scieee Science in your language
[lt] (orig) [de] [fr] [it] [es] [pt]

Kazys Ulvydas – kalbos kultūros puoselėtojas

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Kazys Ulvydas – kalbos kultūros puoselėtojas

Author: Rasuolė Vladarskienė
Year: 2020
DOI: 10.35321/bkalba.2020.93.16
Source: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/download/2068/2175
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
IŠKILAUS KALBININKO KAZIO ULVYDO 110-OSIOMS METINMS
RASUOLĖ VLADARSKIENĖ
Ins i u o das línguas Lie u ių
KAZYS ULVYDAS KALBOS KULTŪROS PUOSELTOJAS Kazys Ul ydas conhecido XX a. an os pusês
língua ianos, memb o da Li uânia Mokslų akademijos ko esponden a, sua ida dedicado à língua
Li uânia: sua ap endizagem, pesquisa, puoselėjimui. Ele e a amplious aki acio cien alis a, a caslamen e
abalha a em á ias linguo y os á eas, puikiai ismanė odos ní eis da língua li uãs: a į, ki čia imą,
pala a, mo ologiją, sin aksę, a dyną, sky ybą, ašybą. E ao lado disso ainda oi a i os abalhos
o ganiza o ius, che e e nes es dias e minos alando opiniões o mado , in luencida ys. Išski inės
cha izmas, puikiai de inęs e ó ica e didak ikos sub ilezas, conseguiu a auk i mul idões pessoas
Rasuolė Vlada skienė. Kazys Ul ydas da língua cul u a puoselė ojas | 2
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.16
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
a enção e pe du a em suas memó ia como nep i ilgs amas ho as de linguagem edėjas.
Kazys Ul ydas nasceu 1910 m. 27 de agos o. Kėdainių ajone, Bago ėlės pali a ke. Mokėsi Apy alaukio
e Kėdainių p adžios mokyklose, depois Kėdainių e Kauno jesui ų gimnazios. 1930 1937 m. es udou
li uanis ica e classikinę ilologiją Vy au as Maggiojo uni e si e e, mais a de es udis ęsė e as
pabaigė 1940 m. Vilniaus uni e si e e. 19421949 m. lec es é Kauno uni e si e e, 1949 1956 m. Vilniaus
uni e si e e. Desde 1951 ano começa am a abalha Li u ians idioma ins i u e e aqui abalhou a é
1
mo e. Mo ė 16 de ma ço de 1996 d.
Reikšmingiausius sa o da bus K. Ul ydas nu eikė di bdamas Lie u ių kalbos i li e a ū os
ins i u e. Foi a é de ês capí ulos: Linba his ó ia e dialec ologia, Žodyno e Daba inės lie u ių kalbos
seção che e. Li u ians língua lhe e a a maio iqueza da nação, e seu de e conside a a aquela iqueza
p ese a , pagausi a e ansmi i a ge ações u u as e isso aze k i ou odos seus abalhos
lei o os. Ele abalhou aqueles abalhos, os quais manê am si uados mesmo mais necessá iosus à
língua Li uânica a gua da e puoselė i. Būdamas puikus o ganiza o ius K. Ul ydas lide a a maio es
colec i os de Li u ians kalbo y os eikalų Lie u ių kalbos žodyno e i omės Lie u ių kalbos
g ama ikos engimui. Telkė au o es cole i os, os einou e lide a a seu abalho. sob e mui o
nospe ne oso cien is as de linguo y a Li uãos esc i os em não uma publicação. K. Ul ydo ida e
a i idades de alhadamen e e is o po Vy au as Amb azas e Elena Valiuly ė no a igo Kalbininkas
Kazys Ul ydas na pa e in odu ó ia da monog a ia Lie u ių kalbos p ie eiksmiai publicada após sua
mo e. Nes e a igo K. Ul ydas é chamado de úl imo ep esen an e da clássikinesa escola linguís ica,
nuosekliu Jono Jablonskio, An ano Salio, P ano Ska džiaus adições
1
19521990 m. Ins i u o de Línguas e Li e a u a Li uãs, desde 1991 m. no amen e Ins i u o de Línguas Li uanas.
Rasuolė Vlada skienė. Kazys Ul ydas da língua cul u a puoselė ojas | 3
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.16
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
êsêju; nele abo dam-se as mais impo an es á eas de a i idade lingüís ico: lexicog a ia, abalhos
g ama icais, cul u a da língua ugdimas e sepa adamen e apon ada p ie eiksmio in es igaimai, po que
isso oi cien is a mais amplamen e analisado obje o de pesquisas. Minin Kazio Ul ydo 110-ąsias
ani e sá io mais uma ez lemb amos uma das académico abalho di ecções da linguagem ges ão e
no minimo a i idades. Falando sob e K. Ul ydo a i idade de no minamen o da língua p incipalmen e
de e ia dize , que amčiai želgian no minamojo aspek o a spidį pode se encon ado e di e amen e
da buose: i Lie u ių kalbos žodyne, i Lie u ių kalbos g ama ikoje. Ryškiausi šios s i ies da bai y a
com a linguagem adminis kyba não liguusiuses K. Ul ydo įs eig as leidinys Kalbos kul ū a i didžiulį a ga sį isuomenėje u ėjusi adijo alandėlė
O çamen almen e alemos e esc e amos.
Acadiko nu ei i abalhos de cul u a da língua nuodugniai g ilden i da sua p óp ia ins i uída
e is a Kalbos kul ū a publicações: P anas Kniūkš a Kazys Ul ydas sob e a cul u a da língua e
sociedade (78 sąs., 2005 m.), Jonas Palionis Iškilusis lie u ių bend inės kalbos ugdy ojas Kazys
Ul ydas (100-ésimos anos de nascimen o do acadiko) (83 sąs., 2010 m.). A e is a Kalbos kul ū a oi
es abelecida em 1961 como publicação de p á ica de linguagem. Kazys Ul ydas oi o ganizado da
publicação e longaame is esponsá elis edi o (19611991 m., 161 sąs.), a es a publicação esc e eu 45
a igos (dos quais cinco com co-au o es).
2
K. Ul ydas assim o mulou da Kalbos kul ū os publicação, e ao mesmo empo e da sua língua
no minamosios a i idade asksį: ne só e gue šnekamosios e ašomosios linguagem cul u a, o necendo à sociedade
2
Impo an e señala e o a o de que a publicação ai a é ago a, e dade, mudou seu pobúdis e nome hoje isso é o jo nal de
ciência Bend inė kalba. 1990 m. e cū us mensual Jo nal Gim oji kalba, des inada à p a iniams kalbos klausimams, Kalbos
kul ū a ol ou eo ias da cul u a do idioma, a ualidade a osenos e socioling is ikos pesquisas di ecme e o nou-se
e isoujamo cien í ico (19942003 m. a s. edi o P an o ius Kūkniš a). Passeando os concei os cul u a da língua
samp a ai (com mais eqüência ela pe cebe-se como cul u ingas con e sação e nebesiejama com eó icos es udos de
no minimo da língua), 2014 anos (nuo 87 .) o nome da publicação mudado pa a Bend inė kalba.
Rasuolė Vlada skienė. Kazys Ul ydas da língua cul u a puoselė ojas | 4
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.16
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
baseada, a gumen uado consul as, mas ao mesmo empo e populia men e dissemina a linguís ica
men į, plês i lei o ej lingu is inho aki a į, p omo i seu in e essamen osi hom ąja lingua, azê-lo
kalbos kū ybos p oceso daly iu, <…> ugdy i skai y ojo kalbos jausmą, <…> skiepy i skai y ojui
conscien igo gim osios meilę e espei ão à mamãe lingua (Apie são um dos mais impo an es Kalbos
kul u e zada inių, 1966s. 11, m.).
Semelhan emen e se ia possí el desc e e e K. Ul ydo pe adijo es os idiomas alandėlių
Taisyklingai kalbėkime i ašykime (19571984 m.) zada inį. Es as aio p og amas o am mui o
popula es, pessoas melai ou em em oda a Li uânia. Como lemb a a ex-cien í ica do ins i u o da
língua Li uânia, Kazio Ul ydo bend ada bė doc. d . Angelė Kaulakienė, seu ma ido ė iškėje, Kupiškio
ajone, udenį kasan bul es xaias bul ių lauko oi cons uído im u as de ádio, que bul ių kasėjai
nep aleis ų K. Ul ydo kalbos alandėlės. As pessoas não só mielai ou i am adio ho as de linguagem,
mas e siun ê ca as com pe gun as, às quais K. Ul ydas se empenhei esponde . Os ou in es ão
ca i a am e į aigus oz, e exclusi o emb as oz, e paixão, com a qual o albinico explicou sub ilidades
do idioma, que e mesmos gos a am pomėgdžio i in onações de oz e ku da os anecdo os
pa odijuando aqueles ho as das línguas. Passados alguns décadas se ia in e essan e descob i ,
sob e o que gi alado ose ho asėlėse, po que elas ão zábu a am da ia pessoas, que a é es es
empos ainda ebeaidi suas a ga siai. Segundo á ios adijo alandėlių o am p epa adas
publicações sa ai aš yje Kalba Vilnius (1967, 1969, 1973, 1976, 1977, 1980 m.). Mui a pena, mas g a ações
de som sob e i e am poucas, po ém Kazio Ul ydo duk ė Eglė Bugenienė p ese ou adijo alandėlių
eks ų hand aščius, com dois aplancais deles gen ilmen e pe mi iu amilia iza . Tai1964 m. (35 laidos) e
Rasuolė Vlada skienė. Kazys Ul ydas da língua cul u a puoselė ojas | 5
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.16
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
1978 m. (38 laidos) es os adijo alandėlių hand aščiai
3
(ž . 1 ig.) e mašin aščiai. Ho andėlės e a uma ez po semana sex adios (em alguns manusc i os es á
insc i o e ho a alguns 11 h., mais 14.05 h.). 1 PAV. Kazio Ul ydo adijo ho asėlės hand aš is Pa a čius
pluoš ą kalbos alandėlių hand aščių e , que mui o equen emen e Ul ydas po adijo alandėles
espondida a a pe gun as dos ou in es. Tal ez isso e enha sido uma dos seg edos, po que ão
amadamen e odos os escu a am: pe gun as sun ado es espe a am espos as, e aos ou os e a
cu iososu, que ques ionja (semp e oi cla amen e in oduzido ou in e, indicando sob enome (daznai e
nome, às ezes ca go) e
3
Since amen e ag adeço a Egla Bugenienei pela ag adá el con e sação e opo unidade de conhece mais em p o undidade com
Kazio Ul ydo man aščiais.

Rasuolė Vlada skienė. Kazys Ul ydas – kalbos kul ū os puoselė ojas | 6
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.16
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
luga , onde ele mo a) e o que klausinėja. Tal comunicação di e a com conc e os se es humanos c iou
a imp essão de que é mui o ácil con e sa com um hon oso homem de ciência e conhece sua
opinião com assun os p eocupimais (plg. Fig. 2).
2 PAV. Audienciado a saudação K. Ul ydui Naujųjų Me ų ocasião
4
Bū a e eminių alandėlių, que ęsėsi á ios laudos, po exemplo: Alguns de ciência eikalų kalbos
nege o ės (5 alandėlės), Žodyno ne ikslumai spaudos kalboje (12 alandėlių), Šalinkime medicinos
5
kalbos nege o es (2 alandėlės). A pa i dessas denominações ê-se que o am examinadas á ias
á eas de consumo da língua (į ai ių p o esijų a s o ų) de iciências da língua. p eocupa a. Klausimų
exis a mesmo de á ios. Que ida escla ece eg as de ki chiação, po exemplo: de o igem
Ki as dėmesio e as dalykas – klausimų u inys: ko o me o žmonės klausda o, kas jiems
is ik ukina, açõesmažodžių su p iesaga -ė i (p z.: k a ksė i, niu nė i) sudu inių žodžių (p z.,
pusiasalis), nãoikiamųjų į a džiuo inių daly ių (p z., ašomasis, -oji), a p au inių žodžių (p z.:
a mos e a z, Dėkoju Eglei Bugeni už leidimą skelb i.
4
5
As denominações de laidos manusc i os pab auk i.
Rasuolė Vlada skienė. Kazys Ul ydas da língua cul u a puoselė ojas | 7
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.16
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
epocha), localo a džių (p z.: P aha, Roma). Kil e a ies pe gun as, po exemplo., kie ąjį ou minkš ąjį l
a i pala as nas pala as kelkis, gulkis, ilkis, ilkikas, explicin asi po causa longųjų e cu ųjų balsių,
e in e nacionalizados pala as nas a imo. Tei au asi e sob e lie u iškų (p z.: ymas, eisena) e
in e nacionais (p z.: kolosas, штормс) pala as signi icados, consumo (p z., eliumas) e kilmę (p z.,
pe kūnas). Klaus a e sob e šnekamosios língua emp ésnios (p z.: mažu, da ai). Ou o g upo de ques ões
p oblemas de azidas de pala as, po exemplo, como nomea habi an es segundo sua mo adia, ou
o ma co e amen e pala as (p.ex.: o okinop ekės, sa i a is).
A pa i gausių pe gun as sob e nelie u iškų ik inių a dų i pa adinimų a ojimą e , que es e
p oblema usuá ios da língua oi ak uali e an e io men e, e a pa i pe gun as o muluočių pode
julga , que e naquele empo exis ha cla amen e con a a ingų opiniões. Teimau ase sob e adequados
nãoe u iços o mas de e dadei os nomes, adap a imen o, g ama ização, lie u ių usų and
usųlie u ių kalbų ik inių žodžių ansk ipciju, nep i a a s e im a džių lie u inimui; ambém se
ma a ilhouasi, po que bal a usiški ik iniai nomeiamen os ansc ibuídos de usų, e não bal a usių
línguas. Nemžai ei a de pe gun as, elacionadas com os nomes pessoais. Ques a sob e sob enhos
emininos (p.g.: Senkienė ou Senku ienė); sob e o mas egula es de sob enomes em comun inha ala
(pg.: Na man as ou Na mon as); sob e sob enhos mui osiskai ą (pgs.: Mažeikai, Daukšai, jeigu Ju ka,
ienaskai os o mos Mažeika, Daukša), apie ža goninį a dų umpinimą (p z.: Lionka, Gedma,
Milka); cla iin asi, qual meno ybinė o ma Pe ukas ou Pe iukas melho , domė asi localo a dzes (p z.:
Balsupiai, Ska dupiai, Balsė, Pab adė) o igemme. Klausy ojams p eocupa a ques ões de esc i a:
localo a dzes esc i a (p z.: Biliakiemis, Ne ėžis), som j esc i a in e nacionalmen e pala as (p z.:
pa iljonas, milijonas, legionas), pe gun a, se não ale ia enuncia nos li e á ios.
Rasuolė Vlada skienė. Kazys Ul ydas da língua cul u a puoselė ojas | 8
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.16
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
Domė asi egula ig linksnių e p ielinksnių consumoim, po exemplo: o nou-se mes e ou mes e,
pe gun o ele ou pe gun o ele, espêpuo i p o nosį ou p o nosį.
Paskaičius adijo alandėlių hand aščius começa a explica ė i e K. Ul ydo o necidos ecomendações
de linguagem a gumen ação. No malmen e albininho bas an e amplamen e aiškinha a abo dado
idioma eiškinį, baseando-se semelhan es analogiškais exemplos, se ikda o, da a o e de ou os
idiomas exemplos. Siūlydamas aisymus p es a a mais um egula inha co espondência, po exemplo,
língua ne equilada o skolinį biskį (biškį) siūlė keis i pluoš u g ažiausių lie u iškų žodžių: upu is,
upu ėlis, upu y is, upučiukas, mažumėlė, k uopelė, k uopely ė, k uopeliū ė (1963 04 17). K.
Ul ydas não a as ezes econheceu o mas g e ybes, exemplo.: en a si p i e exsi p i,
mui osiskai os kilmininko galūnes ašų e ašių. Na sua opinião, qual o ma conside ay ina no ma,
impossí el dize , pois é nenusis o ėjęs pe eiginis eiškinys, po an o se ia p eciso ole ua ambas
o mas (1963 04 17), po ém sob e g odyno g e ybes disse, que absololiuças g odyno g e imybės
alboje nemėgs amos, pois cons i uem de ce os keblumos, pa icula men e se s enham nusik a i i
g e u inių e minų, eiškiančių á ios concei o da á ea da ciência.
O Kalbininkas não só ele mesmo de alhadamen e examinou eg as de aiškos da língua, mas e
enco aja a os ou in es os mesmos a in e essa em-se pelos assun os da língua e p oblemas a
en a em escla ece em dicioná ios ou em ou as publicações: Kai su ge ques ões sob e cujo
pala a in e nacional, necessa iamen e p ecisa de mãos um dicioná io de pala as in e nacionais.
(1963 12 06). Às ezes simplesmen e indica a li os e seus capí ulos, onde é possí el ap azi a cuidadosimas ques ões.
Desnecessá ios co eções nep i a ê, po que manê, que conse a ou oisa na língua p ecisa só
aquilo que de a o consy ina, e nãog įs i aisymai só engana lei o a ojos e menkina p opos as de
au o i e ą. Todėl ne ienoje alandėlėje kan iai i a gumen uo ai klausy ojams aiškino jų
Rasuolė Vlada skienė. Kazys Ul ydas da língua cul u a puoselė ojas | 9
doi.o g/10.35321/bkalba.2020.93.16
BENDRINĖ KALBA 93 (2020) h p://jou nals.lki.l /bend inekalba ISSN 2351-7204
linguagem aisy ojų nepag įs us consi i. Po exemplo, baseando-se no c i é io de cons ância da
no ma a i mou que seiguas habi uais, uni e salmen e p edigudas di ações liga (pascalha ) ele one
omássemos a subs i ui e balmen e ele ona , albei nem pouco nãose u íamos, e só
escibi íamos já p edigu ada e uni e salmen e di undida no ma (1978 15 04).
Con idou os ou in es segundo isgales con ibui em ao pa imônio de pala as da língua na i a coleção
ao diccioná io da língua Li uânia isso chama a pa io ine de e : sei sociedadeé conscien i icada da
impo ância da coleção de pala as lobio à cul u a da nação, da impo ância daquele cole ado lobio pa a
u u as ge ações, ela umpu pode ia simplesmen e ealiza pe eg inação na his ó ia da cul u a
li uânica ela pode ia sal a da mo e e za e š ia annosmos milha es de pala as e posakius (1978 09 09).
Vale a pena menciona e isso que kalbininkas a cul u a da língua pe cebeu não só como egula ingo, mas
e como kul ū ingo, mandagų kalbėjimą, po an o ou in ejus ensinė, que [R]aš e e kalboje ne eikia
šykš ė i mandagumo, de um ce o sua numo, po que elas melho am as elações das pessoas. Na língua
Li uânia não há o mulas de co agão e de sua idade excessíiaus, po isso não e i emos às ezes se
ap ende de ou as línguas, po exemplo, polkų, usų, anglų e especialmen e ancūzų (1978 06 24). Akimis
pe bėgus pluoš ą Kazio Ul ydo adijo alandėlių, es ų há alguns décadas, man aščių ma y i, que os
lei o ojams ūpėjo e dú idas pediu semelhan es ques ões, po causa das quais a i amen e discu ida e
ago a (dėl g a ybos, ki čia anja, nelie u ik iškų a dų spelling e e c.). As espos as do albá io a
ques ões le an adas pe mi e o ma se uma imagem mais cla a a espei o do seu since amen e e
esponsi elmen e di b ą abalho no minamen o do idioma e c i é ios de p es ação de
aisymų nuosaikumas, a sa gumas: „No in , kad aisymai bū ų į ikinamesni i duo ų naudos, aisy i
ecomendações. Mais pa icula men e b iskėja é p eciso mui o cuidadosamen e e só aquilo que
ealmen e e adigo bem co e y ina (Daugiau p ecaução linguagem co eimões. Kalba Vilnius, 1977, 21). Taisymai o am baseados em peculia idades do sis ema de linguagem,