Įž algos / Insigh s 229
ALGIRDAS SAUDARGAS
Pa lamen o Eu opeu
P amonês, pesquisas cien í icas e ene gos Comi ê
Mokslinių y imų k yp ys: kogni y inė ling is ika,
kogni y inė neu opsichologija, bio isica.
FONOSEMANTINS SAKMS
LITUVI KALBOS WORLD
Femos ic Sagas in he Dic iona y o
he Li huanian Language
ANOTACIA
O a igonyje es abelecido abo dagem, escla ecendo onoseman inius eiškinos em li uães
alados. Es a abo dagem decida con eúdo de signi icado da pala a em pa e concei ual e
aqueles con eúdos, que exp essam elações de espaço, empo e o ça dinâmica.
Fonoseman iniai enškinia es e pon o de is a são in e p e ados como pala a
signi ica i os de ede kogni y inės opology plė iniai onologicamen e semelhan es, mas
nebend akilmiams pala as. Is e mini alguns exemplos de. Išanaliza lie u iškų pala as
com p e alsas K/L; NR/; ML <> L/M šaknyje signi icamen os edes. ESMINIAI VOODŽIAI:
onoseman inė sakmė, a skai os eimas, imaginá io schema, o ça dinâmica, kogni y inė opologia.
ANNOTATION
An accoun explaining onoseman ic phenomena in he Li huanian language is p esen ed. This
accoun pa i ions he con en o he wo d sense in o he concep ual pa and he con en
which exp esses space, ime and o ce dynamic (STD) aspec s. Fonoseman ic he ne wo k o
phenomena unde his accoun a e explained as he ex ension o he cogni i e opology o
wo d senses o phonologically simila hough no gene ically ela ed wo ds. Se e al examples
a e in es iga ed. The ne wo k o senses o Li huanian wo ds wi h consonan s K/L; NR/; ML <>
L/M is analysed.
KEYWORDS: onoseman ic saga, ame o e e ence, image schema, o ce
dynamics, cogni i e opology.
ALGIRDAS SAUDARGAS
230 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
0. ĮVADAS
„…sa as mąs ymas y a nusakomas ik sa a kalba.“
An anas Maceina
Daugiau nei p ieš is dešim mečius sa ilaida pasi odė Algi do Pa acko pas-
a s ymai sob e a cul u a bal os Saulė e c uz (Pa ackas 1983; Pa ackas 2014:
30–85). Ten pi mą ka ą paminė as „sime ijos dėsnis“: pas ebė a, kad sukei us
algumas pala as de aiz šaknies p iebalses, seu signi icado ambém adqui e de
ce o modo sime išką signi icado, oco e iška sua signi icância in e sija (pa y
způsobem: meilė laimė) (Pa ackas 2014: 78). Ou a obse ação oi que pala as com
os mesmos aizes p iebalsias, mas di e en es ozes o sen ido pe manece
idėjos, no s pa ys žodžiai isiškai negiminingi (pa yzdžiui: nok i – nyk i) (Pa-
ackas i k . 1984; Pa ackas i k . 2014: 93). Fo maliosios kalbo y os požiū iu šie
unijama exemplos comuns apa ece ê como nadau não undamen als i žinomų
ling is ikos enominių me a ezės i apo onijos išplė ojimai e não podia se
acei ini. Pa acko ui in e essado nos p oblemas de linguagem le an ados em seu
es údio e enco ajado seus pensamen os expos os po esc i o. Tas ašinys
(Sauda gas 1986) kupinas iloso a imen os, que hoje pode iam domina neben
sa ilaidos gên o y inė ojus. No en an o ele g įs as idėja, que é e a essência
des e a igo. Meu olho des iou-se pa a pala as, cujas aizes onologicamen e
semelhan es, mas sua kininys ê não con i mada. Ten ei e ela suas ligações
semân icas. Vedliu oi (e ainda es á) a abo dagem de An ano Maceino à na i a
língua: Lie u ių kalbos ocodyno u ingumas e g ama inės sanda os di e sidade
mos am, que lie u iškasis mąs ymas pe cepėgia ma a ilhamen e amplo es údio
e giliu g au pene e b i no mąs omąjį obje o e nusaki i mesmo e apenas
pe cepokiamus, mas oda ia eal o inius seus elacões e elações e lal ius.
suku a a y a ku iama aukš o lygio iloso ija. Mūsų kalba y a a i as kelias į
Nes e sen ido língua Li uãs nãoenusileidžia a nenhuma ou ai língua, pela qual
eigoje da his ó ia oi nossa iloso ia. Se nós a segui emos, ou i a emos
sus aba ėjusiu s e imybių caminho, depende da nossa insigh , que sua
nusako egėjimo juslę: žiū ė i, domė is, egė i, ma y i bei ys i ( ydau), i jų se-
man iką lyginau su onologiškai a imas šaknis u inčiais žodžiais. Kai y inė-
jau šiuos onoseman inius san ykius, besi o muojančios kogni y inės ling is i-
kos s udijos man bu o nežinomos, nes o me o sąlygomis sunkiai pasiekiamos,
pensamen o é desc i a só sua lingua (Maceina 1994: 309). Minha esc i ó io discussei
eiksmažodžius, que ou al ez e absolu amen e nep ê idas. À essas
conside ações e o nei an es dezme ê e não mui o du ęs encon ei, que kogni y inė lingu is ica em a necessá ia écnica de es udo. Anuão não sabia e de mui as ou as coisas de que me e i o hoje.
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos Insigh s 231 mais uma ez udo pe s a s ei, pa ei e desen ol eu. / Mui o
Šiame s aipsnyje su ink i eks ai ašy i pas a ąjį dešim me į. Jie bu o iš
naujo pe mąs omi i pe ašinėjami po kelis ka us. Su inkdamas į ieną daik ą,
o e e que esc e e comple amen e de no o.
Esses ex os são d ejopo de na u eza. P imei as espécies ex ai são
y imai, ku iuose siekiau bū i kiek įmanoma objek y esnis. Todėl iksliai api-
empi inamen e b ėžiau in es igados obje os: isso Li u ias linguagem ocodyno (
LKŽ) leksemos e ik ai elas. Es udo p ocu a desc e e onologicamen e p óximos
( u inčių šaknyje aquela mesma p iebalsių paą) pala as seman inius yšius. O
obje i o do es udo mos a que algumas onologicamen e a imos lie u iškos
da o i seman inius ise us, ku ie pa ogumo dėlei pa adin i onoseman inėmis
šaknys (chamados os šaknų pluoš ai) susakmėmis. In es imo esmė glūdi dos e mos
koncep ualinę i e d ėlaikinę dalis. E d ėlaikiniai u iniai apima i jėgų są ei-
li u iškos pala as signi ica i os deskaidyme em quê (dinamiką), po an o uso
ab e iação ELD (e d ė, empo, dinamica). Seman iniam pesquisa uso oio
kogni y inês seman icos écnica. Ten ei basea -me quan o mais con iimesos,
naudoju jau apusias klasika Leona do Talmy jėgos dinamikos schemas. Visi
empi iniai ezul a ai pakankamai aki aizdūs, no s (ką pačiam eko pa i i) kai
ku iems jų įž elg i eikia šiokio okio įp a imo p ie a ojamos echnikos.
An osios ūšies eks ai subjek y ūs. Jų p isi eikė, nes minė i empi iniai y-
e i icados mé odosis, po exemplo, jėgų są eikai desc e e inėjimai não êm seu
luga no adicional no espec o de es udos linguís icos. Beijo abejo, li e alaikiu
cada pode pala as signi icados pesquisa , quan o co ação geidžia. Se ais
y inėjimas a le em poesia […] decide o lei o ojas. Se quise mos ap esen á-los à
dėmesi da comunidade cien í ica, eles êm que encon a o seu luga . Beieškan al
luga explicou, que esses es udos em linguís ica são ex asis emá icos ou a é em
sandū os objek as, no s jomis u ė ų domė is kalbo y a, sup an ama pačia pla-
ge al ex aling is iniai. Mais p op iamen e alando, onoseman inas sakmės são
ciências čiausia sen ido. Besidai indo analogiijas, e aziojau en e ma emá ica
dise acijas i s aipsnius iš pačių į ai iausių s ičių: nuo ma ginaline laikomos
opologia e medie á ios alchemijos. Ieškodamas a gumen os, a čiau monog a iias,
onoseman icas a é mode nos pesquisas ce eb alas. Tokie engadžiojimas
nu olusias s i is įmanoma ik labai ibo ai. Ki a e us, ik mokslų sandū oje
cons an emen e g aso i s i bep asmiu min ia expulsiblaškimu, pois adqui ilhi em
si pačiais į ai iausiais au o iais i šal iniais, ku iuos isus išsamiai išs udijuo i
neuž ek ų kelių gy enimų, be pa eikiamos nuo odos smalsiam skai y ojui su-
uma de ou a muda-se pa adigmas e o maojasi no a s o ės. Po an o, nes es
ex os emiu economiza á empo. En ende-se que des e ipo ex ai e le e minha
escolha subjec i as e pessoškus a aliações e não pode p e ende em
cien í icamen e de alha a qualque s i as apj alg. Ago a é ho a passa pa a conc e e es melho es insj algos. No en an o, acima de udo é p eciso lemb a -se p anokėjus, a pa i dos quais udo começou.
ALGIRDAS SAUDARGAS
232 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
1. NOTACHAS KU METOD
1.1. P ogocado es e seus c í icos
Jam i pa is medus ka umi egis (LKŽ) Algi das Pa ackas jun o com Aleksand u
Ža skumi expandiu os insigh s iniciais em sa i ą e abundan es on es e nog á icas
baseem ą es udos de espi i ualidades i smų no cul o de go e no b anco
(Pa ackas, Ža skus 2013). Šiuos es udos Razauskas a aliou da seguin e o ma:
Algi do Pa acko e Aleksand o Ža skaus c iam é um dos mais in e essan es, um dos
mais p o ilios enómenos na cul u a con empo ânea das pala as li uanas, seu
espí i o al ez compa á el com Vydūno eiškiniu p ieš suneš ą d asios med
šim ą me ų“ (Razauskas 2006: 47). Tačiau, ano Razausko, „šį milžinišku da bu
nuodija šaukų degu as (ib: 45). Tai Pa acko e pa ). De a o, ainda dez anos an es
Ža skaus „san ykis su kalba, a ba eikiau su kalbo y a, su kalbos mokslais“ ( en
Pa acko e Ža skaus s a s ymai sulaukė aš ios (e, ma y , co e ingas) kalbininko
Simo Ka aliūno (1995) c í icas. O iciagalima se ia in es iga . Razauskas, es elnindo
lusis kalbo y os pasaulis minė uose y imuose neįž elgė jokio eiškinio, ku į
a c í ica de Ka aliūno, em 1996 um ela o emocional eci ado, in i ulado Ling is inė
bep o ybė i š en oji kalba, a i ma: Tikslas aqui não p o a a co espondência de
uma ou ou a pala a, nem a e imológica das pala as, mas chama a enção a um
su gimen o às ezes ealmen e es upe ac o, po exemplo, en e pala as sob e a
sime ia one ica e semân ica, deixando as pala as de ge minšaly (Razauskas
1997: 10). No en an o
Razauskas algumakodėl esignuia: Šiaip ou sim, p ecisamen e linguís icos al
obje i o, pa eis, de a o nep iklauso. B e amen e d ú as: a a-se elação com
língua não linguís ica, não ciência ( enão mesmo). Depois o conside a imen o
Razauskas pe me a em Fe dinando de Sosiū o encon ado? e Vladimi o Topo o o
eiškinį. P oblemą jis o muluoja eisingai: „A galima – o jei galima, ai kokiu
de no o su as ą anag amų pag indu, quan o base […] simplicíssima one ina da
pala a šaknies p iebalsių sime iją ee i com co esponden es pala as
semân ica, juolab com í isa igual deles e menama pasaulėžiū a? ( en pa ).
mų i su jomis susie ų indoeu opie iškos poe ikos y imų s au ą, jis išny a su la-
In elizmen e, pani ęs em įdomų, mas ainda bas an e miglo ą anag abai já
e noso išku (do mesmo e minis1) espos a: Taisi emos não só duas línguas a
comum, quo idiana, e san a, poe ina, mas espec i amen e e d i ling is ikas, 1 Plg. Razauskas 2006.
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 233
1 PAV. Rede onosemân ica do Akademiko Pauliaus Sla ėno
ALGIRDAS SAUDARGAS
234 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
. i. dois dis in os, di e en emen e eó icamen e bem como me odologicamen e
baseados elações com língua como di e en es elações com ik o e
abe amen e e linžius nomeadamen e simples, p o anišką, e alap ąją,
š en ąją ling is iką ( am mesmo: 16). Ou o p anokês, pa ia ca da as onomia
li uana, acadêmico Paulius Sla ėnas, publicado uma se iją a igos 19741985 m.,
mui o į ia es udou som e semmės yšius li a ians kalboje (Sla ėnas 2001; 1984).
Ele no ou que mui o equen emen e balsių kai a da pala a šaknyje seus
signi icados não aličia em essência, e ela só modi ica. Pe cebendo á ias
combinações e eme endo não adequado ele nub aižė plánš umoje schemą. Pelo
seu p óp io es emunho, nelabai smulkiai su ašius, b ėžinys suda ė sob e
ečdalį me o quad ado (Sla ėnas 1984: 34). Uma ez que Sla ėno es udo não
ecuukê kalbininkų a enção, 1 igu aiksle ap esen o seu onoseman ínio ede es ezinho (Sla ėnas 2001: 278).
O p óp io b ėžinys ė a uma manei a de a umamen o da in o mação linguís ica.
P iebalsių sanda a jungiama p os čiausios kombina o ikos manei a. Sla ėnas
sua pesquisaimu a y um suge e: esqueškemos empo a iamen e udo, que
sabemos sob e as pala as aiz, e olhemos, quais associações de signi ica i os
coloca onologicamen e p óximos pala as. En ão cuidadosamen e cons i uído na
onoseman ológica ede pode-se islumb a ce os dėsningumų. Tokia me odica é
comum não só expe imen acionais ciências da na u eza, mas e eó icos
ieškojimuose. Po causa da eisidade ale no a , que al me odiká não a as ezes
usa a e os p óp ios kalbininkai. Po an o, ši oks expe imen amen o com pala as
kiek ienam alia okiais ekspe imen ais mėgau is. Tačiau jei no ime ką no s
de aiz shaknimis não p ejudica nenhum conhecinomos kalbo y os dėsnių.
Lais alaikiu ap esen a mokslui, p ecisa daqueles expe imen os aze conclusões
e as de ende . O acadêmico Sla ėnas a pa i de suas in es igações az
ealmen e a e idas conclusões, das quais kalbininkų comunidade não pa ecem
su icien emen e undamen adas. Ap esen a ei alguns echos do a igo
bei gene iškai užp og amuo ais kalbėjimo įp očiais. Ją suda ė ne žodžiai (lie u-
P okalbés sen idoumidade. Seno inė isoliuo as gen ies p okalbė desen ol eu só
ge ação sênio essa sekimu ių kalbos p asme), e mais cu os poliap asmiai
ne p asmių, o pla esnę nuo oką, kiek miglo ą mąs ymo ka ego iją, o p asmės
o man a, que mais a de pode iam o na an o pala as šaknimis, an o šaknų
kos p asme, nei kalbos dalies iene as: į ai iuose junginiuose jis galė ų u ė-
apedais. T isneiamen e alando, o man e em apa ece só o man os junções.
kalbos adinamą kon e siją, galė ų ik i pa adinimui, p a a dei, kons a a imui,
Fo man as não há nem a pala a habi ual g ama i i daik a a džio, eiksmažodžio
ou ou a semmę, a sei , e a uais ingles ação pa a ou ou ai paski čiai. Paski as
o man a da a apenas insujinão, de que se ala, e signi icmė exp iskėda o
conjuninyje (Sla ėnas 2001: 261). Į ai ias aqui ei as obse ações coloca bas an e
p okalbės, o nuo a chaiškos ebegy os lie u ių kalbos sanda o“ ( en pa : 273).
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
pa adooksišką idéia, que indoeu opinių línguas escissi s ão signi ica a i olimą não
de hipo e ická p asansk i inė Įž algos 235 Insigh s Essas insigh s ealmen e são
p o undas e in e essan es, mas, embo a e mui o glos an es / comuni ês li iškai
kalbančios sa imeilę, não são su icien emen e baseados. Po an o kalbininkų zamma šumas do pon o de is a dos es udos do elho acadêmico é comple amen e comp eensí el.
P o o ais inė 1.2.
Vais inė p o o es á sob aquele e o.
Gal palinqumin i com opinião homem.
Dionizas Poška
Sąconscien e men e suge e, conscien e men e escolhe.
S anislas Dehaene
Vol ando-nos à conclusão de Razausko, que e emos [...] dois di e en es,
di e en emen e eo icamen e bem me odologicamen e baseados elações com a
língua como de di e en es elações com a ealidade apsk i ai e lindéndose
š en ąją ling is iką.“ Ku ieško i me odikos mus dominančiam eiškiniui i i?
nomeadamen e simples, p o anišką, e palap ąją, P imei o passo pode ia se a
a i mação, que a casdienė, pap as a, p o aniška lingu is ica i ia
conscien iamen e sussus signi icini, a kalap, š en oji, poe inė p ocu a aquilo que é
siogiai nep ieinama. Kad iskas p iklauso nuo požiū io aško, aišku iš pap as-
o pa yzdžio. G ama ika neabejo inai y a adicinė ling is ikos s i is. Tačiau į
ą pačią g ama iką galime ž elg i iš d iejų pusių. Ikimokyklinio amžiaus ai-
kai kalba g ama iškai aisyklingai, no s niekuome g ama ikos nesimokė. Kai
discon inuamen e, é po que y y yija consmone na escola de g amá ica, neodo
a ginan e e nu. Isso é bem conhecido e cla o. Como ajuando bicicle a ou di igindo
au omó el a pa e das ações execu amos au oma icamen e, e conscien iamen e
liekame ki us, lygiai aip kalbėdami au oma iškai a iame žodžius i g ama iš-
a kai eg asingus sen inhas, e sąmonė s ebi e k eipia sensmingą con ex ą. A
y a as langas, pe ku į sąmonė ž elgia į p asmę, be p asmė pana din a žmo-
gaus pasąmonėje, o iba a p sąmoningo i nesąmoningo nė a leng ai sugau-
pala a casa. Conscien e e não-conscien e elação semp e dominou
pensamen osi os, mas obje i as pesquisas cien í icas começa am só XIX a. inal
XX a. início Pie eo Jane , Sigmundo F eud, Ca lo Gus a o Jungo e seus seguido es
(Ellenbe ge 1970). XX a. pabaigoje šie y imai įga o naują impulsą, pasi elkus
abalhosos con empo âneos manei as de egis o de a i idades ce eb as. Hoje a
elação conscien e e não-conscien e do pensamen o e da pe cepção é e linguís ico
(Lako , Johnson 1999; Lako , Núñez 2001), e neu o isiologicos (Dehaene 2014)
pesquisas aki a ye. Nes a seção esumi é alguns pon os de is a pa a pasąmonę e
ALGIRDAS SAUDARGAS
236 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV giniai medidas de a i idades ce eb as. As
są oką. Ki ame ski snyje klausiu, ką gali šiandien mums padė i neu o iziolo-
úl imas insj algas em mé odo seções de inia-se onoseman inė sakmė obje o de
es udo des e a igo. Pa icula men e impo an e dimensão da linguagem é
en e umaa eikšmiškumo e bejos (an. ymų leidyboje e em mui as ou as á eas
ambigui y)2. A ody ų, kad iena eikšmiškumas u ė ų bū i kalbos idealas. Taip
iš iesų y a, kai d ip asmybė gali bū i pa ojinga. Ka ininko duodamas įsaky-
mas p i alo bū i iena eikšmiškai sup as as. Chi u go nu odymai ope acijos
me u negali bū i d ip asmiai. Nuo o p iklauso ka ių a pacien ų gy ybė. Įs a-
p e ende, que os e mos usados ossem en endidos umai eikšmiškai. En ão po
que na ala há abeja? Abeja alboje é um a o empi ico. Em ela é p eciso olhá-se,
como em c ia i obolboje on e, em linguagem gy as ingumo laidą. Na linguagem
semp e hou e e e mo e a pala a poé ica3. alboje Li u ias d ejonė do dú idae
sub ilmen e di e encia: d ejonė en a iza ine i á el escolha de duas
possibilidades, dú idae nusako e būseną, ab imanmašinas escolhaimui de aco do
čią abi galimybes. Galime pasaky i, kad d ejonė labiau būdinga mechaniškam
de de an eco nusaky us c i é io e ma ca algo i mo išsixakojimo ašką.
Enquan o isso dú idae desc e e p o o ins umen o humano sio cen e (Zeki
smegenų – eiklos me odą. Abeja y a šiandieninių kogni y inių y imų dėme-
2004). Assim explica-se o luga do nosso mé odo de in es igação no sis ema
ciências: nos in e essa linguagem como meio de es ados do pensamen o
s i is – ai kogni y inė ling is ika pačia plačiausia p asme (Cuyckens, Gee a-
conhece . Hoje es a e s 2007).
Kalboje susidu iame su d iem ski ingomis pasi inkimo k yp imis. Pap as-
čiausias pa yzdys y a homonimija i sinonimija (ž . 2 pa .). Kai gi dime dau-
a che ipo giap asmį pala a (pa yପରି, ba as), es amos pon os de dú ida. Pa a
ape cebe -se, ge almen e emos que ecebe in o mação complemen a de
umocomo ou de ou o con ex o. Con a e sa di eção en amos em dú ida de um
pon o, quando emos á ios modos isso pacha sen ido exp essa : paukš is sk enda paukš is lekia. Vėlgi ap eside-
me, pasi elkę papildomą in o maciją.
Dependendo da di eção di idi emos onomasiológica beją e semasiológica beją4. Homonimia e
sinonimia não é o di e o obje o da nossa in es igação. Poliseminė šaknis é semasiologinė
abeja. Semasiologicas e onomasiologicas ãbejos sãobeika glūdi na mesma mechanismo de
pe cepção da linguagem cê die. Viena eikšmiškumas e abeja não são duas disc e as
es adosas, mas impo an e do homem pensamen o ca ac e ís icas dimensão bo s iniai
poliai. P a o Humano 2 Es a concep oka mui o amplamen e usada. Impo an e pa a nós a
pe spec i a, que expôs Semi as Zeki no seu a igo (Zeki 2004) e em ou o luga .
3 Simila men e penso e Ski man as Valen as (2012 12).
4 Plg. Gee ae s 2010: 281284.
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos Insigh s 237 ek ū os esmė não al e i ė desde Alan Tu ingo e Johno Von
ins umen as – smegenys – nė a kompiu e is. Šiuolaikinių kompiu e ių a chi-
Neumanno empos. / Pode-se dize que a a qui e u a do compu ado e le e
conscien iingo pensamen o a i idades poliuje cé eb o humano pa ece
(Dehaene, B annon 2011; Zylbe be g i k . 2011). Šiame iena eikšmiškumo
desespe a amen e len o as compa a com mode nos compu e iais. No en an o,
mesmo os mais pode osos compu ado es e os mais espe os p og amas ainda
não conseguem esol e com con iabilidade mesmo as mais simples a e as da
men e humana. Po isso assim é, numanė ainda Von Neumannas: a maio ob a
humana a men e execu a nesąmoningai, expo ando pa alelamen e eikiančius
analoginius ce eb ų mechanismos. S anislas Dehaeneas assim desc e e os
esul ados do úl imo in ameio de psicologos da linguagem k uopščių pesquisas:
Tais nossa men e não-conscien e é su icien emen e sumanus pa alelamen e
colocada em memó ia e a pa i dela e oca odas as seman ines associações da
pala a, quando a pala a é plu ia eikšmis ou a é quando só o seu signi icado cabe
sąmoningas p o as siūlo, sąmoningas p o as a enka“ (Dehaene 2014: 66).
ao con ex o. NeŠiuolaikiniais k uopščiais es udos psicólogos escla ecem-se, como
c ianças pe cebem pala as. Ga si psicologê Jean Mandle , esumindo es as
pesquisas, obse a que dois anos de idade c iança en en a com um duplo
išmok ą žodį i ku į žodį a o i konk ečiu a eju (Mandle 2004: 131). Mūsų
p oblema: em quais casos usa e minis, c iança en en a com semasiologine e
onomasiologine ãbeja. A pala a é a mesma, mas a c iança ele signi ica algo
di e en e do que a adul o. Comunicando a c iança diminui dú ida, a é que ela o na do mesmo ní el como albanças comunidades. e Es es
2 PAV. Homonimija i sinonimija kaip semasiologinė i onomasiologinė
ãbeja
‘judė i o u,
mosuojando asasis
lėk i sk is i
‘pequenos
es au an e
‘ ienu
jun amen e
ocupado campo
ežas
abalhando
bã as
semasiologická abeja onomasiologická
abeja
‘unidade de
p essão
a mos é ica
2 PAV. Homonimija e sinonimia como semasiologica e onomasiologica ãbeja
ALGIRDAS SAUDARGAS
244 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
Tudo acon ece semąconscien emen e. Sąmonei é ap esen ado apenas uma úl ima
a ian e do sen ido sen encial. Os expe imen os de Jung e Riklin nos dizem alguma
coisa mais. Pa icipan es do Expe imen o con idam a o nece sua associação
indicy am pala a. Seus esul ados mos am que as associações são e
seman ínas, e onológicas. Is o co esponde às conclusões do inqué i o ERP. Mas
Bu ghölzlio clínica ealiza pesquisas mos ou, que a associação pobūdis depende
de es udado es ado de es ado de consciência. Jung ez uma impo an e
conclusão, que conscien e men e busca seman ines associações, a onologines
slopina. As associações onológicas p asi e zia, quando in es iga i o sąmoné é
ap essada. Resul ados analógicos o am ob idos es udando doen es so endo
amnesia, que não conseguiam lemb a de a o (pažeis a eksplici ная память), que
eles joga am isualisilão compu ado ino jogo (pa yりに, Te is), mas an es de
do mi á i am imagens des e jogo ou os sonha am (S ickgold e k . 2000). Psicólogos isso explicam implici á ias memó ia de apa ença.
Šiuolaikinhos es udos de consciências dis inguem cinco não-conscien es espécies
de a i idade ce eb al (Dehaene 2014: 190197). De aco do globalaus da balaukio
hipó ese, conscien iamen e pe cebama men is de g andes neu onos é smegenyse
amplamen e e ansli icada. Em consciência a enção pode en a só o es, os
chamados e šslenks iniai sinais. Esses sinais de cé eb o podem es a mui os ao
mesmo empo, mas sąmonê a aica só po uma sequência seca. Esses sinais não
desapa ecem, espe am a enção da consciência e podem se ampli icados
globalmen e e ansliação. Sąconscien e men e suge e, conscien e men e
escolhe (Dehaene 2014: 66). Aqueles o es, mas ainda agua dan ieji sinais de
a enção da consciência são p imei a espécie nesąmoningi ce eb os con iniai.
An os ipos de sinais são mui o apni, pa a que chamassem a consciência
a enção. São poslenks inais sinais, que desapa ecem e consciência pe manece
inacessí eis. Esses sinais p óp ios incapaci ados a ai em a consciência
a enção, po ém du an e seu cu oá pe íodo de ida podem a e a mais a de
conscien iamen e pe cebida in o mação. Te cei os ipos nesąconsinga a i idade
ce eb al inclui oda a nossa sis ema ne oso au oma ism, po exemplo,
espêpação. Qua a espécie ab ange isoke iopą p imá io pojúcios coda imen o,
que an es en ekdamas consciência aki a in de e se pe koduado. Nós mais
in e essamos quin a quin a espécie de conhecimen os não-sonhosingos, a qual
Dehaeneas chama snaudžiančia. Es a in o mação es á codi icada nas sinap á ias
ligações. Ela começa a acumula ainda an es do nascimen o. Nos p imei os anos de
ida, embo a a maio ia dos neu ões do cé eb o humano já es ejam em seus
luga es, g ande elocidade são mezgami sinap iniai ligações. Du an e d ejus
p imos anos jág oa me ade de um adul o humano ce eb de qua oadalio a é ês
qua adalias olume. No en an o nós não lemb amos nada dos p imei os ês anos
de ida (chama-se in an ilija amnezia). Onde se oi essa in o mação? udo isso e é
a memó ia snudgian e. In o mação ainda es á, só ela nep ieima sąmoningai amminčiai. Lá glūdi oda a g amá ica e onologia da língua, e glūdi ão p o undamen e que os líde es de p oje os de pesquisa bilioná ios não espe am alcançá-la den o dos p óximos cinquen a anos.
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 245
Snaudžiančioji memó ia isso a mesma nosso p o o ais inė. Ela não é di e amen e
acessí el à consciência, mas pode se alcançada ia in uição. Pa a es a on e de
c ia i idade eco e á e poe as, e ma emá icos. Ma emá ico ancês Jacquesas
Hadama das (1945), baseando-se já clássica o nusa de um dos mais amosos
ma emá icos Hen io Poinca é pa i imi, di ide es e diálogo em qua u is e apes:
iniciação, incubação, iliuminação e e i ikação. Ma emá ico nesulauks inspi êpimo
be ilgo a ginančio inicial do abalho, que mui as ezes pe manece sem desejado
esul ado. Ma emá ico abalha com conscien iamen e comp ehensí eis, de
longos es udos adqui idas bem como ins en as e lexãos yas nugludin as
o mas de men e. Incubação pe íodo ma emá ico de o mas conscien es de
a i idade combinações suba dinadas em pasąmonê glūdinças, snaudžiančių, mas
eais schema inių ins umen os mandomam p imei o aizdžių andenyną.
Iliuminação (įk ėpimas) em, quando pasąmonė eme a consciências š ieson não
quekė ą decisão. Sua o ma co esponde psichoanálises desc i a pa idalą
a che ipą. Ele semp e em um emocional ca ão. Na ma emá ica a emoção se mani es a de manei a es é ica: uma solução inespe ada semp e é boni o.
1.4. Fonoseman inas sakmės
Beques nãoes i di onai da alo y os li uãs semân ica ligação
com one ine šaknies sanda a Aud onė Kaukienė (Lie u ių
kalbos eiksmažodžio is o ija I d.) Oi, ka inai, ka inėli, ko
di onų nekėlei, ko linelių nesėjai?
Juozas Tumas Vaižgan as (LKŽ)
Aud onė Kaukienė es údio da his ó ia de açõesmazônio da língua Li uânia esc e o:
S uk ū as e semân ica conexão já há mui o empo no ado. Mui as ezes
acen ua-se a elação da es u u a onomo ológica com a conc e a semân ica.
Fiau obse a: Beques nãoes i di onai da linguo y os Li uães semân ica ligação
com one ine šaknies sanda a (Kaukienė 1994: 164, 165). Es es kalbo y os di onai
ie minimi ski snio paan aš ėje) i y a a mokslo da neiš i a e i o ija, į ku ią
(kužengia no p imei o capí ulo minimi p anokėjai. Obse a imen os conhecidos
aos a os da língua não há, mas p oblema pe manece não o mulada mokslui
Ki a e us, a e i o ija di onuoja ik lie u ių kalbos y imuose. Joje šiandien
acei inu manei a. plša g andes u iai de cien is as, pasi elkę a mesma mais
linelių, kaip pe spėja liaudies išmin is (i milija dinių smegenų y imo p ojek-
ecen e écnica, embo a pasė ų daqueles líde es), ainda agua da um longo e a o men an e caminho. Tai cien í icos pa ibio e i ó io,
ALGIRDAS SAUDARGAS
246 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV na qual é empo zeng i e dos idiomas li uãos
( e eikia nugalė i aižgan iško ka ino angumą...). Como pudemos assegu a , a
es a e i ó io a é ago a a es ada le a apenas kabančiais pon es. Viena s
á eas especialis as, segu amen e es abelecibê seu k ašS a bu é, que a pon e,
o, ki o k an o nepasieks. Reikia in elek ualinės izikos. Kaban is il as saugu-
mo nega an uoja. Hipo ezės gali nepasi i in i, be mokslas ki o kelio nežino.
jun ando duas s á eas, osse con iadamen e ixin in o e em um, e no ou o lado.
Imkemos conc e os exemplo […] lie u iškų eiksmažodžių po ą lem i uzskai . SEJL
indica p okalbės šaknį *lemHsu klaus uku, que, apa en emen e, des ina-se ao
signi icado ‘lauž i (le. łamać) (SEJL 2007: 344). Es a aiz encon amos e MA, do qual
descob imos que es a aiz em línguas bal as e sla as mui o p odu i a monog a ia
de olume enciclopedís ica do mundo espi i ual indoeu opeus sob e i eu só
paisaisė inos espí i os no á ios: la ynos lemu es e g eikų lamia (MA 2006: 411). Sem
dú ida, no ní el dos ilhos gąsdinimo elas compa in inas com as nossas laumes.
Compa iginamoji kalbo y a, slegiama classikinės iados (sansk i as, g eikų,
la ynų) au o i e o, inclinusi bal iškus žodžius забышти, embo a indoeu opie iškos
poe ikos y ėjai os lemb a (plg. Wes 2007: 384, 386).
Conside emos es e simples quad inho (ç . Fig. 3), que cen enas de ezes imos
ekonominių bei sociologinių y imų eks uose.
3 PAV. Esquema da pa e do odo
Ele e a a eden ado com ou os semelhan es quad inhos e desc i o digi ims. É
um esquema isual, indicando em do odo elação com sua pa e. VaizdiLKŽ ainda
nio schema (an. image schema) y a ienas pag indinių kogni y inės ling is ikos
ins umen ų10. Čia mums s a bu ik p isimin i, kad aizdinio schema nė a pa-
eikslėlis a b ėžinys (jis gali bū i isiškai ki oks), be min ies pi ma aizdis, į
ku į pa eikslėlis ik nu odo (Cuyckens, Gee ae s 2007).
man end emos a pa e do odo o nome: 10 Te miną aizdinys usoju de aco do
Jakai ienės ado ėlį (Jakai ienė 2010: 45).
3 PAV. Esquema da pa e do odo
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos Insigh s 247 /
1 lmas 1. ‘ko no s dalis, gabalas, laman as’11 I kaip u p a ijai okį lmą py a-
go eip g ei ai! Ms.
Veiksmažodžiai, u in ys šaknyje L/M, sen ido ‘lauž i como e nebe a ojami (pa yପରି, lamė i
‘lūž i, plg. sla ų loma j). Daik a a džių são mui os: lmas ‘co no s pa e, gabalas, á ea de
e a, sklypas, lama à ‘sma kus laužymas ( ė os pas. A pala a luomas ans e e-nos pa a a
me u)’, lomà ‘įdubęs žemės plo as, slėnys, gabalas, gumulas, žemės plo as, skly-
es e a social. LKŽ ap esen am os seguin es signi icados: ‘pago o igem, pa imónio ou
ocupação o mada po g upo social; ‘xeimyninė padė is; ‘ ūšis, o igem; ‘á ea, pa celha,
po ção; ‘caiços classe. Ma e iškos giminês co espondência luoma g e a p imei as luomo
signi icados em ainda e ou o: ‘laiVisiem ób io, o que signi ica a pala a elicidade. Sabemos
mė, likimas’; ‘ka as, eilė’; ‘laiko iba, e minas’.
sua ligação com pala as de e min i, lis udijos an ąjį sky ių Auš inė i Laima (G eimas 2005b).
kimas. Šioje ie oje eikia sus o i i nu ody i į išsamų Algi do Juliaus G eimo
Nele e eladas 11 Nes e a igo elemen a ūs obje os são lexemos de LKŽ (só um ou o exemplo
de DLKŽ). Lemos esc i as pa yškin u š i com seu nume ação. Te minus leksema e lema
es u u a conc e e esnė s i is abs ac esnė s i is
a oju pagal Jakai ienės (2005; 2010) apib ėžimą, ačiau siau ąja p asme, kaip LKŽ s uk ū i-
nius objek us.
4 PAV.Koncep ualioji me a o a
ELD
4 PAV. Me a o a concei ual
ALGIRDAS SAUDARGAS
248 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV in e aceas en e so e e dalios, so e e
des ino, Laimos e Laumės plaças lie u inys comun iausiu manei a e a ado em 4
iškos au osakos kon eks e. Lie u iškos leksikos i mi ologijos seman inis u-
pa eiksle. Rodyklės a ibui a es u u a schema ica a cada plo mei ( eimui) ou
pe kelia ela de uma plo mie em ou a. Lydoeu opiešu mundo espi i ual nusku dina
ginamoji kalbo y a, nesidomėdama kogni y ine žodžių eikšmių sanda a, in-
a é (nes e caso) ilhos baidykl lyPai izcamos em ou o exemplo, que o malioji
gmens. Tai ik ienas pa yzdys, ku is odo, kad lyginamajai kalbo y ai de ė ų
p isiim i ben dalį a sakomybės dėl minė o „degu o šaukš o“.
lingu is ica au oma icamen e ejei a. Pa ackas e Ža skus i smus sudės o em
Rėdos a ą (ž . 5 ig.) (Pa ackas, Ža skus Įž algos Insigh s 249 /
2013: 10; Pa ackas 2014: 87).
5 PAV. Rėdos oda
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Niekas não p oudžia simila men e skambančius (nok i nyk i) ou in e uo us (mig i
gim i) pala as u iliza pa a nomes de elações i smų. T adicina lingu is ica
ejei a qualque que seja desses pa es de pala as sa yšį com a linguagem
mokslu. Tomemos pala as pa as nok i / nyk i. A ligamo y a compa a i a ec ia
ais aizes de p okalbés: *neh2k- *nik- (SEJL 2007: 427, 425). Isso são di e en es
aizes e di e en es e imologiniai niddas. Naquela in e essao acaba12. Seman icos
cogni y inin con eúdo, como imos, kalbininkų nelabai domina. No en an o de e ia
pasidomece . Visų pi ma, é necessá io no a que a seman ina con ap iešą, Rėdos
a e a ibuída pai a de oos nok i nyk i, inclui o p óp io eiksmažodis nok i:
1 nók i 1. ‘b ęs i (apie aisius, ja us)’
1 nók i 4. alp i, menk i
Da p isiminkime iš a osenos besi aukian į eiksmažodį:
2 nók i 1. in . ‘ei i, segui de pas o
2 nók i 2. . y is, de in is me á o a (Cuyckens, Gee ae s 2007). Veiksmažodžio
Šio eikšmių inkinio sanda ą galime a aizduo i kaip d i koncep ualiąsias
2 nók i con eúdo ‘ei i, segui i im paskas; y is, gin is exp esseškia b ėžinys 6
pa eiksle. Taške P besi ejan e panoko ‘pa ijo e p anoko ‘p alenkė. P imei a
me á o a {2 nók i → 1 nók i 1. ‘b ęs i} pe melia a es u u a b ėžinio de espaço de
mo imen o
12 Plg. Ka aliūnas 1995: 8.
6 PAV. 2 nók i schema
P
kelias empo
6 PAV. Veiksmažodžio 2 nók i esquema
ALGIRDAS SAUDARGAS
250 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
plo mės em plo mę da na u eza, onde o pon o P ma ca madu a cimaúnia. A mesma
me á o a e le e-se e eiksmazodyje acess:
1 p inók i 1. ‘p ib la ga , acess acess 1. einan p isia cini (p ie ko) Liep o galą p i
eio. p i 13. p ib ęs i, p inok i Šieme an e io men e p jo ugiai. Ou a me á o a
em in e são alo i a i a: {2 nók i → 1 nók i 4. ‘silp i, menk i} O pon o de culminação
co esponde não pozi i e ą, mas nega i a (Nks nks i nunks (numi s)). Veiksmažodis
nyk i gelbs i do descon o á el in e siação. Po an o abiejų eiksmažodžių plną
kogni y inę es u u a desc ako d i ais me á o as: {2 nók i → 1 nók i 1. ‘b ęs i} +
{1 nók i 4. ‘silp i, menk i ← 1 nk i} O p imei o exemplo e o e a es elnos p iekaiš as
compa igamosios kalbo y os ba os iūsi galbininkos, que (aki aizdžiai) pouco
me inasi em mode naiknę seman iką, po ém es e exemplo c ia ques ionamen os. A
es u u a ap esen ada é LKŽ e le idas leksikos a osenos ní el (que é
sinc oninis á ios cên imos laike e a mių pascalidão espa ês p ecisumu)
kogni y inė sanda a. Ela com os seus sen idos inclui na u almen e não só pala as
de um e imológico nes do, mas ambém onológicos gaimyns13. Como ais
es u u as se o mam, e é ques ão pa a os linguis as. A aida de me á o as
concep ualiças é obje o de amplas discussões (Fusa oli, Mo gagni 2009).
Cogni y inės pak aipos linguís ica econhece a impo ância da me á o a cai ai da
linguagem. aidą es emunja nok i Koki nyk i seman inė s uk ūe d ėlaikinis
undamen o da me á o a concei ual, de a osenos já se pas ęs, embo a į ykio
ação 2 p anók i aindaė a p odu i os no os / on e de me á o as (isso cons a a
a – klausimas eikalauja k uopš aus y imo. Veiksmažodis 2 nók i, ku is y a
pode o necendo es e p og ama pala ai Google). À ap esen ada esquema ainda
de e ia ac escen a i smo pošką, que boni amen e mos a mos a de
eiksmažodžio noko abeja au osakoje:
Nko ū a, nko mė a, nko lelijėlė, nko mano jaunos dienos kap žalia ū elė (d.) Gs.
Noks a da že ožė, noks a lelijėlė, noks a meu jo emys ėlė pas šelmį be nelį LTR
(M k).
LKŽ i DLKŽ pa eikia šiuos sakinius p ie eikšmės ‘ne ek i gai umo, ys i’
(DLKŽ o nece apenas a p imei a pa e da ase). Įdomo, que dú ida no e ebi
Smoczyńskis, e sdamas šį sakinį d ejopai: „Doj zewala (= b endo) u a, do-
p o esso ius j zewala mię a, doj zewala lilia, jak zieliona u ka więdly (= y o) dni
dosci“. Ve imas a eiksmažodžių kei imas abeją a skleidžia i iksuoja kon-
mej mlok ečią in e p e ação. Nepaka ojamas au osaco belžis glūdi no es ado de
dú ida: isu o mesmo eiksmažodis nok i, mas na p imei a pa e da ase ele
inclinks a à signi icação ‘b ęs i, e ase de ase inal da sen ença išny a g ėsmė
‘ne ek i gai umo, 13 Plg. Fede meie , Laszlo 2009.
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 251
ys i. Tai pon o culminmo pon o, glúdin is de casamen os cos umes e Rasos es a
essence. In elizmen e, alo y a na Li uânia ainda é indi e inga abejai. O signi icado da
pala a ecip ocamen e es á em elação pa adigminiame. Sakiniuose Gėlė noks a ou
Obuolys noks a o signi icado depende de que a pala a noks a signi icado openkamo: 1
nók i 1 ‘b ęs i ou 1 nók i 3 ‘ne ek i gai umo, ys i. No en an o sen inho Nko ū a, nko
mė a, nko lelijėlė, nko mano jaunos dienos kap zalia ū elė SEJL in e p e ação da
mesma signi icâncias es á sin agminiame elaçãokyje: no início noks a, po o nyks a.
Es e sin agma es á não na sin axe do enunciado, mas na es u u a da na a i a.
Compa emos ês a ian es des a ase: Nko ū a, nko mė a, nko lelijėlė, nko meu
jo ens dias kap zalia ū elė = abeja au osakoje;
Vy o ū a, y o mė a, y o lelijėlė, y o meu jo ensos dias kap zalia ū elė =
LKŽ e DLKŽ in e p e ação;
B endo ū a, b endo mė a, b endo lelijėlė, y o mano jaunos dienos kap žalia ū elė
= SEJL in e p e ação.
P imei a ase, como mencionada, é abeja, que o e ece au osakai
in e p e ação ab idão. A segunda ase subs i ui a pala a nko LKŽ suge ido
T ečiasis sakinys y a a bulinis e imas iš lenkų kalbos.
Fo maliai žiū in , LKŽ in e p e acija y a eisinga. Žodynas a spindi žemdi -
bio pasaulė oką, ku i o ma osi ne gi ne ieną ūks an me į. Kalba labai jau i
i iksli s a biems gy enamos aplinkos b uožams. Veiksmažodžio 1 nók i pa-
sinônimo. g indinė signi icado é ‘b ęs i (apie aisius, ja us). Sob e ló ia isso
não di ás. Isso ica cla o de uma ase assim:
Aguona žydėdama como ožė skyleles gauna, a anka, isnokusi izby a, ėjui
papu inus B.
Aguona p imei o jydi (kaip ožė), e po o noks a. A lo não mo e, mas lo esce, a é
nu ys a. Noks a aisius, g ūdas, sėkla (išby a, ėjui papu inus ). Tačiau jaunys ė
i žydi, i b ęs a, i ys a:
Pe niūnas não con iou jo ensikiais e nãoi yžo im i zaku io, embo a duk ê noko
noko, a é nepe noko e nep a ado ju en ude encan o š. (LKŽ). Es a ase, LKŽ
ma cado como pe kel inės semmės, . i. concep ualioji gaima compa a e com
me a o a, pe kelia schemą iš augmenijos į žmogaus biologinę p igim į. Jaunys ę
lelijas žiedu, e com noks ančiu obuoliu, e (deja) com pe nokusiu aisiumi ou
nu y usiu žiedu. Es e pon o de cima é um pon o boni o e concei ualmen e
p ecisamen e unsakido Rėdos a o schemoe, mas nos domina aiškos alboje
aspek giai. Na sen ença o malmen e p ecisamen e mudada noko pa a y o,
esmę. Veiksmažodis y o ne u i abejos i odėl nea e ia skai y ojui (bei klausy-
pe demos oda a nau osaca poe ina ojui a inal é canção!) pon o de acesso ao opo ( aig o muladas kogni y inė
ALGIRDAS SAUDARGAS
252 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV psicholing is ika). SEJL in e p e ação,
sac i icando p ecisão14, en a cons ui esse acesso. O e smo pon o é
a skleido conscien igame acional em ní eleba os, embo a SEJL, econs uindo
nyje, kaip disku so sklaida (b endo lelijėlė > y o mano jaunos dienos). Tau osaka
naudoja abeją, glūdinčią eiksmažodyje nok i, kad a e ų nesąmoningą p iei-
gą p ie i smo aško. Tai ski umas a p p ozos i poezijos.
Šis neabejo inai ilgaamžis u inys ne anda ie os lyginamosios kalbo y os
o mą *neh2k-, šaknies indoeu opie iška kilme não dujoja. Se al con eúdo
ja diniano mundi bio mundialê okai eio de p okalbės, ou oi em línguas bal as
c iado, como pos poziciniai ie ininkai, e ago a já nyks a es as ques ões, que
le an a kogni y inė analiza. DLKŽ mos a como es e amplo e p o undo campo
semân ico aižėja. A linguagem ine i á el cus a. O que sal agua dá el, e o que não
impo a é uma ques ão essencial. Nekomen uosiu e nek esningai, po an o
ionuosiu aiškos (i ašybos) s abilumo s a bos. Kalbos išmoks ame nesąmo-
nesąconsingo mecanismo de pe cepção à linguagem gy as ingum em decidiamas
signi icações. Pa a que saibamos o que e como gua da , eles de em se enugenos
iš i i.
Ago a olhemos pa a a qua a e são da ase, no qual o úl imo
eiksmažodis nok i subs i uído eiksmažodžiu nyk i.
Nko ū a, nko mė a, nko lelijėlė, nyko mano jaunos dienos kap žalia ū elė.
Ele é di o não pa a que mudassem a le a da canção. Àquilo que se disse sob e abelh (nico meu
ją, nebė a ką p idu i. Šio sakinio aiška (nok i / nyk i), palieka abeją pi moje
sakinio dalyje (nko lelijėlė), be a skleidžia sąmonei g ėsmę sakinio an oje da-
jo ens dias). Tau osakoje i smo aškas glūdi p o undamen e suba din o eiksmazônio nok i
polisemijoje. Es a ase exkelia i smo pošką em consciência ni elio (kaip e SEJL in e p e ação),
mas pe manece suba din o em pasąmonę pe onologinį simili ude. Isso não é algum no o a o
linguís ico, con adi o io ab angendo ambas as o mas p okalbės šaknų. Seman inis ise as
lyginamosios kalbo y os iš adoms. Tai nuo oda į seman iškai susie ą elkinį,
(geš al as) é no discu so ab angen e ambos os e imologinius lizdus, p esen es no pon o de is a
onologiniu apo oniniame a s ume. Nok i nyk i exemplo mo y uja nomeamen o onoseman ines
sakmės /. Sakmė e mo do ní el na a i o. Es e a igo é des inado a ais es u u as paise
sea ch e desc ição me odica. Nes e exemplozdyje onoseman inė sakmė ab ange oda a
con inuidade aiškos LKŽ: nok i, nyk i, neik i, niūk i, [...] ninguém, nak is [...] e . . Seman inio
geš al o base a cons i ui mencionada pa de me o as e i smo pon o. Do pon o de is a de Paulo
Kugle […]alchimia do discu so[…] é one icamen e uma elkinys de pala as p óximas, unijamo
emocialmen e o emen e mo i uo o signi ica i os 14 Doj zewala pala aine ansliama
‘b ęs a, noks a. Como imos, es as signi ica i as LKŽ gėlėms nep enesiimu.
ski ia. A galima lenkų kalbos žodį doj zewala a o i ne ik aisiams, be i gėlėms – sp ęs i
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos Insigh s 253 ise o imago /. Beje, i smo aško, associjamo com nok i
nyk i, ameaça, que issaanali iko es uda um exemplo (nekal ybės p a adimas;
miai ap ašy a Vi smų knygoje, y a a pa i, apie ku ią kalba pag indinis psicho-
Kugle 1980/11). No en an o psichoanali icos desc e emam pasą consciência
complexos de con eúdos ca ece de sanda os es u u ações. Jungo cole y inės
pasąmonės a che ipai inspeciona só mui o comuns aožus. Aqui é p eciso ies i
uma pon e em mais o e oolá ma emá. O psicólogo suíca o o iginá io do Chile
Ra aelis Núñezas (ac ualmen e abalhando San Diego uni e si e e Cali ó nia),
analisando a susi ašinamen o de Jung com o amoso ísico Wol gang Pauliu, no ou
uma co espondência concep ual en e a que ipos cole i inês pasąmonės e
cogni y inês lingu is icoje a ojamų imaginá io schemų (Núñez 2008: 9). Núñezas
com um dos undado es da cogni y inês linguís ica Geo geu Lako u no inal
milenmecio e elou kogni y inê sanda ão de pensamen o ma emá ico menė ą
(Núñez, Lako 1998; Lako , Núñez 2001). Tai pi mieji žingsniai į mūsų jau
ainda an es de meio século Hadama do ealizadas ma emá icas abalhos de
análise cien í ica s udiją (ž . 1.3). Hoje, cien is as que abalham nes a di ecção
usam ambém mé odos de cogni y inês linguís ica e psicologia, e
ginius smegenų eiklos ma a imus (ž . Núñez, Ma ghe is 2014; Ma ghe is, Ed-
neu o isiolowa ds, Núñez 2014; Dehaene, B annon 2011; Dehaene 2014).
1.5. Domínio onoseman inių sakmių
E nos nossos empos mes au ói é
ku is iską da o pa s, sa o ankomis i naudodamas,
p iešingai negu am ik os s i ies meis as [specialis as],
aquele, assallos, mui as ezes a bi á ios meios.
Claude Le i-S auss
Apibend indamen e podemos dize que onoseman inė sakmė é one icamen e
p óximos de pala as elkinys, cujo pala as signi icanças de espaço, empo e
o ça dinâmica (ELD) con eúdo semân ico o ma ise ą, mui as ezes adqui jan į
emocional ca ga į. Onde ais sakmen os p ocu a ? Respos a: LKŽ. Kugle is
in e essa-se pasą consciência apa aškomis na psiquei humano e es uda aqueles
casos, quando one iicamen e p óximos dos elkinos de pala as podem
inspeciona em sonhos ou isões. Liguis oje psicikoje (F eudo desc i o Ra Man
caso) ou ik uas de linguagem apa ecendo indi idualiais psichikos būsena.
Di e amen e alboje sakmių pode-se p ocu a em c iados ex os ou na mesma
sanda o do ocódino. Tau osaka, como imos, esconda kogni y inę es u u a da
pala a múl iia eikšmiškume ãbejoje. Sin agmiamen e sąskambius deė oja pe kai ybos e da ybos pa adigma (LKŽ: Aš kelei is kelei ėlis, keleliu kelia ęs KlpD20). Tex ų
ALGIRDAS SAUDARGAS
260 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV sanda ą. Pa icula men e is o yšku, quando
conside amos só lie u iškų (o bal iškų) pala as de e imologio lizdo seman ínio
con eúdo, e pag indinė eikšmė p imes a classicinių kalbų au o i e o19. Rico
li e iško lizdo seman ino con eúdo, que LKŽ pa eikapie šaknį (zodžio ou
as kaip an delno, iesiog igno uojamas. Išugdomas ydingas pap o ys mąs y i
econs uído p okalbėje) como endo a signi icação e aquela signi icação mui as
ezes manipulada. Ši okį abo dagem à semân ica é necessá io muda . Tlesnis
pensamen o (no sen ido da ciência semân ica) em de olhá-lo em seman ínio sekos
{leksema < pala a < šaknis < econs uída šaknis} con eúdo como em consecueklų
dú ida e elação. Leksema exp essaškia inal únicoa eikšmiškumo siekinįje
sąmoningo alboje. A aiz econs uída em a maio dú ida. Aqui em al
pe spec i a podemos ala sob e a signi ica i idade de pa de p iebalsias. É o mais
não signi icação, mas mo i ado de odas as pala as, de odos os signi icados
uni e se o. Fonoseman inė sakmė e é ŠP p asmė mo i ou seu con eúdo semân ico.
Seką podemos es ende {leksema < pala a < aiz < econs uída aiz <
onoseman inė sakmė}. In e ceição en e ŠP e ELD es u u as indica e Pa acko
minimi sime ias e o chamado nok i Į nyk i dėsniai, e Sla ėno šaknų ede. Essas
p anoká ios insj algos da linguagem ciência não o am econhecidos, po que, como
oi mencionada, onologiniai elações são ex asis eminiai, e seman iniai
eks aling is iniai. No en an o eles podem encon a luga que e Rayaus Jackendo o em a qui e u a pa alela
(Jackendo 2003).
Gene a i ê mo ologias e sin aksês sanda a, besi emian i onologine sis ema, cons i ui
p incipal p incípio de sis ema ização ac os da linguagem. Au onomiška linguagem ap ašančių
conhecimen o sis ema, à qual undamen os pôs Fe dinandas de Sosiū as, a o malų g iež umą
concedeikė Noamo Chomskyio lide ujama gene a i is ų ka a, undamen ė kalbo y os como
exaclus ciência siekinį e c iou isiško kalbos o maliza imo iliuziją. Gene a i ês linguís icas
es o ços a linguagem o maliza o am chamadas kogni y ine e oliução, a i icial do in elec o
paeškų one. Cogni y inês lingu is ikos s o ė adosi como eação a gene a i inių me odos
nebe aisingą o malizmą. Ocupando a pinę, sa o iško aikin ojo, posição Jackendo as p opôs
pa alag ečiąją a chi ek ū ą, obse ando que na ala é não uma peculia independen e
gene a y inė sis ema. Lygiag ei an e a qui e u a abo dagem exo a, nusakius sepa adas
gene a i ines es u u as, es udia suas mú ua sucessões. As p incipais são onologinė,
sisn aksės (apiman i e mo ologiją) e semân icas gene a i enas es u u as. Além des es,
Jackendo as mini ainda e a es u u a do espaço (ž . Fig. 9). O p óp io au o econhece que a
es u u a espacialê inclui e pe cepção de empo e o mas de dinâmica de o ça (Jackendo
2003). E d ės, 19 Plg. MA 2006: 396, 404, onde p okalbés aiz *h1enek - e *bhe indoeu opeos línguas
espec e ab angem signi icados im i, neš i e da a amplo eime, mas pag indinė eikšmė
escolhemada de aco do au o i e ą.
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 261
klausa
Mo o inas
ins uções
de linguagem
pa a pada gos
Fonologia
Sin aksė Koncep ualinė
s uk ū a ELD
s uk ū os ega
ly ėjimas
p op io ecepcija ações
?
9 PAV. Lygiag e i a chi ek ū a segundo
Jackendo klausa
Mo o inas
ins uções
de linguagem
pa a pada gos
Fonologia
Sin aksė i
mo ologia
Es u u a
concei ualiné
es u u a
ELD ações
ega ly ėjimas p op io ecepcija
onseman inė
sakmė
10 PAV. Fonoseman inė sakmė pa alelag eçada a qui e u ada 10 PAV.
9 PAV. Lygiag ečioji a chi ek ū a pagal Jackendo ą
Fonoseman inė sakmė a qui e u a pa alelei a obse abinys ap io inis, e não
ALGIRDAS SAUDARGAS
262 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV a pe cepção do empo e jėgų in e ac eikos
(dinamicas) e sua aiška kalboje pas a aisiais dešim mečiais i amos cada ez
in ensi amen e. Jackendo as em sua a qui e u a pa alela p opõe uns ica
onológicas, sin ác icas bem como seman inas gene a i ine dispaida de con eúdo
s uk ū as bei i i jų sąsajas.
E d inei s uk ū ai jis nu odo sąsają ik su koncep ualine s uk ū a. Tai są-
ocá a a és de á ios humanos pojūcios (modalumus). ELD es u u as de
in e ligações com sin axe ou onologia ele não uma a. ELD in e ace di e a com
onologine linguís ica sanda a e é aquela e i ó io, na qual y o menė i nelies i
li ões di onas. Nosso pon o de is a suge e di e a ELD es u u as exp essšką
onologia. Em ou as pala as, shi oks abo dagem pos ula, que concep ualinês
es u u as sąsają com onologine aiška acompanhi não só sąsaja pe sin aksę
(įskai an mo ologiją), mas e sąsaja pe ELD. Lemb ando os seguido es
cogni i y inês da linguís ica cons an emen e acen uada da g amá ica (įskai an
sin aksę) signi ica i idade e no con eúdo g ama ical p e aleujan e in o mação ELD,
Jackendo o pa alela echas a qui ec ū os ikampį podemos papildy i a é e aed o (ž . 10 ig.).
2.SAKM APIE KAMI E LAIK
2.1. Espaços, empo e dinâmica pe cepção bem aiška alboje imagdinys
in e p e ado em um ou ou o eime de e e ência. Do pon o de is a semân ica
„Tad p adinis e d ės aizdinys y a
concep oka Imanuelis Kan as (Kan as 1982: 77) Pe gun e-se, o que e a ado 11
pin u aiksle gėlė mankoje ou em mão? susike a o ça da dinâmica e pe cepção
do espaço aiška. Fo am de alhadamen e in es igada an o angliškų p ielinksnių
Aki aizdu, kad ie ininko a p ielinksnio an pasi inkimas p iklauso nuo o,
kaip, ž elgdami į pa eikslą, padalinsime e d ę: a anka bus su okiama kaip
alpykla (užda as pa i šius) a kaip a ama (a i as pa i šius).
Ši si uacija nea si ik inai pas a uoju me u sulaukė išski inio dėmesio20. Joje
on in a osena, an o de á ios idiomas p ielinksnių sis ema. Na pesquisa da
língua con ex o, em elação ao qual se ala sob e pa alpin us daik20 Ž . E ans,
Chil on 2010 e gausias e e es lá.
us, adinamas a skai os eimu. Psichologija i ia, kaip pojūčiais pa i iamas
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 263
aqui encon a-se onomasiologická pespek y a (como é possí el di e en emen e
denomina a mesma po y į) com o es udo semasiologico (a que si uações adap a-se
escolhus ima ês di isão do espaço d imaciu supe íciumi. E d ė é ima ė e
ienas a ki as daugia eikšmis p ielinksnis). I iena, i ki a abeja a skleidžiama
iso opinė. Alguma coisa no espaço coloca mos só em elação a ou a coisa. Em
ma emá icas ou ela u ilizando-se em exaclisius nas scisluas as coisas localizam em
elação ao sis ema coo dena i as. As línguas êm as suas manei as de ou a ga;
kai ėn dešinėn (Landau, Jackendo 1993). E d inius elaçõesus exp esseskia
eikš i deka inės koo dinačių sis emos san ykius: aukš yn / žemyn; pi myn /
línguas jais suaip usa-se.
iek leksika, iek g ama inės p iemonės. A skai os eimai gali bū i ski ingi i
Ainda na década de oi en a oi ap esen ada He be Cla k's análise p is a o
isão, que pe gun a di e amen e, como nós pe cebemos o espaço (Cla k 1973).
apž elgsiu šį požiū į. Vaikas gims a pasaulyje, ku aikš o s ačias plokščia žeme
i isu jaučia g a i acijos po eikį. Tai jam su o muoja e d ės su okimo s uk-
ū ą, ku ią au o ius adina pe cep ualine e d e – P-e d e. P adėdamas kalbė i
aikas šiam po y iui a oja e d inius kalbos e minus, ku ie suda o sis emą,
Cu ai au o iaus chamado Le d e (espaço de ala). Cla kas a a duas hipó eses:
co elação hipó ese e complexidade hipó ese. Co eliações hipo zė a i ma que
Le d ė seu sanda a em que co esponde Pe d ę. Sudė ingumo hipo zė a i ma
que a c iança an es assimila e mos simpleses, e po o sudė ingesnius (ž .
Cla k 1973: 28).
Sem dú ida, desde o ci ado a igo de Cla k se passou não um décimo de ano
disciplininių s udijų. Paminėjau šį s aipsnį, nes jo su o muluo os d i hipo ezės
en enusaco des e seção ge al con ex o. Li e a u a da pe cepção do espaço e sua
aiškos alboje ema é di íceis ap êpiama. Ge ão es àl ão e análise con a dois
šim mečius y a pa eikęs S ephenas C. Le insonas (Le inson 1996), o ėlesnių
conjun o deda bos o am edi ados po E ans e Chil on (E ans, Chil on 2010). Há
possí el 11 PAV. Gėlė na mão ou em mão?
ALGIRDAS SAUDARGAS
264 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV e a ecen emen e apa ecida monog a ia de
as i i daug nuo odų a i inkamomis emomis. P ie jų da galima p idu i e d-
ės, laiko i skaičių su okimo smegenyse apž algą (Dehaene, B annon 2011)
Chil on (Chil on 2014). Deka ная система координат вводи по осиį pa a cada
dimensão de ima ês espaço. Nos p eocupa o p óp io p imei o passo, pelo qual
eduz a iso opia do espaço. Examina emos o p imei o passo, quando ês
medições se decompõem em d ima í pa o de oppiškas. Temos duas
i ienma ę liniją. D ima is pa i šius šiame p adiniame padalinime lieka izo-
undamen aisas mais simples opções in inalinha plocš uma ou echas pa o šius.
Di idinus ima ę espaço plannš uma, a dimensija es an e é a di eção e ical,
que ke a pa o šių. Planaš uma pe manece iso opiška. No caso de es e as
echadas, a dimensão es an e é adiulho, indo do cen o. Es e a ambém
pe manece iso opiška (ž . Fig. 12).
Li u iškų šaknų sanda oje isso co esponde K/L >< L/K in e sijos a aizda imą
em e e i os eimus AFK-L e AFL-K. E d ės pe cepção es u u as ge almen e
in es igadas sin aksês ní el. Nag inėjamos de á ios idiomas p ielinksnių
sis ema. Kol que não conseguiu encon a pesquisas, como p imá ia di isão do
espaço eiškiasi no alboje. Em cada caso o eimui de e e ência podemos
dalijimo pobūdį. Šis padalijimas glaudžiai siejasi su a skai os eimų ski s ymu
a ibui um ou ou o paį egocên icos e alocên icos, mas com ele não coincide.
i i šį p adinį e d ės izo opijos sumažinimą imsime pag indu.
Lie u iškoms šaknims E d ės di isão in e ageja com o empo e jėgų dinâmica
pe cepção. F eime AFK-L empo pe cebido ummacio ou ou ookiu mo esiu
me AFL-K laikas u i sa o unikalią, į e d inę o mą nesu edamą p igim į, ai
espa ês. Enquan opu ei12 PAV. T ijų di isão de espaço de medições não limi ada
plannš ma ou limi ada supe íciesum le an a man e
AF
KL/
AF
LK/
12 PAV. T ijų medi imen os espaço subdi isão in ini a plá š uma ou limi ada
supe íciumi Įž algos Insigh s 265 boni amen e mos a lie u iški eiksmažodžiai
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
espe a e ica (plg. Gal on 2011). Tal di isão do espaço es ei amen e ligada com
d ejopu jėgų elaçãou. Se ao ans e i dominan e coisas em elação a ou o é
supo e ou anpykla. Isso é ób io do nosso exemplo inicial. Mas, passando do ní el
ieną daik ą judesys pe duodamas ki am, ai gali yk i d iem būdais: judesį
sin axe à šaknies sanda os, lie u iškų šaknų seman ikoje ab imos gilesnį de
espaço, empo e jėgų dinamicas Isso que di o, pode se esumido na abela:
san ykį. Neu o iziologiniai e d ės su okimo y imai pa odė, kad smegenys aip
pa linkusios ima ę e d ę daly i į pa i šių i e ikalią k yp į.21
AFK-L AFL-K abe a echada caminho empo espaço
plano + e icalė s e a + aioys + pon o empo
aje o ija no espaço du mė aške o ça espalhusi
supe ísiuje sukoncen ada aške agindo linijoje
2.2. Jėgos dinâmica eiksmažodžių le an a e
man e polisemijoje
Vamos nos apega à dinâmica de o ça segundo Leona do Talmy (Talmy 2000: 409; De
Mulde 2007). Uma ez es e, cogni i y inėje lingu is icaje já há mui o empo se
o nado clássico, mé odo em Li u išku seman icas es udos ainda mui o a amen e
mas, išdės ysiu jo esmę smulkiau. Jėgos dinamika nusako san ykį a p d iejų
su inkasa eikaujančių jėgų: agonis o e an agonis o. Agonis a é aquele obje o, em
que di ecionado a sen ença a enção e que ou se ca ac e iza polinkiu man e a
exama s aciona ią būseną, ou ele mesmo em po enção mo e se ou de ou a
manei a agi . An agonis a a ua opos o ao agonis . Susda o qua oas si uações. D i si uações são, quando
an agonis as nugali agonis ą:
JDa agonis a p ocu a man e es aciona ią es adosená, mas an agonis a o
expulsa; JDd agonis a em po enciação mo e , mas an agonis a o de ém. Ki os
duas si uações analogiosas, só an agonis não seuseca nugalhe i agonis o e es e
man iko s aciona ią condição ou mo imen o. Elas são ma cadas JDb e JDc,
espec i amen e. Talmy (2000: 412) em sua monog a ia p incipalmen e es uda
o ça dinâmica, a sclidian-se sen ini sin aksessa. Se uma bolaolys (k esšinio,
u bolo ou gol o) ica 21 Ž . ima ės e d ės neu o isiologinių y imų apž algą (Je e y e al. 2012).
ALGIRDAS SAUDARGAS
266 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
sob e a e a, ele lá e poupa á, a menos que alguém o paspi as, pega ou de ou a
o ma expugnas. Digamos, pučia en o su icien emen e o e, que uma bola o
expugeina. Tuome si uação JDa nusako al aseys: Pučian s ip iam ėjui,
kamuolys ieda aikš e. Se kamuolį ajuda mos na encos a, isso ele e á endência
nu iedė i, a menos que o seja quem man enido: Kamuolys ne ieda do encos o, po que
o man ém anki g olė. Aqui emos o caso JDd. Kamuolys em ambos os casos é
agonis a, em quem di ecionado alegino a enção. Vėjas e anki žolė é an agonis , que
ing essado em si uação, mudaičia (o p e ende subs i ui ) agonis o būsená. Esses
dois schemas Talmy conside a p incipais, a enešanciais em linguagem a ação e sua
causa. Ele as simboliza jun ukais po que po que: Kamuolys ieda, po que po que
puchia um o e en o; / Kamuolys ne ieda, po que uma ez o conside a anki g olė /.
Ou as duas si uações nusco alhasse o e ei o an agonis o e as Talmy simboliza com
a pala a nepaisydamas (an. despi e): Kamuolys ica imó eis, nepaisando o up ous
ėjo; Kamuolys ieda, despaisando ankios g olês. Nos in e essam aqueles casos,
quando a dinâmica de o ça glūdi na mesma ação do e bo shaknyje. Em ou as
pala as, i semos ação do e bo signi icado ELD con eúdo. Passando a exemplos de
léxico lie u iška, eles podemos puzdui -os com a o ma 13 imagemle dada. Aqui
compa amos os p incipais le an a e man e signi icados e suas nega i as: kl i I.1. ‘ką sunkų im i aukš yn Kelk pū ą. Ou leças e da e a?
kl i I.10. ‘a i, oubš i Oi, ka inai, ka inėli, co di onų nekėlei, ko linelių nesėjai?
man e si 1. ‘ u ė i, que nãouk is ų, neiš ūk ų S o i me gelė ao seu šalelės, empo
handelėj šilkų ska elę; Bem izes e, sesužėle, que u não alikei bė us ca i gelius. klė
Šiame pa eiksle sk i ulys žymi agonis ą, o pusmėnulis an agonis ą. Rody-
ou pon o sk i ulio no meio indica agonis a endência (judė i ou s o ė i), e plusas
pusmėnulyje ou sk i ulyje indica, quem ganha an agonis a ou agonis a. Abaixo
punk y inė linha ep esen a o esul ado inal: mo esį ou es acionamen o.
Sakiniuose de LKŽ eiksmažodis, ansmi indo JD, pa yškin as, e agonis as
pab auk as.
JDa i JDd a skleidžia pag indinių eikšmių kl i I.1. ‘ką sunkų im i aukš-
yn e man e 1. ‘ u ė i, que nenuk is ų, neiš ūk ų semân ica ELD. Como
mencionada an e io men e, isso duas p incipais schemas, po que elas indicam em
pokyčius: laimi an agonis as, ku is agonis ą išjudina (JDa) a ba sus abdo (JDd).
possí eis si uações Pliusu em ambos casos ma cado an agonis o pusmėnulis. Não
schemos iš eiškia pag indinių eikšmių p asmes (kl i I.1 i laik i 1). Ki os
é de admi a que essas duas schemas apon em pa a os casos em que ganha
Schemas JDb i JDc galime gau i schemoms JDa i JDd p i aikę loginę ans-
agonis a e a si uação pe manece inal e ada. o mação neigimen o. Olhando pa a
os esquemas JDa e JDb, emos que elas di e em só pela ans e ência do sinal do
plus do semeixulo (an agonis o) pa a sk i ulį (agonis a). Isso é negigino semân ica
an agonis o es o ços paneig as e laimi (išlaiko sua endência) agonis a: nepakėlė
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 267
(nekėlė) pū o (di onų). Analogicamen e ans e indo pliusą, passamos de JDd
pa a JDc (nelaikė, neišlaikė, nenulaikė bė ų ži gelių (šilkų ska elės)).
Talmy schema e ela qua u is possí eis elações en e agonis a e an agonis a.
Nos in e essa a sua elação com a pe cepção do espaço. Mos o que e icaliu
b ūkšniu subdi idus schemų ke e ą, à esque da em pa e a sidū usios JDa e JDc
são pe cebadas eime AFK-L, e à di ei a es usias JDb e JDd espec i amen e eime
AFL-K ( . Fig. 14).
Cadê yškė ų pe cepção de espaço, JDb e JDc sen inius com neiginias
subs i uičiau in anzi y inių eiksmažodžių le an a i e pe manece i
a osenom. Vamos da uma olhada em in anzi y inę o ma de ação e dade
su i. Jiako nus daik o būsená. Quando coisa a le an amos, ele sobe. No en an o
LKŽ dados exemplos e a p óp ia desc ição indicam o que ou a: k l i 1. kel is
al oyn P o inkšnas sobe lua. 13 PAV. Jejgo dinâmica com negigino
→
●
------→------
---------●--------
+
+
S o i me gelė p ie jo šalelės, laiko ankelėj
šilkų ska elę.
Kelk pū ą. A pakelsi nuo žemės?
JDd
●
------→------
---------●--------
+
+
Oi, ka inai, ka inėli, co di onų
nekėlei, ko linelių nesėjai?
Ge ai pada ei, sesužėle, kad u nelaikei
bė us ji gelius.
JDb
JDc
JDa
→
13 PAV. Jėgos dinamika su neiginiu
ALGIRDAS SAUDARGAS
268 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
Mênuo su ge não po que que o alguém ele a. Nem co idiana mundialê okoe, nem
baseando-nos conhecimen os de as onomia não pode emos indica o ças, que
pagal schemą JDa. I ne pa s mėnuo keliasi. Mėnuo iesiog kyla. Sakinys iš eiš-
causa kia admi íma mo imen o da luau elação inkšnos á o e. Em ou os
pala as, o ça dinâmica sen ença não exis e mais. No en an o, pala as pa li
kel i kil i neleidžia isiškos absencijos. A dinâmica Jėgo não desapa eceu, mas
pushada em pe cepção pašalį oną. P iekiniame plano pu o e d inis mo esys.
ski ian ysis b uožas y a JD pe kėlimas iš p iekinio plano (p o ilio) į oną, p o ilį
Esminis kel i kel i semân ica 14 PAV /. Dinâmica Jégo e di isão de espaço
→
●
------→------
---------●--------
+
+
S o i me gelė p ie jo šalelės, laiko ankelėj
šilkų ska elę.
Kelk pū ą. A pakelsi nuo žemės?
JDd
→
●
------→------
---------●--------
→
+
+
Vienai uma likaũ namie, odos saí am.
P o inkšnas kyla mėnuo.
JDb
JDc
JDa
AF
K-L
AF
L-K
LAIKAS
KELIAS
14 PAV. Jégo dinâmica e di isão do espaço deixando espaço- empo. Po an o es e
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 269
enunciado ainda condicionalmen e podemos pô -no no esquema JDc. Compa emos
es a si uação com os esquemas dos p incipais signi ica i os le an a (JDa) e
man e (JDd). Mėnuo sobe, não po que que o alguém ele a, mas (pagal p adinę
Talmy in e p e ação) ele sobe, despei ando g a i ação. Tokie são odos
(be me a o inio pe kėlimo) eiškinius nusakan ys LKŽ sakiniai:
di e amen e Aukš yn kilo milziniški pókies nu ens.
A p ima e a do eu p ados sobe um cálido ne ou.
Schemoje pe dekês pluso an agonis o semmėnulis é, uma pa e do lado, indo de
JDd (g a i ação nãougeba sulaiky i isagem campo de kylančio mėnulio). Po ou o
lado, ele e le e uma das duas JDa in e agi em o ças (g a i ação não é o ça que
le an a, mas é o ça que impede le an a ). An agonis o nugalinhada o ça, como
imos, comple amen e nãodedi aiu, e p omaimėjusojo schemo JDc an agonis o
o ça é g a i ação, que em schemo JDa nugali le an an e o ça. Assim, ação da
pala a su i semân ica é mo imen o e ical de g a i ação one. Isso e é
açõesmažodžio kel i e ocados ecui os eimas AFK-L. Reikia no a pa a que
kil i kei imas sang ąžine o ma kel is kai ku iais a ejais inka, be p asmę keičia.
açõesmažodžio Sang ąžinis eiksmažodis pe manece schemoje JDa, su apa inus
nis u. Ki os kalbos dažniausiai ie oje lie u iško kil i (a analogiškų eiksma-
agonis ą com an agožodžių) usa exa amen e sang ąžines o mas. Linha de Li uânia
al oi amen o, quando ele neiš eiškia kogni y inės sanda os, a do giluminį nosso
logiškai galima ap a i i laiky i / lik i. Mums s a bu, kad pasi aukus JD į oną,
ecido do idioma. Anakil i e ica i a sidu ia em ski ing ei os de a skai o.
Veiksmazodis kil i pe kelia em ummacio judesio aišką, que boni amen e
simbolizauoja daik a a dis kelias. F eimas AFL-K, emo idos o ças, encsklendžia
na in e na echadoje espa ê sem e d inio mo esio. Fal a só empo.
Pa yzdys da poesia boni amen e mos a, que eiksmazodis su i em seu
signi icados one JD. LKŽ emos dois enuncios, ilius uojančius leksemą
pakl i 2 pasikel i aukš yn:
Pakilo em céus ma gi sakalai V.Myk-Pu .
Pulco de pássa os palo KI121.
Poezijoje ma gi sakalai não pode subi al o como ne oukas ou
pulkas. Todėl ki os Vinco Mykolaičio Pu ino eilė aščio „Ma gi sakalai“ eilu ės
simplesmen e píccias e ela em oną s uum ą JD:
Lydindo gęs ança ga ą a de
Pakilo em céus ma gi sakalai.
Paniekinę žemės ylingus sapnus,
Padangês es endeu suas asas.
Apa ece que ma gi sakalai não po acaso su ge, mas in e ompeu a ligação
com a e a, que os man e e, iliodama ylingais sonnais, e os kelia es i es i asasi.
ALGIRDAS SAUDARGAS
276 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
(kelia), mas ca alo já não, co esponde comple amen e es a desc ição. Ele
co esponde e odos os ou os a igo kl i I.2. exemplos, excep o pa a da o
nosso posmelio agmen . A segunda pa e do apibúdinimo ‘neš i sob e si
mesmo, sob e sua supe ície apa en emen e só lhe e é des inada, po que a
odos os ou os exemplos al explicação edundan e. A p imei a pa e da
desc ição ‘išlaiky i, a laiky i qual o di iculdão (sp udindo kam abaixo) p imei o
sen iniu nelabai cabia. De a o não con encinamai soambė ų eikmaódio causa
signi icância sen ença em Te a az g olha oaiškinimas, que e a aguen a
g olê a di iculdade p essionando ela abaixo. Keis okai pa ece ia e aça
p essionamen o g olei. Essencialmen e, a segunda pa e da desc ição pe mi e
açãojodê causa subs i ui açãojodžiu empo: Zemė empo g olę. Já que
ejei amos JDb, como inadequada, o que en ão condiciona açõesmažodžių
sinonimiją? Veja-se como pa ece posmelis, se isu sukeisemos
Žolė laikė asą, Rai as laikė kepu ėlę
açõesmažodžius: Zemė laikė žolę, Balnas laikė ai ą, Rasa laikė pasagėlę, Senai mo inėlei.
Pasagėlė ži gą (Rai as kėlė kepu ėlę Ži gas laikė balną, Senai mo inėlei) Visu ,
excep o pasku inę azę, eiksmažodis conside a pa a o o egula men e 19
PAV. eiksmažodžių le an a e man e semasiologinė e onomasiologinė abeja
pažodine a pe kel ine p asme. Veiksmažodis laiky i iksliau negu kel i a spindi
laiký i kél i
‘išlaiky i, a laiky i qual que di iculdade
(pushando cam pa a baixo)
‘ e i, se
adequamam kél i I.2. man e ý 25
AFK-L
AFK-L AFL-K
AFL-K
kél i I.1
‘ką sunkų
im i aukš yn
laiký i 1
‘ u ė i, que
nenuk is ų,
neiš ūk ų kél i
I.2. laiký i 25
19 PAV. Veiksmažodžių le an a e man e semasiologická i onomasiologická abeja
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 277
desc i a uma igu dinha. No en an o, o isual pe manece es á ico. Veiksmazodis
conside a pa o ado de aco do schemą JDd. No en an o oda a caninelha poé ica
desapa ece, po que a pala a laikė nossa consciência emi e s a išką eimą AFL/K.
Liaudies c iaba passelka açõesmajodį kėlė, e jun o com ele e dinâmica eimą
AFK/L, pe jam nebūdingą schemą JDd (‘neš i sob e si mesmo, sob e sua
supe ície). Ainda mais, açõesmazodis kėlė azei a oda sua polisemiją (com JDa e
JDb) ã bejas pa idalu (p incincincimos pa a lę!): Rasa kėlė pasagėlę en ask como
que , i. i. udoip de uma ez. Es e é ma a ilhos ã beja exemplo liaudies poesia,
e dadei a linguagem nos sons escondida Džiokondos šypsena, analógiska Zeki
minimiem ob as de a e ep esen a i a Mikelandželo ou Ve meje io (Zeki 2004:).
Vol emos à pa a lês (Daug manos didžią naš ą pà kelia). Ou indo pa a lę sem
conc e ous con ex o, sua ensinocimen o pe cokiamos be a go, nesigilindando em
conc e a açãomazodžio pakelia in e p e ação. In e p e ação se escolkame,
con on u adas com conc e ia si uação. Pa a lė, dependendo da si uação, causa
es essencialmen e di e en es imagiminos. Es a mudança de imagem in e io é
comple amen e analógica a bem conhecidas ilusões de isão, po exemplo, ao
chamado Kanišos (ou Neke io) cubui (ž . Fig. 20).
Paklasê, o que pen axdui o no supe io desenhão, ob e emos umai eikšmį
espos a, que isso é cubas. A pe cepção des e b ėžinio isual analógico pa a lės
20 PAV. Kanišos kubas
20 PAV. Kanišos kubas
ALGIRDAS SAUDARGAS
278 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV sem conc e a in e p e ação do sen ido
pe cepção. P adėję ap o undando em conc e a a e bmazônio pakelia
signi icado, a idu iame d ip asmiškoje si uação, que analogiška pa aizduo ai
apa iniuose b ėžiniuose com punk y inėmis linhas. Quando pe gun amos, como
cubas pin iksle pa aisduo o olhando de cima de cima ou de cijas mu uamen e
apačios, paaiškėja, kad i šu inis b ėžinys y a d ip asmis. Šios d i in e p e a-
nãoude inamas. Neu o isiológico base da ilusão é o que os nossos mecanismos
ce eb alos não êm des e dú ida à in e p e ação do quad ozo zė acon ece
aiškių k i e ijų i aizdinys ne alingai a osi. Reikia pažymė i, kad ši anali-
nesąconscien emen e. Kanišos kubas co esponde abs akção pa a lês
eikšmę, o pažymėję punk y u uždeng as linjas, paleng iname ieną a ki ą
pamokomá in e p e ação. Analogicamen e, não mudando pa a lês semnesias,
džio pakelia eikšmė a neša sau būdingą aizdinį. Neabejo ina, kad smegenų
conc e e i eiksmažomechanizmai, esponsá eis po egos e da linguagem imagdinių pe cepção, são analogiški.
2.3. Es u u as ELD açõesmazodio le an a i polisemijoje
LKŽ o nece 45 le an a , 16 le an a e 33 man e signi icados. Reikšmių com
p e ixéis encon a emos mais ce ca de 300 signi ica i os. ELD sanda a pe mi e
supap as in i, s uk ū uodama eikšmių a pusa io san ykius. Šiame ski snyje
ap a sime eiksmažodžio kel i polisemiją. Pag indu imsime pag indines eigos
essa di e sidade ma cadamen e signi icado do e bo. Į ykio eikslas (com
p e idėliais) em essencial a ka oja eigos eikslo sanda ą. Ve bsmajo idade su i
semân ica do signi icado em elação JD oi discu ida na seção 2.2. LKŽ o nece al
le an a signi icados ag upamen o: I. ‘im i, empum i o al oyn; dê o pa a luga mais ele ado
II. ‘açš i , aumen a , o alece
III. ‘s a y i
IV. ‘žadi i, ale i i, p omuo e e; sujus i V.
‘a si as i, dyg i, c esce ; áz i; di undi VI.
‘ anspo a de um luga pa a ou o; al i, aze
VII. ‘ eng i, o ganiza o quê.
De odo os p imei os é p eciso no a que a maio ia desses signi icados (31)
são me a o as concei uais:
I. 3, 9, 10; II. 28; III. 36; IV. 16; V. 19; VII. 12.
Žinoma, koncep ualioji me a o a a aizduoja ELD s uk ū ą į kokią no s
ou a á ea (ž . pic slą 4). A p óp ia me á o a não é nosso ema. Nos in e essa
ELD es u u a de aiška šaknyje em o ma nynu. Co esponden es LKŽ
signi icados classi icam-se segundo a á ea, pa a a qual a me á o a ep esen a a, a pa e concei ual.
Tiesą pasakius, žodynui ai gana be il iškas užsiėmimas. Būsimojo lie u ių kal-
bos seman inio inklo kū ėjams (jei okio inklo kū imo paska as Lie u oje jau
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 279
pode se se iamen e a aliada) isso é uma sé ia a e a. Sanda os de me á o as e
desen ol imen o pesquisas sem im abundūs (Cuyckens, Gee ae s 2007; Fusa oli,
Mo gagni 2009). Kad on e de me á o as não eximíamo, podemos cons a a ,
iš 2.2 ski snio. Mokiniai, in e p e uodami pa a lę Daug ankų didžią naš ą pàke-
lemb ando-se penk okų a e ais lia, de e dade e á sucons ui ŠTT (šal inis >
kaip laukinį mišką, ikslą kaip a iamą lauką, o aką užpildy i į ai iausios eik-
los pa yzdžiais iš sa o u imų žinių a uodo. ELD s uk ū a lieka nuo sąmo-
akas > cilj) schemas on es nės paslėp a. Isso e bma ozio upela signi icância ŠTT
esquema, que ilus ou 21 imagem. T ocando disciplinas e endo em con a o ní el de
p o iciência dos alunos, dessas a e as a uma única únicain elei pa a lei podemos
sup an ama, pa eik os jau adinamosios mi usios a į ai aus kon encionaliza-
ge a quan idade ilimi ada. LKŽ, cijos ní el, mui as ezes o ná ias linguagem
clichês, me á o as (Lako 1987; Lako 1993; Allan 2009). Es a é ampla so a de
pesquisas e nes e a igo em ela p o undemos só quando isso necessa iamen e o
necessá io pa a os p incipais al os le an ados. Vamos da uma olhada nos ou os 14
i aukš yn’ JD jau y ėme. JD be a piška pasekmė e d ėlaikiui y a opologinis
signi icados. A mesma p imá ia signi icados I.1 ‘ką sunkų imį ykis24. De a o,
s o io jėgą. Sakiniuose Kelk pū ą. A pakelsi nuo žemės? eiksmažodžiai y a i
que endo alguma coisa le an a , emos naduece do objec o le an ado, e
acon ecimen o ação. Raginime kelk pū ą, ainda não há in o mação, se pú as de
e dade se á pakel as. Eigos ação não o nece al in o mação. Dizimen o p o oca
į ykio eikslas: pū ą pakėlė a ba pū o nepakėlė. Tačiau šis a i umas nė a si-
me iškas, kadangi eiksmažodis kel i iena eikšmiškai numa o ą in o maciją,
ku i glūdi į ykio eiksle, nes p iešingas (nepa ykęs) kėlimo pas angos ezul a-
as eikalauja neiginio su jam inkančiais mo ologiniais žymenimis (p iešdėliu
pū a é abe o a ambas as consequências lógicas, que já necessa iamen e e ela
não-). Ka u eiksmažodis le an a uma eikšmiškai nusako e d ėlaikines JD
pasekmes, as quais ac ualiza am į ykio eiksle: le an ado obje o é desiejado
daquela supe ícies, com o qual ele oi susie ado (A pakelsi do e a?), e mo e
al oyn. Se pú as nep o ado con a o com a e a, nenhuma comissão de
obse ado es não econhece á que ele oi pego e, a menos pai in o, pa auk as ou
ŠTT i JD. Bend iausi jų a pusa io san ykio b uožai pa aizduo i 21 pa eiksle.
paslink o. E d ėlaikyje eiksmažodžio kel i con eúdo nusaco ês imaginá io
schemas: e kalė, Leksemos pe kelia a enção de uma schema p a ou a. I.1 concen oa a enção à judesio começo opologico acon ecimen o (a les a apsk i imu 21 igu eksle, que ana-
logiškas iškėlimo iš pa i šiaus schemai 7 pa eiksle). Tai ŠTT schemos šal inis.
Passemos ao leksemo:
I4. ‘dė i, le a algo pa a mais al a ou pa a ou o luga Kelk maišą
24 „Topologija“ y a ma ema ikos e minas, ku io a ojimas ling is ikoje da nė a pakankamai
em a us. cla os (Talmy 2000: 25; Pe i o , Dou sa 1998).
ALGIRDAS SAUDARGAS
280 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
Aqui p imei o plano ŠTT o esquema obje i o. Pa i ŠTT schema ainda susie a
com e ical. Ou a leksema no amen e e o na à on e, e JD įgauna
( opologinės p igim ies) causal ligação pa idalą: I.7. ‘nuim i Kels nu gal eles
ū ais ainikelį, maus nu dex elo silab o žiedelį. Adap ação ELD a uma si uação
Leksema I.8. ‘kabin i, im i nuo y ių (du is, langą, a us…)’ ė a os pačios
especí ica.
Aqui ale ia a pena lemb a Kazimie ą Būgą, quando ele en a izou que o lie u iškas
eiksmažodis le an a , ao con á io de sla iškų a i ikmenų, pode se u ilizado
eigos eigole (sem an ecedelho) signi icados pakel i e nukel i (Būga 1958: 477). Beijo
abejo, p iešdėliai dis ibus o a enção ŠTT (šal inis > akas > ikslas) schemas
componen es pa es, a si empad u manei a modi icudiodami p asmę. Eigos
eikslas é empu ado de a osenos. Ele em gilesnę dú ida e po isso lhe é mais
di ícil de sob e i e sub e u iniços 21 PAV. Veiksmazodio le an a polisemijas
schemos 21 PAV. Ve bsmajo idade le an a polisemia esquemas
L1
L2
JDa
JDb
JDd le an a Įž algos Insigh s 281 de alh no sob eca u o de ala. Šen e lá ele
TAKAS
VERTIKAL
ainda es á i o. Aqui mais qua o leksemas:
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
VI.1. ‘gaben i cob in i o pa a ou o luga Rudenį já eiks e obas kél kolkozan
K k.
VI.2. ‘gaben i po andenį ba imi pa a ou a ma shą Kélk mane bo y pa upį J.
VI.3. ‘pe iš i pa a ou o luga (gy ulius ganykloje) Pai as ka ių kel nuejo Dgl.
VI4. ‘da y i, al i ( a us) Não Le anke po as a é o im Kl D92. Tăo odos ELD
paca a a mesma. P eliminá ia plano (p o ile) es an e quase só ŠTT schema sem
JD e e icalės (nus um os em oną). Vacas pe išan ninguém suas on es de
aukš yn nekelia. Tai g ynai e d ėlaikinė opologinės p igim ies s uk ū a. Nuo
s i ies a sie i e com obje i o de s i ies susie i. Pode apa ece que con ex os
comple amen e desa ualizados e hoje ais esquemas ninguém mais p ecisam.
Anaip ol. Con ex os mudam, esquemas pe manecem. Hoje segundo al schemá
ieno išmanaus į enginio į ki ą. Tai ne me a o a. In o macija s o io ne u i. Ją,
le an amos casos de como aquela ka u é, a işamos de uma laikmenos e
p endişamos a ou a. Quando on e e obje i o são ligados a dois habi uais, mas
con á ios es ados do co po humano gulsčia e s ačia, emos não só mais duas
isą pluoš ą me a o ų. Šias abi leksemas:
III.1. . ‘padė i kam a sis o i, da y i, kad s o ė ų, s a y i’
leksemes, mas ambém III.2. in . ‘s o is (pa i us, sėdėjus) ambém podemos
in e p e a como me á o a, mas isso já é ou o ema.
Ou os d i leksemos:
I.5. ‘da a quem mais al a pá ia, aze com que subisse II.1. ‘da y i o mais
ele ado, pakilesnį ocupa in e pinę padė į. Impo a eco da que I.2. ‘išlaiky i,
a laiky i qual a di iculdade (sp udindo cam abaixo) I.2. ‘neš i sob e si mesmo,
sob e sua supe ície Te a c ia e a, e a c ia asá já se imos 2.2 na
secção. Riko uma sang ąžinė o ma: I.6. e l. ‘lip i, asc i al oyn Do p ados
kêsé onse ne ocas. Aqui é p eciso lemb a a açãomajodíí le an a , cujo JD
já discu imos Secção 2.2: kl i 1. ‘kel is aukš yn P o inkšnas sobe lua; A
p ima e a do eu p ados sobe um cálido ne ou.
Teks da ka ą paž elg i į Būgos aš us (Būga 1959: 113). Jo žodžiai skamba
quan o seno iamen e, mas sua signi icância mui o mode na: S e imoji linguagem
espí i oia mui oio in eligen ų smageninėje nus elbė não só aquela pa icipį, mas
e is įsą suai iminių eiksmažodžių (neu a, media) espécieį. No luga de dize
sobe, subiu; [...] mui o que ago a em a dize e esc e e keliasi, pasimėlė; […]“. Be abejo, lema I.6 e l. LKŽ é
isai eisė ai. Galima saky i abejopai:
Dos p ados le an ou né oas;
Do p ados alça am-se ne oos.
ALGIRDAS SAUDARGAS
282 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
No en an o, seu con eúdo cogni y inis di e e. Como imos Secção 2.2, o e bem kilo
co esponde schemą JDc, onde g a idade pe manece one e é isí el só mo es
espaciais (schema e ikalės). Enquan opu sang ąžinė o ma pode se
in e p e ada, como sa o iškas schemos JDa a ian e, quando agonis a coincide com an agonis a.
Compa emos sen enças:
Suss do ma nubeelis, sulys me heienelis. Kla do ma nubeelis, sulys me heienelis.
Ralasi do ma nubeelis, sulys me heienelis. A p imei a ase é i ada de canção e
ap esen ada à LKŽ kl i 1. Nele su incemos a segunda da LKŽ con adas das
esamojo empo o mas: kla, kils a, klna. Na segunda sen ença compa ação
pa a o a p imei a o ma (kla), e na e cei a sen ença pa a o a sang ąžinė
o ma, segundo exemplo de lemos: kel i 6. e l. ‘lip i, asc i al oyn Kelias p odas
debesėlis, sulis lankoj deienelis. Debesėlis com kla é passi o po azões que
discu imos 2.2 na secção. Sang ąžinė o ma suac i a a debesėlį e, po an o,
adjudica i alidade (įsijungia e lexy inė JD o ma). LKŽ dada a o ma de
ação- e dade kils a é homo oniška shiai lemai: kls in e j. [s aigiam kils elėjimui
pažymė i] O que na canção pa a o a: is ik ukas kls ou pa umpin a kl i 1
o ma kils a? Como aqui bebū ų, algo nossas smagená ias susina mui o
sensí eis e p o undos assun os. Tal ez já seja ho a de os nomea de e dade
igo osa (não o malia!) ciência língua? Aš kelei is kelei ėlis, keleliu kelia ęs
KlpD20 (LKŽ) Kloja žemę lapų šilkas S. Nė (LKŽ) Augo kle elis aukščiausia, klės ė
lapelius plačiausia (LKŽ) Paž elgamos pa a o eiksmažodžio kal i signi icados.
2.4. Šaknų pluoš ų K-L i KL- sanda a
Ainda emos iboš à me a o as: 1 kl i 4, 5, 8, 1113. Pe manece es a leksema: 1 kl i
2. ., in . ‘moš i, plak i, o i 1 kl i 6. ., in . ‘ci s i, kapo i 1 kl i 10. ., in .
‘me alą kūju plak i 1 kl i 3. ., in . ‘ aukšė i, kalen i, kleken i; Įž elgos iksė i
Insigh s 283 /
1 kl i 1. ., in . ‘kūju muš i, mušan a y i, smeig i’
1 kl i 7. . ‘aš in i, plak i (gi nas)’
1 kl i 14. . ‘plak i, in i (dalgį), aš in i’
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Vemos a di e ença essencial do ação- e bio le an a polisemias. Todos os
signi icados êm a mesma sanda ą ELD, e suas di e enças são concei uais (com ou
sem me á o a). Pa a nós in e essan e é só a elação en e açõesmažodžių
ū ų (ž . 22 pa .). Veiksmažodžio kal i e d ėlaikinės i JD sa ybės inka eimo
AFK/L sanda ai i ne gi ją užpildo. Nugalėdami aukos jėgą, pakėlę daik ą nuo
le an a e cul i ELD s ukžemότερη luga L1 e ajudėję ele a uma posição mais al a
L2 emos á ias possibilidades (ž . 17 igu a.). capí ulo 2.2 es a ámos c uzžão
en e s a iška būsenos ( empo) e pos e io le an ação (kelias) (plg. ig. 18).
Būsenoje L2 é possí el a coisa la ga de mãos ou d opes i e aėn. po ém
man endo com a coisa con a o e seu con ole, podemos e o ná-lo de ol a a
doisima ão de supe ícies, do qual ele oi le an ado, só uma manei a na u alu cul i.
22 PAV. Veiksmažodžių kel i e kal i schemos
22 PAV. Veiksmažodžių kel i e kal i schemas
L1 L2
JDa
JDb
JDd kel i
TAKAS
kal i
ALGIRDAS SAUDARGAS
284 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
SEJL dis ingue eiksmažodį kalė i em sepa adoą e imologinį lizdą. Olhando de lado
ex aling is ina e ex asis emina em es e pluoš ą LKŽ leksemų, não e eė u-
mėm u ė i p oblemų jas in e p e uo i ELD požiū iu lygiag ečiai su kal i:
3 k l i , kã li (kã la), kã lė [ž . 1 kalė i 3] Didelis medžias mažą medelį k la, a -
ba gožia.
1 kalė i, kã li, -ėjo 1. in . ‘bū i kalėjime’
1 kalė i 3. . ‘smelk i, s elb i, gož i (a plan a) 23
PAV. Pe cepção espaciais K/L <> L/K šaknų pluoš e
L-K(T) plane i
L-(J)K lik i, laiky i, laikas
L-(V)K campos I,II
L-(V)K lauk i
L-(N)K lenk i, link i
LK alkūnė
LK alk i, alka I,II
K-L kel i, kel i
K-L kal i
K-L kalė i
(S)K-LB ala
K-L caminho
K-L kel a
K-L kaulas
K-LP kilpa
K-L kaklas
KL klo i
KL klės i I,II
KL-JD klejo i, kliedė i
KL-V kliau i, kliudy i
KL klaus i, klausy i
KL-B kleb i
KL-VB klaup i
Klan KL-N
KL-V kle as
KLŠ kulšė
23 PAV. Pe cepção espaciais K/L<>L/K šaknų pluoš e
AF AF
KL/
L/K
espaço Įž algos
3D
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Insigh s 285 /
1 kalė i 4. in . ‘nk i es ando em um luga , es ando p isp essus am Tal ez
dausas paju ę, ienumoj nebekalės B.S uog. e l.: Aš kalios isą dieną užda y as i
ou os, nusinūdniju J.
2 ka i, kãlia, kõlė . ‘ką į ką loš i, šlie i, em i’.
Daba paž elkime į penkis daik a a džius, SEJL išski s y us į a ski us e i-
mologinius lisdus (ç . ig. 23). Pa a eles desc e e pa a osiu o e mo ei ikação
ap oximadamen e no sen ido de Ronaldo Langacke io (Langacke 2008: 95, 107, 119),
pa a que nossa pe spec i a pe manecesse independen e da pala a de doybos.
Pa a que seja mais cla o, amos oma um exemplo. Veiksmazônio kel i polisemia
schemą. Išplės inėje schemos o moje šALTINIS > TAKAS > TIKSLAS eiksmažodis
esclaidoje emp egamos ŠTT kel i su ocia a enção a começo e acabamen o, a
mesma eigą igno ando. Veiksmazodis le an a , como imos, exp esseškia schemą
VERTIKALė. Isso ch ai daik a a dis caminho é umama ês eimo AFK/L pa e
in oduik inação, ou ei ikação, comple amen e independen emen e da dessa
pala a da ybos ou e imologia. Veiksmazônio le an a em elação a es ada é ŠTT
schema da pa e med inió ia TAKAS ei ikacija. Po sua ez u, es a schemą
como p imei a aizdį usaua daik a a džio caminho a osenos concep ualiosios
me a o as pa idalu. A p incipal a osena é conc e i: 1 klias 1. ‘žemės uožas,
pelo qual se ai, ci culada Es e caminho ago a (žmonių) não ažiuojamas J.Jabl.
Ki ose os pačios leksemos a osenose kelias su okiamas ki aip: Tas kelias ei-
na pe S ie ius. É um mo esys ic ício (Talmy 2000: 99). Ao lado da es ada
žalias ąžuolėlis. Čia kelias y a k aš o aizdžio dalis.
ho elêlio augo 1 klias 3. ‘e d ėje (o e, andenyje) linha, pela qual oco e
mo imen o Eu esiu ela es elas po keliais Mai .
Tai koncep ualioji me a o a. LKŽ apibūdinimas nusako pi ma aizdį.
Es a lis a pode se con inuada, mas isu se á o mesmo esquema. O mesmo pode se
di o sob e ou os e imológicos lisdus com alguns comen á ios. O osso
apa en emen e įsus umama is obje o, embo a sua a osena explo a os osso
mechanines p op iedades. Kilpa é umama ê echada linha. O pescoço usamos não só
aleg a no eixo e ical, mas podemos dai y is ao edo na ho izon al planš ude.
Cu iosamen e, aqui em em ajuda a compa a o y a: kaklas < *kal-klas (SEJL 2007:
245). Pode-se en ende de á ias manei as, mas segundo eimą AFK/L assim e de e
se . Pe manece senjodis kél a ( okia o ma dada SEJL). LKŽ andame:
1 kl a 1. c . 1 cel as
1 kl as ‘ uma pon e lu uan e de madei a, pela qual se ansike pa a o ou o lado
upės, kai nė a il o, plaus as’
2 kl a z . kel a a 1 kl a a 1.
z . kel u a 1 kl u a
‘gal ijas, gy ulys.
ALGIRDAS SAUDARGAS
292 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV o chamado e i o eimą (AF). Escolha, à
qual conduziu es e e ou os lie u iški exemplos, ime ec amen e igno ado nos
con empo âneos pe cepção do espaço ės iso opija, que abo dámos Seksijoje
y imuose. P isiminkime, kad e d ė y a ima ė i izo opinė. Veiksmažodžio
ne i seman ika a eda p ie o pa ies pi mojo žingsnio, ku iuo mažinama e d-
2.1. Duas possí eis escolhas mais simples dis inguem os signi icados 1 né i e 2
né i. Reikšmė 1 né i pe cokiama eime AFK-L, po que a supe ície de água, po
qual ne iama, em nenhuma a osenoje não é es i o. Di e en emen e da K/L
semân ica, onde udo acon ece acima da supe ície da e a, aqui nosakoma
būsena po ( andens) a supe ícieumi. Reikšmė 2 né i nebessie a com andeniu,
mas pa ilšius, po qual ne iama, é limi ado. Pe sikeliamos não em eimą AFL-K,
como L/K caso, mas em eimų AFK-L e AFL-K sanki ą. Aqui o e mo sanki a
de e iam oma em kabu es, pois ele di e amen e nusca só geome inão a o,
que kon u as L ob ém como abe o e echado pa o de pjū is. Pačių a skai os
eimų combinação de e ia, ma y , pa a o i concep ualinês sanklodos (an.
blending) écnica. Nes e a igo isso oma ia mui o espaço.
4.SAKM APIE MEIL IR LAIM Šaknų pluoš o L-M/M-L
sanda a ap esen ada 27 igu aiksle.
SEJL an aš iniai žodžiai su enkami į 11 e imologinių lizdų:
L-M des i, elicidade
M-L mylas, meilus, mylė i
M-L a inha
M-L mal i, malūnas, mele a, melmuo, mil ai, molis, mėlas, sąmalas, sandil is
M-L melas
M-LD moll i
M-LD meldas
M-LK malka
M-LK malcas
M-LŠ malš i
M-LŽ melž i, milžinas ŠP L-M comp eende apenas um e imologicamen e lizdą, cujo
seman icą, exp esseškiančią pa es e do odo elação, esumi gámos ski snyje
1.4. Aqui pasigilinsemos em ŠP M-L, que cons i ui dez e imologinių lizdų.
Ab e io-lhe apenas os p incipais qua oas lizdas (sem adicionais p iebalsias)
seman icá. Saknime em aluomina em sime iją meilė laimės. No en an o,
kogni y inė sime ijas p ign is glūdi não nessas pala as popula esas, mas do
elacionamen o en e odo e pa e apg ęžime. Apg ęždando de e min i liệ ELD
es u u a, como pa e (lamo) a laužimen o (lėmimą) de odo, emos que espe a
ação con inho do odo cons i uição de pa es /.
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 293
M-L cogni i y inė es u u a diz o que ou a. Como e emos, M-L pala as
semân ica le a a um limi ado não-limi o e disc e ino olydinio elação. M-L pluoš o
eiksmažodžiai exp ess eiškia i smą de disc e inio limi a o em disc e inio não
limi a o e po o ans o mação em olydinio limi a o. De a o, a lawdzando lamą
a ago ou pão, não emo emos componen e da pa e do mecanismo, mas
adialamos pa e do obje o limi ado olydinho (a lawžiame). In igan e se ia a
pa i des e pon o de is a apigila e e o mun a a análise mi ológica de
G eimo. Nes e a igo ab isco-me à análise ŠP M-L, à qual e passo.
M-L L-M semân ica em concep ualiosios me a o as (como ela sup an ama
kogni y inėje ling is ikoje) pa idalą /. Isso ep esen a adão de uma á ea
conc e a (p odução e consumo de pão) em abs akção (bend uomenes
elaçõesus), que liga liga a mesma ELD sanda a.
Panos gamybą (i consumo) consis e ês e apas:
a) g ūdai malami in o mil us, b) mil ai zamaišomi (su
andeniu), c) douna kepama (ugnyje), d) douna
aikoma a ojimui.
Es es e apai não é ismonė, mas i ados do idioma. Eles co espondem a ês
lisdus e imológicos, cujos undamen o são eiksmažodžiai: mal i, mil i e lem i.
Todas ou as lizdas baseia-se ou daik a a džiais (pa yପରି, mylas), ou em
p iebalsių samplaikas (pa yପରି, mels i) e são kogni y iniu e onologiniu pon o de is a из es iniai. Es es
27 PAV. Šaknų pluoš as L-M / M-L
1
PAV. 27 Šaknų pluoš as L-M/M-L disc e inos olydinius (Talmy 2000: 59). Gau as
M-L L-M L
(4)
M-LD
M-LŠ
M-LŽ
M-LK
M
ALGIRDAS SAUDARGAS
294 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
ys e apai bend uomenės san ykių s i yje nė a aki aizdūs, odėl pi ma pa eik-
siu ELD.
Kogni y inė seman ika ski s o su okiamus dalykus į ibo us / ne ibo us bei
qua o combinações i ossuadas 28 ig. Rodyklem p aizdui a e smos seka:
passagem de limi ado disc e ino pa a não limi ado disc e ino, ans o mação de
disc e ino em olydinio e, inalmen e, olydinio não limi ado i smas em olydinio
limi ado. Nosso obje i o es abelece , (do donos gamyboje), an o abs akção
kad eiksmažodžių su šaknimi M-L seman ikos ELD sanda a a i inka bū en
šiuos i smus. Be o, šie i smai lygiag ečiai yks a iek konk ečioje s i yje
(bend uomenes elações) o que exigem concep ualiosios me apho os schema.
A p imei a is a não é ób io que o e bma ódio mal i associado com a
ans o mação disc e ino limi ado em não disc e ino limi ado: mal i 1. ‘g inça
g ãos em a inha. Es e signi icado apa en emen e indica simples mecanismo,
como a pa i g ūdos se ob êm a inhas. Va osena no con ex o mais amplo
‘smulkin i, in i, g ūs i o em mil us, em pequenas pa elas ainda é mais cla a.
Mal i signi ica maio es ma e iais obje os ans o mados meno es, smulkesniais
ou (mil as caso) a é os em olha imais. Assim, do pon o de is a, açõesmazodis
mal i é sinônimo açõesmazodjiam g ús i, in i, smulkin i, skaldy i e semelhan es,
que exp essam o mesmo yksmą á ios aspec osi giais e g ausiais.
Olhemos mais amplamen e pa a o con ex o, que nos o nece LKŽ. Que a a inha
é ‘p odu o sumal os g ūdos, ambém nada no a não ala. No en an o, as
naskai a daug ką keičia: mil as ‘g ūdo mil ingoji dalis’. Kadangi mūsų y imui
posições des a pala a êm signi icados de e minan es, ale a pena olha pa a
a pluoš ą exemplos, que o necem LKŽ:
A ižų pequeno milho, e g ande sênina.
G ūdą pa kandus, mil as ma y i.
A pupelė, a ži nis – u ia okį pa mil ą.
Mažųjų linų sėmuo y[ a] juo p ipu pęs, didelį mil ą u ia.
G ūdai sudžiū o, be nebu o da mil e, iš o badas [1868 m.].
Esses exemplos ap esen am g ūdo sanda ą, que oi mui o cla amen e pe cebada
na comunidade de e asdi bių. dela emana, que milho ob emos não smulkindos
g ūdos em mil us, mas kažkokiu ou o modo, po que milho já es á em g ūde. A é
sakoma - „g ūdas y a / nė a mil e“, p iklausomai nuo o, a mil as y a didelis, a
e a pequeno. G údai já con pina mil os em sa y. g ūdos em a inhas e suas
ma malan suda o mil us. Mil as y a g ūde kaip alpykloje, ku i adinama sėlena.
Malan mil as a ski iamas nuo sėlenos i iš aduojamas iš alpyklos.
udoPasi elkime kogni y ines es u u as, pa a que seja cla o, com que
di e encia e bmazônio mal i signi icâncias ‘smulkin i g ūdus į mil us e
‘smulkin i, in i, g ūs i ką į mil us, į mažas daleles, embo a LKŽ as ap esen a
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
como aquelas mesmas signi icâncias Įž algos Kiek ienas Insigh s 295 a ius.
Ped as podemos cabalha em skaldá, ainda smulkesnis se á g a i , depois de
a eielis e po im pul e kês. Assim pe cebendo g ūdos milimą, es amos num
g osse ní el de kogni y inês sanda os, que se e a ped enha, mas não di ige a
į gilesnę įž algą, į g ūdo sanda ą. Jei malame akmenį, olydinis ibo as i s a
a enção disc e iniu ne ibo o. Mais p op iamen e, isso é ou o esquema, quando
daugybiniu. Jei malame g ūdus i paisome g ūdo sanda os, disk e inis ibo as
um uni á io obje o i s a i s a disc e inho inde ino o. Tokie i smai
di e en emen e ozados. Akmuo ( olydinis limi ado), sumal as em dulkes
(disk e ines ne ibo as), não há daqueles dulkies alpykla. G ūdas em sėlená, que
klos išlais iname. Tai iš esmės ski ingos kogni y inės s uk ū os. Kalba y a
labai iksli ją iš eikšdama. Išlais indami iš alpyklos disk e inį a olydinį u i-
nį, a ojame ski ingus žodžius. Vandenį ( olydinis) iš indo liejame, o g ūdus
(disk e inis) iš maišo be iame. Negalime andens išbe i a g ūdų išlie i. Mil ai,
con enha mil os e, o ando g ūdus, mil os de aquela alpykaip e pul e kės, nem
be iami, nem liejami. Eles ocupam in e pinê, pe einamão padė ão, po an o 28
PAV. Sakmės M/L ELD es u u a mudança 28 PAV. Sakmės M/L ELD es u u a
mudança mal i: disc e inis limi ado i s a
disk e ini
u ne ibo u
2 mil i: disc e o não
limi ado olydiniu não
i
s a
limi ado
1 milhi:
olydinis ne ibo as
i s a
olydiniu ibo u
ALGIRDAS SAUDARGAS
296 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV emos usa a pala a uni e salų: mil us pilame
(be pilame e andenį, e g ūdus). Assim mal i seman icos kogni y inė es u u a em
em sa y e g ubesnę, e gilesnę sanda ą. Se mal i é be i, ou smulkin i, sinônimo depende
da in uj algos giludens não podemos be i, e g ūdų lie i. T anspo ando a mesma
mo. Kalba būna i p eciziškai iksli, i poe iškai lais a. Kaip minėjome, an-
schemá me a o as caleu pa a a á ea social, LKŽ encon amos que pessoas podem e
oe is, e bi i, e pil is. Ši aip pag indžiame aukščiau menė ą do pan p odução e apą a.
E apų b e c sanda a comple amen e aki aizdi, pois o pão é p oduzido a pa i de
a inhas (dis e inis ne ibo as), emmixindo e kepando i s a olydiniu obje o.
Inciden emen e, a pala a pão é usada e como limi ado (pepal do pão) e como não
limi ado (duok me pão). Es as e apas ab angem dois e smus: do disc e ino pa a
olydinio e de unimi o pa a limi ado. Ab a emos eles jun os, po que pala as
semân ica de modo in iguu pe cycloja. Nė a aki aizdus ligação com eiksmajodžiu
mil i. LKŽ andame dois signi icados (i duas o mas onologinas): 1 mil i, milia, mylė
‘leis i įkai in us akmenis (į šal ą andenį pi yje) Einam 2 mil i, mils a, milo ‘im i
pi in – jau, mačiau, akmenis milia.
mylė i San aikoje gy endami, mils a žmonės a p
sa ęs.
A segunda signi icação 2 mil i e ela a cogni y inį camoksnį. LKŽ ap esen ada
semnia ‘im i ama ė i pe manece à supe ície, e o exemplo indica em gilesnį
mils a, jei gy ena san aikoje. Tai galime sup as i, kad žmonės ima mylė i ienas
camoksnį. ou a Pessoas. Mas ad e bo mils a a osena é in anzi y inė, i. i. ela
e ela, não o que as pessoas azem, mas o que com elas az-se, as pessoas mils a. As
pessoas mildam passam de isolados indi íduos sambū io (disc e inis ne ibo as) em
comunidade ( olydinis limi o as). É o mesmo i smas, como ao aze pão de a inha.
LKŽ não encon amos signi icado, que milhas, i dami pão, mils a. Alémgi,
comple amen e não impo a, se alguma ez oi al signi icação, se ela inha alguma
que seja ou a exp essão onológica. Konse a y i é a p óp ia kogni y inė
es u u a, e a es emunha ação do e bo signi icação. O mais no á el é que o
p imei o signi icado da pala a 1 mil i es á di e amen e ligado à ab icação de pão.
Mil ai indi idualidade nãoe u a, mas sem eles do panos nãoiskepsi. No en an o que ela
ą. P asideda ugnies i andens mis e ija, i ik dėl jos u ėsime k apnią duoną.
o nasse, mil ai em que passa kupinou simbolismo ognies e água p ocedūTaigi
mil ai não é só apenas milimo pasekmė, mas é pos e io yksmo (mil i) azão. Eles
soludem os compedamucios elemen os em um odo pão. Bas a lemb a -se que
E apų b i c kogni y inę sanda ą liudija i ki i žodžiai. SEJL pa eikia žodį
ano emen e o pão pega a pi ... mylas como i ulação a odos os signi icados e o mas ligados com a meile, incluindo
2 mil i. Asepi ai di o só 1 mil i, cuja o igem deixik a neišlaškin a. Enquan opuis
cogni y inis žilgsnis udo sus a o em luga es. Daik a o des ag upa am-se em
mylas, mielas, mielės. Nesunku įž elg i ą p asmės bend ą a diklį – elkian į į
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
o no: Įž algos Insigh s 297 um odo (duoną, bend iją, pas a ą) e men ą, se isso
eikš ų mieles, gipsą ou mielą žmogų. É i sma de disc e ino em olydinho. Úl ima
e apa d susie as com onologiniu i smu M-L > L-M. ŠP L-M, como mencionado,
ap a ėme ski snyje 1.4. Encan ado que LKŽ é e onologická me a ezė milinys
liminys. En ende-se que sua na u eza é comple amen e ou a.
ŠALTINIAI
DLKŽ – Daba inės lie u ių kalbos žodynas, ečiasis elek oninis leid., y . ed. S asys
Keinys. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as.
IPU 2014–2015 – Is o ija. Pilie inis ugdymas. Mokymosi p iemonių ka alogas. Kaunas:
Š iesa, Vilnius: Alma li e a.
LKŽe – Lie u ių kalbos žodynas 1–20, 1941–2002; elek oninis a ian as. Redak o ių
kolegija: Ge ūda Nak inienė ( y . edak o ė), Jonas Paulauskas, Ri u ė Pe okienė,
Vy au as Vi kauskas, Jolan a Zaba skai ė. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. P ieiga
in e ne e www.lkz.l .
MA 2006 – Mallo y J. P., Adams D. Q. The Ox o d In oduc ion o P o o-Indo-Eu opean
and he P o o-Indo-Eu opean Wo ld. Ox o d Uni e si y P ess.
MNM 1997 – Mi y Na odo Mi a. Olimp.
SEJL 2007 – Smoczyński Wojciech. Słownik e ymologiczny języka li ewskiego, Vil-
nius: Vilniaus uni e sidade.
LITERATŪRA
Adolphs Ralph 2015: The unsol ed p oblems o neu oscience. T ends Cogn Sci
19(4), 173–175.
Allan Ka h yn 2009: An Inques in o Me apho Dea h: Explo ing he Loss o Li e al Senses
o Concep ual Me apho s. Concep ual Me apho Theo y: Thi y Yea s A e . Jou nal o
Cogni i e Semio ics 5(12), ed. by Ricca do Fusa oli, Simone Mo gagni, Būga Kazimie as
291–311.
19581962: Rink iniai aš ai 13. Vilnius: Es adoybna poli ická a ědecká li e a u y
yda ykla.
Chil on Paul 2014: Language, space and mind: he concep ual geome y o linguis ic
mea ning. Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge: Camb idge Uni e si y
P ess. Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess.
Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y School o Enginee ing, which is also known as Camb idge Uni e si y, is also known as Camb idge. He be Cla k 1973: Space, ime, seman ics, and he child. Cogni i e de elopmen and he acquisi ion o language, ed. by T. Moo e. New Yo k: Academic P ess, 2763.
ALGIRDAS SAUDARGAS
298 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
Cuyckens Hube , Gee ae s Di k 2007: Handbook o Cogni i e Linguis ics.
Ox o d Uni e si y P ess.
Dehaene S anislas 2014: Consciousness and he B ain: Deciphe ing How he B ain
Codes Ou Though s. Viking P ess.
Dehaene S anislas, B annon Elizabe h, ed. 2011: Space, Time and Numbe in he B ain.
Sea ching o he Founda ions o Ma hema ical Though . Academic P ess. De Mulde
Wal e 2007: Fo ce dynamics. Cuyckens, Gee ae s Handbook o Cogni i e Linguis ics.
Ox o d Uni e si y P ess, 294317. Ox o d Uni e si y P ess, 294317. Ox o d Uni e si y
P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess,
Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d
Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y
P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess,
Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d
Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y
P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, which was also ounded by him Ellenbe ge Hen i F. 1970: The Disco e y o he Unconscious: The His o y and E olu ion o Dynamic Psychia y. New Yo k: Basic Books. E ans Vy yan, Chil on Paul, ed. 2010: Language, Cogni ion and Space: The S a e o he A and New Di ec ions. Equinox Publishing L d. Fede meie Ka a, Laszlo Sa ah 2009: A beau i ul day in he neighbo hood: An e en - ela ed po en ial s udy o lexical ela ionships and p edic ion in con ex . Jou nal o Memo y and Language 61, 326338.
Fusa oli Ricca do, Mo gagni Simone, ed. 2009: Concep ual Me apho Theo y: Thi y
Yea s A e . Jou nal o Cogni i e Semio ics 5(12). Gal on An ony 2011: Time lies bu
space does no : Limi s o he spa ialisa ion o ime. Jou nal o P agma ics 43(3),
695703. Gee ae s Di k 2010: Theo ies o Lexical Seman ics. New Yo k: Ox o d
Uni e si y
P ess Inc.
G eimas Algi das Julius 2005a: S uk ū inė seman ika. Me odo ieškojimas. Vilnius:
Bal os a cos.
G eimas Algi das Julius 2005b: Li u ians mi ologijos s udijos. Vilnius: Bal os lankos.
Hadama d Jacques 1945: The Psychology o In en ion in he Ma hema ical Field. New
Yo k: P ince on Uni e si y P ess.
Jackendo Ray 2003: Founda ions o Language: B ain, Meaning, G amma , E olu ion.
USA: Ox o d Uni e si y P ess.
Jakai ienė E alda 2005: Leksikog a ija. Vilnius: Mokslo e enciklopedijas ins i u o
de publicação.
Jakai ienė E alda 2010: Leksikologija: s udijų knyga. Vilnius: Vilniaus uni e si e o
edi ó ia.
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos Insigh s 299 /
Je e y e al. 2012: Na iga ing in a 3D wo ld. – Beha io al and B ain Sciences. Cam-
b idge Uni e si y P ess.
Kan as Imanuelis 1982: G ynojo c i ica do p o o. Vilnius: Min is. Ka aliūnas
Simas 1995: E nokul ū a, língua e c is ianidade. Liaudies cul u a 3,
8–10.
Kaukienė Aud onė 1994: Lie u ių kalbos eiksmažodžio is o ija 1. Klaipėda: Klaipė-
dos uni e si e as.
Kašubienė Laima 2012: Ma ijampolės Smalsučio p adinė mokykla. Li u ians ala. Classi icação.
Li e a u as bem como cul u a conhecimen os p imó dios. Pa a lês e p onomodžiai. 3 classe.
P ieiga in e ne : h p://peliukai.l /lie u iu-kalba/3-klase Koch Ch is o , Ma cus Ga y 2015:
Neu oscience in 2064: a look a he las cen u y. The Fu u e o he B ain, ed. by Ma cus G.,
F eeman J. P ince on Uni e si y
P ess, 255269.
Kugle Paul 1980: A che ypal linguis ics: an inqui y in o he ela ion be ween phone ics
and he imagina ion. Thesis/disse a ion. S a e Uni e si y o New Yo k a Bu alo. Ku g
e P a u l 2002 (1982): The Alchemy o Discou se: Image, Sound and Psyche. Daimon. Ku as
Ma a, Hillya d S e en 1980: Reading senseless sen ences: B ain po en ials e lec
seman ic incong ui y. Science: 207, 203205. Lako Geo ge 1987: The Dea h o Dead
Me apho . Me apho and Symbolic Ac i i y 2(2).
Lako Geo ge 1993: The Con empo a y Theo y o Me apho . – Me apho and
Though , ed. by And ew O ony. Camb idge: A he Uni e si y P ess. Lako
Geo ge, Ma k Johnson 1999: Philosophy In he Flesh: The Embodied Mind and I s
Challenge o Wes e n Though . New Yo k: Basic Books. Langacke Ronald 2008:
Lako Geo ge, Nuñez Ra ael E. 2001: Whe e Ma hema ics Comes F om: How he
Embodied Mind B ings Ma hema ics in o Being. New Yo k: Basic Books.
Landau Ba ba a, Jackendo Ray 1993: “Wha ” and “Whe e” in Spa ial Lan-
guage and Spa ial Cogni ion. – Beha io al and B ain Sciences 16, 217–38.
Cogni i e G amma . A Basic In oduc ion. Ox o d Uni e si y P ess.
Le inson S ephen C. 1996: Language and space. Annu. Re . An h opol. 25,
353–82.
Lé i-S auss Claude 1997 (1962): Laukinis pensa . Vilnius: Bal os lankos.
ALGIRDAS SAUDARGAS
300 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
Maceina An anas 1994 (1978): Filoso ias o igem e sen ido. Escás ai 6. Vilnius: Min is. Mancia
Mau o 2006: Implici memo y and ea ly un ep essed unconscious: Thei ole in he
he apeu ic p ocess (How he neu osciences can con ibu e o psychoanaly-
sis). – In J Psychoanal 87, 83–103.
Mandle Jean 2004: The ounda ions o mind. O igins o concep ual hough . Ox o d
uni e si y p ess.
Ma cus, Ga y Je emy F eeman 2015: The Fu u e o he B ain: Essays by he wo lds
leading neu oscien is s. P ince on Uni e si y P ess. ing: Ges u e and embodimen in
Ma ghe is T., Edwa ds L., Núñez Ra ael R. 2014: Mo e han me e handwa-
expe ma hema ical p oo . Eme ging Pe spec i es e-Russo. Cha lo e, NC:
on Ges u e and Embodimen in Ma hema ics, ed. by L. Edwa ds, F. Fe a a, D. Moo-
IAP-In o ma ion Age Publishing. McGilch is Iai n 2009: B001KE101Y Mas e and His
Emissa y: The Di ided B ain and he Making o he Wes e n Wo ld. Yale Uni e si y P ess.
McLuhan Ma shall, Wa son Wil ed 2011 (1970): F om Cliche o A che ype.
Gingko P ess.
Mün e Thomas F., U bach Thomas P., Düzel Em ah, Ku as Ma a 2000:
E en - ela ed b ain po en ials in he s udy o human cogni ion and neu opsychology. –
Handbook o Neu opsychology 1, ed. by F. Bolle , J. G a man, G. Rizzola i. Nas opka
Kęs u is 2010: Li e a ū as semio ika. Vilnius: Bal os lankos. Ra ael Núñez 2008: Wha is
Ma hema ics? Pauli, Jung, and Con empo a y Cogni i e Science. Recas ing Reali y:
Wol gang Paulis Philosophical Ideas and Con empo a y Science, ed. by H. Al manspache , H.
P imas. New Yo k: Sp inge . Núñez Ra ael, Lako G. 1998: Wha did Weie s ass eally
de ine? The cogniNúñez Ra ael, Ma ghe is K. 2014: Cogni i e Linguis ics and he concep (s)
i e s uc u e o na u al and epsilon-del a con inui y. – Ma hema ical Cogni ion 4(2),
85–101.
o
Numbe . – The Ox o d Handbook o Nume ical Cogni ion, ed. by R. Cohen Kadosh, A.
Dowke .
Palionis Jonas 1999: Lingbos ciência o igmenys. Vilnius: Jand ija. Pa ackas Algi das e
Pa ackas Algi das 1983 (1979): Saulė i k yžius. Kaunas: sa ilaida.
k . 1984: E hos. Bal os cul u a e Li u iškoji sa imonė. Kaunas: Įž algos Insigh s 301 /
sa ilaida.
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Pa ackas Algi das 2014: LITUA. Li uanís ica, publicís ica, bele ís ica. Vilnius:
Emp esa.
Pa ackas Algi das e k . 2014: Li uânia é ydija. Kaunas. Pe i o Jean, Dou sa
Pa ackas Algi das, Ža skus Aleksand as 2013 (2002): Vi smų knyga. Kaunas.
René 1998: Modèles dynamiques e linguis ique cogni i e: e s une séman ique
mo phologique ac i e. Rappo du CREA 9809, Ecole
Poly echnique.
Razauskas Dainius 1997: Ling is inė bep o ybė i š en oji kalba. Liaudies
cul u a 1, 1018.
Razauskas Dainius 2006: E noso aiA. Pa ackas e A. Ža skus. Liaudies cul u a
2, 45–47.
Saud Algi das 1986: O Ve dadei o Do is p a ė us. Kaunas: sa ilaida. Sla ėnas
Paulius 1984: Gam amokslinis ž ilgsnis į p okalbes. Ciência e ida 7, 3435.
Sla ėnas Paulius 2001 (1985): P okalbės p asmingumas. Akademikas Paulius Sla-
en ão. Vilnius: Uni e sidade de Vilniaus,
Smoczyński Wojciech 2006: La ingalų eo ija i lie u ių kalba. Vilnius: Lie u ių
259278. ins i u o da língua.
S ickgold Robe , Malia Ap il, Magui e Denise, Roddenbe y Da id,
O’Conno Ma ga e 2000: Replaying he Game: Hypnagogic Images in No mals
and Amnesics. Science 290, 350353.
Sulloway F ank J. 1991: Reassessing F eud‘s Case His o ies. The social
cons uc ion o psychoanalysis. ISIS 82, 245275.
Talmy Leona d 2000: Towa d a Cogni i e Seman ics 1. Concep s uc u ing sys ems.
Camb idge, MA: MIT P ess.
Valen as Ski man as 1997: Ling is inis pasaulis poesia. Vilnius: Mokslo e
enciklopedijas ins i u o de publicação.
Valen as Ski man as 2007: Mė(lynojo)nulio ling is ica Vlado B aziūno e Sigi o
Gedos poesia. Vilnius: Bal os lankos.
Valen as Ski man as 2012: Kalbos s igmos poezijoje: (p ō)nōmen. Šiauliai: Šiaulių
uni e si e o leidykla.
Vandeloise Claude 2010: Genesis o spa ial e ms. Language, Cogni ion and Space, ed.
by E ans Vy yan, Chil on Paul. Equinox Publishing L d., 171192.