Πρόσβαση στο διαδίκτυο: https://www.15min.lt/vardai/naujiena/lietuva/paules-bocullaites-vyras-karolis-kaupinis-viesas-laiskas-visiems-kuriems-rupi-1050-882088 (προσπελάστηκε στις 16.11.2017).

⁴⁷ Πηγή [email protected] μήνυμα της 15.02.2017.

⁴⁸ Για την ηθική υφολογία και το γεγονός ότι «οι ηθικές αξίες του αποστολέα αναγνωρίζονται εύκολα από ορισμένα γλωσσικά υφολογικά μέσα έκφρασης», βλ. Koženiauskienė (2013: 94).

⁴⁹ Πρβ. στην Τρέχουσα γραμματική της λιθουανικής γλώσσας την περιγραφή του tu, που συνδέεται με «απόχρωση οικείας προσφώνησης» και αγένεια, και την περιγραφή του πεδίου χρήσης του jūs στη σημασία «tu» – «όταν απευθυνόμαστε σε άγνωστο ή λίγο γνωστό, μεγαλύτερο και σεβαστό πρόσωπο, καθώς και σε γνωστό πρόσωπο σε επίσημο πλαίσιο» (Valeckienė 2006: 259). Παρόμοια διάκριση ανάμεσα στο tu, που δηλώνει οικειότητα, και στο jūs, που δηλώνει σεβασμό και επισημότητα, προβάλλεται και σε νεότερες μελέτες (πρβ. Judžentis 2012: 124). Ο Rosinas κατατάσσει το πληθυντικό jūs, όταν χρησιμοποιείται αντί του ενικού tu, και την αντωνυμία tamsta στις «αντωνυμίες υποκειμενικής αξιολόγησης» (Rosinas 1996: 38).

⁵⁰ Πρβ. την περιγραφή της σημασίας του familiarùs, -i: «υπερβολικά ελεύθερος, χωρίς περιορισμούς». Πρόσβαση στο διαδίκτυο: http://www.lkzd.lki.lt/Zodynas/Visas.asp (προσπελάστηκε στις 30.11.2017).

⁵¹ Πρβ. την ουδέτερη διατύπωση σχετικά με τη χρήση αντωνυμιών σε κείμενα προσφώνησης: «<...> ο αναγνώστης συνήθως προσφωνείται στο δεύτερο πρόσωπο ενικού ή πληθυντικού – tu, Jūs ή jūs» (Marcinkevičienė 2004: 60).

⁵² Πρβ.: «Έτσι, στη διαφήμιση, προκειμένου να προσεγγιστεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερο κοινό και ταυτόχρονα να επηρεαστεί κάθε άτομο ξεχωριστά, ο αποδέκτης μπορεί να προσφωνηθεί στο δεύτερο πρόσωπο <...> με τρεις τρόπους: με τον ενικό τύπο, τον ευγενικό πληθυντικό και τον ουδέτερο πληθυντικό. Συμβολικά, αυτοί οι τρόποι προσφώνησης θα μπορούσαν να γραφτούν ως εξής: tu, Jūs και jūs.» (Girčienė, Kupčinskaitė-Ryklienė 2005: 221).

⁵³ Πρβ., για παράδειγμα, την ίδια Διαδραστική βάση δεδομένων μαθησιακών πηγών για τη λιθουανική γλώσσα, τη λογοτεχνία (τον πολιτισμό) και την ιστορία της Λιθουανίας, που αναφέρεται στην υποσημείωση 1, στη διεύθυνση www.šaltiniai.info: περιλαμβάνει επίσης διαφορετική διατύπωση που ρυθμίζει την υφολογική χρήση κεφαλαίων γραμμάτων, η οποία μπορεί να ερμηνευθεί ως άδεια για εξαιρετικές περιπτώσεις, πρβ. «Η υφολογική χρήση κεφαλαίων γραμμάτων επιτρέπεται όταν εκφράζεται ιδιαίτερος σεβασμός ή γίνεται ευγενική προσφώνηση (Jūs, Tu, Gerbiamasis, Motina, Tėvyne...)». Πρόσβαση στο διαδίκτυο: http://www.xn--altiniai-4wb.info/index/details/565 (προσπελάστηκε στις 18.11.2017).

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 17

σε αντίγραφα και ούτω καθεξής. Στη λογοτεχνία ο συγγραφέας έχει μεγαλύτερη ελευθερία να παρέχει στον αποστολέα, ο οποίος έχει γίνει λογοτεχνικός χαρακτήρας, διάφορες δυνατότητες γραφής (αλλά αυτό θα πρέπει επίσης να συνδέεται με συγκεκριμένους στόχους, που αποκαλύπτουν το ένα ή το άλλο επινοημένο μοντέλο γλωσσικού εθιμοτυπικού του χαρακτήρα). Στο πλαίσιο της λιθουανικής γραπτής κουλτούρας, πιο πειστικά φαίνονται τα λογοτεχνικά κείμενα ή διακείμενα γραμμένα στο είδος της επιστολής, στα οποία τηρείται η βασική στιλιστική απαίτηση αυτού του είδους – να σημειώνονται με κεφαλαίο τα στοιχεία που παραπέμπουν στον άμεσο παραλήπτη (προσωπωνύμια, ειδικές προσφωνήσεις, συμμετοχικές αντωνυμίες). Είναι δύσκολο να μη λείπει η ιδιαίτερη γραφή των αντωνυμιών που δηλώνουν τον συνομιλητή στα έργα λογοτεχνίας και στις μεταφράσεις τους, όπου διαφοροποιούνται γραφικά διάφορα επίπεδα διακειμένων, άρα και οι επιστολές που περιέχονται σε αυτά. Για παράδειγμα, στις λιθουανικές εκδόσεις δύο βιβλίων του Haruki Murakami επιλέχθηκαν διαφορετικές στρατηγικές για τη γραφική απόδοση της αντωνυμίας που δηλώνει τον παραλήπτη της επιστολής. Οι επιλογές αυτές σχετίζονται τόσο με την προσωπική στάση του μεταφραστή και (ή) του επιμελητή του κειμένου όσο και με την αντίληψή τους για την έκφραση της ευγένειας στη γλώσσα του πρωτοτύπου, από την οποία έγινε η μετάφραση. Στις επιστολές της συλλογής διηγημάτων Dramblys pradингsta (μετάφραση από τα ιαπωνικά), η ιδιαίτερη γραφική απόδοση της αντωνυμίας που δηλώνει τον παραλήπτη επιτρέπει να εκληφθεί αυτή η επιλογή ως φυσική αντανάκλαση της εθιμοτυπίας της ιαπωνικής κουλτούρας⁵⁴, π.χ.:

(48) <...> Σχεδόν όλη αυτή την εβδομάδα προσπαθούσα ξανά και ξανά να σας γράψω ένα γράμμα. MDramPr 68.

Στα διακείμενα – επιστολές του μυθιστορήματος Prisukamo paukščio kronikos (μετάφραση από το ενδιάμεσο αγγλικό πρωτότυπο) τηρείται το χαρακτηριστικό της αγγλικής γλώσσας πρότυπο γραφής, χωρίς ειδική διάκριση, των συμμετοχικών αντωνυμιών που δηλώνουν τον παραλήπτη⁵⁵. Είναι δύσκολο να συσχετιστεί η επιλογή αυτού του προτύπου με την ιδιαίτερη ευαισθησία στην εθιμοτυπία που χαρακτηρίζει την ιαπωνική κουλτούρα (ιδίως αφού διαβάσει κανείς την παρατήρηση του αφηγητή, όπου αναφέρεται ότι ο αποστολέας της επιστολής είναι άριστος γνώστης της εθιμοτυπίας⁵⁶), πρβ. την πρόταση με την αντωνυμία εσείς που δηλώνει τον παραλήπτη, χωρίς γραφική διάκριση:

(49) Κατανοώντας πολύ καλά πόσο θρασύ είναι εκ μέρους μου να σας επιβαρύνω έτσι με ένα εντελώς ανεπιθύμητο βάρος, θέλω ωστόσο να σας τονίσω ότι, καθώς κάθομαι να γράψω αυτή την επιστολή, επιδιώκω έναν και μοναδικό σκοπό <...> MPrPK 209.

⁵⁴ Σχετικά με τα διαφορετικά επίπεδα ευαισθησίας στην ευγένεια στις διάφορες γλώσσες κατά την επιλογή προσωπικών αντωνυμιών· και με το πώς εκδηλώνονται αυτά τα επίπεδα σε γλώσσες όπως τα ιαπωνικά (που εκφράζουν την ευγένεια μέσω ρηματικών τύπων) και τα αγγλικά (όπου οι αντωνυμίες είναι εντελώς ουδέτερες ως προς την ευγένεια), πρβ. Plungian (2011: 79).

⁵⁵ Παρότι τηρείται η χαρακτηριστική για τη λιθουανική γλώσσα διάκριση ανάμεσα στο tu και στο jūs, – πρβ. τη δήλωση οικειότητας με τον παραλήπτη της επιστολής μέσω της αντωνυμίας tu: Σκοπεύω να σου γράψω πολύ νωρίτερα και να σου εξηγήσω τα πάντα όπως πρέπει, αλλά ο χρόνος περνούσε <...> MPrPK 271.

⁵⁶ Πρβ. την παρατήρηση του αφηγητή για το ύφος γραφής του συντάκτη αυτής της επιστολής: «Με γυμνό μάτι φαίνεται: ο υπολοχαγός Mamija γνωρίζει τις λεπτές αποχρώσεις της εθιμοτυπίας σαν την παλάμη του χεριού του.» MPrPK 209.

BENDRINĖ KALBA 90 (2017)

www.bendrinekalba.lt

ISSN 2351-7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 18

Η στάση τρίτων απέναντι στη γραφή των TU / JŪS που δηλώνουν τον παραλήπτη φαίνεται καθαρά και στη δημοσιογραφία, σε απομαγνητοφωνημένα κείμενα που παραθέτουν συνεντεύξεις ή άλλους διαλόγους ή αποσπάσματά τους, πρβ.:

(50) Είπατε ότι σας γράφουν επιστολές για τα βιβλία, ότι έφηβοι σας μιλούν για τα προβλήματά τους· για τι πράγματα μιλούν;⁵⁷

(51) Ούτε η πρόεδρος συμμετέχει σε αυτά τα παιχνίδια αυλής. Πώς το εξηγείτε;⁵⁸

(52) «Μοιραστείτε όσα κατέγραψαν οι κάμερες των αυτοκινήτων σας, όσοι κινείστε κοντά στο Elektrėnai ή προς την πλευρά του Kėdainiai· τα ελέγχουμε όλα, διεξάγουμε εντατικές έρευνες», δήλωσε ο D. Žukauskas στο DELFI.⁵⁹

(53) Έχει ήδη αποφασίσει το δικαστήριο να σας επιδικάσει διατροφή για την κόρη σας;⁶⁰

Σε καταστάσεις σύνταξης ή μεταγραφής (στενογράφησης, μετάφρασης) λόγου με άμεσους παραλήπτες, όταν απευθύνεται κανείς σε πραγματικό, συγκεκριμένο πρόσωπο, η τήρηση ή μη των συμβάσεων της γραπτής γλώσσας φανερώνει πλέον τη στάση όχι της αρχικής πηγής –του ομιλητή, του αποστολέα– αλλά του προσώπου που συντάσσει τη μεταγραφή. Σε απομαγνητοφωνημένες συνεντεύξεις χωρίς αναφορά στα πρόσωπα που συνέταξαν το κείμενο, ο άνθρωπος που πήρε την πρωτοβουλία της συνέντευξης μπορεί, στα μάτια του αναγνώστη, να ταυτιστεί με τον συντάκτη του κειμένου.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η χρήση των προσωπικών αντωνυμιών είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ίδια την έννοια της κατηγορίας του προσώπου και με το πραγματολογικό περιεχόμενο αυτής της κατηγορίας. Η ιδιαίτερη γραφική σήμανση της συμμετοχικής αντωνυμίας που δηλώνει τον άμεσο αποδέκτη συνδέεται στη λιθουανική γλώσσα με μια μακρόχρονη παράδοση, καταγεγραμμένη ήδη στα παλαιότερα λιθουανικά έντυπα, ενώ στις σημερινές ορθογραφικές προδιαγραφές της λιθουανικής γλώσσας ρυθμίζεται ως δείκτης καλού ύφους ή γλωσσικής ευγένειας.

Στη λιθουανική γραπτή παράδοση συνηθίζεται να τονίζεται η ιδιαίτερη θέση του συνομιλητή που δηλώνεται με συμμετοχική αντωνυμία. Έτσι εκφράζεται μια στάση απέναντι στο άλλο πρόσωπο που βασίζεται στην αμοιβαία κατανόηση. Στην άμεση αλληλογραφία οι μορφές των πτώσεων των Tu / Jūs, όταν γράφονται με ιδιαίτερη σήμανση, γίνονται υποκατάστατο με αξία ισοδύναμη με εκείνη ενός προσωπικού ονόματος. Αυτή η γραφή παρέχει στον αποδέκτη πληροφορίες για τον αποστολέα ως υπεύθυνο πομπό.

⁵⁷ Πρόσβαση στο διαδίκτυο: https://www.alfa.lt/straipsnis/50141609/ministro-pirmininko-patareja-svietimui-kaunaite-vienas-blogiausiu-keliu-yra-vaiku-susikirstymas (ημερομηνία πρόσβασης: 2017 02 19).

⁵⁸ Πρόσβαση στο διαδίκτυο: https://lietuvosdiena.lrytas.lt/aktualijos/2017/11/20/news/atvirai-apie-tai-kur-veda-r-karbauskio-ir-a-verygos-sielu-giminyste-3582104/?utm_source=IrExtraLinks&utm_campaign=Copy&utm_medium=Copy (ημερομηνία πρόσβασης: 2017 11 20).

⁵⁹ Πρόσβαση στο διαδίκτυο: http://www.delfi.lt/news/daily/crime/antra-para-ieskoma-dingusios-merginos-plunges-policija-abejoja-ar-galejo-buti-pagrobta-del-iespirkos.d?id=73960354 (ημερομηνία πρόσβασης: 2017 03 07).

⁶⁰ Πρόσβαση στο διαδίκτυο: https://www.delfi.lt/veidai/zmones/karaliaunaites-vyras-neistvere-dave-atvira-interviu-apie-kova-del-dukros-ir-dainininkes-problemas.d?id=76345823 (ημερομηνία πρόσβασης: 2017 11 15).

BENDRINĖ KALBA 90 (2017)

www.bendrinekalba.lt

ISSN 2351-7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 19

Ο αποστολέας συντάσσει ένα μήνυμα για συγκεκριμένο αποδέκτη έχοντας ορισμένους πραγματολογικούς στόχους και, βεβαίως, επιθυμώντας να γίνει σωστά κατανοητός. Σύμφωνα με τη λιθουανική γραπτή παράδοση και την κωδικοποίηση, σε κάθε γραπτό λόγο που έχει συγκεκριμένο, πραγματικό αποδέκτη, επισημαίνονται με ιδιαίτερο τρόπο τα υποκατάστατα του συγκεκριμένου αποδέκτη, ανεξάρτητα από τη γλωσσική μορφή με την οποία εκφράζονται: με κεφαλαίο γράμμα γράφονται όχι μόνο το όνομα και το επώνυμο ενός προσώπου, αλλά και οι τιμητικές προσφωνήσεις που τα αντικαθιστούν (π.χ. Ponia, Pone, Jūsų Ekscelencija, Direktoriau,...), οι ονομαστικές κλητικές μορφές ουσιαστικών που δηλώνουν σταθερό ή περιστασιακό ρόλο του προσώπου (π.χ. Mokytojau, Teta, Dėde, gerbiamas Kolega...), οι ονομασίες των στενότερων μελών της οικογένειας, ιδίως εκείνες των οποίων η αντικατάσταση από προσφώνηση με προσωπικό όνομα θα μπορούσε να εκφράσει μόνο ειρωνεία (πρβ. το πεδίο χρήσης των προσφωνήσεων Mamyte, Tėti, Močiute, Seneli και τις δυνατότητες αντικατάστασής τους από προσωπικό όνομα) και, βεβαίως, κάθε πτωτική μορφή της αντωνυμίας Tu / Jūs που δηλώνει ένα άλλο συγκεκριμένο πρόσωπο (ή ομάδα προσώπων) ως αποδέκτη.

Σε κείμενα που απευθύνονται άμεσα σε αποδέκτη, η γραφική διάκριση ανάμεσα στα Tu και tu ή στα Jūs και jūs δεν είναι τόσο ασήμαντη όσο μπορεί να φαίνεται εκ πρώτης όψεως:

1. Η μη τήρηση αυτής της γραφικής σήμανσης δείχνει ότι αγνοείται το πρότυπο συμπεριφοράς που είναι συνήθες στο γραπτό σύστημα της λιθουανικής γλώσσας.

2. Όταν ο άμεσος αποδέκτης δηλώνεται με το μη διακριτό tu / jūs, παραβιάζεται η αρχή της πληροφορητικότητας, επειδή ο αναγνώστης του μηνύματος πρέπει να αποφασίσει αν η σήμανση αναφέρεται στο δικό του πρόσωπο ή σε μια γενικευμένη αναφορά σε πρόσωπο.

3. Η σήμανση της αντωνυμίας που δηλώνει τον αποδέκτη και δεν τονίζει την ατομικότητα του προσώπου δεν βοηθά τον αποστολέα να επιτύχει τους πραγματολογικούς του στόχους. Το πρότυπο επιλογής του μη κεφαλαιογραφημένου tu / jūs στην άμεση αλληλογραφία δεν είναι εποικοδομητικό και, συνεπώς, μπορεί να έχει ορισμένες συνέπειες (ο αποδέκτης έχει λόγο να θεωρήσει ότι πρόκειται για σκόπιμη παράβλεψη των κανόνων γλωσσικής ευγένειας).

Οι γραφές (αποδόσεις) άμεσων λόγων που εντοπίζονται πρόσφατα στα μέσα ενημέρωσης και σε διαφημιστικά κείμενα αποτελούν αρκετά θετικό σημάδι: διακρίνεται η τάση να τονίζεται η ιδιαίτερη θέση του αποδέκτη, γράφοντας με κεφαλαίο γράμμα τις μορφές Tu / Jūs της συμμετοχικής αντωνυμίας που τον δηλώνει. Είναι πιθανό ότι η τάση αυτή θα γίνει εμφανής και στην καθημερινή αλληλογραφία μεταξύ ανθρώπων.

ŠALTINIAI

DLKT – Dabartinės lietuvių kalbos tekstynas. Prieiga internete: http://tekstynas.vdu.lt/tekstynas.

GA – Martynas Mažvydas Giesmė S. Ambraziejaus bey S. Augustina... Karalauczuy 1549.

Parengė P. U. Dini, 1996; e. versija J. Gippert 2012. Prieiga internete: http://titus.uni-frankfurt.de/texte/etcs/balt/lit/mazvga/mazvg.htm.

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351-7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 20

K1C – Danielius Kleinas, Compendium Litvanico-Germanicum, 1654. Parengė M. Šinkūnas, 2011. Prieiga internete: http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=43.

KLKŽ – Kompiuterinis lietuvių kalbos žinynas. Nuo morfologijos iki reikalų raštų (CD), sud. P. Kniūkšta, Vilnius: Šviesa, 2004.

MDramPr – Haruki Murakami. Dramblys pradingsta. Iš japonų kalbos vertė J. Polonskaitė. Vilnius: Baltos lankos, 2015.

MPrPK – Haruki Murakami. Prisukamo paukščio kronikos. Iš anglų kalbos vertė J. Nauronaitė. Vilnius: Baltos lankos, 2016.

PLKG – Pirmoji lietuvių kalbos gramatika, Vilnius: Politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1957.

PrDe – Koženiauskienė R. XVI–XVII amžiaus prakalbos ir dedikacijos, Vilnius: Mokslas. 1990.

SG – Saliamonas Mozerka Slavočinskis, Giesmės tikėjimui katalickam priderančios, 1646. Parengė R. Petkevičius, B. Kabašinskaitė. Prieiga internete: http://seniejirastai.lki.lt/db.php?source=10.

SP I – Konstantinas Sirvydas, Punktai sakymų nuo Advento iki Gavėnios = Konstanty Szyrwid, Punkty Kazań od Adwentu do Postu, Kritinis leidimas / Wydanie krytyczne, Virginija Vasiliauskienė, Kristina Rutkovska (eds.). 2015. Vilnius: Lietuvių kalbos institutas.

LITERATŪRA

Bhat D. N. S. 2007: Pronouns, Oxford University Press.

Croft W. 2004: Typology and Universals, Cambridge: Cambridge University Press.

Čepaitienė G. 2010: Laiškas: monologo ir dialogo santykis, – Filologija 15, 5–13. Prieiga internete: http://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2010~1367173481529/datastreams/DS.002.0.01.ARTIC/content.

Dik S. C. 1997: The Theory of Functional Grammar: Part 1: The Structure of the Clause, Berlin, New York: Mouton de Gruyter.

Dixon R. M. W. 2009: Basic linguistic theory 2, Oxford: Oxford University Press.

Fillmore Ch. J. 1998: Pragmatics and the Description of Discourse. – Pragmatics. Critical Concepts 5. Communication, Interaction and Discourse, ed. Asa Kasher, London and New York: Routledge, 385–407.

Girčienė J. 2009a: Adresato įvardijimas periodikoje. – Kalba ir kontekstai, Vilnius, 82–88.

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 21

Girčienė J. 2009b: Daugiskaitinių ir vienaskaitinių kreipimosi formų konkurencija viešojoje sakytinėje vartosenoje, – Kalbos kultūra 82, 214–234. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?82.

Girčienė J., Kupčinskaitė-Ryklienė A. 2005: Kreipimosi į adresatą būdai reklamoje, Kalbos kultūra 78, 220–229. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?78.

Greimas A. J. 1989: Semiotika. Darbų rinktinė, Vilnius: Mintis.

Haspelmath M. 2000: Indefinite Pronouns, Oxford: Oxford University Press.

Hymes D. H. 1972: On communicative competence. – Pride J. B., Holmes J., eds., Sociolinguistics. Harmondsworth: Penguin, 269–293.

Holvoet A., Pajėdienė J. 2004: Laiko kategorija ir laiko formos, – Gramatinių kategorijų tyrimai [Lietuvių kalbos gramatikos darbai 2], Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 121–140, 169–170.

Jablonskis J. 1997: Lietuvių kalbos gramatika, 3-as fotograf. leidimas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla.

Judžentis A. 2012: Lietuvių kalbos gramatinės kategorijos, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla.

Karaliūnas S. 2008: Kalbos vartojimas ir socialinis kontekstas, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas.

Koženiauskienė R. 2013: Retorika ir stilistika – visumos ir dalies santykis. – Šiuolaikinės stilistikos kryptys ir problemos, Vilnius: Edukologija, 89–99.

Kučinskaitė A. 1980: Mandagumo įvardžiai, Kalbos kultūra 39, 51–53. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?39.

Langacker R. W. 2007: Constructing the meanings of personal pronouns. – Aspects of Meaning Construction, eds. Günter Radden, Klaus–Michael Köpcke, Thomas Berg and Peter Siemund, 171–187.

Levinson St. C. 2005: Pragmatics, Cambridge: Cambridge University Press.

Lyons Ch. 2004: Definiteness, Cambridge: Cambridge University Press.

Lyons J. 1993: Semantics 2, Cambridge: Cambridge University Press.

Marcinkevičienė R. 2004: Užsakomųjų reklaminių straipsnių tarpasmeninės funkcijos raiška. – Respectus philologicus 6, 56–63. Prieiga internete: http://etalpykla.lituanistikadb.lt/fedora/objects/LT-LDB-0001:J.04~2004~1367181663661/datastreams/DS.002.0.01.ARTIC/content (žiūrėta 2017–11–27).

BENDRINĖ KALBA 90 (2017)

www.bendrinekalba.lt

ISSN 2351–7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 22

Marcinkevičienė R. 2008: Žanro ribos ir paribiai. Spaudos patirtys, Vilnius: Versus aureus, 2008.

Plungian V. 2011: Gramatinių kategorijų tipologija 2, vertė Jurgis Pakerys, Vilnius: Vilniaus universitetas, Bibliotheca Salensis.

Roduner M., Čižik-Prokaševa V. 2006: Skaičiaus kategorija. – Daiktavardinio junginio tyrimai, Axel Holvoet, Rolandas Mikulskas, red., Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 67–101.

Rosinas A. 1996: Lietuvių bendrinės kalbos įvardžiai, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla.

Sannikov V. [Санников В. З.] 2008: Русский синтаксис в семантико–прагматическом пространстве, Москва: Языки славянских культур.

Senkus J. 1963: Jūs, tamsta ir tu, – Kalbos kultūra 5, 37–39. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?5.

Senn A. 1957: Handbuch der Litauishen Sprachen. I: Grammatik, Heidelberg: C. Winter.

Siewierska A. 2004: Person, Cambridge: Cambridge University Press.

Smith C. 2001: Discourse modes: aspectual entities and tense interpretation. – Cahiers de Grammaire 26, Sémantique et Discours, 183–206.

Šinkūnienė J. 2010: Autoriaus pozicijos raiška asmeniniais įvardžiais rašytiniame akademiniame diskurse. – Filologija 15, 124–141.

Valeckienė A. 1965: Įvardis, – Lietuvių kalbos gramatika, 1: Fonetika ir morfologija (daiktavardis, būdvardis, skaitvardis, įvardis), red. Kazys Ulvydas, Vilnius: Mintis, 635–721.

Valeckienė A. 2006: Įvardis. – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. Vytautas Ambrazas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos institutas, 251–282.

Vasiliauskienė V. 2002: Probleminiai lietuvių kalbos ir rašybos aspektai, Vilnius: Homo Liber.

Zaikauskas E. 2002: Šnekos akto dalyvių strategija, socialiniai vaidmenys ir tipai lietuvių kalboje. – Acta Linguistica Lithuanica 46, 145–172.

Įteikta 2017-12-04

Priimta 2017-12-29

BENDRINĖ KALBA 90 (2017)

www.bendrinekalba.lt

ISSN 2351-7204

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ. Lietuviškas rašto diskursas: adresatą nurodantys participiniai įvardžiai | 23

LITHUANIAN WRITTEN DISCOURSE: PARTICIPIAL PRONOUNS REFERRING TO ADDRESSEE

Summary

The article discusses the variations of spelling of participial pronouns referring to another person in the Lithuanian written discourse. Next to the usual spelling Tu/Jūs based on the traditional stylistic capitalization, the model of spelling where the pronoun referring to the addressee starts with a lower-case letter tu/jūs exists as well. The reference to a dialogue partner and the way it is presented are an essential communication detail; therefore, naturally, the likely reasons, directions and effects of the current tendencies of varying spelling of participial pronouns in direct discourses are linked with the conception of the category of PERSON itself.

The article reviews the models of perception of participial pronouns proposed in linguistic descriptions and discusses the levels of communication of ONE PERSON’S relationship to ANOTHER in which the interlocutors find themselves when using the forms of the same pronoun which are differently coded in writing. It is normal in the Lithuanian written tradition to add prominence to the person by capitalising the participial pronoun referring to the interlocutor. It is a way to show the attitude to ANOTHER PERSON based on mutual understanding.

KEYWORDS: written discourse, communicative strategy, participial pronouns, definiteness, subjectivity, intersubjectivity.

JŪRATĖ PAJĖDIENĖ

Lietuvių kalbos institutas

Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius

[email protected]

BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bendrinekalba.lt ISSN 2351–7204