DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ

Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας

Ο ΓΕΡΜΑΝΟΣ ΣΤΗΝ ΚΟΣΜΟΑΝΤΙΛΗΨΗ ΤΟΥ ΛΕΞΙΚΟΥ ΤΗΣ ΛΙΘΟΥΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ¹

Είμαστε φίλοι ή εχθροί, θα δείξει ακόμη το μέλλον, Γερμανέ.

Vincas Krėvė

ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ: λεξικό, σημασιολογία, παραδειγματική πρόταση, κοσμοαντίληψη, Γερμανός.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Το πώς είναι η εικόνα του Γερμανού μέσα από τα μάτια των Λιθουανών έχει μελετηθεί από εθνολόγους, λαογράφους, ιστορικούς και γλωσσολόγους. Ωστόσο, από αυτή την οπτική δεν είχε ακόμη μελετηθεί το Λεξικό της Λιθουανικής Γλώσσας, το οποίο μπορεί να θεωρηθεί χρονικό που καλύπτει υλικό από τα πρώτα μας γραπτά κείμενα, το 1547, έως το 2001. Το παρόν άρθρο επιδιώκει ακριβώς να διερευνήσει την εικόνα του Γερμανού με βάση αυτό το λεξικό.

Η σημασιολογική ανάλυση περίπου 650 παραδειγματικών προτάσεων που σχετίζονται με τη λέξη Γερμανός έδειξε ότι στο λεξικό αποτυπώνεται συχνότερα μια αρνητική εικόνα του Γερμανού. Σε αυτές τις προτάσεις οι Γερμανοί αναφέρονται ως εχθροί που από παλιά επιτίθεντο στους Λιθουανούς, τους κακομεταχειρίζονταν και τους σκότωναν· κατέστρεφαν ή άρπαζαν την περιουσία των Λιθουανών, επέβαλλαν στους ανθρώπους διάφορες υποχρεώσεις και φόρους και τους έπαιρναν για καταναγκαστική εργασία. Οι Γερμανοί φαίνονταν στους Λιθουανούς σκληροί, κακοί, αλαζόνες, ιδιότροποι, ψεύτες, αλλά ενίοτε και ανόητοι και άσχημοι στην όψη.

Στο Λεξικό της Λιθουανικής Γλώσσας υπάρχει πολύ λιγότερο υλικό για τα θετικά χαρακτηριστικά των Γερμανών.

¹Κοσμοαντίληψη στο άρθρο νοείται ευρύτερα από ό,τι μόνο ως γλωσσική κοσμοαντίληψη. Εννοείται η «αντίληψη για τον κόσμο και τα φαινόμενά του», πρβλ. Λεξικό της σύγχρονης λιθουανικής γλώσσας (http://lkis.lki.lt/dabartinis). Εδώ γίνεται λόγος για την εικόνα του κόσμου, όπως αποκαλύπτεται συγκεκριμένα στο Λεξικό της λιθουανικής γλώσσας. Αναμφίβολα, «[Η] εικόνα του κόσμου, ή το μοντέλο της πραγματικότητας που αποτελείται από λέξεις, μπορεί να διαφέρει σε διάφορα λεξικά, ακόμη κι αν αυτά δεν απέχουν ιδιαίτερα μεταξύ τους στον ιστορικό χρόνο» (Kravcova 2013: 10).

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 2

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

Οι Γερμανοί συνδέονταν ανέκαθεν με τους Λιθουανούς μέσω αμφίσημων σχέσεων. Μέχρι και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Γερμανία συνόρευε με τη Λιθουανία. Όπως γράφει ο ιστορικός Saulius Kaubrys, «[Ο] Γερμανός ιστορικός G. Vagneris διέκρινε τρία κύματα άφιξης Γερμανών στη Λιθουανία. Το πρώτο άρχισε στα μέσα του 13ου αιώνα και διήρκεσε έως τις αρχές του 16ου αιώνα, το δεύτερο από τα μέσα του 16ου αιώνα έως τα μέσα του 17ου αιώνα, και το τρίτο από τα τέλη του 18ου αιώνα έως τα μέσα του 19ου αιώνα» (Kaubrys 2011:15). Η Μικρά Λιθουανία δεν ανήκε ποτέ στη Λιθουανία, ενώ η περιοχή του Κλαϊπέντα εντάχθηκε στο κράτος μας μόλις το 1923. Ως εκ τούτου, πολλοί Λιθουανοί ζούσαν στην επικράτεια του γερμανικού κράτους, ενώ Γερμανοί ζούσαν στη δυτική και νοτιοδυτική Λιθουανία, καθώς και στο Κάουνας (Anglickienė 2000b: 25; 2006: 45), και έτσι οι εκπρόσωποι των δύο αυτών εθνών ήταν ανέκαθεν γείτονες. Από την άλλη πλευρά, οι Λιθουανοί πολεμούσαν συχνά με τους Γερμανούς. Ιστορικοί, λαογράφοι, εθνολόγοι και άλλοι έχουν γράψει για αυτή τη διττή σχέση —σκληροί κατακτητές, άρα εχθροί, και έμπιστοι, αξιοσέβαστοι γείτονες, άρα φίλοι— (Anglickienė 2006; Zybertienė 2006; Kaubrys 2011).

Η διττότητα είναι εμφανής και σε πολλές από τις πηγές που έχουν μελετηθεί. Στη λιθουανική λαογραφία αντανακλώνται οι δύο όψεις των σχέσεων με τους Γερμανούς: η ειρηνική γειτονία και οι συγκρούσεις μαζί τους. Η λαϊκή δημιουργία μοιάζει να διατηρεί αναλλοίωτη την αντίληψη του λαού για τους αλλοεθνείς επί αρκετούς αιώνες. Τον Γερμανό τον συναντάμε σε λαϊκά παραμύθια, ανέκδοτα, θρύλους, παραδόσεις, ιστορικά πολεμικά τραγούδια, τραγούδια προξενιού και βοσκής, σατιρικά τραγουδάκια, παροιμίες και γνωμικά. Στην αφηγηματική λαογραφία διακρίνεται περισσότερο η ειρηνική πλευρά των σχέσεών μας με τους Γερμανούς, ενώ στα τραγούδια κυριαρχούν οι συγκρούσεις μαζί τους. Τα σύντομα λαϊκά είδη αποτυπώνουν τα πάντα —την εμπειρία αρκετών αιώνων και τις ποικίλες σχέσεις με τους Γερμανούς (Anglickienė 2000a: 2; 2000b: 25; 2006: 184–186). Στα σατιρικά τραγουδάκια ο Γερμανός γίνεται αντικείμενο χλευασμού —είναι αδέξιος, άσχετος και γενικά άξιος περίγελου (Vengrytė-Janavičienė 2004: 61; Anglickienė 2006: 193–194). Στα ανέκδοτα οι Γερμανοί παρουσιάζονται είτε αλαζόνες είτε ανόητοι (Lukošiūtė 2012: 164;

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 3

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

Bandoriūtė 2015: 114–115). Taigi folklore dominuoja neigiamas, neretai paniekinantis vokiečių įvaizdis (Anglickienė 2006: 68; 2007: 446).

Η γλωσσολόγος Silvija Papaurelytė-Klovienė εξέτασε ποιο εθνοτικό στερεότυπο του Γερμανού αναδεικνύεται από παραδείγματα του Σώματος Κειμένων της Σύγχρονης Λιθουανικής Γλώσσας του Πανεπιστημίου Vytautas Magnus.

Η έρευνά της δείχνει ότι συχνότερα τονίζεται η γερμανική προτίμηση για την τάξη, η οποία μερικές φορές φτάνει ακόμη και την σχολαστικότητα. Επιπλέον, κατά την αντίληψη των Λιθουανών, οι Γερμανοί είναι οργανωτικοί, πειθαρχημένοι και πατριώτες (Papaurelytė-Klovienė 2010: 5–7)².

Το 2001 μελετήθηκαν επίσης τα κυρίαρχα εθνοτικά στερεότυπα των φοιτητών. Κατά την αντίληψη των φοιτητών, οι Γερμανοί είναι τακτικοί, εργατικοί και υπερβολικά οικονόμοι. Είναι ταυτόχρονα εθνικιστές, αλαζόνες, και εξυμνούν τον εαυτό τους και την εθνικότητά τους (Senvaitytė 2004).

Μελετήθηκαν επίσης παρατσούκλια που σχετίζονται με αυτό το εθνωνύμιο. Όπως παρατηρεί ο ερευνητής τους Alvydas Butkus, «Γερμανοί» αποκαλούνται άνθρωποι που μιλούν πολύ γρήγορα και ακατάληπτα ή τραυλίζουν· άνθρωποι κακοί και τραχείς· άνθρωποι με μεγάλα κεφάλια, γαμψές μύτες³, καθώς και άτομα που φορούν γερμανικά ρούχα. Σπανιότερα, ένα τέτοιο παρατσούκλι σχετίζεται με την καταγωγή του ανθρώπου (Butkus 2009: 17; βλ. επίσης Anglickienė 2005).

Ο ιστορικός Alvydas Nikžentaitis ανέλυσε τον Τύπο του Μεσοπολέμου και την επιστημονική ιστορική βιβλιογραφία, όπου εξετάζονται οι εικόνες των Γερμανών και της Γερμανίας. Κατά την άποψή του, τουλάχιστον κατά την πρώτη δεκαετία της Ανεξαρτησίας διαμορφώθηκαν θετικά στερεότυπα για τους Γερμανούς και τη Γερμανία (Nikžentaitis 1998: 239; βλ. επίσης Kaubrys 2011: 16).

² Αξίζει να σημειωθεί ότι στη μελέτη της S. Papaurelytė-Klovienė δόθηκε κυρίως έμφαση στα εθνικά χαρακτηριστικά του χαρακτήρα των Γερμανών (και άλλων λαών), εξετάστηκε το επίθετο vokiškas («γερμανικός») και αναλύθηκαν παραδείγματα της γενικής του ουσιαστικού vokiečių («Γερμανών»). Μια πληρέστερη εικόνα του Γερμανού θα μπορούσε να σχηματιστεί με την εξέταση και παραδειγμάτων που περιλαμβάνουν ολόκληρη την κλιτική παράδειγμα του ουσιαστικού vokietis («Γερμανός»).

³ Η εμφάνιση αυτή επίσης αξιολογείται αρνητικά, π.χ., «η ομοιότητα του προσώπου με ανθρώπους άλλων εθνών αποτελεί αρνητικό χαρακτηριστικό, δηλαδή εκλαμβάνεται ως έλλειψη ομορφιάς», πρβλ. Butkus (1995: 224).

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 4

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

Πράγματι, έχουν γίνει αρκετές έρευνες για τους Γερμανούς. Ωστόσο, από αυτή την οπτική δεν είχε ακόμη μελετηθεί το σημαντικότερο έργο της γλωσσολογίας μας — το Λεξικό της Λιθουανικής Γλώσσας (στο εξής LKŽ_e)⁴· μπορεί, άλλωστε, να θεωρηθεί κι αυτό ένα είδος σώματος κειμένων, ένα χρονικό που καλύπτει υλικό από τα πρώτα μας γραπτά, το 1547, έως το 2001. Το λεξιλόγιο της ζωντανής γλώσσας συγκεντρωνόταν για το λεξικό από το 1902, ενώ σε αυτό περιγράφονται περίπου μισό εκατομμύριο λιθουανικές λέξεις. Το λεξικό αυτό είναι σαν γέφυρα ανάμεσα στη λαογραφία, που φτάνει στα βάθη της αρχαιότητας, και στα σύγχρονα σώματα κειμένων, τον Τύπο κ.λπ.· σε αυτό καταγράφονται ολόκληρες εποχές και περιγράφεται λεπτομερώς η καθημερινότητα — οι εργασίες, οι κακουχίες, οι πόλεμοι, τα συναισθήματα, οι φόβοι και οι χαρές.

Σκοπός του παρόντος άρθρου είναι να διερευνήσει ποια έννοια του ΓΕΡΜΑΝΟΥ⁵ αναδύεται από τα παραδείγματα προτάσεων του LKŽ_e, στα οποία γίνεται λόγος για ανθρώπους αυτής της εθνικότητας. Τέθηκαν οι εξής στόχοι: να συγκεντρωθεί από το LKŽ_e όλο το υλικό που σχετίζεται με την έννοια ΓΕΡΜΑΝΟΣ και, κατόπιν της εξέτασής του, να ταξινομηθεί έτσι ώστε να αναδειχθούν οι ιστορικές σχέσεις των Γερμανών με τους Λιθουανούς, η στάση των Γερμανών απέναντι στους Λιθουανούς και των Λιθουανών απέναντι στους Γερμανούς⁶, καθώς και τα χαρακτηριστικά του γερμανικού χαρακτήρα. Επιλέχθηκαν προς μελέτη οι επεξηγηματικές προτάσεις και όχι οι ορισμοί, επειδή σε αυτές αποτυπώνεται μια πολύπλευρη και αυθεντική κοσμοαντίληψη, όχι του λεξικογράφου, αλλά όλων των συντελεστών του λεξικού — των εκπροσώπων των διαλέκτων, από τους οποίους καταγράφηκε το υλικό, των συγγραφέων, των δημιουργών παλαιών γραπτών κειμένων κ.ά.⁷. Οι μέθοδοι που χρησιμοποιήθηκαν για τον σκοπό αυτό είναι

⁴ Εννοείται μόνο η εικόνα του Γερμανού. Με βάση το LKŽ_e (και όχι πάντοτε αποκλειστικά αυτό) έχουν ήδη μελετηθεί οι εικόνες της σορβιάς στους Λιθουανούς (Gritėnienė 2016: 85–104) και του λεξικού (Gritėnienė 2017: 1–19), η πολιτική κοσμοαντίληψη (κράτος, νόμος, εξουσία) (Zabarskaitė 2010: 126–143), οι λέξεις marios, pamarys, pamariškis (Zabarskaitė 2012: 239–271), οι αξίες στην κοσμοαντίληψη των Λιθουανών (Rutkovska ir kt. 2017), καθώς και οι ορολογικές πληροφορίες που ενυπάρχουν στις επεξηγήσεις των σημασιών και στα παραδείγματα (Umbrasas 2019: 162–183).

⁵ Apie terminą konceptas plačiau žr. Gudavičius (2000: 44–58; 2011).

⁶ Παρόλο που το άρθρο εξετάζει κυρίως τη λέξη vokietis, διερευνώνται επίσης εν συντομία επεξηγηματικές προτάσεις σχετικές με τη στάση των Λιθουανών απέναντι στους Γερμανούς, τις αντιδράσεις τους στις πράξεις των Γερμανών κ.λπ. Κατά τη γνώμη της συγγραφέως, αυτό συμβάλλει στην πληρέστερη αποκάλυψη της εικόνας του Γερμανού. Αν, για παράδειγμα, σε πολλές επεξηγηματικές προτάσεις καταγράφεται πόσο πολύ φοβούνταν οι Λιθουανοί τους Γερμανούς, αυτό χαρακτηρίζει όχι μόνο τους Λιθουανούς αλλά και τους Γερμανούς: σημαίνει, δηλαδή, ότι οι Γερμανοί διέθεταν χαρακτηριστικά που τρόμαζαν ανθρώπους άλλων εθνών κ.λπ.

⁷ Είναι πολύ πιθανό ότι, αν συγκεντρώνονταν οι ορισμοί στους οποίους αναφέρεται ο Γερμανός, θα προέκυπτε διαφορετική εικόνα. Ίσως θα έπρεπε να πραγματοποιηθεί και μια τέτοια έρευνα στο μέλλον.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 5

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

για την επίτευξη του σκοπού χρησιμοποιήθηκαν η σημασιολογική ανάλυση, η περιγραφική μέθοδος και η ερμηνευτική μέθοδος. Το ερευνητικό υλικό συγκεντρώθηκε από την ηλεκτρονική έκδοση του λεξικού, η οποία ενημερώθηκε το 2018 (στο εξής LKŽe)⁸.

Το γεγονός ότι οι Λιθουανοί είχαν επαφές με τους Γερμανούς από παλιά και ότι οι επαφές αυτές ήταν μακροχρόνιες και πολυδιάστατες μπορεί να συναχθεί ήδη από τον αριθμό των λημματικών άρθρων του LKŽe που σχετίζονται με την έννοια ΓΕΡΜΑΝΟΣ⁹:

1) 1 vokietaitis, 2 vokietaitis, vokietelka, vokietėlis, 1 vokietis, 2 vokietis, vokietka, vokietpalaikis, 1 vokietukas, 2 vokietukas, vokietūtis, vokytaitis, vokytalis, 1 vokytelis, 2 vokytelis, vokytelka, vokytinas, 1 vokytis, 2 vokytis, vokytka, vokytkikė, vokytpalaikis, 1 vokytukas, 2 vokytukas, vokiečiokas, 3 vokis;

2) vokietauti, vokietėjimas, vokietėti, vokietybė, vokietynė, vokietinimas, vokietininkas, vokietinis, vokietinti, vokietintojas, vokietuoti, vokietmetis, vokietystė, vokietišius, vokietiškai, vokietiškas, vokiečiavimas, vokiečiuoti, vokiečiuotojas, vokiečkapiai, vokiečkapis, vokytauti, vokytėti, vokytinis, vokytinti, 3 vokytis, vokytkapiai, vokytmetis, vokytumas, vokytuoti, vokyčiuoti, katvokietis, katvokytis.

Στην παρούσα εργασία εξετάστηκε η πρώτη ομάδα λέξεων¹⁰, δηλαδή τα λήμματα που σχετίζονται περισσότερο με την εθνικότητα. Συγκεντρώθηκαν όλα τα παραδείγματα όχι μόνο από τα λημματικά άρθρα των λέξεων της προαναφερθείσας πρώτης ομάδας, αλλά από ολόκληρο το λεξικό· με άλλα λόγια, το λήμμα μπορούσε να είναι οποιαδήποτε λέξη. Εντοπίστηκαν περίπου 1 500 παραδειγματικές προτάσεις με τα ουσιαστικά vokietis, vokytis κ.ά. Μετά την ανάλυση, περισσότερα από τα μισά παραδείγματα απορρίφθηκαν ως μη πληροφοριακά για το επιλεγμένο θέμα. Τα περίπου 650 παραδείγματα που απέμειναν εξετάστηκαν και

⁸ Βλ. www.lkz.lt. Το υλικό συγκεντρώθηκε τον Ιούνιο–Αύγουστο του 2020. Αξίζει να σημειωθεί ότι δεν εξετάστηκαν τα δεδομένα από τα δελτία του LKŽe.

⁹ Λόγω του εξαιρετικά μεγάλου όγκου του υλικού, στο παρόν άρθρο δεν εξετάζονται άλλες ονομασίες για τον Γερμανό — prūšas, fricas, germanas κ.λπ. Αυτό θα αποτελούσε αντικείμενο άλλης έρευνας.

¹⁰ Εξετάστηκαν όλες οι μορφές των λέξεων της πρώτης ομάδας, όπως καταγράφονται στα παραδείγματα του LKŽe.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 6

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

ομαδοποιούνται. Σε αυτά βασίζεται και η παρούσα μελέτη. Τα παραδείγματα που εντοπίστηκαν στον γραπτό και στον προφορικό λόγο δεν διαχωρίζονται, επειδή η συνολική εικόνα του Γερμανού διαμορφώνεται με παρόμοιο τρόπο στα παραθέματα τόσο από γραπτές πηγές όσο και από διαλέκτους¹¹. Μπορούμε μόνο να πούμε ότι τα παραδείγματα παλαιότερων εποχών προέρχονται, φυσικά, κυρίως από γραπτές πηγές, επειδή την εποχή που ζούσαν ο Simonas Daukantas, ο Antanas Baranauskas κ.ά., κανείς δεν συνέλεγε ακόμη υλικό από τη ζωντανή χρήση για το LKŽ. Επιπλέον, οι επιλεγμένες προτάσεις που εξετάζονται δεν ταξινομήθηκαν στο άρθρο κατά χρονικές περιόδους. Οι παραθετικές προτάσεις που προέρχονται από γραπτές πηγές θα μπορούσαν να ταξινομηθούν ανάλογα με την περίοδο για την οποία γίνεται λόγος στα παραδείγματα, όχι όμως πάντα και εκείνες που καταγράφηκαν από τα χείλη των ανθρώπων. Για παράδειγμα, ακόμη και σε μια πρόταση όπως Peržengti reikia vis Lietuva, kas čia nemindė lietuvių: į švedai, į vokiečiai Ad (ž. peržengti)¹², ο ομιλητής θα μπορούσε να αναφέρεται είτε στην εποχή των σταυροφόρων είτε στους Γερμανούς του Πρώτου ή του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου, και πιθανότατα και στις τρεις περιόδους μαζί, γενικευμένα¹³.

Η κύρια λέξη αυτής της ομάδας, η οποία χρησιμοποιείται και στη σύγχρονη πρότυπη λιθουανική γλώσσα, είναι vokietis (και vokiečiai). Το LKŽe παραθέτει τις ακόλουθες σημασίες:

1 vókietis, -ė, vokietỹs, -ė 1. άνθρωπος του γερμανικού έθνους. ‖ Γερμανός στρατιώτης.

2. άνθρωπος προτεσταντικής θρησκείας που ζει στη Λιθουανία.

2 vókietis, vokietỹs 1. διάβολος¹⁴. 2. Η γερμανική κατοχική διοίκηση. 3. Ο γερμανικός στρατός.

¹¹ Μπορούν να συγκριθούν αρκετές παραθετικές προτάσεις που περιγράφουν τα ίδια πράγματα σχετικά με τους Γερμανούς. Βλ. τα παραδείγματα που παρατίθενται παρακάτω στο άρθρο: 1 και 2· 22 και 21· 94 και 95· 187 και 188 κ.λπ. Τα πρώτα παραδείγματα έχουν καταγραφεί από τον προφορικό λόγο, ενώ τα δεύτερα από τον γραπτό. Και σε άλλα σημεία καταβάλλεται σκόπιμα προσπάθεια να τεκμηριωθούν οι ισχυρισμοί με παραδείγματα τόσο από γραπτές πηγές όσο και από τον προφορικό λόγο.

¹² Οι συντομογραφίες των παραθετικών προτάσεων είναι όπως στο LKŽe. Στις παρενθέσεις αναφέρεται η λέξη από το λήμμα της οποίας προέρχεται το παράδειγμα.

¹³ Αξίζει να θυμηθούμε ότι η L. Anglickienė, εξετάζοντας τραγούδια στα οποία αναφέρονται μάχες με τους Γερμανούς, γράφει ότι από χρονολογική άποψη υπάρχουν δύο είδη τέτοιων τραγουδιών: παλαιότερα (πριν από τον 20ό αιώνα) και τραγούδια που τραγουδήθηκαν κατά τη διάρκεια του Πρώτου και του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. Αυτά τα στρώματα δεν έχουν σαφή όρια, επειδή τα παλαιότερα τραγούδια ξαναθυμήθηκαν και τραγουδήθηκαν αργότερα, όταν απέκτησαν επικαιρότητα (Anglickienė 2006: 190–194).

¹⁴ Στην πραγματικότητα, αυτή η σημασία παραπέμπει σε άλλη λέξη: βλ. 2 vokietukas 1. Και το vokietukas σημαίνει «διάβολος».

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 7

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

vókiečiai 1. Λαός της Κεντρικής Ευρώπης που μιλά μία από τις δυτικές γερμανικές γλώσσες. 2. Η κατοχική διοίκηση της Γερμανίας. 3. Ο γερμανικός στρατός.

Τις ίδιες σημασίες έχουν και τα 1 vokytis, 2 vokytis, vokyčiai.

Συχνά είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς (και μάλλον δεν είναι απαραίτητο) τι εννοείται: ο λαός, η διοίκηση, ο στρατός ή απλώς μερικοί Γερμανοί, ιδίως όταν τέτοια παραδείγματα απαντούν σε λήμματα άλλων λέξεων (με ρίζα που δεν είναι vokiet*, vokyt*). Για παράδειγμα, η πρόταση Rusas vokietį vijo lauk Pgg (βλ. 2 vokietis) απεικονίζει τη σημασία «ο γερμανικός στρατός», όμως αν βρισκόταν στο λήμμα vyti, θα ήταν αδύνατο να πει κανείς αν εννοείται εδώ ο στρατός ή απλώς ένας άνθρωπος (Ρώσος) που διώχνει από κάπου έναν άλλο άνθρωπο (Γερμανό). Σύγκρινε επίσης τις δύο προτάσεις: Eidavo vokiečiai, tai tiems reikėdavo vis ką nors duot Slv (βλ. 1 vokietis) και Vokiečiai tada per mūsų sodžių ėjo Kpč (βλ. vokiečiai). Στην πρώτη περίπτωση απεικονίζεται η εθνικότητα, στη δεύτερη ο γερμανικός στρατός, παρότι οι προτάσεις μοιάζουν πολύ. Για τον λόγο αυτό, εξετάστηκαν από κοινού όλα τα παραδείγματα που σχετίζονται με τη σημασία του Γερμανού ως εκπροσώπου του λαού του.

Άλλες λέξεις αυτής της ομάδας σημαίνουν το ίδιο πρόσωπο του γερμανικού λαού (άνδρα ή γυναίκα) χωρίς υφολογική χροιά (vokietka, vokytka, vokyčia, 3 vokis) ή με αρνητική χροιά (vokietelka, vokytelka, vokietpalaikis, vokytpalaikis), ή έναν νεαρό Γερμανό (Γερμανίδα) ή παιδί Γερμανού (1 vokietaitis, -ė, 1 vokietukas, -ė, vokietūtis, -ė, 1 vokytelis, vokytalis, vokytkikė, 1 vokytukas, -ė, vokiečiokas).

Η σημασιολογική μετατόπιση από τον «άνθρωπο» στον «διάβολο» είναι απολύτως συστηματική. Τον «διάβολο» σημαίνουν όχι μόνο, όπως αναφέρθηκε, τα 2 vokietis (2 vokytis), αλλά και τα vokietpalaikis, 2 vokietukas¹⁵, 2 vokietaitis, vokietėlis, vokytaitis, 2 vokytelis, 2 vokytukas, vokiečiukas.

¹⁵ τα 2 vokietukas και 2 vokytukas μπορούν επίσης να σημαίνουν «τη μικρή σανίδα του τροχού που συνδέει το άκρο της ακτίνας με τον άξονα του τροχού, το ποδαράκι, το μικρό ραβδί», το 2 vokietukas «έναν τέτοιο παλιό χορό» και «ένα μανιτάρι της οικογένειας των βωλιτών, το gudukas (Rozites caperata)», ενώ το 2 vokytukas σημαίνει «μελόψωμο». Αυτό δείχνει για άλλη μια φορά ότι οι σχέσεις Λιθουανών και Γερμανών ήταν αρκετά στενές, αφού με το όνομα του Γερμανού αποκαλούσαν ακόμη και πραγματολογικά στοιχεία άσχετα με την εθνικότητα.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 8

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

Εδώ λειτουργεί το σχήμα αλλοεθνής – μυθικό ον· από δομική άποψη, τόσο οι αλλοεθνείς όσο και τα μυθικά όντα ανήκουν στην «κατηγορία των μη ανθρώπων». Γι’ αυτό στην παραδοσιακή κουλτούρα αποδίδονται στους αλλοεθνείς δαιμονικά χαρακτηριστικά (Jasiūnaitė 2018: 181). Πρέπει να σημειωθεί ότι η αντίθεση οικείος – ξένος υπάρχει όσο και η ίδια η ανθρωπότητα. Για τον Λιθουανό, ξένος είναι ο άνθρωπος διαφορετικής πίστης, άλλης εθνικότητας ή κοινωνικής ομάδας, κάτοικος άλλης εθνογραφικής περιοχής ή άλλου χωριού (Vengrytė-Janavičienė 2004: 57; Anglickienė 2006: 64; Bandoriūtė 2015: 111).

Όπως γράφει ο Norbertas Vėlius, πολλοί ερευνητές της λιθουανικής λαογραφίας έχουν αναφερθεί σε μία από τις δημοφιλέστερες μορφές του διαβόλου —τον vokietį—: ο Simonas Daukantas, ο Eduardas Gizevijus, ο Jonas Basanavičius, ο Povilas Višinskis και ο Jurgis Dovydaitis. Συνέδεσαν αυτή τη μορφή του διαβόλου με την ιστορική μνήμη —το μίσος των Λιθουανών για τους Γερμανούς σταυροφόρους (Vėlius 1986: 19–20, 33). Είναι πιθανό ότι στη μετατόπιση της σημασίας συνέβαλε και η διαφορετική θρησκευτική πίστη (δόγμα) από εκείνη των Λιθουανών (Savukynas 2012: 94· πρβ. επίσης Bandoriūtė 2015: 115). Ο διάβολος αποκαλούνταν vokiečių κυρίως σε περιοχές όπου ζούσαν περισσότεροι Γερμανοί ή όπου οι άνθρωποι έρχονταν συχνότερα σε επαφή μαζί τους σε όλες τις ιστορικές περιόδους απ’ ό,τι αλλού —στη Žemaitija, τη Suvalkija και τη Mažoji Lietuva (Vėlius 1986: 41; Jasiūnaitė 2018: 181). Οι Λιθουανοί σχεδόν αποκλειστικά ονόμαζαν τον διάβολο με ένα μόνο εθνωνύμιο¹⁶ —τον vokiečiu (μερικές φορές prūsu)— και τα παράγωγά του. Μόνο μία φορά καταγράφηκε σε μυθολογικό παραμύθι άλλο εθνωνυμικό όνομα του διαβόλου, το totorius (Anglickienė 2000b: 26; Kaubrys 2011: 16; Jasiūnaitė 2018: 177–178). Αξιοσημείωτο είναι ότι και ορισμένοι άλλοι λαοί φαντάζονταν τον διάβολο με τη μορφή Γερμανού —οι Πολωνοί, οι Λετονοί, οι Λευκορώσοι και οι Εσθονοί. Η δαιμονοποίηση των αλλοεθνών (ή των εκπροσώπων μιας ξένης θρησκείας) είναι καθολικό φαινόμενο. Για παράδειγμα, οι Λάπωνες της Φινλανδίας φαντάζονταν τον διάβολο ως Νορβηγό, ενώ οι Σλάβοι, πλάι στους άλλους αλλοεθνείς που εμφανίζονται ως διάβολοι —Γερμανό, Γάλλο, Εβραίο, Αιθίοπα— φαντάζονται και έναν Λιθουανό (Anglickienė 2006: 188; Jasiūnaitė 2010: 88; 2018: 183).

¹⁶ Εδώ γίνεται λόγος μόνο για εθνωνυμικές ονομασίες του διαβόλου. Κατά τα άλλα, ο διάβολος έχει και πολλά άλλα ονόματα.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 9

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

Πρέπει να σημειωθεί ότι από τα παραδείγματα του LKŽ_e δεν είναι πάντοτε σαφές αν εννοείται άτομο της συγκεκριμένης εθνικότητας ή ο διάβολος, πρβ.: Έχουμε πια γεράσει τόσο, που να μη συναντήσουμε αυτόν τον Γερμανό Plt (λ. συναντώ).

1. ΑΡΝΗΤΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΟΥ ΣΤΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΛΙΘΟΥΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

1.1. Η αντανάκλαση των πολέμων με τους Γερμανούς στο LKŽ_e

Η λεξικογραφική ανάλυση του LKŽ_e δείχνει ότι, πρωτίστως, οι Γερμανοί φαίνονταν στους Λιθουανούς ως ένας πολύ πολεμοχαρής λαός, επιθετικός προς τους κοντινούς και μακρινούς γείτονές του. Αυτό δεν προκαλεί έκπληξη, καθώς τα παραδείγματα αναφέρουν τόσο τις συνεχείς μάχες των Λιθουανών με τους σταυροφόρους όσο και τον Πρώτο και τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Τέτοια παραδείγματα αφθονούν στο LKŽ_e¹⁷.

Από τις παραδειγματικές προτάσεις του LKŽ_e προκύπτει ότι οι πόλεμοι και οι μάχες αυτές χαρακτηρίζονταν από σκληρότητα και ότι συνήθως έφταιγαν οι Γερμανοί, πρβ.:

1) Ο Γερμανός ξεκινά τους πολέμους, κανείς άλλος. Εκείνος ο παλιάνθρωπος, τους ξεσηκώνει όλους και προκαλεί κακό, όλα ξεκινούν από αυτόν Gdr (λ. παλιάνθρωπος).

2) Οι Γερμανοί διεξήγαγαν απάνθρωπους πολέμους A1883,129 (λ. απάνθρωπος).

3) Στον γερμανικό στρατό καταλογίζονται σκοτεινά έργα Pt (λ. σκοτεινός).

4) Σκληροί και απάνθρωποι ήταν οι στόχοι που επιδίωκαν στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο οι Γερμανοί φασίστες, εκείνα τα άθλια αποβράσματα της ιστορίας sp (λ. απόβρασμα).

Οι προτάσεις του LKŽ_e δείχνουν ότι οι στρατιωτικές φιλοδοξίες των Γερμανών ήταν τεράστιες, πρβ.:

5) Από τα λόγια τους φαινόταν ότι όλος ο κόσμος θα γινόταν δούλος των Γερμανών Plšk (λ. δούλος).

¹⁷ Σύμφωνα με την εθνολόγο L. Anglickienė, «και πάλι, η “ενεργή στρατιωτική” επικοινωνία μεταξύ των δύο λαών αντανακλάται εντονότερα· τέτοιοι αλλοεθνείς αναφέρονται συχνότερα από εκείνους με τους οποίους διατηρούνταν μόνο ειρηνικές, φιλικές σχέσεις» (Anglickienė 2007: 453). Αξίζει να σημειωθεί ότι και στη λαογραφία πολλών άλλων ευρωπαϊκών λαών η εικόνα του Γερμανού συνδέεται με την εικόνα του εχθρού· του αποδίδονται δύναμη, σκληρότητα, κακοβουλία και θηριωδία (Anglickienė 2007: 449).

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 10

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

6) Σε αυτόν τον πόλεμο ο κόσμος ήταν τυλιγμένος με συρματοπλέγματα από τους Γερμανούς Rd (βλ. vynioti).

Στα εξεταζόμενα παραδείγματα αναφέρεται ότι οι Γερμανοί, σε διάφορες περιόδους, επιτίθεντο σε πολλές χώρες, πολεμούσαν και μάχονταν με πολυάριθμους λαούς: τους Λετονούς (βλ. παραδείγματα 7–8), τους Πρώσους (βλ. παράδειγμα 9), τους Εσθονούς (βλ. παράδειγμα 10), τους Ρώσους (βλ. παράδειγμα 11), τους Πολωνούς (βλ. παράδειγμα 12), τους Άγγλους (βλ. παράδειγμα 13), τους Δανούς (βλ. παράδειγμα 14), τους Νορβηγούς (βλ. παράδειγμα 15), τους Βέλγους (βλ. παραδείγματα 16–17), τους Γάλλους (βλ. παράδειγμα 18), τους Αμερικανούς (βλ. παράδειγμα 19), τους Ούγγρους (βλ. παράδειγμα 20), ακόμη και μεταξύ τους (βλ. παραδείγματα 21–22):

7) Οι Γερμανοί κατέπνιγαν τους Λετονούς με τόξα και βέλη S. Dauk (βλ. svilksnis).

8) Η προέλαση των Γερμανών στις εκβολές του Νταουγκάβα K. Būg (βλ. brovimas).

9) Η θλιβερή μοίρα των Πρώσων υπό τον ζυγό των Γερμανών, μια απειλή που βαραίνει όλη τη Λιθουανία rš (βλ. karti).

10) Οι Εσθονοί πολεμούσαν με όλες τους τις δυνάμεις εναντίον των Γερμανών, χωρίς να λυπούνται ούτε την περιουσία ούτε τη ζωή τους S. Dauk (βλ. skųsti).

11) Τότε που ο Γερμανός πολεμούσε με τον Ρώσο Dbg (βλ. 2 vokietis).

12) Οι Πολωνοί είχαν εξεγερθεί, επειδή δεν ήθελαν να υποταχθούν στους Γερμανούς Dr (βλ. leisti).

13) Κτίρια στην πόλη του Λονδίνου χτυπημένα από γερμανικές βόμβες rš (βλ. 1 aptaškyti).

14) Οι Δανοί ήρθαν αντιμέτωποι με τις γερμανικές δυνάμεις – με το Τευτονικό Τάγμα rš (βλ. kardininkas).

15) Το αγγλικό ναυτικό δεν μπόρεσε να εμποδίσει τους Γερμανούς να αποβιβάσουν στρατεύματα στη Νορβηγία sp (βλ. kliudyti).

16) Προελαύνοντας μέσω του Βελγίου, οι Γερμανοί κατέλαβαν με ορμή ένα πολύ ισχυρό οχυρό prš (βλ. umaru).

17) Στο μυαλό των Βέλγων κυριαρχούσε μόνο η σκέψη ότι οι Γερμανοί ήταν οι θανάσιμοι εχθροί τους Vd (βλ. žudingas).

18) Μόλις οι εξαγριωμένοι Γερμανοί άρχισαν να βάλλουν με τα πυροβόλα – οι Γάλλοι πηδούν έξω από τα χαρακώματα Dr (βλ. virinti).

19) Οι Γερμανοί θα είχαν επικρατήσει, αν δεν υπήρχε η Αμερική Šts (βλ. viršėti).

¹⁸ ‘Εσθονοί’, πρβλ. igaunis LKŽ.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 11

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

20) Η Ουγγαρία μπορεί να ενδιαφέρει τους Γερμανούς μόνο ως εφαλτήριο για περαιτέρω εκστρατείες στα Βαλκάνια sp (βλ. εφαλτήριο).

21) Οι ίδιοι οι Γερμανοί αλληλοσκοτώνονται εδώ και όχι περισσότερο από τρία χρόνια S. Dauk (βλ. τρία).

22) Οι άντρες αγανάκτησαν πολύ που Γερμανός πυροβολεί Γερμανό Plšk (βλ. 1 Γερμανός).

Είναι γνωστό ότι, επειδή το υλικό αντλήθηκε από το LKŽ_e, γίνεται κυρίως λόγος για τις σχέσεις των Γερμανών όχι με άλλους λαούς, αλλά με τη Λιθουανία και τους Λιθουανούς. Από παλιά οι Σαμογίτες πολεμούσαν τους Γερμανούς —τους Λιβονίους και τους Τεύτονες Ιππότες¹⁹. Αυτό αντικατοπτρίζεται και σε ορισμένα παραδείγματα από γραπτές πηγές που παρατίθενται στο λεξικό (από την προφορική χρήση το LKŽ_e δεν κατέγραψε τέτοια παραδείγματα):

23) Επί 300 χρόνια οι Σαμογίτες δεν ήθελαν να βαπτιστούν και πολεμούσαν τους Γερμανούς, αρπάζοντας λάφυρα μέρα και νύχτα S. Dauk (βλ. λάφυρο).

24) Όταν οι Γερμανοί εγκαταστάθηκαν στα παράλια της Σαμογίτιας, [τους] έδιωχναν με τη βία από τη γη και [τα] νερά την περιοχή όπου ήθελαν να εγκατασταθούν S. Dauk (βλ. ρίχνω μέσα).

25) Ο Γεδιμίνας κατατρόπωσε τους Γερμανούς, οι οποίοι, αφού αποκόπηκαν από την Κουρλάνδη, διέσχιζαν τη γη των Σαμογιτών καθ’ οδόν προς την Πρωσία M. Valanč (βλ. 1 αποκόπτω).

26) Ο Βιτάουτας εξεγέρθηκε εναντίον των Γερμανών και απελευθέρωσε τους Σαμογίτες που είχαν προηγουμένως υποταχθεί σε αυτούς A1883,108 (βλ. απελευθερώνω).

Τόσο στην αρχαιότητα όσο και κατά τους δύο παγκόσμιους πολέμους, δεν ήρθαν αντιμέτωποι με τους Γερμανούς μόνο οι Σαμογίτες, αλλά ολόκληρη η Λιθουανία. Αυτό μαρτυρούν προτασιακά παραδείγματα τόσο από γραπτές πηγές όσο και από την προφορική γλώσσα, πρβλ.:

27) Εξαιτίας των συνεχών πολέμων με τους Γερμανούς, η Λιθουανία φαίνεται πως είχε εξαντληθεί εντελώς, και οι κάτοικοι είχαν περιέλθει σε μεγάλη δυστυχία LTI250(Bs).

¹⁹ Πρβλ.: Σταυροφορίες στην περιοχή της Βαλτικής VLE· Μάχη του Ντούρμπε VLE· Μάχη του Σάουλε VLE· Baranauskas και συν. (2016)· LKK.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 12

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

28) Το Τευτονικό Τάγμα, επιτιθέμενο συνεχώς στη Λιθουανία επί 125 χρόνια, είχε μετατρέψει μεγάλες εκτάσεις της χώρας μας σε έρημη ερημιά A. Sal (βλ. tuojit(m)pos).

29) Η Λιθουανία είχε λεηλατηθεί και από τους πρώτους Γερμανούς Šts (βλ. tinti).

Στο LKŽ_e αναφέρονται επίσης αρκετές συγκεκριμένες τοποθεσίες που δέχθηκαν επιθέσεις από τους Γερμανούς — ποτάμια (βλ. παραδείγματα 30–31), περιοχές της Λιθουανίας (βλ. παραδείγματα 32–34) ή πόλεις και κωμοπόλεις (βλ. παραδείγματα 35–40), πρβλ.:

30) Στον Νέμουνας αναχαίτισαν τους Γερμανούς Įnšk (βλ. turėti).

31) Πέρα από τον Νεβέζις οι Γερμανοί είχαν οχυρωθεί και οχυρώσει τις θέσεις τους Kdn. (βλ. užtvirtinti).

32) Το φθινόπωρο του 1914 ο γερμανικός στρατός εισέβαλε στην Ούζνεμουνε, αλλά λίγο αργότερα εκδιώχθηκε και μόλις στις 11 Φεβρουαρίου 1915 εισήλθε ξανά στη Λιθουανία LKXIII313 (βλ. įžygiuoti).

33) Οι Γερμανοί κατέλαβαν ξανά ολόκληρη τη σιδηροδρομική γραμμή — από την Κλαϊπέντα έως την Κουρλάνδη rs (βλ. palinijs).

34) Οι ψαράδες της παραλίας μάχονται με θάρρος ενάντια στην αυθαιρεσία των Γερμανών κατακτητών K. Kors (βλ. sauvaliavimas).

35) Οι Γερμανοί άρχισαν τότε να πυροβολούν προς το Πασβάλις Ps (βλ. tratyti).

36) Μόλις ακούμε πως οι Γερμανοί έρχονται ήδη από το Γκρουζντιέ Mšk (βλ. vokičiai).

37) Οι Γερμανοί βομβάρδισαν το Σκουόντας Šts (βλ. išbombuoti).

38) Κοντά στο Κουρσέναϊ οι Γερμανοί έμειναν καθηλωμένοι επί τρεις μήνες, αλλά έδιωξαν τους «όφιους» Krš (βλ. nustumti).

39) Πόσα κατέστρεψαν οι Γερμανοί στο Εντριέγιαϊ — φοβερό! End (βλ. ištratinti).

40) Την εποχή της δεύτερης εισβολής των Γερμανών εναντίον των κατοίκων του Ούκμεργκε Vaižg (βλ. brukimas).

Το υπό εξέταση υλικό αναφέρει ότι οι Γερμανοί επιτέθηκαν στους Λιθουανούς με όλα τα τότε διαθέσιμα όπλα (βλ. παραδείγματα 41–47), χρησιμοποίησαν διάφορες μεθόδους (βλ. παραδείγματα 48–50), ώστε να πετύχουν τον σκοπό τους:

41) Οι Γερμανοί μετέφεραν πολιορκητικούς κριούς πάνω από τα απότομα πρανή του ποταμού S. Dauk (βλ. parioglinti).

42) Τα αεροπλάνα των Γερμανών πλησιάζουν ήδη· ακούγεται ο βόμβος και ο κρότος PnmR (βλ. uzskristi).

43) Οι Γερμανοί άρχισαν να παίρνουν το κάστρο με αεροπλάνα Įrb (βλ. pilti).

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 13

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

44) Οι Γερμανοί άνοιξαν πυρ με τα πολυβόλα και άρχισαν έξαλλοι να ρίχνουν χειροβομβίδες K1 (βλ. pašėlti).

45) Ακούστηκαν τα γερμανικά όλμοι rš (βλ. prabilti).

46) Οι Γερμανοί θερίζουν με το αυτόματο, σχεδόν από απόσταση αναπνοής (πυροβολούν) rš (βλ. kulti).

47) Κοιτάζω μόνο — από εκείνο το ανάχωμα ξεπροβάλλουν όπλα, ξιφολόγχες, τα ψηλά καπέλα των Γερμανών! Ξεπροβάλλουν! Žem (βλ. kyšu).

48) Οι Γερμανοί έσκαβαν κάτω από το κάστρο και είχαν ήδη υπονομεύσει τόσο πολύ, ώστε ολόκληρο το κάστρο κρεμόταν S. Dauk (βλ. kyboti).

49) Οι Γερμανοί συμφώνησαν να κατασκευάσουν εκεί έναν τόσο ψηλό ξύλινο πύργο, ώστε από αυτόν να μπορούν να διεισδύσουν στο κάστρο S. Dauk (βλ. sures­ti).

50) Οι Γερμανοί γκρέμισαν τα τείχη του κάστρου και συνέλαβαν τον Γκοστάουτας Kel1937,22 (βλ. gavimas).

Αναφέρονται επίσης μερικά παραδείγματα που υποδεικνύουν με ποια όπλα αμύνονταν ενάντια στους Γερμανούς εισβολείς²⁰, ωστόσο τέτοιες προτάσεις είναι πολύ λιγότερες:

51) Με τα ροπαλάκια τους με καρφιά κατέβασαν τους σιδερόφραχτους Γερμανούς από τα άλογα και τους σκότωσαν M. Valanč (βλ. geležėtas, rendėtinis).

52) Ένα τεράστιο σπαθί, σφυρίζοντας, χτύπησε με κρότο το κεφάλι του Γερμανού rš (βλ. džekterėti).

53) Τα τα τα τα και κομμάτιασε τους Γερμανούς με τα αυτόματα Grg (βλ. suteškinti).

54) Τα κανόνια είναι παραταγμένα κοντά στην εκκλησία — περιμένουν τους Γερμανούς Kp (βλ. sustatyti).

Πολύ περισσότερες είναι οι προτάσεις που μαρτυρούν ότι οι Λιθουανοί (ιδίως οι αρχαίοι) δεν υποτάσσονταν εύκολα στους πολεμοχαρείς Γερμανούς και υπερασπίζονταν την πατρίδα τους· αυτό λέει πολλά και για τους ίδιους τους Λιθουανούς και την εικόνα τους, πρβλ.:

55) Δεν παραχώρησαν ούτε μια σπιθαμή γης στους Γερμανούς, που να μην την είχαν ποτίσει με το αίμα τους S. Dauk (βλ. suslėkinti).

²⁰ Πιθανότατα εννοούνται οι Λιθουανοί που αμύνονται, ωστόσο, χωρίς ευρύτερο πλαίσιο, δεν μπορεί να υποστηριχθεί με βεβαιότητα· ενδέχεται να αμύνονταν και άνθρωποι άλλης εθνικότητας.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 14

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

56) Αρκετό ήταν το ότι οι Λιθουανοί ξυλοκόπησαν τόσο άγρια τους Γερμανούς και πήραν εκδίκηση για όλες τις αιματοχυσίες V. Piet (βλ. pritalžyti).

57) Οι Λιθουανοί της Πρωσίας επέστρεψαν με μεγάλη δύναμη εναντίον των Γερμανών prš (βλ. atitraukti).

58) Έφιππος βγήκα να πολεμήσω, να σφάξω Γερμανούς LLDIII113 (Tvr) (βλ. vokietis).

59) Οι πρόγονοί μας είχαν προσπαθήσει να αντισταθούν στους σταυροφόρους, αλλά δεν κατάφεραν πια να ξεφύγουν από τη γερμανική δουλεία και να αποκαταστήσουν την ελευθερία της πατρίδας τους Kel1881,263 (βλ. aplaikinti).

60) Πάνω από χίλιοι Σαμογίτες ξεχύθηκαν ξαφνικά από το κάστρο και περικύκλωσαν αμέσως όλους τους Γερμανούς M. Valanč (βλ. apsiausti).

61) Οι πόλεμοι του Γκεντιμίνας πήγαιναν καλά: νίκησε τους Γερμανούς, ενώ πολλοί Ρώσοι σκοτώθηκαν A1885,77 (βλ. įesti).

Στο λεξικό έχουν καταγραφεί αρκετά παραδείγματα που δείχνουν την άφιξη Γερμανών (στρατιωτών) στη Λιθουανία. Πολλά από αυτά τονίζουν πόσοι πολλοί ήταν οι Γερμανοί (βλ. παραδείγματα 62–64) ή πόσο γρήγορα έφτασαν (βλ. παραδείγματα 65–66). Αυτά τα παραδείγματα καταγράφηκαν κυρίως από την καθημερινή ομιλία:

62) Όλη τη νύχτα περνούσε μια ατέλειωτη σειρά Γερμανών, όλη τη νύχτα περνούσαν Γερμανοί K1 (βλ. virvė).

63) Να, ήρθαν οι Γερμανοί: σφύζουν σαν μυρμηγκοφωλιά Glv (βλ. skruzdėlynas, virbėti).

64) Οι Γερμανοί διασχίζουν τα χωράφια σαν σμήνος²¹ Zp (βλ. 1 slankius).

65) Μας κατακλύζουν, μας κατακλύζουν οι Γερμανοί από παντού! Klt (βλ. semti).

66) Δεν μπορούσε κανείς να ξεφύγει από τους Γερμανούς· εκείνοι έφτασαν γρήγορα Lnk (βλ. anttūpti).

Όπως δείχνει το υλικό του LKŽ_e, θεωρούνταν ότι οι Γερμανοί δεν είχαν έρθει στη Λιθουανία απλώς για λίγο· σκόπευαν να εγκατασταθούν εδώ, να πάρουν τη γη από τους Λιθουανούς και να μετατρέψουν τους ίδιους τους Λιθουανούς σχεδόν σε δούλους· επομένως, οι Γερμανοί θεωρούνταν κατακτητές, πρβ.:

²¹ «σωρός, σμήνος από κινούμενα ζωύφια, σκουλήκια, γυμνοσάλιαγκες», πρβ. slankius LKŽ_e.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 15

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

67) Οι Σταυροφόροι, αφού τους πήραν τις περιφέρειές τους και τις πατρογονικές τους εστίες, τις παρέδωσαν σε κάτι Γερμανούς για να κάνουν σκλάβους τους Λιθουανούς και να τους εξαντλούν, ενώ ενίσχυαν και ισχυροποιούσαν τους Γερμανούς S. Dauk (λημματογραφικό λήμμα: kerinti).

68) Οι Γερμανοί ιεραπόστολοι, παρασυρμένοι από τον ζήλο της χριστιανικής πίστης, θέλησαν με αυτόν τον τρόπο όχι μόνο να ιδιοποιηθούν τον πλούτο και τη γη των ορεινών και των Σαμογιτών, αλλά και να τους υποδουλώσουν τους ίδιους S. Dauk (λημματογραφικό λήμμα: pamesti).

69) Οι Γερμανοί ήθελαν να πάρουν τη γη, όχι τους ανθρώπους BsVVIII (λημματογραφικό λήμμα: imti).

70) Εν τω μεταξύ, πλήθος Γερμανών μεταφέρθηκαν για να ζήσουν σε μια νέα χώρα A1883,229 (λημματογραφικό λήμμα: atklukinti).

71) Οι Λιθουανοί αγρότες εκδιώχθηκαν από τη γη τους και στη θέση τους εγκαταστάθηκαν Γερμανοί άποικοι rš (λημματογραφικό λήμμα: sodinti).

Στο λεξικό (τόσο στη γραπτή γλώσσα όσο και στα παραδείγματα από την καθημερινή ομιλία) καταγράφεται επίσης ότι οι άνθρωποι προσδοκούσαν πως οι Γερμανοί κατακτητές θα αναγκάζονταν να αποσυρθούν από τη Λιθουανία (βλ. παραδείγματα 72–73). Όπως δείχνουν τα παραδείγματα, οι ελπίδες αυτές εκπληρώθηκαν (βλ. παραδείγματα 74–75), καθώς οι Γερμανοί ηττήθηκαν (βλ. παραδείγματα 76–79):

72) Αυτός ο πόλεμος θα κρατήσει πολύ, αλλά ο Γερμανός θα υποστεί ταπείνωση Pt (λημματογραφικό λήμμα: vokietis).

73) Όλο αυτό το διάστημα είχα την αίσθηση πως ο Γερμανός έπρεπε να χάσει τον πόλεμο, και πράγματι τον έχασε Krt (λημματογραφικό λήμμα: dingoti).

74) Οι Γερμανοί έφυγαν τρέχοντας με μεγάλη φασαρία Lpl (λημματογραφικό λήμμα: stambus).

75) Ήσυχα, σαν ποντίκια κάτω από τη σκούπα, πια χωρίς φωνές και βρισιές, οι Γερμαναράδες αποχώρησαν, παίρνοντας μαζί τα όπλα τους Pt (λημματογραφικό λήμμα: šluota).

76) Οι Λιθουανοί απέκρουσαν την προέλαση των Γερμανών προς την ανατολή prš (λημματογραφικό λήμμα: saulėtekis).

77) Η μάχη του Τάνενμπεργκ γκρέμισε το γερμανικό τάγμα από το ψηλό βάθρο του και τσάκισε τη δύναμή του prš (λημματογραφικό λήμμα: stovyla).

78) Οι Γερμανοί έχασαν τον πόλεμο B. Sruog (λημματογραφικό λήμμα: prakišti).

79) Συντρίψαμε τους Γερμανούς Jrb (λημματογραφικό λήμμα: sutriuškinti).

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 16

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

1.2. Η αντανάκλαση στη LKŽ της συμπεριφοράς των Γερμανών κατακτητών κατά τη διάρκεια των πολέμων στη Λιθουανία_e

Οι Λιθουανοί φοβούνται τους Γερμανούς κατακτητές που εισβάλλουν στη χώρα. Αυτό μαρτυρούν τα ακόλουθα παραδείγματα ζωντανής χρήσης που εντοπίστηκαν στη LKŽ_e:

80) Οι άνθρωποι είχαν τρομάξει από εκείνους τους Γερμανούς — μόλις τους έβλεπαν να έρχονται, έτρεμαν Bsg (βλ. išgąsčioti).

81) Μόλις βλέπει ότι έρχονται πια οι Γερμανοί, χέζεται πάνω του! Sml (βλ. triest­i).

82) Και οι ψύλλοι πέθαναν όταν είδα έναν Γερμανό να έρχεται Btg (βλ. numirti).

83) Όταν είδε τους Γερμανούς στην αυλή, από τον φόβο χώθηκε κάτω από το κρεβάτι Srv (βλ. pastalė).

84) Οι Γερμανοί ήρθαν στο Lyduokiai και έσφαξαν²² ολόκληρο το χωριό Ldk (βλ. sušikinti).

Τα παραδείγματα στα οποία λέγεται ότι ο Γερμανός φοβάται κάτι είναι μόλις λίγα, και είναι όλα αρκετά αμφίσημα. Επομένως, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι οι Λιθουανοί δεν θεωρούσαν τους Γερμανούς δειλούς. Βρέθηκε μόνο μία πρόταση στην οποία ο φόβος αυτός προσδιορίζεται συγκεκριμένα:

85) Ο Γερμανός δεν τολμά να πιαστεί με τους κλέμπιους — φοβάται Šts (βλ. klėbys).

Από τη LKŽ_e μπορούμε να διαπιστώσουμε ότι ο φόβος για τους Γερμανούς δεν ήταν αδικαιολόγητος — ήταν σκληροί και απέναντι σε άλλους λαούς (βλ. παραδείγματα 86–87), σκότωναν (ή υπήρχε η προσδοκία ότι θα σκότωναν) (βλ. παραδείγματα 88–91) και κακομεταχειρίζονταν (βλ. παραδείγματα 92–93), πρβλ.:

86) Οι Γερμανοί φέρθηκαν σκληρά, εκείνοι πυροβόλησαν πολλούς ανθρώπους Žr (βλ. žiaurus).

87) Οι Γερμανοί ήταν πιο σκληροί, δεν είχαμε δει τόσο πολλούς από εκείνους τους Ρώσους Erž (βλ. žiaurus).

88) Οι Γερμανοί σκότωναν όχι μόνο Εβραίους, αλλά και άλλους ανθρώπους που θεωρούσαν αναξιόπιστους Plšk (βλ. žudyti).

89) Εξαιτίας της φιλολιθουανικής στάσης του, τον σκότωσαν οι Γερμανοί Plšk (βλ. nustatymas).

90) Έλεγαν πως θα έρθουν οι Γερμανοί, λένε, και θα σκοτώσουν τα κορίτσια Plt (βλ. žudyti).

91) Εκεί οι Γερμανοί τους έθαψαν μισοζωντανούς, τους έριξαν μέσα Gl (βλ. sukasti).

92) Οι κάτοικοι του Sodėčiai θρηνούν με δυνατή φωνή· λένε πως οι Γερμανοί τούς βασανίζουν Pt (βλ. skausti).

²² «τρόμαξε», πρβ. šikinti LKŽ_e.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 17

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

93) Μας έχουν κατατροπώσει οι Γερμανοί [στρατιώτες]²³ Šts (βλ. nukriokinti).

Όπως φαίνεται από τα ενδεικτικά παραδείγματα, με την είσοδο του γερμανικού στρατού δεν υπέφεραν μόνο οι άνθρωποι. Οι στρατιώτες της ξένης χώρας, τόσο όταν έφταναν στη Λιθουανία όσο και όταν αποχωρούσαν, κατέστρεφαν τα πάντα στο πέρασμά τους (βλ. παραδείγματα 94–95) — τα σπίτια και τις περιουσίες των ντόπιων κατοίκων (βλ. παραδείγματα 96–98), άλλα κτίσματα (βλ. παραδείγματα 99–100), τα δάση (βλ. παράδειγμα 101), και δεν λυπούνταν ούτε τα ζώα (βλ. παραδείγματα 102–103), πρβ.:

94) Οι Γερμανοί περνούσαν και σάρωναν τα πάντα σαν σκούπα²⁴ Bgs (βλ. šluoti, šluota).

95) Οι Γερμανοί μετέτρεψαν μια εύφορη και καρποφόρα γη σε φοβερές ερημιές S. Dauk (βλ. brandingas).

96) Οι Γερμανοί πυρπόλησαν τα σπίτια των Σαμογιτών S. Dauk (βλ. dagioti).

97) Οι άνθρωποι τα φύλαγαν και τα συντηρούσαν τόσα χρόνια, κι έπειτα ήρθαν οι Γερμανοί και σε μια στιγμή τα κατέστρεψαν όλα Šl (βλ. tausoti).

98) Ανήμερα του Αγίου Γεωργίου ήρθαν οι Γερμανοί στο σπίτι μου και άδειασαν όλους τους σπόρους και τις πατάτες και τα ποδοπάτησαν Ms (βλ. sutrypti).

99) Οι Γερμανοί ανατίναξαν τη γέφυρα Trg (βλ. sproginti).

100) Οι Γερμανοί έκαψαν τα πατρικά σπίτια και ανατίναξαν τον μύλο rš (βλ. sprogdinti).

101) Αφού πέρασαν οι Γερμανοί, από τα δάση απέμειναν μόνο ξέφωτα Dglš (βλ. išskyna).

102) Κατά τη διάρκεια του πολέμου οι Γερμανοί διέταξαν τους αγρότες να σκοτώσουν τα σκυλιά Krt (βλ. vokyčiai).

103) Οι Γερμανοί εξάντλησαν όλες τις μέλισσες Šr (βλ. kankenti).

Το υπό εξέταση υλικό μαρτυρεί ότι κατά τη διάρκεια των πολέμων οι Γερμανοί στρατιώτες έπαιρναν μαζί τους ντόπιους για καταναγκαστική εργασία (βλ. παραδείγματα 104–106), και μερικές φορές (σύμφωνα με τα παραδείγματα που εντοπίστηκαν) για άγνωστο σκοπό (βλ. παραδείγματα 107–108). Από τις προτάσεις που εντοπίζονται στο LKŽe είναι σαφές ότι αυτό δεν γινόταν μόνο με τη βία, αλλά και χωρίς να λαμβάνεται υπόψη ούτε η ηλικία ούτε η υγεία του ανθρώπου (109–110):

²³ «αδικώ», πρβ. kriohinti LKŽe.

²⁴ «έκανε να πάψει να υπάρχει, να εξαφανιστεί, κατέστρεφε», πρβλ. σκούπιζε LKŽe.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 18

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

104) Οι Γερμανοί συγκέντρωσαν εκατό εργάτες και τους έσυραν στο Βίλνιους Snt (λ. «συγκεντρώνω»).

105) Ήθελαν να με μεταφέρουν στη Γερμανία, για δουλειές Varn (λ. «μεταφέρω»).

106) Οι αγρότες πρέπει ακόμη να υποφέρουν εξαιτίας των Γερμανών, που τους αναγκάζουν διαρκώς να επισκευάζουν γέφυρες και δρόμους Pt (λ. «αναγκαστική εργασία»).

107) Όταν γινόταν πόλεμος, οι Γερμανοί διάλεγαν άντρες και τους έπαιρναν Smal (λ. «διώχνω/παίρνω με τη βία»).

108) Οι Γερμανοί κυνηγούσαν εμάς, τέτοιους νεαρούς Ss (λ. «νεαρός»).

109) Εκείνον τον καιρό οι Γερμανοί έβαζαν τα μικρά κορίτσια να δένονται ανά τρία κάτω από ένα δρεπάνι Skr (λ. «κάτω από»).

110) Τι αδύναμος που είμαι, κι όμως λέει πως θα με μεταφέρει στη Γερμανία Šts (λ. «αδύναμος»).

Έχουν βρεθεί παραδείγματα που δείχνουν ότι οι ντόπιοι, φοβούμενοι τι μπορεί να τους κάνουν οι Γερμανοί στρατιώτες, κρύβονταν όπως όπως:

111) Χώθηκα σε μια γωνιά και οι Γερμανοί δεν με είδαν Skr (λ. «γωνιά»).

112) Οι άνθρωποι κρύβονταν από τους Γερμανούς σε αμμόλακκους Šts (λ. «αμμόλακκος»).

113) Μόλις δούμε τον Γερμανό να έρχεται, θα πηδήξουμε στο άλογο και θα φύγουμε τρέχοντας Všv (διάβολος).

114) Οι Γερμανοί είχαν διατάξει να μην δεχόμαστε κανέναν φυγά Kair (λ. 2 «φυγάς»).

Όπως φαίνεται από το εξεταζόμενο υλικό, οι Γερμανοί κατακτητές όχι μόνο σκότωναν και κακομεταχειρίζονταν τους ντόπιους και κατέστρεφαν τα σπίτια τους, αλλά ανέκαθεν έπαιρναν την περιουσία των ντόπιων για δική τους χρήση. Αυτό ήταν τόσο συνηθισμένο, ώστε στο λεξικό έχουν καταγραφεί πάρα πολλά σχετικά παραδείγματα. Από αυτά μπορεί κανείς να σχηματίσει πολύ ακριβή εικόνα για το τι άρπαζαν οι Γερμανοί στρατιώτες και πώς αισθάνονταν γι’ αυτό οι ντόπιοι. Πρώτα απ’ όλα, αξίζει να αναφερθούν τα πιο γενικά πράγματα:

115) Οι Γερμανοί, έχοντας αρπάξει σωρούς από κάθε λογής θησαυρούς, χαίρονταν S. Dauk (λ. «σωρός»).

116) Κατά τον πόλεμο του 1914 οι Γερμανοί τα πήραν όλα Krš (λ. «Γερμανός»).

117) Οι Γερμανοί μας ξεθέωσαν σαν μετά τη βάφτιση Šts (βλ. dirbti).

Αναφέρεται ότι οι χωρικοί έχασαν ό,τι αποτελούσε τη βάση των αγροκτημάτων — τα σιτηρά και τις ζωοτροφές (βλ. παραδείγματα 118–119) και τα ζώα (βλ. παραδείγματα 120–121)· τους πήραν τα άλογα (βλ. παραδείγματα 122

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 19

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

παράδειγμα), τις αγελάδες (βλ. παραδείγματα 123–124), τα πρόβατα (βλ. παραδείγματα 124–125), τους χοίρους (βλ. παράδειγμα 125), τις χήνες (βλ. παράδειγμα 126), τις πάπιες (βλ. παράδειγμα 127):

118) Γύρισα με άδεια την αποθήκη σιτηρών, ο Γερμανός πήρε και τις ζωοτροφές Šts (βλ. dugininė).

119) Οι Γερμανοί πήραν τα σιτηρά και τα καθάρισαν Grd (βλ. išvalyti).

120) Οι Γερμανοί άρπαξαν όλα τα ζώα και έκαψαν τους στάβλους Ad (βλ. užrinkti).

121) Οι Γερμανοί έπαιρναν τα ζώα· δεν μπορούσες να συνεννοηθείς μαζί τους Krž (βλ. sutarti).

122) Οι Γερμανοί πήραν τα άλογα· ο άντρας μου κάθεται και κλαίει Krž (βλ. verkti).

123) Η γερμανική στρατιωτική διοίκηση πήρε από τους κατοίκους τη μία αγελάδα μετά την άλλη, και από κάποιον πήρε ακόμη και την τελευταία Plšk (βλ. valdžia).

124) Οι Γερμανοί έσφαξαν αμέσως όλα τα μοσχάρια και τα αρνάκια Kp (βλ. telyčia).

125) Οι Γερμανοί περνούσαν και σάρωναν τα πάντα σαν σκούπα: πυροβολούσαν τα αρνάκια, έσφαζαν τα γουρούνια Bgs (βλ. iššaudyti).

126) Ο Γερμανός σκότωσε ολόκληρο κοπάδι από χήνες Slm (βλ. sužudinti).

127) Ο Γερμανός πυροβόλησε όλες τις πάπιες· μόνο μία ανασηκώθηκε στα φτερά της και πέταξε μακριά Sem (βλ. 1 vokietis).

Το εξεταζόμενο υλικό δείχνει ότι οι Γερμανοί έπαιρναν και τρόφιμα από τους κατοίκους των κατακτημένων περιοχών, ενίοτε και όσα τους είχαν απομείνει τελευταία — βούτυρο (βλ. παραδείγματα 128–129), μπέικον (βλ. παράδειγμα 129), τυρί (βλ. παράδειγμα 129), κρέας (βλ. παράδειγμα 130), ψωμί (βλ. παράδειγμα 130), γάλα (βλ. παράδειγμα 131).

128) Έπρεπε να παραδώσεις κάθε μικρό κομμάτι βουτύρου στους Γερμανούς rš (βλ. gniužinys).

129) Οι Γερμανοί περιφέρονται στα χωριά παίρνοντας βούτυρο, μπέικον και τυρί Š (βλ. sviestauti).

130) Μας πήραν το κρέας, το ψωμί, ό,τι τρόφιμα είχαμε· οι Γερμανοί τα πήραν όλα Sb (λ. viskas).

131) Ταΐζαμε με γάλα τους Γερμανούς μέχρι σκασμού, ενώ εμείς πεινούσαμε Šts (λ. spranginti).

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 20

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

Στο LKŽ_e καταγράφεται ότι οι Γερμανοί κατακτητές ενδιαφέρονταν απολύτως για τα πάντα από τα οποία θα μπορούσαν να αποκομίσουν κέρδος — από τα δάση (βλ. παράδειγμα 132) μέχρι το κεχριμπάρι (βλ. παράδειγμα 133) ή τις μυλόπετρες (βλ. παράδειγμα 134), πρβλ.:

132) Οι Γερμανοί ξεκλήρισαν τα δάση της Λιθουανίας²⁵ Brb (λ. išvaryti).

133) Οι Γερμανοί θέλουν να οικειοποιηθούν το κεχριμπάρι rš (λ. persavinti).

134) Όταν έρχονταν οι Γερμανοί, κρύβαμε κιόλας τις μυλόπετρες, φοβόμασταν μήπως τις πάρουν Žb (λ. vokiečiai).

Από το υπό εξέταση υλικό προκύπτουν και άλλοι τρόποι που χρησιμοποιούσαν οι Γερμανοί κατακτητές για να αποκομίσουν κέρδος από τους ντόπιους, δηλαδή επιτάξεις (βλ. παράδειγμα 135), φόροι (βλ. παραδείγματα 136–137), εισφορές σε είδος (βλ. παράδειγμα 138):

135) Οι επιτάξεις των Γερμανών κοντεύουν να μας πνίξουν Pt (λ. rekvizicija).

136) Ο Γερμανός έκοψε απόδειξη — πληρώστε αμέσως τους φόρους για τον σκύλο και το πρόστιμο, επειδή ο σκύλος δεν είναι δεμένος A. Vencl (λ. 1 šuninis).

137) Ο Γερμανός άρπαζε τα μαξιλάρια, άρπαζε τους φόρους για τα σκυλιά rš (λ. šunmokestis).

138) Έπρεπε να παραδώσουμε στους Γερμανούς τις εισφορές σε είδος σχεδόν τζάμπα J. Avyž (λ. pusvelčiu).

Στα παραδείγματα του LKŽ_e καταγράφεται πώς οι Λιθουανοί προσπαθούσαν να επιβιώσουν και να προστατεύσουν την περιουσία τους, συνήθως απλώς προσπαθούσαν να την κρύψουν:

139) Τον καιρό των Γερμανών οι άνθρωποι είχαν σκαρφιστεί κάθε λογής μυστικά πράγματα Skd (λ. slapta).

140) Όταν μάθαμε ότι οι Γερμανοί θα πάρουν τις αγελάδες, τις διώξαμε στο δάσος Als (λ. imti).

141) Τα κρυμμένα ζωντανά ζώα έπρεπε να είναι χορτάτα, για να μη μαρτυρήσουν, καθώς οι Γερμανοί τριγυρνούσαν Vkš (λ. paskelbenti).

142) Κρύψαμε κάπου τα σιτηρά και οι Γερμανοί δεν τα βρήκαν Šd (λ. nušalinti).

Ωστόσο, το εξεταζόμενο υλικό μαρτυρεί και πώς οι Γερμανοί αναζητούσαν κρυμμένα αντικείμενα, ζώα (ίσως και ανθρώπους) και έκαναν έρευνες:

143) Με μια γρήγορη κίνηση κατέφθασαν οι Γερμανοί για να ψάξουν τους ανθρώπους Gršl (βλ. tašymas).

²⁵«μετέφερε, απομάκρυνε», πρβλ. varyti LKŽ_e.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 21

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

144) Οι Γερμανοί ρήμαξαν και έψαξαν εξονυχιστικά το σπίτι Šts (βλ. iššvaistyti).

145) Οι Γερμανοί ανέβηκαν και έψαξαν ξανά και ξανά στη σοφίτα, αλλά δεν βρήκαν τίποτα Pns (βλ. grozdyti).

146) Οι Γερμανοί έκαναν έρευνα στο σπίτι του όλη μέρα – έψαχναν για μπέικον Plt (βλ. krėsti).

1.3. Η ζωή υπό γερμανική κυριαρχία όπως αποτυπώνεται στο LKŽ_e²⁶

Όπως φαίνεται από τα παραδείγματα, οι Γερμανοί επέβαλλαν τη δική τους τάξη στις κατακτημένες περιοχές (σε οποιαδήποτε εποχή), και η ζωή των ντόπιων γινόταν πολύ δυσκολότερη (βλ. παραδείγματα 147–149)· έλειπαν ακόμη και τα απολύτως αναγκαία (βλ. παραδείγματα 150–153):

147) Οι Γερμανοί τους καταπίεζαν ήδη από τον πρώτο χρόνο Slm (βλ. smaugti).

148) Πεινούσαμε όσο ζούσαμε υπό τους Γερμανούς Kš (βλ. prieg).

149) Όταν ζούσαμε υπό τους Γερμανούς, είχαν εμφανιστεί πολλοί μικροκλέφτες Kal (βλ. rinkiukas²⁷).

150) Επί Γερμανών το ψωμί ήταν τόσο δυσεύρετο, που έπρεπε να βάζουν μέσα ακόμη και πριονίδι Bgs (βλ. pielavinos²⁸).

151) Επί Γερμανών δεν υπήρχαν πια μύλοι, τίποτα· έτσι τα άλεθαν όλα στο σπίτι Kp (βλ. vokiečiai).

152) Την εποχή των Γερμανών φωτιζόμασταν με δαδιά Al (βλ. skaldė).

153) Καήκαμε, όσο ζούσαμε υπό τους Γερμανούς Trš (βλ. apskurti).

Στο LKŽ_e καταγράφεται ότι η γερμανική εξουσία ήταν αυστηρή (βλ. παραδείγματα 154–155), ιδίως στη Μικρά Λιθουανία (βλ. παραδείγματα 156–157):

154) Ακόμη καλά ήταν τα πράγματα, ώσπου ήρθαν οι Γερμανοί και καταπίεσαν τους πάντες με τη σιδερένια πειθαρχία τους A. Vien (βλ. prislegti).

²⁶ Τα παραδείγματα αυτής της υποενότητας σχετίζονται στενά (και σε ορισμένες περιπτώσεις αλληλεπικαλύπτονται) με τα παραδείγματα της υποενότητας 1.2, ωστόσο πρέπει να έχουμε υπόψη ότι η Μικρά Λιθουανία βρισκόταν υπό γερμανική διοίκηση και σε καιρό ειρήνης.

²⁷ «ζητιάνος», πρβ. rinkiukas LKŽ_e.

²⁸ «πριονίδι», πρβ. pielavinos LKŽ_e.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 22

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

155) Η διοίκηση των Γερμανών ήταν αυστηρή Trg (διοίκηση).

156) Στη Λιθουανία της Πρωσίας, η διοίκηση και τα δικαστήρια βρίσκονταν στα χέρια των Γερμανών rš (βλ. ranka).

157) Οι γερμανικές κατοχικές αρχές κατέγραφαν κάθε αναχώρηση ψαρά για ψάρεμα rš (βλ. išplaukimas).

Από το υπό εξέταση υλικό προκύπτει ότι ανέκαθεν οι Γερμανοί εκγερμάνιζαν τις κατακτημένες περιοχές (βλ. παραδείγματα 158–160), ενώ οι κάτοικοί τους γερμανοποιούνταν και οι ίδιοι (βλ. παραδείγματα 161–163).

158) Στα χρόνια των Γερμανών άρχισαν να ξεριζώνουν τη λιθουανικότητα παντού Pgg (βλ. rauti).

159) Οι Γερμανοί μετονόμασαν όλα τα λιθουανικά ονόματα στην Ανατολική Πρωσία σε γερμανικά ονόματα Plšk (βλ. vardas).

160) Οι Γερμανοί θα ήθελαν και πάλι οι Λιθουανοί να γερμανοποιηθούν όσο το δυνατόν γρηγορότερα A1884,238 (βλ. suvokiečiuoti).

161) Έπειτα από μερικές εκατοντάδες χρόνια δουλείας εδώ κι εκεί στους Γερμανούς, έχασαν την ενότητά τους και εκτόπισαν τη δική τους γλώσσα S. Dauk (βλ. išversti).

162) Όλοι... οι γαιοκτήμονες και οι πιο εύποροι αγρότες έγιναν Γερμανοί A1885,40 (βλ. dvaronis).

163) Οι νέοι ήταν πια εντελώς Γερμανοί, ενώ εμείς, οι παλιοί, εξακολουθούσαμε να κρατάμε τα δικά μας Vlkš (βλ. senas).

1.4. Οι σχέσεις Γερμανών και Λιθουανών και η αμοιβαία στάση τους στο LKŽ_e

Στο LKŽ_e καταγράφονται αρκετά παραδείγματα χρήσης που μαρτυρούν ότι οι Γερμανοί αντιμετώπιζαν αφ’ υψηλού τους Λιθουανούς και τους περιφρονούσαν:

164) Οι Γερμανοί θεωρούν τον Λιθουανό ένα τίποτα K. Donel (βλ. 1 vokietis).

165) Όπως συνηθίζει ο Γερμανός, στήνοντας μπουντρούμια, περιφρονεί τους Λιθουανούς prš (βλ. žūbas).

166) Οι Γερμανοί χρονικογράφοι διακήρυσσαν ότι οι μεγάλοι δούκες της Λιθουανίας δεν ήταν καθόλου δούκες, αλλά κοινοί άνθρωποι, σφετεριστές της εξουσίας rš (βλ. uzurpatorius).

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 23

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

Ωστόσο, την περιφρονητική στάση των Λιθουανών απέναντι στους Γερμανούς μαρτυρούν και οι περιπαικτικές συγκρίσεις²⁹ που καταγράφηκαν σε όλη τη Λιθουανία (άρα ήταν ευρέως διαδεδομένες και καθιερωμένες) και στις οποίες αναφέρονται άνθρωποι αυτής της εθνικότητας:

167) Γκρινιάζεις σαν Γερμανός που αρμέγεται Gršl (βλ. zyzti).

168) Παραλογίζεται σαν Γερμανός μετά το μεσημεριανό End (βλ. 1 vokietis).

169) Χώνεται στον ουρανό σαν Γερμανός LTR (Vb) (βλ. 1 vokietis).

170) Καταβροχθίζουν σαν Γερμανός το κιζέλι Zp (βλ. 1 vokietis).

171) Τρέχει σαν αλλοπαρμένος Γερμανός Srv (βλ. 1 vokietis).

Από τα παραπάνω παραδείγματα είναι προφανές ότι οι άνθρωποι αυτών των δύο λαών, που σε ορισμένες ιστορικές περιόδους ζούσαν μαζί ή πλάι πλάι, αντιπαθούσαν ο ένας τον άλλον, και αυτή η έχθρα μετατρεπόταν μερικές φορές σε καβγάδες ακόμη και σε καιρό ειρήνης. Τους καβγάδες ξεκινούσαν τόσο οι Γερμανοί (βλ. παραδείγματα 172–173) όσο και οι Λιθουανοί (βλ. παραδείγματα 174–175):

172) Ο Γερμανός σήκωσε το χέρι για να χτυπήσει· ο γκριζοχίτωνας έσκυψε γρήγορα και το χέρι του Γερμανού πέρασε ξυστά στον αέρα I. Simon (βλ. perskristi).

173) Ο Γερμανάκος χτύπησε τη γριά στο αυτί· εκείνη παραλίγο να πέσει και σωριάστηκε LTR (βλ. kebevirst).

174) Αχ, πόσο τον έδειρα, πόσο έδειρα τότε εκείνον τον Γερμανό! Krč (βλ. nutašyti).

175) Εκείνοι οι νοικοκυραίοι τού έδωσαν γι’ αυτό του Γερμανού ένα γερό χτύπημα με τη σκούπα, τον κλότσησαν μερικές φορές στον πισινό και τον πέταξαν έξω από την πόρτα LMD (βλ. vanta).

Στο λεξικό απαντούν παραδείγματα χρήσης που δείχνουν ότι, παρ’ όλα αυτά, ορισμένοι Λιθουανοί και Γερμανοί (συχνότερα Γερμανίδες) διατηρούσαν και φιλικές σχέσεις³⁰, αλλά τέτοια παραδείγματα δεν είναι πολλά:

176) Και οι Γερμανίδες άρχισαν να τους πλησιάζουν περισσότερο, να κολλάνε κοντά τους Sln (βλ. lipšniuotis).

177) Η Γερμανίδα τον τσίγκλιζε, για να χορέψει μαζί της J (βλ. smaigstyti).

²⁹Στις παρομοιώσεις αυτές μπορεί κανείς να διακρίνει την καταγραφή απερίσκεπτης, απρεπούς συμπεριφοράς, την έλλειψη αξιοπρέπειας κ.λπ., αλλά για μια λεπτομερέστερη κρίση σχετικά με αυτές θα μπορούσαν να μιλήσουν οι ειδικοί στη λιθουανική λαϊκή φιλολογία.

³⁰Για κάπως φιλικότερες σχέσεις με άνδρες Γερμανούς, βλ. επίσης τα παραδείγματα 237, 238.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 24

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

178) Ο πατριώτης της Λιθουανίας και μια καλομαθημένη Γερμανίδα, τέτοιας λογής κακομαθημένη από τους γονείς της, τραγούδησαν όμορφα μαζί J. Mik (βλ. 1 vokietaitis).

Το εξεταζόμενο υλικό μαρτυρεί ότι η κολακεία των Λιθουανών προς τους Γερμανούς και η προσπάθεια να τους ευχαριστήσουν θεωρούνταν κατακριτέα³¹.

179) Είχε γίνει φίλος με εκείνους τους Γερμανούς για χάρη ενός σκυλακίου Brž (βλ. šunelis).

180) Έχοντας απομακρυνθεί από τους Λιθουανούς, τώρα χωλαίνει πίσω από τους Γερμανούς (έχοντας εκγερμανιστεί, κολακεύει τους γερμανοποιητές) prš (βλ. šlubuo­ti).

181) Τώρα εκείνος υποκλίνεται μπροστά στους Γερμανούς, σαν να μην μπορεί να γίνει αλλιώς, και τους γλείφει I. Simon (βλ. užpakalis).

182) Αυτοί οι αποστάτες είναι ακόμη πιο απαίσιοι κι από τον ίδιο τον Γερμανό Smln (βλ. verstaskūris).

Ωστόσο, από τα παραδείγματα που εξετάστηκαν φαίνεται ότι οι περισσότεροι Λιθουανοί δεν συμπαθούσαν τους Γερμανούς (βλ. παραδείγματα 183–186) και δεν ήθελαν να έχουν καμία σχέση μαζί τους ακόμη κι όταν οι Γερμανοί, απ’ ό,τι φαίνεται, δεν τους έκαναν τίποτε κακό (βλ. παραδείγματα 187–188³²):

183) Έπλυναν τα πατώματα των σπιτιών τους, τα οποία εκείνοι θεωρούσαν μολυσμένα από τους χριστιανούς Γερμανούς S. Dauk (βλ. subjauroti).

184) Οι παλιοί μάγοι, με τα παμπάλαια λόγια τους, θα καθαρίσουν τη γη μας από το πνεύμα των Ρώσων και των Γερμανών A. Baran (βλ. 2 žiniuonis).

185) Δεν απορώ που ο Λιθουανός μισεί τον Γερμανό, γιατί κάθε έθνος θέλει να είναι το καλύτερο σε όλο τον κόσμο Jrk51 (βλ. 1 vokietis).

186) Για τις γυναίκες, το να παντρευτούν Ρώσο, Πολωνό ή Γερμανό θεωρούνταν η μεγαλύτερη ντροπή S. Dauk (1 vokytis).

³¹ Η ίδια στάση απέναντι σε όσους κολάκευαν τους Γερμανούς φαίνεται και στη λαϊκή παράδοση, πρβλ. «Εκφράζεται μίσος και απροθυμία να βοηθηθεί ο εχθρός: αν βοηθήσεις τον Γερμανό, θα κείτεσαι στο κρύο χώμα» (Anglickienė 2000b: 27).

³² Αυτές οι δύο προτάσεις απεικονίζουν επίσης τα θετικά χαρακτηριστικά των Γερμανών που εξετάζονται στη συνέχεια του άρθρου.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 25

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

187) Εκείνη η Γερμανίδα ήταν καλή, αλλά και πάλι δεν άρεσε στη μητέρα, επειδή είχε λευκά νύχια Ms (βλ. tikti).

188) Η Γερμανίδα σκουπίζει τα κουτάλια — στη γριούλα δεν αρέσει να τρώει P. Cvir (βλ. nuvalyti).

Στο LKŽ_e βρέθηκαν προτάσεις που δείχνουν ότι οι Λιθουανοί δεν περίμεναν τίποτα καλό από τους Γερμανούς:

189) Μπορεί άραγε ένας Γερμανός να δώσει κάτι σε έναν Λιθουανό I. Simon (βλ. lietuviškas).

190) Ας τυπώνουν οι Γερμανοί αυτά τα γραπτά, για να μπορούν να μας αποσπούν, να μας υφαρπάζουν χρήματα Žem (βλ. išmiliminti).

1.5. Ο χαρακτήρας και η εμφάνιση των Γερμανών στο LKŽ_e

Από τα παραδείγματα του LKŽ_e μπορεί να συναχθεί ότι οι Λιθουανοί απέδιδαν στους Γερμανούς ποικίλα αρνητικά χαρακτηριστικά (βλ. παράδειγμα 191). Οι Γερμανοί τους φαίνονταν ανόητοι³³ (βλ. παραδείγματα 192–193), κακοί (βλ. παραδείγματα 194–195), αλαζόνες (βλ. παραδείγματα 196–197), επιλεκτικοί (βλ. παράδειγμα 198), ψεύτες (βλ. παράδειγμα 199):

191) Ο Donelaitis με τους δριμείς εξάμετρούς του μαστίγωσε την απληστία, την αηδία και τη στενομυαλιά των Γερμανών γαιοκτημόνων rš (βλ. čaižus).

192) Ανόητος σαν Γερμανός το απόγευμα (μετά το μεσημεριανό Snt) Vlkv (βλ. 1 vokietis).

193) Τυφλός Γερμανός (ανόητος, που ξέρει μόνο γερμανικά) B, B270,346, MŽ468, N, Sch113, M (βλ. 1 vokietis).

194) Τρελάθηκε σαν Γερμανός μετά το μεσημεριανό Plik, Akm, Sd (βλ. pasiusti).

195) Ο Γερμανός βρίζει και καταριέται σε κάθε λογής γλώσσα, τόσο που ακόμη και οι βάτραχοι φοβούνται να εμφανιστούν πάνω από το νερό LzP (βλ. 1 vokietis).

196) Αλαζόνας, καμαρωτός, σαν γνήσιος Γερμανός Lk (βλ. įsireženti).

³³ Αξίζει να σημειωθεί ότι έτσι δεν έμοιαζαν οι Γερμανοί μόνο στους Λιθουανούς. Στα γαλλικά, τα ιταλικά και τα δανικά, η λέξη που σημαίνει «Γερμανός» έχει επίσης τη σημασία «ανόητος». Αυτό δείχνει ότι η άποψη των Λιθουανών δεν ήταν υποκειμενική (Anglickienė 2006: 18).

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 26

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

197) Η Γερμανίδα, αφού παράγγειλε να της ράψουν ένα στενό γούνινο πανωφόρι από τρεις γούνες, πήγαινε με έπαρση στην καθολική εκκλησία Sln (βλ. 1 vokietis).

198) Το βούτυρο ήταν για τους Γερμανούς είτε «πολύ παλιό», είτε «πολύ ξινό», είτε κάπως αλλιώς I. Simon (βλ. vokietka).

199) Ο Γερμανός πάντα διαστρεβλώνει την αλήθεια (βλ. susukti).

Οι παραδειγματικές προτάσεις του LKŽ_e μαρτυρούν ότι στους Λιθουανούς δεν άρεσε ούτε η συνήθεια των Γερμανών να τρώνε καλά:

200) Και σαλιαρίζει σαν Γερμανός πάνω από το χοιρινό λίπος Šv (βλ. seilinti).

201) Γιατί σφυρίζεις σαν Γερμανός αφού έχεις φάει όλο το ψωμάκι Šts (βλ. 1 vokytis).

Με τη γνωστή προτίμηση των Γερμανών για το χορταστικό φαγητό συνδέεται και η παχυσαρκία πολλών από αυτούς (βλ. παραδείγματα 202–206). Για αδύνατους³⁴ Γερμανούς γίνεται λόγος πολύ σπανιότερα (βλ. παράδειγμα 207):

202) Έμενε κάποτε σε μας ένας Γερμανός, χοντρός σαν κολοκύθα Gs (βλ. bambūzas).

203) Πάχυνε ο Γερμανός, δεν μπορεί να σηκώσει τα οπίσθιά του Kp (βλ. rūra).

204) Αυτός ο Γερμανός είναι «έγκυος» (αστειευόμενοι, χοντρός) Skr (βλ. veršingas).

205) Άραγε αυτά τα αγαπημένα γκρίζα πτηνά θα γίνουν λευκές χήνες και θα τελειώσουν την ύπαρξή τους με τρόπο συνηθισμένο, μέσα στην τεράστια κοιλιά κάποιου Γερμανού, την ημέρα του Αγίου Μαρτίνου; Vaižg (βλ. žiliukas).

206) Ωχ! κοιλίτσα σαν του Γερμανού LTR (Grk) (βλ. pilvas).

207) Ο Γερμανός με τα λεπτά πόδια περιφέρεται τυπ τυπ στο χωράφι LzP (βλ. typ).

1.6. Περιγραφή της γερμανικής γλώσσας στο LKŽ_e

Πολλά παραδείγματα χρήσης στο LKŽ_e αφορούν τη γερμανική γλώσσα και την ομιλία: στους Λιθουανούς η γλώσσα τους φαινόταν δύσκολη και περίπλοκη:

³⁴ Είναι αλήθεια πως στο μοναδικό παράδειγμα που καταφέραμε να βρούμε αναφέρονται μόνο τα αδύνατα πόδια ενός Γερμανού.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 27

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

208) Η γερμανική γλώσσα είναι δύσκολη στην προφορά (δύσκολη να τη μιλήσει ή να την προφέρει κανείς) Pln (βλ. spranglus³⁵).

209) Τραχιά η γλώσσα των Γερμανών, δεν μπορείς ν’ ξεχωρίσεις ούτε λέξη Šts (βλ. trankus).

Όταν γίνεται λόγος για το πώς μιλούσαν οι Γερμανοί (στα γερμανικά), σε όλα τα παραδείγματα χρήσης που καταφέραμε να βρούμε τονίζεται ότι η ομιλία τους ήταν ασαφής και ακατανόητη:

210) Εκεί μόνο οι Γερμανοί μουρμούριζαν Grk (βλ. štervelioti³⁶).

211) Κατάλαβες τι μουρμούριζε εκείνος ο Γερμανάκος; Všk (βλ. švataroti³⁷).

212) Ο Γερμανός κάτι μουρμούριζε, αλλά εμείς δεν καταλάβαμε Mrj (βλ. varvalioti³⁸).

213) Έτσι φλυαρούν, ποιος ξέρει πώς, αυτοί οι Γερμανοί Stl (βλ. nutauškėti³⁹).

214) Κι αυτή η φλυαρία των Γερμανών μεταξύ τους, Παναγίτσα μου! Kv (βλ. bliurbėjimas⁴⁰).

Από τα παραδείγματα του LKŽₑ φαίνεται ότι οι Γερμανοί δεν άρεσαν στους Λιθουανούς ούτε όταν προσπαθούσαν να μιλήσουν (ή να γράψουν) στα λιθουανικά:

215) Κάθε Γερμανίδα ξέρει να τα μασάει μισολιθουανικά, ενώ κάποια δεν ξέρει καθόλου Skr (βλ. pakrevezoti⁴¹).

216) Ο Γερμανός δεν ήξερε να μιλήσει στα λιθουανικά Ėr (βλ. perkalbėti⁴²).

217) Οι Ρώσοι... κατέγραφαν αρκετά καλά τα λιθουανικά ονόματα προσώπων και τόπων, πολύ καλύτερα απ’ ό,τι οι Γερμανοί χρονικογράφοι LTII17 (K. Būg) (βλ. kronistas).

218) Οι Γερμανοί, μη μπορώντας να προφέρουν το όνομα εκείνου του κάστρου (Girgždutė), το παρανόμασαν και έγραψαν στα βιβλία τους «Surdita» M. Valanč (βλ. išranguoti⁴³).

³⁵ «τραχύς στην προφορά», πρβλ. spranglus LKŽₑ.

³⁶ «μιλά ή λέει ασαφώς, ακατάληπτα», πρβλ. štervelioti LKŽₑ.

³⁷ «μιλά ασαφώς, ακατάληπτα, μουρμουρίζει», πρβλ. švataroti LKŽₑ.

³⁸ «μιλά ακατάληπτα, ασαφώς, μουρμουρίζει», πρβλ. varvalioti LKŽₑ.

³⁹ «μιλά, προφέρει κόβοντας τις λέξεις», πρβλ. tauškėti LKŽₑ.

⁴⁰ bliurbėjimas → bliurbėti, και bliurbėti σημαίνει «μιλά ασαφώς, ακατάληπτα», πρβλ. bliurbėjimas LKŽₑ, bliurbėti LKŽₑ.

⁴¹ «μιλά άσχημα, χωρίς να ξέρει να μιλήσει», πρβλ. krevezoti LKŽₑ.

⁴² «αναδιηγούμαι, διηγούμαι διεξοδικά· λέω, εξηγώ», πρβλ. kalbėti LKŽₑ.

⁴³ «προφέρει καθαρά (μια λέξη)», πρβλ. ranguoti LKŽₑ.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 28

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

Το ερευνητικό υλικό δείχνει ότι και στους Λιθουανούς ήταν δύσκολο να μιλούν γερμανικά (ή έτσι τουλάχιστον φαινόταν σε όσους δεν γνώριζαν τη γερμανική γλώσσα):

219) Οι Γερμανοί του Τίλζιτ δυσανασχετούν που εκείνοι οι χωρικοί δεν μιλούν γερμανικά με ευφράδεια þřs (βλ. pykestauti).

220) Εγώ κι έτσι κι αλλιώς κάπως συνεννοούμαι με τους Γερμανούς Všk (βλ. susišvataroti⁴⁴).

221) Τα παιδιά σας, όταν οι Γερμανοί μιλούν κάτι ακατάληπτο Kair (βλ. šterlekiuoti⁴⁵).

2. Η ΘΕΤΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΟΥ ΓΕΡΜΑΝΟΥ ΣΤΟ ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΛΙΘΟΥΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

Όπως δείχνει η σημασιολογική ανάλυση του υλικού του LKŽe, οι Λιθουανοί αξιολογούσαν συνήθως αρνητικά τους Γερμανούς. Ωστόσο, καταλάβαιναν ότι δεν μπορεί κανείς να κρίνει έναν άνθρωπο μόνο βάσει της εθνικότητάς του (π.χ., Υπήρχαν και Γερμανοί ανάμεσα στους ανθρώπους Snt (βλ. žmogus)) και παρατηρούσαν ορισμένα θετικά χαρακτηριστικά των Γερμανών. Τέτοιες παραδειγματικές προτάσεις είναι πολύ λιγότερες στο λεξικό⁴⁶, αλλά υπάρχουν. Οι παραδειγματικές προτάσεις μαρτυρούν ότι οι Λιθουανοί γνώριζαν τους Γερμανούς όχι μόνο ως στρατιώτες, αλλά και ως τεχνίτες, εμπόρους κ.λπ. (βλ. παραδείγματα 222–227). Προφανώς, και οι Λιθουανοί έμαθαν κάποια πράγματα από αυτούς, αφού μάλιστα ονόμασαν ορισμένα από αυτά τα πράγματα (επαγγέλματα κ.λπ.) με γερμανικές λέξεις (βλ. παράδειγμα 228) — από αυτό μπορεί να υποθέσει κανείς ότι προηγουμένως αυτά τα πράγματα δεν υπήρχαν ούτε στη Λιθουανία:

222) Οι Γερμανοί αποκομίζουν μεγάλο όφελος από το εμπόριο και τις τέχνες Bs (βλ. vaisbūnysta).

223) Γερμανός τεχνίτης, χρυσοχόος NdŽ (βλ. 1 vokietis).

224) Γερμανίδα δασκάλα, μαγείρισσα NdŽ (βλ. 1 vokietis).

225) Οι περισσότεροι ήταν Γερμανοί ναυτικοί Rsn (βλ. šiporius).

226) Ήταν ένας Γερμανός, είχε ένα μαγαζί: ρέγκες, σναπς — ο Γερμανός είχε τα πάντα Plt (βλ. 1 vokytis).

227) [Στον μύλο] ζούσε ένας μυλωνάς, με επώνυμο Σάλτις, γερμανικής καταγωγής M. Valanč (βλ. veisle).

⁴⁴ «να συνεννοηθεί κανείς όπως-όπως», πρβλ. švataroti LKŽe.

⁴⁵ «να μιλά ή να λέει κάτι ασαφώς, ακατάληπτα», πρβλ. šterlekiuoti LKŽe.

⁴⁶ Από περίπου 650 παραδειγματικά αποσπάσματα, μόνο λίγο περισσότερα από 60 μπορούν να θεωρηθούν ότι αναδεικνύουν θετικά χαρακτηριστικά των Γερμανών.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 29

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

228) Οι περισσότερες γερμανικής προέλευσης λέξεις ανήκουν στη γλώσσα των επαγγελμάτων, ιδιαίτερα των ξυλουργών και των σιδηρουργών, και έχουν εισαχθεί στη Λιθουανία από Γερμανούς τεχνίτες A. Sal (βλ. vokietybė).

Το ότι οι Γερμανοί έφεραν στη Λιθουανία νεωτερισμούς που μέχρι τότε ήταν άγνωστοι εκεί, αποδεικνύεται και από τις ακόλουθες προτάσεις του LKŽ_e:

229) Τη ζαχαρίνη την επινόησαν οι Γερμανοί, πριν από τον προηγούμενο πόλεμο Smn (βλ. cukrelis⁴⁷).

230) Μεταξύ των Γερμανών... υπάρχει η συνήθεια... να στήνουν στο σπίτι ένα δεντράκι ελάτου... και να το στολίζουν ή να το περιτυλίγουν με πολλά μικρά κομμάτια κεριού Kel1865,7 (βλ. apraistyti).

231) Έτοιμα ρούχα εμφανίστηκαν την εποχή των Γερμανών Grš1 (βλ. vokyčiai).

232) Στα παλιά χρόνια οι πατεράδες μας δεν ήξεραν τίποτα για τα χαρτιά· οι άνθρωποι έμαθαν από τους Γερμανούς τέτοια παιχνίδια, όπως το «σόψκουπας» και το «ούμπαγκας» Cp (βλ. ubagas).

Στο LKŽ_e εντοπίζονται μερικά παραδείγματα που μαρτυρούν τη φιλοπονία και την επιμέλεια των Γερμανών:

233) Μάθαμε να σεβόμαστε τον γερμανικό λαό για το βάθος του, τη φιλοπονία του, την αγάπη του για την εργασία και τον σεβασμό του Pt (βλ. vokiečiai).

234) Οι Γερμανοί μάς έμαθαν να δουλεύουμε καλά και καθαρά Krž (βλ. 1 vokytis).

235) Ο Γερμανός θα ζήσει καλύτερα πάνω σε πέτρα παρά ο Ρώσος σε μαύρο χώμα και νερό J. Mik (βλ. 1 vokietis).

236) Αν ξεστράτιζε η αγελάδα του Γερμανού, εκείνος έτρεχε αμέσως: μήπως συνέβη κάτι; Ενώ κι αν ερχόταν ολόκληρο το κοπάδι του Λιθουανού, εκείνον δεν τον ένοιαζε Graž (βλ. 1 vokietis).

Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, στο LKŽ_e καταγράφεται ότι οι Γερμανοί κατακτητές έπαιρναν από τους ντόπιους κατοίκους τρόφιμα και περιουσία. Ωστόσο, υπήρχαν και Γερμανοί που ήταν φιλόξενοι και ανταπέδιδαν το καλό με καλό. Βέβαια, οι προτάσεις του LKŽ_e που το τεκμηριώνουν δεν είναι πολλές:

237) Ο μικρός Γερμανός έδωσε φασόλια· ευχαριστώ τον μικρό Γερμανό Ggr (βλ. 1 vokytis).

⁴⁷ «σακχαρίνη», πρβλ. cukrelis LKŽ_e.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 30

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

238) Οι Γερμανοί τον κέρασαν στο στρατόπεδο με καπνιστό κρέας από αγριογούρουνο Pč (βλ. prielaidiena⁴⁸).

239) Η Γερμανίδα έτριβε γύρω μας μετά τον πόλεμο, τώρα στέλνει δώρα Rdn (βλ. 1 vokytis).

240) Μετά τον πόλεμο, μια Γερμανίδα ήρθε τρέχοντας από την πείνα· τώρα ανταποκρίθηκε Krš (βλ. 1 vokytis).

Το ερευνητικό υλικό επιτρέπει να συμπεράνουμε ότι οι Λιθουανοί εκτιμούσαν επίσης το γεγονός ότι οι Γερμανοί ήταν τακτικοί (βλ. παραδείγματα 241–242) και είχαν όμορφη εμφάνιση (βλ. παραδείγματα 243–244):

241) Πρέπει να μη μένουμε πίσω από τον Γερμανό στην καθαριότητα και να τον ξεπερνάμε στην ευρηματικότητα rš (βλ. išmonė).

242) Τα γερμανικά νοικοκυριά ήταν σαν γυάλινα⁴⁹ L dvn (βλ. ūkė).

243) Ψηλή και λεπτή η κοπέλα μου, λευκή και όμορφη σαν Γερμανίδα (τραγούδι) Grl (βλ. vokietaitis).

244) Οι Γερμανίδες ντύνονταν όμορφα – σαν κούκλες DūnŽ (βλ. 1 vokytis).

Στο LKŽₑ αναφέρεται ακόμη ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των Γερμανών. Ήταν λαός επιστημόνων, συγγραφέων και μουσικών. Τα παραδείγματα που παρατίθενται καταγράφηκαν κυρίως σε γραπτά κείμενα και όχι στην καθομιλουμένη:

245) Εξαιτίας της απουσίας των μορφωμένων Γερμανών, ο βασιλιάς ανέβαλε τη συζήτηση για την επόμενη φορά M. Valanč (βλ. neatvykimas).

246) Αυτό το ερώτημα είχε θέσει κάποτε στον εαυτό του ένας Γερμανός επιστήμονας J. Jabl (βλ. užduoti).

247) Ασχολούμενοι με τα πάντα, οι Γερμανοί καταπιάστηκαν και με τα λιθουανικά τραγούδια A1884, 249 (βλ. užkliudinti, triūsinėti).

248) Οι Γερμανοί μαθαίνουν και μαθαίνουν από μικροί ως τα γεράματα Pls (βλ. 1 senė).

249) Η ρωσική και η γερμανική λογοτεχνία ήταν οι σημαντικότεροι διαμεσολαβητές, μέσω των οποίων έφταναν στη Λιθουανία οι φωνές μακρινών πολιτισμών rš (βλ. tarpininkas).

⁴⁸ «κρέας από ζώο που προορίζεται για πάχυνση», ενώ prielaid as σημαίνει «ανοιξιάτικο γουρουνάκι που το βάζουν να παχύνει ως το φθινόπωρο», πρβλ. prielaidiena, prielaid as LKŽₑ.

⁴⁹ «πολύ όμορφα, καθαρά», πρβλ. stiklinis LKŽₑ.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 31

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

250) Δεν ταυτίσαμε ποτέ τους χιτλερικούς φασίστες με τον παλιό και ταλαντούχο γερμανικό λαό, που έχει προσφέρει στην ανθρωπότητα πολλά εξαίρετα μυαλά rš (βλ. sutapatinti).

251) Παίζει βιολί έχοντας ξυριστεί προσεκτικά⁵⁰ ο Γερμανός, ενώ ο Λέιμπα Σεπέτις τον συνοδεύει μελωδικά με κιμπόλαι Mair (βλ. kimbolai).

ΣΥΝΟΨΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ

Η σημασιολογική ανάλυση περίπου 650 παραδειγμάτων του LKŽe που σχετίζονται με την έννοια ΓΕΡΜΑΝΟΣ αποκαλύπτει μια πολύ λεπτομερή και πολυδιάστατη εικόνα του τρόπου με τον οποίο οι Λιθουανοί, σύμφωνα με το υπό μελέτη λεξικό, έβλεπαν τους άλλοτε κοντινότερους και άλλοτε πιο μακρινούς Γερμανούς γείτονές τους από τα αρχαιότερα χρόνια έως το τέλος του 20ού αιώνα. Η εικόνα αυτή προκύπτει από πληροφορίες που εντοπίστηκαν σε γραπτά κείμενα, σε διάφορες διαλέκτους (σε ολόκληρη τη Λιθουανία) και σε διάφορες εποχές, και οι οποίες συμπεριλήφθηκαν στο LKŽe. Είναι βέβαιο ότι μεμονωμένες επεξηγηματικές προτάσεις, καταγραμμένες από τα λόγια ζωντανών ανθρώπων, είναι υποκειμενικές και συχνά συναισθηματικά φορτισμένες· ωστόσο, το σύνολό τους διαμορφώνει μια συνεκτική και ακριβή κοσμοαντίληψη του λεξικού. Το ότι οι Γερμανοί ήταν πολύ οικείοι στους Λιθουανούς καταδεικνύεται και από τον τεράστιο αριθμό λημματικών λέξεων του LKŽe που σχετίζονται με τους Γερμανούς, πρβλ.: vokietaitis, vokietelka, vokietėlis, vokietis, vokietka, vokietpalaikis, vokietukas, vokietutis, ookytaitis, ookytalis, ookytelis, ookytelka, ookytinas, ookytis, ookytka, ookytikė, ookytpalaikis, vokytukas, vokiečiokas, vokis; vokietauti, vokietėjimas, vokietėti, vokietybė, vokietynė, vokietinimas, vokietininkas, vokietinis, vokietinti, vokietintojas, vokietuoti, vokietmetis, vokietystė, vokietišius, vokietiškai, vokietiškas, vokiečiavimas, vokiečiuoti, vokiečiuotojas, vokiečkapiai, vokiečkapis, vokytauti, vokytėti, vokytinis, vokytinti, vokytkapiai, vokytmetis, vokytumas, vokytuoti, vokyčiuoti, katvokietis, katvokytis. Οι λέξεις αυτές δεν κατονομάζουν μόνο πράγματα που σχετίζονται με την εθνικότητα, αλλά έχουν περάσει και σε άλλους τομείς της ζωής· ορισμένες από αυτές μπορούν να σημαίνουν ακόμη και τον διάβολο ή ένα μανιτάρι, έναν χορό ή ένα μελόψωμο κ.ά.

⁵⁰ Αυτή η πρόταση καταδεικνύει και την προαναφερθείσα ευταξία των Γερμανών.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 32

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

Αυτή είναι η εικόνα των Γερμανών που μπορεί να σχηματίσει κανείς μόνο από τα επεξηγηματικά παραδείγματα του LKŽₑ, ακόμη κι αν δεν γνώριζε τα ιστορικά γεγονότα. Πρώτα απ’ όλα, οι Γερμανοί ήταν εχθροί⁵¹. Από παλιά εξαπέλυαν επιθέσεις εναντίον των Λιθουανών κατά μεγάλα πλήθη και δεν λυπούνταν τη ζωή τους. Αυτό γινόταν με τη χρήση ποικίλων όπλων – πολιορκητικών κριών, ξιφολόγχων, τυφεκίων, χειροβομβίδων, πολυβόλων, όλμων και αεροπλάνων. Θα μπορούσε κανείς να διατυπώσει την επιφυλακτική υπόθεση ότι σε πολλές περιπτώσεις οι Γερμανοί ίσως υπερείχαν τεχνικά (όσον αφορά τον πολεμικό εξοπλισμό) έναντι των αντιπάλων τους, επειδή στα παραδείγματα του LKŽₑ αναφέρονται πολύ λιγότερα λιθουανικά όπλα.

Το υλικό της έρευνας αναφέρει ότι οι Γερμανοί πολέμησαν όχι μόνο εναντίον των Λιθουανών· εχθροί τους ήταν επίσης οι Πρώσοι, οι Λετονοί, οι Εσθονοί, οι Ρώσοι, οι Πολωνοί, οι Άγγλοι, οι Δανοί, οι Νορβηγοί, οι Βέλγοι, οι Γάλλοι και οι Αμερικανοί, ενώ οι Γερμανοί πολεμούσαν και μεταξύ τους. Συνεπώς, οι Γερμανοί ήταν ένας πολύ πολεμοχαρής λαός.

Στα παραδείγματα του LKŽₑ καταγράφονται επίσης τοποθεσίες της Λιθουανίας, οι κάτοικοι των οποίων ήρθαν σε επαφή με τους Γερμανούς. Πρώτοι ήταν οι κάτοικοι της Μικράς Λιθουανίας και της Ζεμαϊτίας· αργότερα οι Γερμανοί εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη τη Λιθουανία – κατά μήκος των ποταμών Νεβέζις και Νέμουνας, στην περιοχή Ουζνεμουνέ, προς το Σιαουλιάι, το Πασβάλις, το Ουκμεργκέ κ.ο.κ.

Όπως δείχνουν οι επεξηγηματικές προτάσεις του LKŽₑ, οι Γερμανοί κακομεταχειρίζονταν τους Λιθουανούς τόσο όταν περνούσαν από τη Λιθουανία όσο και όταν εγκαθίσταντο εκεί για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα (ενώ στη Μικρά Λιθουανία οι δύο λαοί ζούσαν ανέκαθεν δίπλα δίπλα): τους έπαιρναν τα ζώα, τα σιτηρά, τις ζωοτροφές και τα τρόφιμα, ενώ μετέφεραν στη Γερμανία ξυλεία και άλλα περιουσιακά στοιχεία. Και αν δεν τα έπαιρναν, κατέστρεφαν την περιουσία των Λιθουανών – έκαιγαν σπίτια, γέφυρες και μύλους, ποδοπατούσαν τις καλλιέργειες, πυροβολούσαν και έσφαζαν τα ζώα, χωρίς να λυπούνται ούτε τα σκυλιά ούτε τις μέλισσες. Επιβάρυναν τους ντόπιους με διάφορες υποχρεώσεις και φόρους, τους έπαιρναν για καταναγκαστική εργασία στη Γερμανία, χωρίς να λυπούνται ούτε τα μικρά παιδιά ούτε τους ασθενικούς ανθρώπους.

⁵¹ Ίσως αξίζει να υπενθυμίσουμε για άλλη μια φορά ότι εδώ γίνεται λόγος για την εικόνα που καταγράφεται σε ένα συγκεκριμένο λεξικό και η οποία σε ορισμένες περιπτώσεις δεν συμπίπτει κατ’ ανάγκην με την ιστορικά τεκμηριωμένη πραγματικότητα ή με τις εικόνες που αποτυπώνονται σε άλλες πηγές.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 33

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

Για τους προαναφερθέντες λόγους οι Λιθουανοί φοβούνταν τους Γερμανούς και κρύβονταν από αυτούς. Οι Γερμανοί φαίνονταν στους Λιθουανούς σκληροί, κακοί, αλαζόνες, ιδιότροποι, ψεύτες, αλλά μερικές φορές και ανόητοι, με δυσάρεστη εμφάνιση, συνήθως παχύσαρκοι και με μεγάλες κοιλιές. Άσχημη και ακατανόητη στο λιθουανικό αυτί φαινόταν και η γερμανική γλώσσα.

Τα παραδείγματα που εικονογραφούν όλα αυτά είναι τα περισσότερα στο LKŽₑ. Ωστόσο, αυτή η κοσμοαντίληψη έχει και μια άλλη όψη· λέει πολλά για τους ίδιους τους Λιθουανούς. Από το υπό εξέταση υλικό φαίνεται ότι οι Λιθουανοί αντιστέκονταν όσο μπορούσαν στους Γερμανούς κατακτητές, σε παλαιότερες εποχές πολεμούσαν σκληρά μαζί τους, χωρίς να λογαριάζουν τη ζωή τους, ενώ αργότερα, όταν αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν, έκρυβαν τα υπάρχοντά τους και δεν υποτάσσονταν στους κατακτητές τουλάχιστον μέσα στην καρδιά τους: μισούσαν τους Γερμανούς, τους περιφρονούσαν, τους χλεύαζαν και καταδίκαζαν τους ομοεθνείς τους που συμμαχούσαν με τον εχθρό.

Από την άλλη πλευρά, οι Λιθουανοί έβλεπαν και θετικά χαρακτηριστικά στους Γερμανούς· είναι αλήθεια ότι το λεξικό περιέχει πολύ λιγότερο υλικό που τα εικονογραφεί (μόλις λίγο περισσότερα από 60 παραδείγματα). Οι Γερμανοί δεν ήταν μόνο πολεμιστές, αλλά και τεχνίτες και έμποροι, που γνώρισαν στους Λιθουανούς ορισμένα πράγματα άγνωστα έως τότε — ορισμένα επαγγέλματα, έτοιμα ενδύματα, σακχαρίνη, χριστουγεννιάτικα δέντρα κ.λπ. Ήταν εργατικοί, φροντιστικοί, μερικές φορές και φιλόξενοι, ανταπέδιδαν το καλό με καλό, ενώ οι γυναίκες τους ήταν όμορφες και καλοντυμένες. Από τη γλώσσα των γραπτών πηγών που καταγράφεται στο LKŽₑ φαίνεται ότι επρόκειτο επίσης για λαό επιστημόνων, συγγραφέων και μουσικών.

Έτσι, η εικόνα του Γερμανού, όπως αντανακλάται στα παραδείγματα του LKŽₑ, δεν είναι μονοσήμαντη, ωστόσο είναι πολύ συχνότερα αρνητική παρά θετική. Βεβαίως, πρέπει να έχουμε υπόψη ότι, κατά τη σύνταξη του λεξικού στη σοβιετική εποχή, λόγω λογοκρισίας η επιλογή ορισμένων παραδειγμάτων ενδέχεται να ήταν μεροληπτική. Είναι πιθανό ότι κατά την περίοδο της ανεξαρτησίας η αξιολόγηση των ανθρώπων αυτής της εθνικότητας θα ήταν συχνότερα θετική παρά αρνητική· αυτό μαρτυρούν και οι άλλες μελέτες της έννοιας VOKIETIS που εξετάστηκαν στις εισαγωγικές παρατηρήσεις του παρόντος άρθρου.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 34

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

ΠΗΓΗ

LKŽ_e – Λεξικό της Λιθουανικής Γλώσσας, τόμοι 1–20, 1941–2002 (ηλεκτρονική έκδοση), γενική επιμέλεια G. Naktinienė, Βίλνιους: Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας, 2005. Διαθέσιμο στο διαδίκτυο: www.lkz.lt.

LITERATŪRA

Anglickienė Laimutė 2000a: Kitataučiai lietuvių folklore: daktaro disertacijos santrauka, Kaunas.

Anglickienė Laimutė 2000b: Vokietis lietuvių tautosakoje. – Liaudies kultūra 2(71), 25–27.

Anglickienė Laimutė 2005: Etnonimų vartojimo lietuvių kalboje ir folklore ypatumai. – Vārds un tā pētišanas aspekti 9, 7–17.

Anglickienė Laimutė 2006: Kitataučių įvaizdis lietuvių folklore, Vilnius: Versus Aureus.

Anglickienė Laimutė 2007: Tautosaka apie kitataučius: etnostereotipų ir siužetų migracija. – Rytų Europos kultūra migracijos kontekste: tarpdiscipliniai tyrimai, Vilnius: Versus aureus, 445–454.

Bandoriūtė Salomėja 2015: Tradicinis anekdotas: iš ko juokėsi XIX a. pabaigos–XX a. vidurio lietuvis. – Tautosakos darbai 49, 105–122.

Baranauskas Tomas, Zabiela Gintautas 2016: Saulės mūšio pėdsakų paieškos, Vilnius: Lietuvos archeologijos draugija.

Butkus Alvydas 1995: The Lithuanian Nicknames of Ethnonymic Origin. – Indogermanische Forschungen, Berlin: Walter De Gruyter & Co, 223–228.

Butkus Alvydas 2009: Nominacija ir identitetas: habilitacijos procedūrai teikiamų mokslo darbų apžvalga, Kaunas.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 35

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

Gritenienė Aurelija 2016: Šermukšnio vaizdinys „Lietuvių kalbos žodyne“. – Tautosakos darbai 52, 85–104.

Gritenienė Aurelija 2017: Žodyno vaizdinys „Lietuvių kalbos žodyne“. – Bendrinė kalba 90, 1–19. Prieiga internete: http://www.bendrinekalba.lt/?90.

Gudavičius Aloyzas 2000: Etnolingvistika, Šiauliai: Šiaulių universiteto leidykla.

Gudavičius Aloyzas 2011: Reikšmė – sąvoka – konceptas ir prasmė. – Res humanitariae 10, 108–119.

Jasiūnaitė Birutė 2010: Šventieji ir nelabieji frazeologijoje ir liaudies kultūroje, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla.

Jasiūnaitė Birutė 2018: Lietuvių velniavardžiai, Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla.

Kaubrys Saulius 2011: Pasiklydę tarp savęs ir įverčių: 1918–1940 m. Lietuvos vokiečių įvaizdžio klausimu. – Istorija 4(84), 15–25.

Kravcova Liudmila 2013: Šiuolaikinės rusų kalbos asmenis įvardijantys daiktavardžiai kaip pasaulėvaizdžio atspindys (pagal „XXI amžiaus aiškinamąjį rusų kalbos žodyną. Aktuali leksika“): daktaro disertacijos santrauka, Vilnius: Vilniaus universitetas.

LKK: Lietuvių karas su kryžiuočiais, red. J. Jurginis, Vilnius: Mintis, 1964.

Lukošiūtė Ieva 2012: Kultūriniai stereotipai Lietuvių pasakojamuose anekdotuose: žydas, čigonas, vokietis. – Jaunųjų mokslininkų darbai 1(34), 160–166.

Nikžentaitis Alvydas 1998: Das Bild der Deutschen und Deutschlands in Litauen während der Zwischenkriegszeit. – Die deutsche Volksgruppe in Litauen und im Memelland während der Zwischenkriegszeit und aktuelle Fragen des deutsch-litauischen Verhältnisses, Hamburg, 237–253.

Papaurelytė-Klovienė Silvija 2010: Kaimyninių tautų atstovai ir jų nacionalinio charakterio specifika lietuvių kalbos pasaulėvaizdyje. – Lietuvių kalba 4, 1–9. Prieiga internete: http://www.lietuviukalba.lt/index.php/lietuviu-kalba/article/view/27.

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 36

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

Rutkovska Kristina, Smetona Marius, Smetonienė Irena 2017: Vertybės lietuvio pasaulėvaizdyje, Vilnius: Akademinė leidyba.

Savukynas Virginijus 2012: Istorija ir mitologijos: tapatybės raiškos XVII–XIX amžiaus Lietuvoje, Vilnius: Idėjos ir komunikacija.

Senvaiytytė Dalia 2004: Etninių stereotipų kaita: tautybės studentų akimis. – Tiltai 4 (29), 123–129.

Umbrasas Alvydas 2019: Terminologija Lietuvių kalbos žodyne. – Terminologija 26, 162–183.

Vėlius Norbertas 1986: Chtoniškasis lietuvių mitologijos pasaulis, Vilnius: Vaga.

Vengrytė-Janavičienė Edmunda 2004: Kitataučiai lietuvių liaudies talalinėse. – Tautosakos darbai 27, 57–63.

VLE: Visuotinė lietuvių enciklopedija: elektroninis variantas, Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidybos centras, 2018. Prieiga internete: https://www.vle.lt.

Zabarskaitė Jolanta 2010: Politinis pasaulėvaizdis didžiajame „Lietuvių kalbos žodyne“ (valstybė, įstatymas, valdžia). – Parlamento studijos 9, 126–143. Prieiga internete: http://www.parlamentostudijos.lt/Nr9/9_kalba_1.htm.

Zabarskaitė Jolanta 2012: Kitoks didžiojo „Lietuvių kalbos žodyno“ skaitymas: Adalbertas Bezzenbergeris, marios, pamarys, pamariškis. – Mažoji Lietuva: paribio kultūros tyrimai, sud. G. Blažienė, N. Morozova, J. Zabarskaitė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas, 239–271.

Zybertienė Evelina 2006: Lietuvos vokiečiai lietuvių etninės kultūros erdvėje. – Tiltai 3, 121–137.

Gauta 2020 11 20

Priimta 2020 12 21

BENDRINĖ KALBA 93 (2020) http://journals.lki.lt/bendrinekalba ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 37

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

GERMAN IN THE WORLDVIEW OF THE

DICTIONARY OF THE LITHUANIAN LANGUAGE

Summary

The image of the German in the eyes of a Lithuanian has been scrutinised by ethnologists, folklorists, historians, linguists. However, their studies in that regard have so far omitted our largest linguistic tract, the Dictionary of the Lithuanian Language, which can be approached as some kind of a chronicle covering material from our first writings dated 1547 until 2001.

A semantic analysis of roughly 650 illustrative examples associated with the German has revealed a very thorough, many-sided image of how Lithuanians have looked at Germans – their neighbours, sometimes close, sometimes not so – since ancient times until the end of the 20^th century. This image is not just some biased opinion of a group of people: it consists of information that can be found in written texts, various dialects across Lithuania, and at different times. Of course, individual illustrative sentences recorded from the lips of living people are subjective and often emotional; however, taken together, they form an accurate homogeneous worldview. That Lithuanians knew Germans very well, has evidence in the ample quantity of headwords available in the Dictionary of the Lithuanian Language: with reference to Germans, such words total a massive 52. These words not always have to do with nationality: sometimes they can also refer to the devil or a mushroom, a dance or a gingerbread cookie, and so on.

To begin with, according to the Dictionary, Germans were always enemies. Their cohorts would assault Lithuanians since ancient times, sparing no lives. They would do so

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 38

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

with a variety of weapons, from rams to bayonets to rifles, grenades, machineguns, mortars, and airplanes.

Germans would not only fight with Lithuanians alone: they also had enemies in Prussians, Latvians, Poles, Englishmen, Norwegians, Belgians, Frenchmen, Americans; Germans were not immune to in-house squabble either.

Among the Lithuanian people, it was the residents of Lithuania Minor and Samogitia that first came into contact with Germans; later, Germans spread all over Lithuania.

Both as they marched across Lithuania and having settled there for an extended stay, Germans would do Lithuanians harm, taking away their livestock, grain, feed, food, shipping timber and other property off to Germany. What they would not take, they would destroy out of spite: houses, bridges, mills would be burned down, crops trampled, livestock shot or slaughtered; neither dogs nor bees would be spared. The people would be burdened by various obligations, even taken away to work in Germany, sparing neither the children nor the sick.

As a result, Lithuanians feared Germans and would try not to attract their unwanted attention. Lithuanians considered Germans a cruel, evil, arrogant, picky, lying bunch, but sometimes they would be regarded as foolish, unsightly, often fat and pot-bellied. The German language would ring foul and incomprehensible to the Lithuanian’s ear as well.

Lithuanians would oppose Germans for as much as they could, fighting them ferociously in the old times without sparing their own lives; later, when they were forced to surrender to such power, they would secretly stash their property away, harbouring resistance towards the invaders, if only in their hearts: Germans would be hated, despised, mocked; fellow Lithuanians who made bedfellows with the enemies, frowned upon.

On the other hand, Lithuanians saw positive traits in Germans as well, even though material pointing to that is much scarcer. In addition to warriors, Germans were craftsmen,

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ. Vokietis Lietuvių kalbos žodyno pasaulėvaizdyje | 39

doi.org/10.35321/bkalba.2020.93.09

merchants who introduced Lithuanians to some of the things the country had never known before. They were hard-working, careful, and sometimes welcoming; they would return favours and their women were pretty and well-dressed. The language of texts recorded in DLL_e shows that it was a nation of scholars, writers, musicians.

KEYWORDS: dictionary, semantics, illustrative example, worldview, German.

DANUTĖ LIUTKEVIČIENĖ

Lietuvių kalbos institutas

Petro Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius

[email protected]

BENDRINĖ KALBA 93 (2020)

http://journals.lki.lt/bendrinekalba

ISSN 2351-7204