scieee Science in your language
[lt] (orig) [en] [de] [fr] [it] [es] [pt]

Fonosemantinės sakmės Lietuvių kalbos žodyne

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Fonosemantinės sakmės Lietuvių kalbos žodyne

Author: Algirdas Saudargas
Year: 2016
Source: https://journals.lki.lt/actalinguisticalithuanica/article/download/883/974
Įž algos / Insigh s 229
ALGIRDAS SAUDARGAS
Pa lamen o Eu opeu
P amonês, pesquisas cien í icas e ene gos Comi ê
Mokslinių y imų k yp ys: kogni y inė ling is ika,
kogni y inė neu opsichologija, bio isica.
FONOSEMANTINS SAKMS
LITUVI KALBOS WORLD
Femos ic Sagas in he Dic iona y o
he Li huanian Language
ANOTACIA
O a igonyje es abelecido abo dagem, escla ecendo onoseman inius eiškinos em li uães
alados. Es a abo dagem decida con eúdo de signi icado da pala a em pa e concei ual e
aqueles con eúdos, que exp essam elações de espaço, empo e o ça dinâmica.
Fonoseman iniai enškinia es e pon o de is a são in e p e ados como pala a
signi ica i os de ede kogni y inės opology plė iniai onologicamen e semelhan es, mas
nebend akilmiams pala as. Is e mini alguns exemplos de. Išanaliza lie u iškų pala as
com p e alsas K/L; NR/; ML <> L/M šaknyje signi icamen os edes. ESMINIAI VOODŽIAI:
onoseman inė sakmė, a skai os eimas, imaginá io schema, o ça dinâmica, kogni y inė opologia.
ANNOTATION
An accoun explaining onoseman ic phenomena in he Li huanian language is p esen ed. This
accoun pa i ions he con en o he wo d sense in o he concep ual pa and he con en
which exp esses space, ime and o ce dynamic (STD) aspec s. Fonoseman ic he ne wo k o
phenomena unde his accoun a e explained as he ex ension o he cogni i e opology o
wo d senses o phonologically simila hough no gene ically ela ed wo ds. Se e al examples
a e in es iga ed. The ne wo k o senses o Li huanian wo ds wi h consonan s K/L; NR/; ML <>
L/M is analysed.
KEYWORDS: onoseman ic saga, ame o e e ence, image schema, o ce
dynamics, cogni i e opology.
ALGIRDAS SAUDARGAS
230 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
0. ĮVADAS
„…sa as mąs ymas y a nusakomas ik sa a kalba.“
An anas Maceina
Daugiau nei p ieš is dešim mečius sa ilaida pasi odė Algi do Pa acko pas-
a s ymai sob e a cul u a bal os Saulė e c uz (Pa ackas 1983; Pa ackas 2014:
30–85). Ten pi mą ka ą paminė as „sime ijos dėsnis“: pas ebė a, kad sukei us
algumas pala as de aiz šaknies p iebalses, seu signi icado ambém adqui e de
ce o modo sime išką signi icado, oco e iška sua signi icância in e sija (pa y
způsobem: meilė laimė) (Pa ackas 2014: 78). Ou a obse ação oi que pala as com
os mesmos aizes p iebalsias, mas di e en es ozes o sen ido pe manece
idėjos, no s pa ys žodžiai isiškai negiminingi (pa yzdžiui: nok i – nyk i) (Pa-
ackas i k . 1984; Pa ackas i k . 2014: 93). Fo maliosios kalbo y os požiū iu šie
unijama exemplos comuns apa ece ê como nadau não undamen als i žinomų
ling is ikos enominių me a ezės i apo onijos išplė ojimai e não podia se
acei ini. Pa acko ui in e essado nos p oblemas de linguagem le an ados em seu
es údio e enco ajado seus pensamen os expos os po esc i o. Tas ašinys
(Sauda gas 1986) kupinas iloso a imen os, que hoje pode iam domina neben
sa ilaidos gên o y inė ojus. No en an o ele g įs as idėja, que é e a essência
des e a igo. Meu olho des iou-se pa a pala as, cujas aizes onologicamen e
semelhan es, mas sua kininys ê não con i mada. Ten ei e ela suas ligações
semân icas. Vedliu oi (e ainda es á) a abo dagem de An ano Maceino à na i a
língua: Lie u ių kalbos ocodyno u ingumas e g ama inės sanda os di e sidade
mos am, que lie u iškasis mąs ymas pe cepėgia ma a ilhamen e amplo es údio
e giliu g au pene e b i no mąs omąjį obje o e nusaki i mesmo e apenas
pe cepokiamus, mas oda ia eal o inius seus elacões e elações e lal ius.
suku a a y a ku iama aukš o lygio iloso ija. Mūsų kalba y a a i as kelias į
Nes e sen ido língua Li uãs nãoenusileidžia a nenhuma ou ai língua, pela qual
eigoje da his ó ia oi nossa iloso ia. Se nós a segui emos, ou i a emos
sus aba ėjusiu s e imybių caminho, depende da nossa insigh , que sua
nusako egėjimo juslę: žiū ė i, domė is, egė i, ma y i bei ys i ( ydau), i jų se-
man iką lyginau su onologiškai a imas šaknis u inčiais žodžiais. Kai y inė-
jau šiuos onoseman inius san ykius, besi o muojančios kogni y inės ling is i-
kos s udijos man bu o nežinomos, nes o me o sąlygomis sunkiai pasiekiamos,
pensamen o é desc i a só sua lingua (Maceina 1994: 309). Minha esc i ó io discussei
eiksmažodžius, que ou al ez e absolu amen e nep ê idas. À essas
conside ações e o nei an es dezme ê e não mui o du ęs encon ei, que kogni y inė lingu is ica em a necessá ia écnica de es udo. Anuão não sabia e de mui as ou as coisas de que me e i o hoje.
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos Insigh s 231 mais uma ez udo pe s a s ei, pa ei e desen ol eu. / Mui o
Šiame s aipsnyje su ink i eks ai ašy i pas a ąjį dešim me į. Jie bu o iš
naujo pe mąs omi i pe ašinėjami po kelis ka us. Su inkdamas į ieną daik ą,
o e e que esc e e comple amen e de no o.
Esses ex os são d ejopo de na u eza. P imei as espécies ex ai são
y imai, ku iuose siekiau bū i kiek įmanoma objek y esnis. Todėl iksliai api-
empi inamen e b ėžiau in es igados obje os: isso Li u ias linguagem ocodyno (
LKŽ) leksemos e ik ai elas. Es udo p ocu a desc e e onologicamen e p óximos
( u inčių šaknyje aquela mesma p iebalsių paą) pala as seman inius yšius. O
obje i o do es udo mos a que algumas onologicamen e a imos lie u iškos
da o i seman inius ise us, ku ie pa ogumo dėlei pa adin i onoseman inėmis
šaknys (chamados os šaknų pluoš ai) susakmėmis. In es imo esmė glūdi dos e mos
koncep ualinę i e d ėlaikinę dalis. E d ėlaikiniai u iniai apima i jėgų są ei-
li u iškos pala as signi ica i os deskaidyme em quê (dinamiką), po an o uso
ab e iação ELD (e d ė, empo, dinamica). Seman iniam pesquisa uso oio
kogni y inês seman icos écnica. Ten ei basea -me quan o mais con iimesos,
naudoju jau apusias klasika Leona do Talmy jėgos dinamikos schemas. Visi
empi iniai ezul a ai pakankamai aki aizdūs, no s (ką pačiam eko pa i i) kai
ku iems jų įž elg i eikia šiokio okio įp a imo p ie a ojamos echnikos.
An osios ūšies eks ai subjek y ūs. Jų p isi eikė, nes minė i empi iniai y-
e i icados mé odosis, po exemplo, jėgų są eikai desc e e inėjimai não êm seu
luga no adicional no espec o de es udos linguís icos. Beijo abejo, li e alaikiu
cada pode pala as signi icados pesquisa , quan o co ação geidžia. Se ais
y inėjimas a le em poesia […] decide o lei o ojas. Se quise mos ap esen á-los à
dėmesi da comunidade cien í ica, eles êm que encon a o seu luga . Beieškan al
luga explicou, que esses es udos em linguís ica são ex asis emá icos ou a é em
sandū os objek as, no s jomis u ė ų domė is kalbo y a, sup an ama pačia pla-
ge al ex aling is iniai. Mais p op iamen e alando, onoseman inas sakmės são
ciências čiausia sen ido. Besidai indo analogiijas, e aziojau en e ma emá ica
dise acijas i s aipsnius iš pačių į ai iausių s ičių: nuo ma ginaline laikomos
opologia e medie á ios alchemijos. Ieškodamas a gumen os, a čiau monog a iias,
onoseman icas a é mode nos pesquisas ce eb alas. Tokie engadžiojimas
nu olusias s i is įmanoma ik labai ibo ai. Ki a e us, ik mokslų sandū oje
cons an emen e g aso i s i bep asmiu min ia expulsiblaškimu, pois adqui ilhi em
si pačiais į ai iausiais au o iais i šal iniais, ku iuos isus išsamiai išs udijuo i
neuž ek ų kelių gy enimų, be pa eikiamos nuo odos smalsiam skai y ojui su-
uma de ou a muda-se pa adigmas e o maojasi no a s o ės. Po an o, nes es
ex os emiu economiza á empo. En ende-se que des e ipo ex ai e le e minha
escolha subjec i as e pessoškus a aliações e não pode p e ende em
cien í icamen e de alha a qualque s i as apj alg. Ago a é ho a passa pa a conc e e es melho es insj algos. No en an o, acima de udo é p eciso lemb a -se p anokėjus, a pa i dos quais udo começou.
ALGIRDAS SAUDARGAS
232 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
1. NOTACHAS KU METOD
1.1. P ogocado es e seus c í icos
Jam i pa is medus ka umi egis (LKŽ) Algi das Pa ackas jun o com Aleksand u
Ža skumi expandiu os insigh s iniciais em sa i ą e abundan es on es e nog á icas
baseem ą es udos de espi i ualidades i smų no cul o de go e no b anco
(Pa ackas, Ža skus 2013). Šiuos es udos Razauskas a aliou da seguin e o ma:
Algi do Pa acko e Aleksand o Ža skaus c iam é um dos mais in e essan es, um dos
mais p o ilios enómenos na cul u a con empo ânea das pala as li uanas, seu
espí i o al ez compa á el com Vydūno eiškiniu p ieš suneš ą d asios med
šim ą me ų“ (Razauskas 2006: 47). Tačiau, ano Razausko, „šį milžinišku da bu
nuodija šaukų degu as (ib: 45). Tai Pa acko e pa ). De a o, ainda dez anos an es
Ža skaus „san ykis su kalba, a ba eikiau su kalbo y a, su kalbos mokslais“ ( en
Pa acko e Ža skaus s a s ymai sulaukė aš ios (e, ma y , co e ingas) kalbininko
Simo Ka aliūno (1995) c í icas. O iciagalima se ia in es iga . Razauskas, es elnindo
lusis kalbo y os pasaulis minė uose y imuose neįž elgė jokio eiškinio, ku į
a c í ica de Ka aliūno, em 1996 um ela o emocional eci ado, in i ulado Ling is inė
bep o ybė i š en oji kalba, a i ma: Tikslas aqui não p o a a co espondência de
uma ou ou a pala a, nem a e imológica das pala as, mas chama a enção a um
su gimen o às ezes ealmen e es upe ac o, po exemplo, en e pala as sob e a
sime ia one ica e semân ica, deixando as pala as de ge minšaly (Razauskas
1997: 10). No en an o
Razauskas algumakodėl esignuia: Šiaip ou sim, p ecisamen e linguís icos al
obje i o, pa eis, de a o nep iklauso. B e amen e d ú as: a a-se elação com
língua não linguís ica, não ciência ( enão mesmo). Depois o conside a imen o
Razauskas pe me a em Fe dinando de Sosiū o encon ado? e Vladimi o Topo o o
eiškinį. P oblemą jis o muluoja eisingai: „A galima – o jei galima, ai kokiu
de no o su as ą anag amų pag indu, quan o base […] simplicíssima one ina da
pala a šaknies p iebalsių sime iją ee i com co esponden es pala as
semân ica, juolab com í isa igual deles e menama pasaulėžiū a? ( en pa ).
mų i su jomis susie ų indoeu opie iškos poe ikos y imų s au ą, jis išny a su la-
In elizmen e, pani ęs em įdomų, mas ainda bas an e miglo ą anag abai já
e noso išku (do mesmo e minis1) espos a: Taisi emos não só duas línguas a
comum, quo idiana, e san a, poe ina, mas espec i amen e e d i ling is ikas, 1 Plg. Razauskas 2006.
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 233
1 PAV. Rede onosemân ica do Akademiko Pauliaus Sla ėno

ALGIRDAS SAUDARGAS
234 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
. i. dois dis in os, di e en emen e eó icamen e bem como me odologicamen e
baseados elações com língua como di e en es elações com ik o e
abe amen e e linžius nomeadamen e simples, p o anišką, e alap ąją,
š en ąją ling is iką ( am mesmo: 16). Ou o p anokês, pa ia ca da as onomia
li uana, acadêmico Paulius Sla ėnas, publicado uma se iją a igos 19741985 m.,
mui o į ia es udou som e semmės yšius li a ians kalboje (Sla ėnas 2001; 1984).
Ele no ou que mui o equen emen e balsių kai a da pala a šaknyje seus
signi icados não aličia em essência, e ela só modi ica. Pe cebendo á ias
combinações e eme endo não adequado ele nub aižė plánš umoje schemą. Pelo
seu p óp io es emunho, nelabai smulkiai su ašius, b ėžinys suda ė sob e
ečdalį me o quad ado (Sla ėnas 1984: 34). Uma ez que Sla ėno es udo não
ecuukê kalbininkų a enção, 1 igu aiksle ap esen o seu onoseman ínio ede es ezinho (Sla ėnas 2001: 278).
O p óp io b ėžinys ė a uma manei a de a umamen o da in o mação linguís ica.
P iebalsių sanda a jungiama p os čiausios kombina o ikos manei a. Sla ėnas
sua pesquisaimu a y um suge e: esqueškemos empo a iamen e udo, que
sabemos sob e as pala as aiz, e olhemos, quais associações de signi ica i os
coloca onologicamen e p óximos pala as. En ão cuidadosamen e cons i uído na
onoseman ológica ede pode-se islumb a ce os dėsningumų. Tokia me odica é
comum não só expe imen acionais ciências da na u eza, mas e eó icos
ieškojimuose. Po causa da eisidade ale no a , que al me odiká não a as ezes
usa a e os p óp ios kalbininkai. Po an o, ši oks expe imen amen o com pala as
kiek ienam alia okiais ekspe imen ais mėgau is. Tačiau jei no ime ką no s
de aiz shaknimis não p ejudica nenhum conhecinomos kalbo y os dėsnių.
Lais alaikiu ap esen a mokslui, p ecisa daqueles expe imen os aze conclusões
e as de ende . O acadêmico Sla ėnas a pa i de suas in es igações az
ealmen e a e idas conclusões, das quais kalbininkų comunidade não pa ecem
su icien emen e undamen adas. Ap esen a ei alguns echos do a igo
bei gene iškai užp og amuo ais kalbėjimo įp očiais. Ją suda ė ne žodžiai (lie u-
P okalbés sen idoumidade. Seno inė isoliuo as gen ies p okalbė desen ol eu só
ge ação sênio essa sekimu ių kalbos p asme), e mais cu os poliap asmiai
ne p asmių, o pla esnę nuo oką, kiek miglo ą mąs ymo ka ego iją, o p asmės
o man a, que mais a de pode iam o na an o pala as šaknimis, an o šaknų
kos p asme, nei kalbos dalies iene as: į ai iuose junginiuose jis galė ų u ė-
apedais. T isneiamen e alando, o man e em apa ece só o man os junções.
kalbos adinamą kon e siją, galė ų ik i pa adinimui, p a a dei, kons a a imui,
Fo man as não há nem a pala a habi ual g ama i i daik a a džio, eiksmažodžio
ou ou a semmę, a sei , e a uais ingles ação pa a ou ou ai paski čiai. Paski as
o man a da a apenas insujinão, de que se ala, e signi icmė exp iskėda o
conjuninyje (Sla ėnas 2001: 261). Į ai ias aqui ei as obse ações coloca bas an e
p okalbės, o nuo a chaiškos ebegy os lie u ių kalbos sanda o“ ( en pa : 273).
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
pa adooksišką idéia, que indoeu opinių línguas escissi s ão signi ica a i olimą não
de hipo e ická p asansk i inė Įž algos 235 Insigh s Essas insigh s ealmen e são
p o undas e in e essan es, mas, embo a e mui o glos an es / comuni ês li iškai
kalbančios sa imeilę, não são su icien emen e baseados. Po an o kalbininkų zamma šumas do pon o de is a dos es udos do elho acadêmico é comple amen e comp eensí el.
P o o ais inė 1.2.
Vais inė p o o es á sob aquele e o.
Gal palinqumin i com opinião homem.
Dionizas Poška
Sąconscien e men e suge e, conscien e men e escolhe.
S anislas Dehaene
Vol ando-nos à conclusão de Razausko, que e emos [...] dois di e en es,
di e en emen e eo icamen e bem me odologicamen e baseados elações com a
língua como de di e en es elações com a ealidade apsk i ai e lindéndose
š en ąją ling is iką.“ Ku ieško i me odikos mus dominančiam eiškiniui i i?
nomeadamen e simples, p o anišką, e palap ąją, P imei o passo pode ia se a
a i mação, que a casdienė, pap as a, p o aniška lingu is ica i ia
conscien iamen e sussus signi icini, a kalap, š en oji, poe inė p ocu a aquilo que é
siogiai nep ieinama. Kad iskas p iklauso nuo požiū io aško, aišku iš pap as-
o pa yzdžio. G ama ika neabejo inai y a adicinė ling is ikos s i is. Tačiau į
ą pačią g ama iką galime ž elg i iš d iejų pusių. Ikimokyklinio amžiaus ai-
kai kalba g ama iškai aisyklingai, no s niekuome g ama ikos nesimokė. Kai
discon inuamen e, é po que y y yija consmone na escola de g amá ica, neodo
a ginan e e nu. Isso é bem conhecido e cla o. Como ajuando bicicle a ou di igindo
au omó el a pa e das ações execu amos au oma icamen e, e conscien iamen e
liekame ki us, lygiai aip kalbėdami au oma iškai a iame žodžius i g ama iš-
a kai eg asingus sen inhas, e sąmonė s ebi e k eipia sensmingą con ex ą. A
y a as langas, pe ku į sąmonė ž elgia į p asmę, be p asmė pana din a žmo-
gaus pasąmonėje, o iba a p sąmoningo i nesąmoningo nė a leng ai sugau-
pala a casa. Conscien e e não-conscien e elação semp e dominou
pensamen osi os, mas obje i as pesquisas cien í icas começa am só XIX a. inal
XX a. início Pie eo Jane , Sigmundo F eud, Ca lo Gus a o Jungo e seus seguido es
(Ellenbe ge 1970). XX a. pabaigoje šie y imai įga o naują impulsą, pasi elkus
abalhosos con empo âneos manei as de egis o de a i idades ce eb as. Hoje a
elação conscien e e não-conscien e do pensamen o e da pe cepção é e linguís ico
(Lako , Johnson 1999; Lako , Núñez 2001), e neu o isiologicos (Dehaene 2014)
pesquisas aki a ye. Nes a seção esumi é alguns pon os de is a pa a pasąmonę e
ALGIRDAS SAUDARGAS
236 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV giniai medidas de a i idades ce eb as. As
są oką. Ki ame ski snyje klausiu, ką gali šiandien mums padė i neu o iziolo-
úl imas insj algas em mé odo seções de inia-se onoseman inė sakmė obje o de
es udo des e a igo. Pa icula men e impo an e dimensão da linguagem é
en e umaa eikšmiškumo e bejos (an. ymų leidyboje e em mui as ou as á eas
ambigui y)2. A ody ų, kad iena eikšmiškumas u ė ų bū i kalbos idealas. Taip
iš iesų y a, kai d ip asmybė gali bū i pa ojinga. Ka ininko duodamas įsaky-
mas p i alo bū i iena eikšmiškai sup as as. Chi u go nu odymai ope acijos
me u negali bū i d ip asmiai. Nuo o p iklauso ka ių a pacien ų gy ybė. Įs a-
p e ende, que os e mos usados ossem en endidos umai eikšmiškai. En ão po
que na ala há abeja? Abeja alboje é um a o empi ico. Em ela é p eciso olhá-se,
como em c ia i obolboje on e, em linguagem gy as ingumo laidą. Na linguagem
semp e hou e e e mo e a pala a poé ica3. alboje Li u ias d ejonė do dú idae
sub ilmen e di e encia: d ejonė en a iza ine i á el escolha de duas
possibilidades, dú idae nusako e būseną, ab imanmašinas escolhaimui de aco do
čią abi galimybes. Galime pasaky i, kad d ejonė labiau būdinga mechaniškam
de de an eco nusaky us c i é io e ma ca algo i mo išsixakojimo ašką.
Enquan o isso dú idae desc e e p o o ins umen o humano sio cen e (Zeki
smegenų – eiklos me odą. Abeja y a šiandieninių kogni y inių y imų dėme-
2004). Assim explica-se o luga do nosso mé odo de in es igação no sis ema
ciências: nos in e essa linguagem como meio de es ados do pensamen o
s i is – ai kogni y inė ling is ika pačia plačiausia p asme (Cuyckens, Gee a-
conhece . Hoje es a e s 2007).
Kalboje susidu iame su d iem ski ingomis pasi inkimo k yp imis. Pap as-
čiausias pa yzdys y a homonimija i sinonimija (ž . 2 pa .). Kai gi dime dau-
a che ipo giap asmį pala a (pa yପରି, ba as), es amos pon os de dú ida. Pa a
ape cebe -se, ge almen e emos que ecebe in o mação complemen a de
umocomo ou de ou o con ex o. Con a e sa di eção en amos em dú ida de um
pon o, quando emos á ios modos isso pacha sen ido exp essa : paukš is sk enda paukš is lekia. Vėlgi ap eside-
me, pasi elkę papildomą in o maciją.
Dependendo da di eção di idi emos onomasiológica beją e semasiológica beją4. Homonimia e
sinonimia não é o di e o obje o da nossa in es igação. Poliseminė šaknis é semasiologinė
abeja. Semasiologicas e onomasiologicas ãbejos sãobeika glūdi na mesma mechanismo de
pe cepção da linguagem cê die. Viena eikšmiškumas e abeja não são duas disc e as
es adosas, mas impo an e do homem pensamen o ca ac e ís icas dimensão bo s iniai
poliai. P a o Humano 2 Es a concep oka mui o amplamen e usada. Impo an e pa a nós a
pe spec i a, que expôs Semi as Zeki no seu a igo (Zeki 2004) e em ou o luga .
3 Simila men e penso e Ski man as Valen as (2012 12).
4 Plg. Gee ae s 2010: 281284.
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos Insigh s 237 ek ū os esmė não al e i ė desde Alan Tu ingo e Johno Von
ins umen as – smegenys – nė a kompiu e is. Šiuolaikinių kompiu e ių a chi-
Neumanno empos. / Pode-se dize que a a qui e u a do compu ado e le e
conscien iingo pensamen o a i idades poliuje cé eb o humano pa ece
(Dehaene, B annon 2011; Zylbe be g i k . 2011). Šiame iena eikšmiškumo
desespe a amen e len o as compa a com mode nos compu e iais. No en an o,
mesmo os mais pode osos compu ado es e os mais espe os p og amas ainda
não conseguem esol e com con iabilidade mesmo as mais simples a e as da
men e humana. Po isso assim é, numanė ainda Von Neumannas: a maio ob a
humana a men e execu a nesąmoningai, expo ando pa alelamen e eikiančius
analoginius ce eb ų mechanismos. S anislas Dehaeneas assim desc e e os
esul ados do úl imo in ameio de psicologos da linguagem k uopščių pesquisas:
Tais nossa men e não-conscien e é su icien emen e sumanus pa alelamen e
colocada em memó ia e a pa i dela e oca odas as seman ines associações da
pala a, quando a pala a é plu ia eikšmis ou a é quando só o seu signi icado cabe
sąmoningas p o as siūlo, sąmoningas p o as a enka“ (Dehaene 2014: 66).
ao con ex o. NeŠiuolaikiniais k uopščiais es udos psicólogos escla ecem-se, como
c ianças pe cebem pala as. Ga si psicologê Jean Mandle , esumindo es as
pesquisas, obse a que dois anos de idade c iança en en a com um duplo
išmok ą žodį i ku į žodį a o i konk ečiu a eju (Mandle 2004: 131). Mūsų
p oblema: em quais casos usa e minis, c iança en en a com semasiologine e
onomasiologine ãbeja. A pala a é a mesma, mas a c iança ele signi ica algo
di e en e do que a adul o. Comunicando a c iança diminui dú ida, a é que ela o na do mesmo ní el como albanças comunidades. e Es es
2 PAV. Homonimija i sinonimija kaip semasiologinė i onomasiologinė
ãbeja
‘judė i o u,
mosuojando asasis
lėk i sk is i
‘pequenos
es au an e
‘ ienu
jun amen e
ocupado campo
ežas
abalhando
bã as
semasiologická abeja onomasiologická
abeja
‘unidade de
p essão
a mos é ica
2 PAV. Homonimija e sinonimia como semasiologica e onomasiologica ãbeja
ALGIRDAS SAUDARGAS
244 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
Tudo acon ece semąconscien emen e. Sąmonei é ap esen ado apenas uma úl ima
a ian e do sen ido sen encial. Os expe imen os de Jung e Riklin nos dizem alguma
coisa mais. Pa icipan es do Expe imen o con idam a o nece sua associação
indicy am pala a. Seus esul ados mos am que as associações são e
seman ínas, e onológicas. Is o co esponde às conclusões do inqué i o ERP. Mas
Bu ghölzlio clínica ealiza pesquisas mos ou, que a associação pobūdis depende
de es udado es ado de es ado de consciência. Jung ez uma impo an e
conclusão, que conscien e men e busca seman ines associações, a onologines
slopina. As associações onológicas p asi e zia, quando in es iga i o sąmoné é
ap essada. Resul ados analógicos o am ob idos es udando doen es so endo
amnesia, que não conseguiam lemb a de a o (pažeis a eksplici ная память), que
eles joga am isualisilão compu ado ino jogo (pa yりに, Te is), mas an es de
do mi á i am imagens des e jogo ou os sonha am (S ickgold e k . 2000). Psicólogos isso explicam implici á ias memó ia de apa ença.
Šiuolaikinhos es udos de consciências dis inguem cinco não-conscien es espécies
de a i idade ce eb al (Dehaene 2014: 190197). De aco do globalaus da balaukio
hipó ese, conscien iamen e pe cebama men is de g andes neu onos é smegenyse
amplamen e e ansli icada. Em consciência a enção pode en a só o es, os
chamados e šslenks iniai sinais. Esses sinais de cé eb o podem es a mui os ao
mesmo empo, mas sąmonê a aica só po uma sequência seca. Esses sinais não
desapa ecem, espe am a enção da consciência e podem se ampli icados
globalmen e e ansliação. Sąconscien e men e suge e, conscien e men e
escolhe (Dehaene 2014: 66). Aqueles o es, mas ainda agua dan ieji sinais de
a enção da consciência são p imei a espécie nesąmoningi ce eb os con iniai.
An os ipos de sinais são mui o apni, pa a que chamassem a consciência
a enção. São poslenks inais sinais, que desapa ecem e consciência pe manece
inacessí eis. Esses sinais p óp ios incapaci ados a ai em a consciência
a enção, po ém du an e seu cu oá pe íodo de ida podem a e a mais a de
conscien iamen e pe cebida in o mação. Te cei os ipos nesąconsinga a i idade
ce eb al inclui oda a nossa sis ema ne oso au oma ism, po exemplo,
espêpação. Qua a espécie ab ange isoke iopą p imá io pojúcios coda imen o,
que an es en ekdamas consciência aki a in de e se pe koduado. Nós mais
in e essamos quin a quin a espécie de conhecimen os não-sonhosingos, a qual
Dehaeneas chama snaudžiančia. Es a in o mação es á codi icada nas sinap á ias
ligações. Ela começa a acumula ainda an es do nascimen o. Nos p imei os anos de
ida, embo a a maio ia dos neu ões do cé eb o humano já es ejam em seus
luga es, g ande elocidade são mezgami sinap iniai ligações. Du an e d ejus
p imos anos jág oa me ade de um adul o humano ce eb de qua oadalio a é ês
qua adalias olume. No en an o nós não lemb amos nada dos p imei os ês anos
de ida (chama-se in an ilija amnezia). Onde se oi essa in o mação? udo isso e é
a memó ia snudgian e. In o mação ainda es á, só ela nep ieima sąmoningai amminčiai. Lá glūdi oda a g amá ica e onologia da língua, e glūdi ão p o undamen e que os líde es de p oje os de pesquisa bilioná ios não espe am alcançá-la den o dos p óximos cinquen a anos.

Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 245
Snaudžiančioji memó ia isso a mesma nosso p o o ais inė. Ela não é di e amen e
acessí el à consciência, mas pode se alcançada ia in uição. Pa a es a on e de
c ia i idade eco e á e poe as, e ma emá icos. Ma emá ico ancês Jacquesas
Hadama das (1945), baseando-se já clássica o nusa de um dos mais amosos
ma emá icos Hen io Poinca é pa i imi, di ide es e diálogo em qua u is e apes:
iniciação, incubação, iliuminação e e i ikação. Ma emá ico nesulauks inspi êpimo
be ilgo a ginančio inicial do abalho, que mui as ezes pe manece sem desejado
esul ado. Ma emá ico abalha com conscien iamen e comp ehensí eis, de
longos es udos adqui idas bem como ins en as e lexãos yas nugludin as
o mas de men e. Incubação pe íodo ma emá ico de o mas conscien es de
a i idade combinações suba dinadas em pasąmonê glūdinças, snaudžiančių, mas
eais schema inių ins umen os mandomam p imei o aizdžių andenyną.
Iliuminação (įk ėpimas) em, quando pasąmonė eme a consciências š ieson não
quekė ą decisão. Sua o ma co esponde psichoanálises desc i a pa idalą
a che ipą. Ele semp e em um emocional ca ão. Na ma emá ica a emoção se mani es a de manei a es é ica: uma solução inespe ada semp e é boni o.
1.4. Fonoseman inas sakmės
Beques nãoes i di onai da alo y os li uãs semân ica ligação
com one ine šaknies sanda a Aud onė Kaukienė (Lie u ių
kalbos eiksmažodžio is o ija I d.) Oi, ka inai, ka inėli, ko
di onų nekėlei, ko linelių nesėjai?
Juozas Tumas Vaižgan as (LKŽ)
Aud onė Kaukienė es údio da his ó ia de açõesmazônio da língua Li uânia esc e o:
S uk ū as e semân ica conexão já há mui o empo no ado. Mui as ezes
acen ua-se a elação da es u u a onomo ológica com a conc e a semân ica.
Fiau obse a: Beques nãoes i di onai da linguo y os Li uães semân ica ligação
com one ine šaknies sanda a (Kaukienė 1994: 164, 165). Es es kalbo y os di onai
ie minimi ski snio paan aš ėje) i y a a mokslo da neiš i a e i o ija, į ku ią
(kužengia no p imei o capí ulo minimi p anokėjai. Obse a imen os conhecidos
aos a os da língua não há, mas p oblema pe manece não o mulada mokslui
Ki a e us, a e i o ija di onuoja ik lie u ių kalbos y imuose. Joje šiandien
acei inu manei a. plša g andes u iai de cien is as, pasi elkę a mesma mais
linelių, kaip pe spėja liaudies išmin is (i milija dinių smegenų y imo p ojek-
ecen e écnica, embo a pasė ų daqueles líde es), ainda agua da um longo e a o men an e caminho. Tai cien í icos pa ibio e i ó io,
ALGIRDAS SAUDARGAS
246 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV na qual é empo zeng i e dos idiomas li uãos
( e eikia nugalė i aižgan iško ka ino angumą...). Como pudemos assegu a , a
es a e i ó io a é ago a a es ada le a apenas kabančiais pon es. Viena s
á eas especialis as, segu amen e es abelecibê seu k ašS a bu é, que a pon e,
o, ki o k an o nepasieks. Reikia in elek ualinės izikos. Kaban is il as saugu-
mo nega an uoja. Hipo ezės gali nepasi i in i, be mokslas ki o kelio nežino.
jun ando duas s á eas, osse con iadamen e ixin in o e em um, e no ou o lado.
Imkemos conc e os exemplo […] lie u iškų eiksmažodžių po ą lem i uzskai . SEJL
indica p okalbės šaknį *lemHsu klaus uku, que, apa en emen e, des ina-se ao
signi icado ‘lauž i (le. łamać) (SEJL 2007: 344). Es a aiz encon amos e MA, do qual
descob imos que es a aiz em línguas bal as e sla as mui o p odu i a monog a ia
de olume enciclopedís ica do mundo espi i ual indoeu opeus sob e i eu só
paisaisė inos espí i os no á ios: la ynos lemu es e g eikų lamia (MA 2006: 411). Sem
dú ida, no ní el dos ilhos gąsdinimo elas compa in inas com as nossas laumes.
Compa iginamoji kalbo y a, slegiama classikinės iados (sansk i as, g eikų,
la ynų) au o i e o, inclinusi bal iškus žodžius забышти, embo a indoeu opie iškos
poe ikos y ėjai os lemb a (plg. Wes 2007: 384, 386).
Conside emos es e simples quad inho (ç . Fig. 3), que cen enas de ezes imos
ekonominių bei sociologinių y imų eks uose.
3 PAV. Esquema da pa e do odo
Ele e a a eden ado com ou os semelhan es quad inhos e desc i o digi ims. É
um esquema isual, indicando em do odo elação com sua pa e. VaizdiLKŽ ainda
nio schema (an. image schema) y a ienas pag indinių kogni y inės ling is ikos
ins umen ų10. Čia mums s a bu ik p isimin i, kad aizdinio schema nė a pa-
eikslėlis a b ėžinys (jis gali bū i isiškai ki oks), be min ies pi ma aizdis, į
ku į pa eikslėlis ik nu odo (Cuyckens, Gee ae s 2007).
man end emos a pa e do odo o nome: 10 Te miną aizdinys usoju de aco do
Jakai ienės ado ėlį (Jakai ienė 2010: 45).
3 PAV. Esquema da pa e do odo
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos Insigh s 247 /
1 lmas 1. ‘ko no s dalis, gabalas, laman as’11 I kaip u p a ijai okį lmą py a-
go eip g ei ai! Ms.
Veiksmažodžiai, u in ys šaknyje L/M, sen ido ‘lauž i como e nebe a ojami (pa yପରି, lamė i
‘lūž i, plg. sla ų loma j). Daik a a džių são mui os: lmas ‘co no s pa e, gabalas, á ea de
e a, sklypas, lama à ‘sma kus laužymas ( ė os pas. A pala a luomas ans e e-nos pa a a
me u)’, lomà ‘įdubęs žemės plo as, slėnys, gabalas, gumulas, žemės plo as, skly-
es e a social. LKŽ ap esen am os seguin es signi icados: ‘pago o igem, pa imónio ou
ocupação o mada po g upo social; ‘xeimyninė padė is; ‘ ūšis, o igem; ‘á ea, pa celha,
po ção; ‘caiços classe. Ma e iškos giminês co espondência luoma g e a p imei as luomo
signi icados em ainda e ou o: ‘laiVisiem ób io, o que signi ica a pala a elicidade. Sabemos
mė, likimas’; ‘ka as, eilė’; ‘laiko iba, e minas’.
sua ligação com pala as de e min i, lis udijos an ąjį sky ių Auš inė i Laima (G eimas 2005b).
kimas. Šioje ie oje eikia sus o i i nu ody i į išsamų Algi do Juliaus G eimo
Nele e eladas 11 Nes e a igo elemen a ūs obje os são lexemos de LKŽ (só um ou o exemplo
de DLKŽ). Lemos esc i as pa yškin u š i com seu nume ação. Te minus leksema e lema
es u u a conc e e esnė s i is abs ac esnė s i is
a oju pagal Jakai ienės (2005; 2010) apib ėžimą, ačiau siau ąja p asme, kaip LKŽ s uk ū i-
nius objek us.
4 PAV.Koncep ualioji me a o a
ELD
4 PAV. Me a o a concei ual
ALGIRDAS SAUDARGAS
248 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV in e aceas en e so e e dalios, so e e
des ino, Laimos e Laumės plaças lie u inys comun iausiu manei a e a ado em 4
iškos au osakos kon eks e. Lie u iškos leksikos i mi ologijos seman inis u-
pa eiksle. Rodyklės a ibui a es u u a schema ica a cada plo mei ( eimui) ou
pe kelia ela de uma plo mie em ou a. Lydoeu opiešu mundo espi i ual nusku dina
ginamoji kalbo y a, nesidomėdama kogni y ine žodžių eikšmių sanda a, in-
a é (nes e caso) ilhos baidykl lyPai izcamos em ou o exemplo, que o malioji
gmens. Tai ik ienas pa yzdys, ku is odo, kad lyginamajai kalbo y ai de ė ų
p isiim i ben dalį a sakomybės dėl minė o „degu o šaukš o“.
lingu is ica au oma icamen e ejei a. Pa ackas e Ža skus i smus sudės o em
Rėdos a ą (ž . 5 ig.) (Pa ackas, Ža skus Įž algos Insigh s 249 /
2013: 10; Pa ackas 2014: 87).
5 PAV. Rėdos oda
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Niekas não p oudžia simila men e skambančius (nok i nyk i) ou in e uo us (mig i
gim i) pala as u iliza pa a nomes de elações i smų. T adicina lingu is ica
ejei a qualque que seja desses pa es de pala as sa yšį com a linguagem
mokslu. Tomemos pala as pa as nok i / nyk i. A ligamo y a compa a i a ec ia
ais aizes de p okalbés: *neh2k- *nik- (SEJL 2007: 427, 425). Isso são di e en es
aizes e di e en es e imologiniai niddas. Naquela in e essao acaba12. Seman icos
cogni y inin con eúdo, como imos, kalbininkų nelabai domina. No en an o de e ia
pasidomece . Visų pi ma, é necessá io no a que a seman ina con ap iešą, Rėdos
a e a ibuída pai a de oos nok i nyk i, inclui o p óp io eiksmažodis nok i:
1 nók i 1. ‘b ęs i (apie aisius, ja us)’
1 nók i 4. alp i, menk i
Da p isiminkime iš a osenos besi aukian į eiksmažodį:
2 nók i 1. in . ‘ei i, segui de pas o
2 nók i 2. . y is, de in is me á o a (Cuyckens, Gee ae s 2007). Veiksmažodžio
Šio eikšmių inkinio sanda ą galime a aizduo i kaip d i koncep ualiąsias
2 nók i con eúdo ‘ei i, segui i im paskas; y is, gin is exp esseškia b ėžinys 6
pa eiksle. Taške P besi ejan e panoko ‘pa ijo e p anoko ‘p alenkė. P imei a
me á o a {2 nók i → 1 nók i 1. ‘b ęs i} pe melia a es u u a b ėžinio de espaço de
mo imen o
12 Plg. Ka aliūnas 1995: 8.
6 PAV. 2 nók i schema
P
kelias empo
6 PAV. Veiksmažodžio 2 nók i esquema

ALGIRDAS SAUDARGAS
250 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
plo mės em plo mę da na u eza, onde o pon o P ma ca madu a cimaúnia. A mesma
me á o a e le e-se e eiksmazodyje acess:
1 p inók i 1. ‘p ib la ga , acess acess 1. einan p isia cini (p ie ko) Liep o galą p i
eio. p i 13. p ib ęs i, p inok i Šieme an e io men e p jo ugiai. Ou a me á o a
em in e são alo i a i a: {2 nók i → 1 nók i 4. ‘silp i, menk i} O pon o de culminação
co esponde não pozi i e ą, mas nega i a (Nks nks i nunks (numi s)). Veiksmažodis
nyk i gelbs i do descon o á el in e siação. Po an o abiejų eiksmažodžių plną
kogni y inę es u u a desc ako d i ais me á o as: {2 nók i → 1 nók i 1. ‘b ęs i} +
{1 nók i 4. ‘silp i, menk i ← 1 nk i} O p imei o exemplo e o e a es elnos p iekaiš as
compa igamosios kalbo y os ba os iūsi galbininkos, que (aki aizdžiai) pouco
me inasi em mode naiknę seman iką, po ém es e exemplo c ia ques ionamen os. A
es u u a ap esen ada é LKŽ e le idas leksikos a osenos ní el (que é
sinc oninis á ios cên imos laike e a mių pascalidão espa ês p ecisumu)
kogni y inė sanda a. Ela com os seus sen idos inclui na u almen e não só pala as
de um e imológico nes do, mas ambém onológicos gaimyns13. Como ais
es u u as se o mam, e é ques ão pa a os linguis as. A aida de me á o as
concep ualiças é obje o de amplas discussões (Fusa oli, Mo gagni 2009).
Cogni y inės pak aipos linguís ica econhece a impo ância da me á o a cai ai da
linguagem. aidą es emunja nok i Koki nyk i seman inė s uk ūe d ėlaikinis
undamen o da me á o a concei ual, de a osenos já se pas ęs, embo a į ykio
ação 2 p anók i aindaė a p odu i os no os / on e de me á o as (isso cons a a
a – klausimas eikalauja k uopš aus y imo. Veiksmažodis 2 nók i, ku is y a
pode o necendo es e p og ama pala ai Google). À ap esen ada esquema ainda
de e ia ac escen a i smo pošką, que boni amen e mos a mos a de
eiksmažodžio noko abeja au osakoje:
Nko ū a, nko mė a, nko lelijėlė, nko mano jaunos dienos kap žalia ū elė (d.) Gs.
Noks a da že ožė, noks a lelijėlė, noks a meu jo emys ėlė pas šelmį be nelį LTR
(M k).
LKŽ i DLKŽ pa eikia šiuos sakinius p ie eikšmės ‘ne ek i gai umo, ys i’
(DLKŽ o nece apenas a p imei a pa e da ase). Įdomo, que dú ida no e ebi
Smoczyńskis, e sdamas šį sakinį d ejopai: „Doj zewala (= b endo) u a, do-
p o esso ius j zewala mię a, doj zewala lilia, jak zieliona u ka więdly (= y o) dni
dosci“. Ve imas a eiksmažodžių kei imas abeją a skleidžia i iksuoja kon-
mej mlok ečią in e p e ação. Nepaka ojamas au osaco belžis glūdi no es ado de
dú ida: isu o mesmo eiksmažodis nok i, mas na p imei a pa e da ase ele
inclinks a à signi icação ‘b ęs i, e ase de ase inal da sen ença išny a g ėsmė
‘ne ek i gai umo, 13 Plg. Fede meie , Laszlo 2009.
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 251
ys i. Tai pon o culminmo pon o, glúdin is de casamen os cos umes e Rasos es a
essence. In elizmen e, alo y a na Li uânia ainda é indi e inga abejai. O signi icado da
pala a ecip ocamen e es á em elação pa adigminiame. Sakiniuose Gėlė noks a ou
Obuolys noks a o signi icado depende de que a pala a noks a signi icado openkamo: 1
nók i 1 ‘b ęs i ou 1 nók i 3 ‘ne ek i gai umo, ys i. No en an o sen inho Nko ū a, nko
mė a, nko lelijėlė, nko mano jaunos dienos kap zalia ū elė SEJL in e p e ação da
mesma signi icâncias es á sin agminiame elaçãokyje: no início noks a, po o nyks a.
Es e sin agma es á não na sin axe do enunciado, mas na es u u a da na a i a.
Compa emos ês a ian es des a ase: Nko ū a, nko mė a, nko lelijėlė, nko meu
jo ens dias kap zalia ū elė = abeja au osakoje;
Vy o ū a, y o mė a, y o lelijėlė, y o meu jo ensos dias kap zalia ū elė =
LKŽ e DLKŽ in e p e ação;
B endo ū a, b endo mė a, b endo lelijėlė, y o mano jaunos dienos kap žalia ū elė
= SEJL in e p e ação.
P imei a ase, como mencionada, é abeja, que o e ece au osakai
in e p e ação ab idão. A segunda ase subs i ui a pala a nko LKŽ suge ido
T ečiasis sakinys y a a bulinis e imas iš lenkų kalbos.
Fo maliai žiū in , LKŽ in e p e acija y a eisinga. Žodynas a spindi žemdi -
bio pasaulė oką, ku i o ma osi ne gi ne ieną ūks an me į. Kalba labai jau i
i iksli s a biems gy enamos aplinkos b uožams. Veiksmažodžio 1 nók i pa-
sinônimo. g indinė signi icado é ‘b ęs i (apie aisius, ja us). Sob e ló ia isso
não di ás. Isso ica cla o de uma ase assim:
Aguona žydėdama como ožė skyleles gauna, a anka, isnokusi izby a, ėjui
papu inus B.
Aguona p imei o jydi (kaip ožė), e po o noks a. A lo não mo e, mas lo esce, a é
nu ys a. Noks a aisius, g ūdas, sėkla (išby a, ėjui papu inus ). Tačiau jaunys ė
i žydi, i b ęs a, i ys a:
Pe niūnas não con iou jo ensikiais e nãoi yžo im i zaku io, embo a duk ê noko
noko, a é nepe noko e nep a ado ju en ude encan o š. (LKŽ). Es a ase, LKŽ
ma cado como pe kel inės semmės, . i. concep ualioji gaima compa a e com
me a o a, pe kelia schemą iš augmenijos į žmogaus biologinę p igim į. Jaunys ę
lelijas žiedu, e com noks ančiu obuoliu, e (deja) com pe nokusiu aisiumi ou
nu y usiu žiedu. Es e pon o de cima é um pon o boni o e concei ualmen e
p ecisamen e unsakido Rėdos a o schemoe, mas nos domina aiškos alboje
aspek giai. Na sen ença o malmen e p ecisamen e mudada noko pa a y o,
esmę. Veiksmažodis y o ne u i abejos i odėl nea e ia skai y ojui (bei klausy-
pe demos oda a nau osaca poe ina ojui a inal é canção!) pon o de acesso ao opo ( aig o muladas kogni y inė
ALGIRDAS SAUDARGAS
252 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV psicholing is ika). SEJL in e p e ação,
sac i icando p ecisão14, en a cons ui esse acesso. O e smo pon o é
a skleido conscien igame acional em ní eleba os, embo a SEJL, econs uindo
nyje, kaip disku so sklaida (b endo lelijėlė > y o mano jaunos dienos). Tau osaka
naudoja abeją, glūdinčią eiksmažodyje nok i, kad a e ų nesąmoningą p iei-
gą p ie i smo aško. Tai ski umas a p p ozos i poezijos.
Šis neabejo inai ilgaamžis u inys ne anda ie os lyginamosios kalbo y os
o mą *neh2k-, šaknies indoeu opie iška kilme não dujoja. Se al con eúdo
ja diniano mundi bio mundialê okai eio de p okalbės, ou oi em línguas bal as
c iado, como pos poziciniai ie ininkai, e ago a já nyks a es as ques ões, que
le an a kogni y inė analiza. DLKŽ mos a como es e amplo e p o undo campo
semân ico aižėja. A linguagem ine i á el cus a. O que sal agua dá el, e o que não
impo a é uma ques ão essencial. Nekomen uosiu e nek esningai, po an o
ionuosiu aiškos (i ašybos) s abilumo s a bos. Kalbos išmoks ame nesąmo-
nesąconsingo mecanismo de pe cepção à linguagem gy as ingum em decidiamas
signi icações. Pa a que saibamos o que e como gua da , eles de em se enugenos
iš i i.
Ago a olhemos pa a a qua a e são da ase, no qual o úl imo
eiksmažodis nok i subs i uído eiksmažodžiu nyk i.
Nko ū a, nko mė a, nko lelijėlė, nyko mano jaunos dienos kap žalia ū elė.
Ele é di o não pa a que mudassem a le a da canção. Àquilo que se disse sob e abelh (nico meu
ją, nebė a ką p idu i. Šio sakinio aiška (nok i / nyk i), palieka abeją pi moje
sakinio dalyje (nko lelijėlė), be a skleidžia sąmonei g ėsmę sakinio an oje da-
jo ens dias). Tau osakoje i smo aškas glūdi p o undamen e suba din o eiksmazônio nok i
polisemijoje. Es a ase exkelia i smo pošką em consciência ni elio (kaip e SEJL in e p e ação),
mas pe manece suba din o em pasąmonę pe onologinį simili ude. Isso não é algum no o a o
linguís ico, con adi o io ab angendo ambas as o mas p okalbės šaknų. Seman inis ise as
lyginamosios kalbo y os iš adoms. Tai nuo oda į seman iškai susie ą elkinį,
(geš al as) é no discu so ab angen e ambos os e imologinius lizdus, p esen es no pon o de is a
onologiniu apo oniniame a s ume. Nok i nyk i exemplo mo y uja nomeamen o onoseman ines
sakmės /. Sakmė e mo do ní el na a i o. Es e a igo é des inado a ais es u u as paise
sea ch e desc ição me odica. Nes e exemplozdyje onoseman inė sakmė ab ange oda a
con inuidade aiškos LKŽ: nok i, nyk i, neik i, niūk i, [...] ninguém, nak is [...] e . . Seman inio
geš al o base a cons i ui mencionada pa de me o as e i smo pon o. Do pon o de is a de Paulo
Kugle […]alchimia do discu so[…] é one icamen e uma elkinys de pala as p óximas, unijamo
emocialmen e o emen e mo i uo o signi ica i os 14 Doj zewala pala aine ansliama
‘b ęs a, noks a. Como imos, es as signi ica i as LKŽ gėlėms nep enesiimu.
ski ia. A galima lenkų kalbos žodį doj zewala a o i ne ik aisiams, be i gėlėms – sp ęs i
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos Insigh s 253 ise o imago /. Beje, i smo aško, associjamo com nok i
nyk i, ameaça, que issaanali iko es uda um exemplo (nekal ybės p a adimas;
miai ap ašy a Vi smų knygoje, y a a pa i, apie ku ią kalba pag indinis psicho-
Kugle 1980/11). No en an o psichoanali icos desc e emam pasą consciência
complexos de con eúdos ca ece de sanda os es u u ações. Jungo cole y inės
pasąmonės a che ipai inspeciona só mui o comuns aožus. Aqui é p eciso ies i
uma pon e em mais o e oolá ma emá. O psicólogo suíca o o iginá io do Chile
Ra aelis Núñezas (ac ualmen e abalhando San Diego uni e si e e Cali ó nia),
analisando a susi ašinamen o de Jung com o amoso ísico Wol gang Pauliu, no ou
uma co espondência concep ual en e a que ipos cole i inês pasąmonės e
cogni y inês lingu is icoje a ojamų imaginá io schemų (Núñez 2008: 9). Núñezas
com um dos undado es da cogni y inês linguís ica Geo geu Lako u no inal
milenmecio e elou kogni y inê sanda ão de pensamen o ma emá ico menė ą
(Núñez, Lako 1998; Lako , Núñez 2001). Tai pi mieji žingsniai į mūsų jau
ainda an es de meio século Hadama do ealizadas ma emá icas abalhos de
análise cien í ica s udiją (ž . 1.3). Hoje, cien is as que abalham nes a di ecção
usam ambém mé odos de cogni y inês linguís ica e psicologia, e
ginius smegenų eiklos ma a imus (ž . Núñez, Ma ghe is 2014; Ma ghe is, Ed-
neu o isiolowa ds, Núñez 2014; Dehaene, B annon 2011; Dehaene 2014).
1.5. Domínio onoseman inių sakmių
E nos nossos empos mes au ói é
ku is iską da o pa s, sa o ankomis i naudodamas,
p iešingai negu am ik os s i ies meis as [specialis as],
aquele, assallos, mui as ezes a bi á ios meios.
Claude Le i-S auss
Apibend indamen e podemos dize que onoseman inė sakmė é one icamen e
p óximos de pala as elkinys, cujo pala as signi icanças de espaço, empo e
o ça dinâmica (ELD) con eúdo semân ico o ma ise ą, mui as ezes adqui jan į
emocional ca ga į. Onde ais sakmen os p ocu a ? Respos a: LKŽ. Kugle is
in e essa-se pasą consciência apa aškomis na psiquei humano e es uda aqueles
casos, quando one iicamen e p óximos dos elkinos de pala as podem
inspeciona em sonhos ou isões. Liguis oje psicikoje (F eudo desc i o Ra Man
caso) ou ik uas de linguagem apa ecendo indi idualiais psichikos būsena.
Di e amen e alboje sakmių pode-se p ocu a em c iados ex os ou na mesma
sanda o do ocódino. Tau osaka, como imos, esconda kogni y inę es u u a da
pala a múl iia eikšmiškume ãbejoje. Sin agmiamen e sąskambius deė oja pe kai ybos e da ybos pa adigma (LKŽ: Aš kelei is kelei ėlis, keleliu kelia ęs KlpD20). Tex ų
ALGIRDAS SAUDARGAS
260 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV sanda ą. Pa icula men e is o yšku, quando
conside amos só lie u iškų (o bal iškų) pala as de e imologio lizdo seman ínio
con eúdo, e pag indinė eikšmė p imes a classicinių kalbų au o i e o19. Rico
li e iško lizdo seman ino con eúdo, que LKŽ pa eikapie šaknį (zodžio ou
as kaip an delno, iesiog igno uojamas. Išugdomas ydingas pap o ys mąs y i
econs uído p okalbėje) como endo a signi icação e aquela signi icação mui as
ezes manipulada. Ši okį abo dagem à semân ica é necessá io muda . Tlesnis
pensamen o (no sen ido da ciência semân ica) em de olhá-lo em seman ínio sekos
{leksema < pala a < šaknis < econs uída šaknis} con eúdo como em consecueklų
dú ida e elação. Leksema exp essaškia inal únicoa eikšmiškumo siekinįje
sąmoningo alboje. A aiz econs uída em a maio dú ida. Aqui em al
pe spec i a podemos ala sob e a signi ica i idade de pa de p iebalsias. É o mais
não signi icação, mas mo i ado de odas as pala as, de odos os signi icados
uni e se o. Fonoseman inė sakmė e é ŠP p asmė mo i ou seu con eúdo semân ico.
Seką podemos es ende {leksema < pala a < aiz < econs uída aiz <
onoseman inė sakmė}. In e ceição en e ŠP e ELD es u u as indica e Pa acko
minimi sime ias e o chamado nok i Į nyk i dėsniai, e Sla ėno šaknų ede. Essas
p anoká ios insj algos da linguagem ciência não o am econhecidos, po que, como
oi mencionada, onologiniai elações são ex asis eminiai, e seman iniai
eks aling is iniai. No en an o eles podem encon a luga que e Rayaus Jackendo o em a qui e u a pa alela
(Jackendo 2003).
Gene a i ê mo ologias e sin aksês sanda a, besi emian i onologine sis ema, cons i ui
p incipal p incípio de sis ema ização ac os da linguagem. Au onomiška linguagem ap ašančių
conhecimen o sis ema, à qual undamen os pôs Fe dinandas de Sosiū as, a o malų g iež umą
concedeikė Noamo Chomskyio lide ujama gene a i is ų ka a, undamen ė kalbo y os como
exaclus ciência siekinį e c iou isiško kalbos o maliza imo iliuziją. Gene a i ês linguís icas
es o ços a linguagem o maliza o am chamadas kogni y ine e oliução, a i icial do in elec o
paeškų one. Cogni y inês lingu is ikos s o ė adosi como eação a gene a i inių me odos
nebe aisingą o malizmą. Ocupando a pinę, sa o iško aikin ojo, posição Jackendo as p opôs
pa alag ečiąją a chi ek ū ą, obse ando que na ala é não uma peculia independen e
gene a y inė sis ema. Lygiag ei an e a qui e u a abo dagem exo a, nusakius sepa adas
gene a i ines es u u as, es udia suas mú ua sucessões. As p incipais são onologinė,
sisn aksės (apiman i e mo ologiją) e semân icas gene a i enas es u u as. Além des es,
Jackendo as mini ainda e a es u u a do espaço (ž . Fig. 9). O p óp io au o econhece que a
es u u a espacialê inclui e pe cepção de empo e o mas de dinâmica de o ça (Jackendo
2003). E d ės, 19 Plg. MA 2006: 396, 404, onde p okalbés aiz *h1enek - e *bhe indoeu opeos línguas
espec e ab angem signi icados im i, neš i e da a amplo eime, mas pag indinė eikšmė
escolhemada de aco do au o i e ą.

Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 261
klausa
Mo o inas
ins uções
de linguagem
pa a pada gos
Fonologia
Sin aksė Koncep ualinė
s uk ū a ELD
s uk ū os ega
ly ėjimas
p op io ecepcija ações
?
9 PAV. Lygiag e i a chi ek ū a segundo
Jackendo klausa
Mo o inas
ins uções
de linguagem
pa a pada gos
Fonologia
Sin aksė i
mo ologia
Es u u a
concei ualiné
es u u a
ELD ações
ega ly ėjimas p op io ecepcija
onseman inė
sakmė
10 PAV. Fonoseman inė sakmė pa alelag eçada a qui e u ada 10 PAV.
9 PAV. Lygiag ečioji a chi ek ū a pagal Jackendo ą
Fonoseman inė sakmė a qui e u a pa alelei a obse abinys ap io inis, e não
ALGIRDAS SAUDARGAS
262 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV a pe cepção do empo e jėgų in e ac eikos
(dinamicas) e sua aiška kalboje pas a aisiais dešim mečiais i amos cada ez
in ensi amen e. Jackendo as em sua a qui e u a pa alela p opõe uns ica
onológicas, sin ác icas bem como seman inas gene a i ine dispaida de con eúdo
s uk ū as bei i i jų sąsajas.
E d inei s uk ū ai jis nu odo sąsają ik su koncep ualine s uk ū a. Tai są-
ocá a a és de á ios humanos pojūcios (modalumus). ELD es u u as de
in e ligações com sin axe ou onologia ele não uma a. ELD in e ace di e a com
onologine linguís ica sanda a e é aquela e i ó io, na qual y o menė i nelies i
li ões di onas. Nosso pon o de is a suge e di e a ELD es u u as exp essšką
onologia. Em ou as pala as, shi oks abo dagem pos ula, que concep ualinês
es u u as sąsają com onologine aiška acompanhi não só sąsaja pe sin aksę
(įskai an mo ologiją), mas e sąsaja pe ELD. Lemb ando os seguido es
cogni i y inês da linguís ica cons an emen e acen uada da g amá ica (įskai an
sin aksę) signi ica i idade e no con eúdo g ama ical p e aleujan e in o mação ELD,
Jackendo o pa alela echas a qui ec ū os ikampį podemos papildy i a é e aed o (ž . 10 ig.).
2.SAKM APIE KAMI E LAIK
2.1. Espaços, empo e dinâmica pe cepção bem aiška alboje imagdinys
in e p e ado em um ou ou o eime de e e ência. Do pon o de is a semân ica
„Tad p adinis e d ės aizdinys y a
concep oka Imanuelis Kan as (Kan as 1982: 77) Pe gun e-se, o que e a ado 11
pin u aiksle gėlė mankoje ou em mão? susike a o ça da dinâmica e pe cepção
do espaço aiška. Fo am de alhadamen e in es igada an o angliškų p ielinksnių
Aki aizdu, kad ie ininko a p ielinksnio an pasi inkimas p iklauso nuo o,
kaip, ž elgdami į pa eikslą, padalinsime e d ę: a anka bus su okiama kaip
alpykla (užda as pa i šius) a kaip a ama (a i as pa i šius).
Ši si uacija nea si ik inai pas a uoju me u sulaukė išski inio dėmesio20. Joje
on in a osena, an o de á ios idiomas p ielinksnių sis ema. Na pesquisa da
língua con ex o, em elação ao qual se ala sob e pa alpin us daik20 Ž . E ans,
Chil on 2010 e gausias e e es lá.
us, adinamas a skai os eimu. Psichologija i ia, kaip pojūčiais pa i iamas
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 263
aqui encon a-se onomasiologická pespek y a (como é possí el di e en emen e
denomina a mesma po y į) com o es udo semasiologico (a que si uações adap a-se
escolhus ima ês di isão do espaço d imaciu supe íciumi. E d ė é ima ė e
ienas a ki as daugia eikšmis p ielinksnis). I iena, i ki a abeja a skleidžiama
iso opinė. Alguma coisa no espaço coloca mos só em elação a ou a coisa. Em
ma emá icas ou ela u ilizando-se em exaclisius nas scisluas as coisas localizam em
elação ao sis ema coo dena i as. As línguas êm as suas manei as de ou a ga;
kai ėn dešinėn (Landau, Jackendo 1993). E d inius elaçõesus exp esseskia
eikš i deka inės koo dinačių sis emos san ykius: aukš yn / žemyn; pi myn /
línguas jais suaip usa-se.
iek leksika, iek g ama inės p iemonės. A skai os eimai gali bū i ski ingi i
Ainda na década de oi en a oi ap esen ada He be Cla k's análise p is a o
isão, que pe gun a di e amen e, como nós pe cebemos o espaço (Cla k 1973).
apž elgsiu šį požiū į. Vaikas gims a pasaulyje, ku aikš o s ačias plokščia žeme
i isu jaučia g a i acijos po eikį. Tai jam su o muoja e d ės su okimo s uk-
ū ą, ku ią au o ius adina pe cep ualine e d e – P-e d e. P adėdamas kalbė i
aikas šiam po y iui a oja e d inius kalbos e minus, ku ie suda o sis emą,
Cu ai au o iaus chamado Le d e (espaço de ala). Cla kas a a duas hipó eses:
co elação hipó ese e complexidade hipó ese. Co eliações hipo zė a i ma que
Le d ė seu sanda a em que co esponde Pe d ę. Sudė ingumo hipo zė a i ma
que a c iança an es assimila e mos simpleses, e po o sudė ingesnius (ž .
Cla k 1973: 28).
Sem dú ida, desde o ci ado a igo de Cla k se passou não um décimo de ano
disciplininių s udijų. Paminėjau šį s aipsnį, nes jo su o muluo os d i hipo ezės
en enusaco des e seção ge al con ex o. Li e a u a da pe cepção do espaço e sua
aiškos alboje ema é di íceis ap êpiama. Ge ão es àl ão e análise con a dois
šim mečius y a pa eikęs S ephenas C. Le insonas (Le inson 1996), o ėlesnių
conjun o deda bos o am edi ados po E ans e Chil on (E ans, Chil on 2010). Há
possí el 11 PAV. Gėlė na mão ou em mão?
ALGIRDAS SAUDARGAS
264 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV e a ecen emen e apa ecida monog a ia de
as i i daug nuo odų a i inkamomis emomis. P ie jų da galima p idu i e d-
ės, laiko i skaičių su okimo smegenyse apž algą (Dehaene, B annon 2011)
Chil on (Chil on 2014). Deka ная система координат вводи по осиį pa a cada
dimensão de ima ês espaço. Nos p eocupa o p óp io p imei o passo, pelo qual
eduz a iso opia do espaço. Examina emos o p imei o passo, quando ês
medições se decompõem em d ima í pa o de oppiškas. Temos duas
i ienma ę liniją. D ima is pa i šius šiame p adiniame padalinime lieka izo-
undamen aisas mais simples opções in inalinha plocš uma ou echas pa o šius.
Di idinus ima ę espaço plannš uma, a dimensija es an e é a di eção e ical,
que ke a pa o šių. Planaš uma pe manece iso opiška. No caso de es e as
echadas, a dimensão es an e é adiulho, indo do cen o. Es e a ambém
pe manece iso opiška (ž . Fig. 12).
Li u iškų šaknų sanda oje isso co esponde K/L >< L/K in e sijos a aizda imą
em e e i os eimus AFK-L e AFL-K. E d ės pe cepção es u u as ge almen e
in es igadas sin aksês ní el. Nag inėjamos de á ios idiomas p ielinksnių
sis ema. Kol que não conseguiu encon a pesquisas, como p imá ia di isão do
espaço eiškiasi no alboje. Em cada caso o eimui de e e ência podemos
dalijimo pobūdį. Šis padalijimas glaudžiai siejasi su a skai os eimų ski s ymu
a ibui um ou ou o paį egocên icos e alocên icos, mas com ele não coincide.
i i šį p adinį e d ės izo opijos sumažinimą imsime pag indu.
Lie u iškoms šaknims E d ės di isão in e ageja com o empo e jėgų dinâmica
pe cepção. F eime AFK-L empo pe cebido ummacio ou ou ookiu mo esiu
me AFL-K laikas u i sa o unikalią, į e d inę o mą nesu edamą p igim į, ai
espa ês. Enquan opu ei12 PAV. T ijų di isão de espaço de medições não limi ada
plannš ma ou limi ada supe íciesum le an a man e
AF
KL/
AF
LK/
12 PAV. T ijų medi imen os espaço subdi isão in ini a plá š uma ou limi ada
supe íciumi Įž algos Insigh s 265 boni amen e mos a lie u iški eiksmažodžiai
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
espe a e ica (plg. Gal on 2011). Tal di isão do espaço es ei amen e ligada com
d ejopu jėgų elaçãou. Se ao ans e i dominan e coisas em elação a ou o é
supo e ou anpykla. Isso é ób io do nosso exemplo inicial. Mas, passando do ní el
ieną daik ą judesys pe duodamas ki am, ai gali yk i d iem būdais: judesį
sin axe à šaknies sanda os, lie u iškų šaknų seman ikoje ab imos gilesnį de
espaço, empo e jėgų dinamicas Isso que di o, pode se esumido na abela:
san ykį. Neu o iziologiniai e d ės su okimo y imai pa odė, kad smegenys aip
pa linkusios ima ę e d ę daly i į pa i šių i e ikalią k yp į.21
AFK-L AFL-K abe a echada caminho empo espaço
plano + e icalė s e a + aioys + pon o empo
aje o ija no espaço du mė aške o ça espalhusi
supe ísiuje sukoncen ada aške agindo linijoje
2.2. Jėgos dinâmica eiksmažodžių le an a e
man e polisemijoje
Vamos nos apega à dinâmica de o ça segundo Leona do Talmy (Talmy 2000: 409; De
Mulde 2007). Uma ez es e, cogni i y inėje lingu is icaje já há mui o empo se
o nado clássico, mé odo em Li u išku seman icas es udos ainda mui o a amen e
mas, išdės ysiu jo esmę smulkiau. Jėgos dinamika nusako san ykį a p d iejų
su inkasa eikaujančių jėgų: agonis o e an agonis o. Agonis a é aquele obje o, em
que di ecionado a sen ença a enção e que ou se ca ac e iza polinkiu man e a
exama s aciona ią būseną, ou ele mesmo em po enção mo e se ou de ou a
manei a agi . An agonis a a ua opos o ao agonis . Susda o qua oas si uações. D i si uações são, quando
an agonis as nugali agonis ą:
JDa agonis a p ocu a man e es aciona ią es adosená, mas an agonis a o
expulsa; JDd agonis a em po enciação mo e , mas an agonis a o de ém. Ki os
duas si uações analogiosas, só an agonis não seuseca nugalhe i agonis o e es e
man iko s aciona ią condição ou mo imen o. Elas são ma cadas JDb e JDc,
espec i amen e. Talmy (2000: 412) em sua monog a ia p incipalmen e es uda
o ça dinâmica, a sclidian-se sen ini sin aksessa. Se uma bolaolys (k esšinio,
u bolo ou gol o) ica 21 Ž . ima ės e d ės neu o isiologinių y imų apž algą (Je e y e al. 2012).

ALGIRDAS SAUDARGAS
266 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
sob e a e a, ele lá e poupa á, a menos que alguém o paspi as, pega ou de ou a
o ma expugnas. Digamos, pučia en o su icien emen e o e, que uma bola o
expugeina. Tuome si uação JDa nusako al aseys: Pučian s ip iam ėjui,
kamuolys ieda aikš e. Se kamuolį ajuda mos na encos a, isso ele e á endência
nu iedė i, a menos que o seja quem man enido: Kamuolys ne ieda do encos o, po que
o man ém anki g olė. Aqui emos o caso JDd. Kamuolys em ambos os casos é
agonis a, em quem di ecionado alegino a enção. Vėjas e anki žolė é an agonis , que
ing essado em si uação, mudaičia (o p e ende subs i ui ) agonis o būsená. Esses
dois schemas Talmy conside a p incipais, a enešanciais em linguagem a ação e sua
causa. Ele as simboliza jun ukais po que po que: Kamuolys ieda, po que po que
puchia um o e en o; / Kamuolys ne ieda, po que uma ez o conside a anki g olė /.
Ou as duas si uações nusco alhasse o e ei o an agonis o e as Talmy simboliza com
a pala a nepaisydamas (an. despi e): Kamuolys ica imó eis, nepaisando o up ous
ėjo; Kamuolys ieda, despaisando ankios g olês. Nos in e essam aqueles casos,
quando a dinâmica de o ça glūdi na mesma ação do e bo shaknyje. Em ou as
pala as, i semos ação do e bo signi icado ELD con eúdo. Passando a exemplos de
léxico lie u iška, eles podemos puzdui -os com a o ma 13 imagemle dada. Aqui
compa amos os p incipais le an a e man e signi icados e suas nega i as: kl i I.1. ‘ką sunkų im i aukš yn Kelk pū ą. Ou leças e da e a?
kl i I.10. ‘a i, oubš i Oi, ka inai, ka inėli, co di onų nekėlei, ko linelių nesėjai?
man e si 1. ‘ u ė i, que nãouk is ų, neiš ūk ų S o i me gelė ao seu šalelės, empo
handelėj šilkų ska elę; Bem izes e, sesužėle, que u não alikei bė us ca i gelius. klė
Šiame pa eiksle sk i ulys žymi agonis ą, o pusmėnulis an agonis ą. Rody-
ou pon o sk i ulio no meio indica agonis a endência (judė i ou s o ė i), e plusas
pusmėnulyje ou sk i ulyje indica, quem ganha an agonis a ou agonis a. Abaixo
punk y inė linha ep esen a o esul ado inal: mo esį ou es acionamen o.
Sakiniuose de LKŽ eiksmažodis, ansmi indo JD, pa yškin as, e agonis as
pab auk as.
JDa i JDd a skleidžia pag indinių eikšmių kl i I.1. ‘ką sunkų im i aukš-
yn e man e 1. ‘ u ė i, que nenuk is ų, neiš ūk ų semân ica ELD. Como
mencionada an e io men e, isso duas p incipais schemas, po que elas indicam em
pokyčius: laimi an agonis as, ku is agonis ą išjudina (JDa) a ba sus abdo (JDd).
possí eis si uações Pliusu em ambos casos ma cado an agonis o pusmėnulis. Não
schemos iš eiškia pag indinių eikšmių p asmes (kl i I.1 i laik i 1). Ki os
é de admi a que essas duas schemas apon em pa a os casos em que ganha
Schemas JDb i JDc galime gau i schemoms JDa i JDd p i aikę loginę ans-
agonis a e a si uação pe manece inal e ada. o mação neigimen o. Olhando pa a
os esquemas JDa e JDb, emos que elas di e em só pela ans e ência do sinal do
plus do semeixulo (an agonis o) pa a sk i ulį (agonis a). Isso é negigino semân ica
an agonis o es o ços paneig as e laimi (išlaiko sua endência) agonis a: nepakėlė
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 267
(nekėlė) pū o (di onų). Analogicamen e ans e indo pliusą, passamos de JDd
pa a JDc (nelaikė, neišlaikė, nenulaikė bė ų ži gelių (šilkų ska elės)).
Talmy schema e ela qua u is possí eis elações en e agonis a e an agonis a.
Nos in e essa a sua elação com a pe cepção do espaço. Mos o que e icaliu
b ūkšniu subdi idus schemų ke e ą, à esque da em pa e a sidū usios JDa e JDc
são pe cebadas eime AFK-L, e à di ei a es usias JDb e JDd espec i amen e eime
AFL-K ( . Fig. 14).
Cadê yškė ų pe cepção de espaço, JDb e JDc sen inius com neiginias
subs i uičiau in anzi y inių eiksmažodžių le an a i e pe manece i
a osenom. Vamos da uma olhada em in anzi y inę o ma de ação e dade
su i. Jiako nus daik o būsená. Quando coisa a le an amos, ele sobe. No en an o
LKŽ dados exemplos e a p óp ia desc ição indicam o que ou a: k l i 1. kel is
al oyn P o inkšnas sobe lua. 13 PAV. Jejgo dinâmica com negigino
→
●
------→------
---------●--------
+
+
S o i me gelė p ie jo šalelės, laiko ankelėj
šilkų ska elę.
Kelk pū ą. A pakelsi nuo žemės?
JDd
●
------→------
---------●--------
+
+
Oi, ka inai, ka inėli, co di onų
nekėlei, ko linelių nesėjai?
Ge ai pada ei, sesužėle, kad u nelaikei
bė us ji gelius.
JDb
JDc
JDa
→
13 PAV. Jėgos dinamika su neiginiu
ALGIRDAS SAUDARGAS
268 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
Mênuo su ge não po que que o alguém ele a. Nem co idiana mundialê okoe, nem
baseando-nos conhecimen os de as onomia não pode emos indica o ças, que
pagal schemą JDa. I ne pa s mėnuo keliasi. Mėnuo iesiog kyla. Sakinys iš eiš-
causa kia admi íma mo imen o da luau elação inkšnos á o e. Em ou os
pala as, o ça dinâmica sen ença não exis e mais. No en an o, pala as pa li
kel i kil i neleidžia isiškos absencijos. A dinâmica Jėgo não desapa eceu, mas
pushada em pe cepção pašalį oną. P iekiniame plano pu o e d inis mo esys.
ski ian ysis b uožas y a JD pe kėlimas iš p iekinio plano (p o ilio) į oną, p o ilį
Esminis kel i kel i semân ica 14 PAV /. Dinâmica Jégo e di isão de espaço
→
●
------→------
---------●--------
+
+
S o i me gelė p ie jo šalelės, laiko ankelėj
šilkų ska elę.
Kelk pū ą. A pakelsi nuo žemės?
JDd
→
●
------→------
---------●--------
→
+
+
Vienai uma likaũ namie, odos saí am.
P o inkšnas kyla mėnuo.
JDb
JDc
JDa
AF
K-L
AF
L-K
LAIKAS
KELIAS
14 PAV. Jégo dinâmica e di isão do espaço deixando espaço- empo. Po an o es e
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 269
enunciado ainda condicionalmen e podemos pô -no no esquema JDc. Compa emos
es a si uação com os esquemas dos p incipais signi ica i os le an a (JDa) e
man e (JDd). Mėnuo sobe, não po que que o alguém ele a, mas (pagal p adinę
Talmy in e p e ação) ele sobe, despei ando g a i ação. Tokie são odos
(be me a o inio pe kėlimo) eiškinius nusakan ys LKŽ sakiniai:
di e amen e Aukš yn kilo milziniški pókies nu ens.
A p ima e a do eu p ados sobe um cálido ne ou.
Schemoje pe dekês pluso an agonis o semmėnulis é, uma pa e do lado, indo de
JDd (g a i ação nãougeba sulaiky i isagem campo de kylančio mėnulio). Po ou o
lado, ele e le e uma das duas JDa in e agi em o ças (g a i ação não é o ça que
le an a, mas é o ça que impede le an a ). An agonis o nugalinhada o ça, como
imos, comple amen e nãodedi aiu, e p omaimėjusojo schemo JDc an agonis o
o ça é g a i ação, que em schemo JDa nugali le an an e o ça. Assim, ação da
pala a su i semân ica é mo imen o e ical de g a i ação one. Isso e é
açõesmažodžio kel i e ocados ecui os eimas AFK-L. Reikia no a pa a que
kil i kei imas sang ąžine o ma kel is kai ku iais a ejais inka, be p asmę keičia.
açõesmažodžio Sang ąžinis eiksmažodis pe manece schemoje JDa, su apa inus
nis u. Ki os kalbos dažniausiai ie oje lie u iško kil i (a analogiškų eiksma-
agonis ą com an agožodžių) usa exa amen e sang ąžines o mas. Linha de Li uânia
al oi amen o, quando ele neiš eiškia kogni y inės sanda os, a do giluminį nosso
logiškai galima ap a i i laiky i / lik i. Mums s a bu, kad pasi aukus JD į oną,
ecido do idioma. Anakil i e ica i a sidu ia em ski ing ei os de a skai o.
Veiksmazodis kil i pe kelia em ummacio judesio aišką, que boni amen e
simbolizauoja daik a a dis kelias. F eimas AFL-K, emo idos o ças, encsklendžia
na in e na echadoje espa ê sem e d inio mo esio. Fal a só empo.
Pa yzdys da poesia boni amen e mos a, que eiksmazodis su i em seu
signi icados one JD. LKŽ emos dois enuncios, ilius uojančius leksemą
pakl i 2 pasikel i aukš yn:
Pakilo em céus ma gi sakalai V.Myk-Pu .
Pulco de pássa os palo KI121.
Poezijoje ma gi sakalai não pode subi al o como ne oukas ou
pulkas. Todėl ki os Vinco Mykolaičio Pu ino eilė aščio „Ma gi sakalai“ eilu ės
simplesmen e píccias e ela em oną s uum ą JD:
Lydindo gęs ança ga ą a de
Pakilo em céus ma gi sakalai.
Paniekinę žemės ylingus sapnus,
Padangês es endeu suas asas.
Apa ece que ma gi sakalai não po acaso su ge, mas in e ompeu a ligação
com a e a, que os man e e, iliodama ylingais sonnais, e os kelia es i es i asasi.
ALGIRDAS SAUDARGAS
276 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
(kelia), mas ca alo já não, co esponde comple amen e es a desc ição. Ele
co esponde e odos os ou os a igo kl i I.2. exemplos, excep o pa a da o
nosso posmelio agmen . A segunda pa e do apibúdinimo ‘neš i sob e si
mesmo, sob e sua supe ície apa en emen e só lhe e é des inada, po que a
odos os ou os exemplos al explicação edundan e. A p imei a pa e da
desc ição ‘išlaiky i, a laiky i qual o di iculdão (sp udindo kam abaixo) p imei o
sen iniu nelabai cabia. De a o não con encinamai soambė ų eikmaódio causa
signi icância sen ença em Te a az g olha oaiškinimas, que e a aguen a
g olê a di iculdade p essionando ela abaixo. Keis okai pa ece ia e aça
p essionamen o g olei. Essencialmen e, a segunda pa e da desc ição pe mi e
açãojodê causa subs i ui açãojodžiu empo: Zemė empo g olę. Já que
ejei amos JDb, como inadequada, o que en ão condiciona açõesmažodžių
sinonimiją? Veja-se como pa ece posmelis, se isu sukeisemos
Žolė laikė asą, Rai as laikė kepu ėlę
açõesmažodžius: Zemė laikė žolę, Balnas laikė ai ą, Rasa laikė pasagėlę, Senai mo inėlei.
Pasagėlė ži gą (Rai as kėlė kepu ėlę Ži gas laikė balną, Senai mo inėlei) Visu ,
excep o pasku inę azę, eiksmažodis conside a pa a o o egula men e 19
PAV. eiksmažodžių le an a e man e semasiologinė e onomasiologinė abeja
pažodine a pe kel ine p asme. Veiksmažodis laiky i iksliau negu kel i a spindi
laiký i kél i
‘išlaiky i, a laiky i qual que di iculdade
(pushando cam pa a baixo)
‘ e i, se
adequamam kél i I.2. man e ý 25
AFK-L
AFK-L AFL-K
AFL-K
kél i I.1
‘ką sunkų
im i aukš yn
laiký i 1
‘ u ė i, que
nenuk is ų,
neiš ūk ų kél i
I.2. laiký i 25
19 PAV. Veiksmažodžių le an a e man e semasiologická i onomasiologická abeja

Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 277
desc i a uma igu dinha. No en an o, o isual pe manece es á ico. Veiksmazodis
conside a pa o ado de aco do schemą JDd. No en an o oda a caninelha poé ica
desapa ece, po que a pala a laikė nossa consciência emi e s a išką eimą AFL/K.
Liaudies c iaba passelka açõesmajodį kėlė, e jun o com ele e dinâmica eimą
AFK/L, pe jam nebūdingą schemą JDd (‘neš i sob e si mesmo, sob e sua
supe ície). Ainda mais, açõesmazodis kėlė azei a oda sua polisemiją (com JDa e
JDb) ã bejas pa idalu (p incincincimos pa a lę!): Rasa kėlė pasagėlę en ask como
que , i. i. udoip de uma ez. Es e é ma a ilhos ã beja exemplo liaudies poesia,
e dadei a linguagem nos sons escondida Džiokondos šypsena, analógiska Zeki
minimiem ob as de a e ep esen a i a Mikelandželo ou Ve meje io (Zeki 2004:).
Vol emos à pa a lês (Daug manos didžią naš ą pà kelia). Ou indo pa a lę sem
conc e ous con ex o, sua ensinocimen o pe cokiamos be a go, nesigilindando em
conc e a açãomazodžio pakelia in e p e ação. In e p e ação se escolkame,
con on u adas com conc e ia si uação. Pa a lė, dependendo da si uação, causa
es essencialmen e di e en es imagiminos. Es a mudança de imagem in e io é
comple amen e analógica a bem conhecidas ilusões de isão, po exemplo, ao
chamado Kanišos (ou Neke io) cubui (ž . Fig. 20).
Paklasê, o que pen axdui o no supe io desenhão, ob e emos umai eikšmį
espos a, que isso é cubas. A pe cepção des e b ėžinio isual analógico pa a lės
20 PAV. Kanišos kubas
20 PAV. Kanišos kubas
ALGIRDAS SAUDARGAS
278 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV sem conc e a in e p e ação do sen ido
pe cepção. P adėję ap o undando em conc e a a e bmazônio pakelia
signi icado, a idu iame d ip asmiškoje si uação, que analogiška pa aizduo ai
apa iniuose b ėžiniuose com punk y inėmis linhas. Quando pe gun amos, como
cubas pin iksle pa aisduo o olhando de cima de cima ou de cijas mu uamen e
apačios, paaiškėja, kad i šu inis b ėžinys y a d ip asmis. Šios d i in e p e a-
nãoude inamas. Neu o isiológico base da ilusão é o que os nossos mecanismos
ce eb alos não êm des e dú ida à in e p e ação do quad ozo zė acon ece
aiškių k i e ijų i aizdinys ne alingai a osi. Reikia pažymė i, kad ši anali-
nesąconscien emen e. Kanišos kubas co esponde abs akção pa a lês
eikšmę, o pažymėję punk y u uždeng as linjas, paleng iname ieną a ki ą
pamokomá in e p e ação. Analogicamen e, não mudando pa a lês semnesias,
džio pakelia eikšmė a neša sau būdingą aizdinį. Neabejo ina, kad smegenų
conc e e i eiksmažomechanizmai, esponsá eis po egos e da linguagem imagdinių pe cepção, são analogiški.
2.3. Es u u as ELD açõesmazodio le an a i polisemijoje
LKŽ o nece 45 le an a , 16 le an a e 33 man e signi icados. Reikšmių com
p e ixéis encon a emos mais ce ca de 300 signi ica i os. ELD sanda a pe mi e
supap as in i, s uk ū uodama eikšmių a pusa io san ykius. Šiame ski snyje
ap a sime eiksmažodžio kel i polisemiją. Pag indu imsime pag indines eigos
essa di e sidade ma cadamen e signi icado do e bo. Į ykio eikslas (com
p e idėliais) em essencial a ka oja eigos eikslo sanda ą. Ve bsmajo idade su i
semân ica do signi icado em elação JD oi discu ida na seção 2.2. LKŽ o nece al
le an a signi icados ag upamen o: I. ‘im i, empum i o al oyn; dê o pa a luga mais ele ado
II. ‘açš i , aumen a , o alece
III. ‘s a y i
IV. ‘žadi i, ale i i, p omuo e e; sujus i V.
‘a si as i, dyg i, c esce ; áz i; di undi VI.
‘ anspo a de um luga pa a ou o; al i, aze
VII. ‘ eng i, o ganiza o quê.
De odo os p imei os é p eciso no a que a maio ia desses signi icados (31)
são me a o as concei uais:
I. 3, 9, 10; II. 28; III. 36; IV. 16; V. 19; VII. 12.
Žinoma, koncep ualioji me a o a a aizduoja ELD s uk ū ą į kokią no s
ou a á ea (ž . pic slą 4). A p óp ia me á o a não é nosso ema. Nos in e essa
ELD es u u a de aiška šaknyje em o ma nynu. Co esponden es LKŽ
signi icados classi icam-se segundo a á ea, pa a a qual a me á o a ep esen a a, a pa e concei ual.
Tiesą pasakius, žodynui ai gana be il iškas užsiėmimas. Būsimojo lie u ių kal-
bos seman inio inklo kū ėjams (jei okio inklo kū imo paska as Lie u oje jau
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 279
pode se se iamen e a aliada) isso é uma sé ia a e a. Sanda os de me á o as e
desen ol imen o pesquisas sem im abundūs (Cuyckens, Gee ae s 2007; Fusa oli,
Mo gagni 2009). Kad on e de me á o as não eximíamo, podemos cons a a ,
iš 2.2 ski snio. Mokiniai, in e p e uodami pa a lę Daug ankų didžią naš ą pàke-
lemb ando-se penk okų a e ais lia, de e dade e á sucons ui ŠTT (šal inis >
kaip laukinį mišką, ikslą kaip a iamą lauką, o aką užpildy i į ai iausios eik-
los pa yzdžiais iš sa o u imų žinių a uodo. ELD s uk ū a lieka nuo sąmo-
akas > cilj) schemas on es nės paslėp a. Isso e bma ozio upela signi icância ŠTT
esquema, que ilus ou 21 imagem. T ocando disciplinas e endo em con a o ní el de
p o iciência dos alunos, dessas a e as a uma única únicain elei pa a lei podemos
sup an ama, pa eik os jau adinamosios mi usios a į ai aus kon encionaliza-
ge a quan idade ilimi ada. LKŽ, cijos ní el, mui as ezes o ná ias linguagem
clichês, me á o as (Lako 1987; Lako 1993; Allan 2009). Es a é ampla so a de
pesquisas e nes e a igo em ela p o undemos só quando isso necessa iamen e o
necessá io pa a os p incipais al os le an ados. Vamos da uma olhada nos ou os 14
i aukš yn’ JD jau y ėme. JD be a piška pasekmė e d ėlaikiui y a opologinis
signi icados. A mesma p imá ia signi icados I.1 ‘ką sunkų imį ykis24. De a o,
s o io jėgą. Sakiniuose Kelk pū ą. A pakelsi nuo žemės? eiksmažodžiai y a i
que endo alguma coisa le an a , emos naduece do objec o le an ado, e
acon ecimen o ação. Raginime kelk pū ą, ainda não há in o mação, se pú as de
e dade se á pakel as. Eigos ação não o nece al in o mação. Dizimen o p o oca
į ykio eikslas: pū ą pakėlė a ba pū o nepakėlė. Tačiau šis a i umas nė a si-
me iškas, kadangi eiksmažodis kel i iena eikšmiškai numa o ą in o maciją,
ku i glūdi į ykio eiksle, nes p iešingas (nepa ykęs) kėlimo pas angos ezul a-
as eikalauja neiginio su jam inkančiais mo ologiniais žymenimis (p iešdėliu
pū a é abe o a ambas as consequências lógicas, que já necessa iamen e e ela
não-). Ka u eiksmažodis le an a uma eikšmiškai nusako e d ėlaikines JD
pasekmes, as quais ac ualiza am į ykio eiksle: le an ado obje o é desiejado
daquela supe ícies, com o qual ele oi susie ado (A pakelsi do e a?), e mo e
al oyn. Se pú as nep o ado con a o com a e a, nenhuma comissão de
obse ado es não econhece á que ele oi pego e, a menos pai in o, pa auk as ou
ŠTT i JD. Bend iausi jų a pusa io san ykio b uožai pa aizduo i 21 pa eiksle.
paslink o. E d ėlaikyje eiksmažodžio kel i con eúdo nusaco ês imaginá io
schemas: e kalė, Leksemos pe kelia a enção de uma schema p a ou a. I.1 concen oa a enção à judesio começo opologico acon ecimen o (a les a apsk i imu 21 igu eksle, que ana-
logiškas iškėlimo iš pa i šiaus schemai 7 pa eiksle). Tai ŠTT schemos šal inis.
Passemos ao leksemo:
I4. ‘dė i, le a algo pa a mais al a ou pa a ou o luga Kelk maišą
24 „Topologija“ y a ma ema ikos e minas, ku io a ojimas ling is ikoje da nė a pakankamai
em a us. cla os (Talmy 2000: 25; Pe i o , Dou sa 1998).
ALGIRDAS SAUDARGAS
280 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
Aqui p imei o plano ŠTT o esquema obje i o. Pa i ŠTT schema ainda susie a
com e ical. Ou a leksema no amen e e o na à on e, e JD įgauna
( opologinės p igim ies) causal ligação pa idalą: I.7. ‘nuim i Kels nu gal eles
ū ais ainikelį, maus nu dex elo silab o žiedelį. Adap ação ELD a uma si uação
Leksema I.8. ‘kabin i, im i nuo y ių (du is, langą, a us…)’ ė a os pačios
especí ica.
Aqui ale ia a pena lemb a Kazimie ą Būgą, quando ele en a izou que o lie u iškas
eiksmažodis le an a , ao con á io de sla iškų a i ikmenų, pode se u ilizado
eigos eigole (sem an ecedelho) signi icados pakel i e nukel i (Būga 1958: 477). Beijo
abejo, p iešdėliai dis ibus o a enção ŠTT (šal inis > akas > ikslas) schemas
componen es pa es, a si empad u manei a modi icudiodami p asmę. Eigos
eikslas é empu ado de a osenos. Ele em gilesnę dú ida e po isso lhe é mais
di ícil de sob e i e sub e u iniços 21 PAV. Veiksmazodio le an a polisemijas
schemos 21 PAV. Ve bsmajo idade le an a polisemia esquemas
L1
L2
JDa
JDb
JDd le an a Įž algos Insigh s 281 de alh no sob eca u o de ala. Šen e lá ele
TAKAS
VERTIKAL
ainda es á i o. Aqui mais qua o leksemas:
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
VI.1. ‘gaben i cob in i o pa a ou o luga Rudenį já eiks e obas kél kolkozan
K k.
VI.2. ‘gaben i po andenį ba imi pa a ou a ma shą Kélk mane bo y pa upį J.
VI.3. ‘pe iš i pa a ou o luga (gy ulius ganykloje) Pai as ka ių kel nuejo Dgl.
VI4. ‘da y i, al i ( a us) Não Le anke po as a é o im Kl D92. Tăo odos ELD
paca a a mesma. P eliminá ia plano (p o ile) es an e quase só ŠTT schema sem
JD e e icalės (nus um os em oną). Vacas pe išan ninguém suas on es de
aukš yn nekelia. Tai g ynai e d ėlaikinė opologinės p igim ies s uk ū a. Nuo
s i ies a sie i e com obje i o de s i ies susie i. Pode apa ece que con ex os
comple amen e desa ualizados e hoje ais esquemas ninguém mais p ecisam.
Anaip ol. Con ex os mudam, esquemas pe manecem. Hoje segundo al schemá
ieno išmanaus į enginio į ki ą. Tai ne me a o a. In o macija s o io ne u i. Ją,
le an amos casos de como aquela ka u é, a işamos de uma laikmenos e
p endişamos a ou a. Quando on e e obje i o são ligados a dois habi uais, mas
con á ios es ados do co po humano gulsčia e s ačia, emos não só mais duas
isą pluoš ą me a o ų. Šias abi leksemas:
III.1. . ‘padė i kam a sis o i, da y i, kad s o ė ų, s a y i’
leksemes, mas ambém III.2. in . ‘s o is (pa i us, sėdėjus) ambém podemos
in e p e a como me á o a, mas isso já é ou o ema.
Ou os d i leksemos:
I.5. ‘da a quem mais al a pá ia, aze com que subisse II.1. ‘da y i o mais
ele ado, pakilesnį ocupa in e pinę padė į. Impo a eco da que I.2. ‘išlaiky i,
a laiky i qual a di iculdade (sp udindo cam abaixo) I.2. ‘neš i sob e si mesmo,
sob e sua supe ície Te a c ia e a, e a c ia asá já se imos 2.2 na
secção. Riko uma sang ąžinė o ma: I.6. e l. ‘lip i, asc i al oyn Do p ados
kêsé onse ne ocas. Aqui é p eciso lemb a a açãomajodíí le an a , cujo JD
já discu imos Secção 2.2: kl i 1. ‘kel is aukš yn P o inkšnas sobe lua; A
p ima e a do eu p ados sobe um cálido ne ou.
Teks da ka ą paž elg i į Būgos aš us (Būga 1959: 113). Jo žodžiai skamba
quan o seno iamen e, mas sua signi icância mui o mode na: S e imoji linguagem
espí i oia mui oio in eligen ų smageninėje nus elbė não só aquela pa icipį, mas
e is įsą suai iminių eiksmažodžių (neu a, media) espécieį. No luga de dize
sobe, subiu; [...] mui o que ago a em a dize e esc e e keliasi, pasimėlė; […]“. Be abejo, lema I.6 e l. LKŽ é
isai eisė ai. Galima saky i abejopai:
Dos p ados le an ou né oas;
Do p ados alça am-se ne oos.

ALGIRDAS SAUDARGAS
282 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
No en an o, seu con eúdo cogni y inis di e e. Como imos Secção 2.2, o e bem kilo
co esponde schemą JDc, onde g a idade pe manece one e é isí el só mo es
espaciais (schema e ikalės). Enquan opu sang ąžinė o ma pode se
in e p e ada, como sa o iškas schemos JDa a ian e, quando agonis a coincide com an agonis a.
Compa emos sen enças:
Suss do ma nubeelis, sulys me heienelis. Kla do ma nubeelis, sulys me heienelis.
Ralasi do ma nubeelis, sulys me heienelis. A p imei a ase é i ada de canção e
ap esen ada à LKŽ kl i 1. Nele su incemos a segunda da LKŽ con adas das
esamojo empo o mas: kla, kils a, klna. Na segunda sen ença compa ação
pa a o a p imei a o ma (kla), e na e cei a sen ença pa a o a sang ąžinė
o ma, segundo exemplo de lemos: kel i 6. e l. ‘lip i, asc i al oyn Kelias p odas
debesėlis, sulis lankoj deienelis. Debesėlis com kla é passi o po azões que
discu imos 2.2 na secção. Sang ąžinė o ma suac i a a debesėlį e, po an o,
adjudica i alidade (įsijungia e lexy inė JD o ma). LKŽ dada a o ma de
ação- e dade kils a é homo oniška shiai lemai: kls in e j. [s aigiam kils elėjimui
pažymė i] O que na canção pa a o a: is ik ukas kls ou pa umpin a kl i 1
o ma kils a? Como aqui bebū ų, algo nossas smagená ias susina mui o
sensí eis e p o undos assun os. Tal ez já seja ho a de os nomea de e dade
igo osa (não o malia!) ciência língua? Aš kelei is kelei ėlis, keleliu kelia ęs
KlpD20 (LKŽ) Kloja žemę lapų šilkas S. Nė (LKŽ) Augo kle elis aukščiausia, klės ė
lapelius plačiausia (LKŽ) Paž elgamos pa a o eiksmažodžio kal i signi icados.
2.4. Šaknų pluoš ų K-L i KL- sanda a
Ainda emos iboš à me a o as: 1 kl i 4, 5, 8, 1113. Pe manece es a leksema: 1 kl i
2. ., in . ‘moš i, plak i, o i 1 kl i 6. ., in . ‘ci s i, kapo i 1 kl i 10. ., in .
‘me alą kūju plak i 1 kl i 3. ., in . ‘ aukšė i, kalen i, kleken i; Įž elgos iksė i
Insigh s 283 /
1 kl i 1. ., in . ‘kūju muš i, mušan a y i, smeig i’
1 kl i 7. . ‘aš in i, plak i (gi nas)’
1 kl i 14. . ‘plak i, in i (dalgį), aš in i’
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Vemos a di e ença essencial do ação- e bio le an a polisemias. Todos os
signi icados êm a mesma sanda ą ELD, e suas di e enças são concei uais (com ou
sem me á o a). Pa a nós in e essan e é só a elação en e açõesmažodžių
ū ų (ž . 22 pa .). Veiksmažodžio kal i e d ėlaikinės i JD sa ybės inka eimo
AFK/L sanda ai i ne gi ją užpildo. Nugalėdami aukos jėgą, pakėlę daik ą nuo
le an a e cul i ELD s ukžemότερη luga L1 e ajudėję ele a uma posição mais al a
L2 emos á ias possibilidades (ž . 17 igu a.). capí ulo 2.2 es a ámos c uzžão
en e s a iška būsenos ( empo) e pos e io le an ação (kelias) (plg. ig. 18).
Būsenoje L2 é possí el a coisa la ga de mãos ou d opes i e aėn. po ém
man endo com a coisa con a o e seu con ole, podemos e o ná-lo de ol a a
doisima ão de supe ícies, do qual ele oi le an ado, só uma manei a na u alu cul i.
22 PAV. Veiksmažodžių kel i e kal i schemos
22 PAV. Veiksmažodžių kel i e kal i schemas
L1 L2
JDa
JDb
JDd kel i
TAKAS
kal i
ALGIRDAS SAUDARGAS
284 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
SEJL dis ingue eiksmažodį kalė i em sepa adoą e imologinį lizdą. Olhando de lado
ex aling is ina e ex asis emina em es e pluoš ą LKŽ leksemų, não e eė u-
mėm u ė i p oblemų jas in e p e uo i ELD požiū iu lygiag ečiai su kal i:
3 k  l i , kã li (kã la), kã lė [ž . 1 kalė i 3] Didelis medžias mažą medelį k la, a -
ba gožia.
1 kalė i, kã li, -ėjo 1. in . ‘bū i kalėjime’
1 kalė i 3. . ‘smelk i, s elb i, gož i (a plan a) 23
PAV. Pe cepção espaciais K/L <> L/K šaknų pluoš e
L-K(T) plane i
L-(J)K lik i, laiky i, laikas
L-(V)K campos I,II
L-(V)K lauk i
L-(N)K lenk i, link i
LK alkūnė
LK alk i, alka I,II
K-L kel i, kel i
K-L kal i
K-L kalė i
(S)K-LB ala
K-L caminho
K-L kel a
K-L kaulas
K-LP kilpa
K-L kaklas
KL klo i
KL klės i I,II
KL-JD klejo i, kliedė i
KL-V kliau i, kliudy i
KL klaus i, klausy i
KL-B kleb i
KL-VB klaup i
Klan KL-N
KL-V kle as
KLŠ kulšė
23 PAV. Pe cepção espaciais K/L<>L/K šaknų pluoš e
AF AF
KL/
L/K
espaço Įž algos
3D
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Insigh s 285 /
1 kalė i 4. in . ‘nk i es ando em um luga , es ando p isp essus am Tal ez
dausas paju ę, ienumoj nebekalės B.S uog. e l.: Aš kalios isą dieną užda y as i
ou os, nusinūdniju J.
2 ka i, kãlia, kõlė . ‘ką į ką loš i, šlie i, em i’.
Daba paž elkime į penkis daik a a džius, SEJL išski s y us į a ski us e i-
mologinius lisdus (ç . ig. 23). Pa a eles desc e e pa a osiu o e mo ei ikação
ap oximadamen e no sen ido de Ronaldo Langacke io (Langacke 2008: 95, 107, 119),
pa a que nossa pe spec i a pe manecesse independen e da pala a de doybos.
Pa a que seja mais cla o, amos oma um exemplo. Veiksmazônio kel i polisemia
schemą. Išplės inėje schemos o moje šALTINIS > TAKAS > TIKSLAS eiksmažodis
esclaidoje emp egamos ŠTT kel i su ocia a enção a começo e acabamen o, a
mesma eigą igno ando. Veiksmazodis le an a , como imos, exp esseškia schemą
VERTIKALė. Isso ch ai daik a a dis caminho é umama ês eimo AFK/L pa e
in oduik inação, ou ei ikação, comple amen e independen emen e da dessa
pala a da ybos ou e imologia. Veiksmazônio le an a em elação a es ada é ŠTT
schema da pa e med inió ia TAKAS ei ikacija. Po sua ez u, es a schemą
como p imei a aizdį usaua daik a a džio caminho a osenos concep ualiosios
me a o as pa idalu. A p incipal a osena é conc e i: 1 klias 1. ‘žemės uožas,
pelo qual se ai, ci culada Es e caminho ago a (žmonių) não ažiuojamas J.Jabl.
Ki ose os pačios leksemos a osenose kelias su okiamas ki aip: Tas kelias ei-
na pe S ie ius. É um mo esys ic ício (Talmy 2000: 99). Ao lado da es ada
žalias ąžuolėlis. Čia kelias y a k aš o aizdžio dalis.
ho elêlio augo 1 klias 3. ‘e d ėje (o e, andenyje) linha, pela qual oco e
mo imen o Eu esiu ela es elas po keliais Mai .
Tai koncep ualioji me a o a. LKŽ apibūdinimas nusako pi ma aizdį.
Es a lis a pode se con inuada, mas isu se á o mesmo esquema. O mesmo pode se
di o sob e ou os e imológicos lisdus com alguns comen á ios. O osso
apa en emen e įsus umama is obje o, embo a sua a osena explo a os osso
mechanines p op iedades. Kilpa é umama ê echada linha. O pescoço usamos não só
aleg a no eixo e ical, mas podemos dai y is ao edo na ho izon al planš ude.
Cu iosamen e, aqui em em ajuda a compa a o y a: kaklas < *kal-klas (SEJL 2007:
245). Pode-se en ende de á ias manei as, mas segundo eimą AFK/L assim e de e
se . Pe manece senjodis kél a ( okia o ma dada SEJL). LKŽ andame:
1 kl a 1. c . 1 cel as
1 kl as ‘ uma pon e lu uan e de madei a, pela qual se ansike pa a o ou o lado
upės, kai nė a il o, plaus as’
2 kl a z . kel a a 1 kl a a 1.
z . kel u a 1 kl u a
‘gal ijas, gy ulys.
ALGIRDAS SAUDARGAS
292 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV o chamado e i o eimą (AF). Escolha, à
qual conduziu es e e ou os lie u iški exemplos, ime ec amen e igno ado nos
con empo âneos pe cepção do espaço ės iso opija, que abo dámos Seksijoje
y imuose. P isiminkime, kad e d ė y a ima ė i izo opinė. Veiksmažodžio
ne i seman ika a eda p ie o pa ies pi mojo žingsnio, ku iuo mažinama e d-
2.1. Duas possí eis escolhas mais simples dis inguem os signi icados 1 né i e 2
né i. Reikšmė 1 né i pe cokiama eime AFK-L, po que a supe ície de água, po
qual ne iama, em nenhuma a osenoje não é es i o. Di e en emen e da K/L
semân ica, onde udo acon ece acima da supe ície da e a, aqui nosakoma
būsena po ( andens) a supe ícieumi. Reikšmė 2 né i nebessie a com andeniu,
mas pa ilšius, po qual ne iama, é limi ado. Pe sikeliamos não em eimą AFL-K,
como L/K caso, mas em eimų AFK-L e AFL-K sanki ą. Aqui o e mo sanki a
de e iam oma em kabu es, pois ele di e amen e nusca só geome inão a o,
que kon u as L ob ém como abe o e echado pa o de pjū is. Pačių a skai os
eimų combinação de e ia, ma y , pa a o i concep ualinês sanklodos (an.
blending) écnica. Nes e a igo isso oma ia mui o espaço.
4.SAKM APIE MEIL IR LAIM Šaknų pluoš o L-M/M-L
sanda a ap esen ada 27 igu aiksle.
SEJL an aš iniai žodžiai su enkami į 11 e imologinių lizdų:
L-M des i, elicidade
M-L mylas, meilus, mylė i
M-L a inha
M-L mal i, malūnas, mele a, melmuo, mil ai, molis, mėlas, sąmalas, sandil is
M-L melas
M-LD moll i
M-LD meldas
M-LK malka
M-LK malcas
M-LŠ malš i
M-LŽ melž i, milžinas ŠP L-M comp eende apenas um e imologicamen e lizdą, cujo
seman icą, exp esseškiančią pa es e do odo elação, esumi gámos ski snyje
1.4. Aqui pasigilinsemos em ŠP M-L, que cons i ui dez e imologinių lizdų.
Ab e io-lhe apenas os p incipais qua oas lizdas (sem adicionais p iebalsias)
seman icá. Saknime em aluomina em sime iją meilė laimės. No en an o,
kogni y inė sime ijas p ign is glūdi não nessas pala as popula esas, mas do
elacionamen o en e odo e pa e apg ęžime. Apg ęždando de e min i liệ ELD
es u u a, como pa e (lamo) a laužimen o (lėmimą) de odo, emos que espe a
ação con inho do odo cons i uição de pa es /.

Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos / Insigh s 293
M-L cogni i y inė es u u a diz o que ou a. Como e emos, M-L pala as
semân ica le a a um limi ado não-limi o e disc e ino olydinio elação. M-L pluoš o
eiksmažodžiai exp ess eiškia i smą de disc e inio limi a o em disc e inio não
limi a o e po o ans o mação em olydinio limi a o. De a o, a lawdzando lamą
a ago ou pão, não emo emos componen e da pa e do mecanismo, mas
adialamos pa e do obje o limi ado olydinho (a lawžiame). In igan e se ia a
pa i des e pon o de is a apigila e e o mun a a análise mi ológica de
G eimo. Nes e a igo ab isco-me à análise ŠP M-L, à qual e passo.
M-L L-M semân ica em concep ualiosios me a o as (como ela sup an ama
kogni y inėje ling is ikoje) pa idalą /. Isso ep esen a adão de uma á ea
conc e a (p odução e consumo de pão) em abs akção (bend uomenes
elaçõesus), que liga liga a mesma ELD sanda a.
Panos gamybą (i consumo) consis e ês e apas:
a) g ūdai malami in o mil us, b) mil ai zamaišomi (su
andeniu), c) douna kepama (ugnyje), d) douna
aikoma a ojimui.
Es es e apai não é ismonė, mas i ados do idioma. Eles co espondem a ês
lisdus e imológicos, cujos undamen o são eiksmažodžiai: mal i, mil i e lem i.
Todas ou as lizdas baseia-se ou daik a a džiais (pa yପରି, mylas), ou em
p iebalsių samplaikas (pa yପରି, mels i) e são kogni y iniu e onologiniu pon o de is a из es iniai. Es es
27 PAV. Šaknų pluoš as L-M / M-L
1
PAV. 27 Šaknų pluoš as L-M/M-L disc e inos olydinius (Talmy 2000: 59). Gau as
M-L L-M L
(4)
M-LD
M-LŠ
M-LŽ
M-LK
M
ALGIRDAS SAUDARGAS
294 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
ys e apai bend uomenės san ykių s i yje nė a aki aizdūs, odėl pi ma pa eik-
siu ELD.
Kogni y inė seman ika ski s o su okiamus dalykus į ibo us / ne ibo us bei
qua o combinações i ossuadas 28 ig. Rodyklem p aizdui a e smos seka:
passagem de limi ado disc e ino pa a não limi ado disc e ino, ans o mação de
disc e ino em olydinio e, inalmen e, olydinio não limi ado i smas em olydinio
limi ado. Nosso obje i o es abelece , (do donos gamyboje), an o abs akção
kad eiksmažodžių su šaknimi M-L seman ikos ELD sanda a a i inka bū en
šiuos i smus. Be o, šie i smai lygiag ečiai yks a iek konk ečioje s i yje
(bend uomenes elações) o que exigem concep ualiosios me apho os schema.
A p imei a is a não é ób io que o e bma ódio mal i associado com a
ans o mação disc e ino limi ado em não disc e ino limi ado: mal i 1. ‘g inça
g ãos em a inha. Es e signi icado apa en emen e indica simples mecanismo,
como a pa i g ūdos se ob êm a inhas. Va osena no con ex o mais amplo
‘smulkin i, in i, g ūs i o em mil us, em pequenas pa elas ainda é mais cla a.
Mal i signi ica maio es ma e iais obje os ans o mados meno es, smulkesniais
ou (mil as caso) a é os em olha imais. Assim, do pon o de is a, açõesmazodis
mal i é sinônimo açõesmazodjiam g ús i, in i, smulkin i, skaldy i e semelhan es,
que exp essam o mesmo yksmą á ios aspec osi giais e g ausiais.
Olhemos mais amplamen e pa a o con ex o, que nos o nece LKŽ. Que a a inha
é ‘p odu o sumal os g ūdos, ambém nada no a não ala. No en an o, as
naskai a daug ką keičia: mil as ‘g ūdo mil ingoji dalis’. Kadangi mūsų y imui
posições des a pala a êm signi icados de e minan es, ale a pena olha pa a
a pluoš ą exemplos, que o necem LKŽ:
A ižų pequeno milho, e g ande sênina.
G ūdą pa kandus, mil as ma y i.
A pupelė, a ži nis – u ia okį pa mil ą.
Mažųjų linų sėmuo y[ a] juo p ipu pęs, didelį mil ą u ia.
G ūdai sudžiū o, be nebu o da mil e, iš o badas [1868 m.].
Esses exemplos ap esen am g ūdo sanda ą, que oi mui o cla amen e pe cebada
na comunidade de e asdi bių. dela emana, que milho ob emos não smulkindos
g ūdos em mil us, mas kažkokiu ou o modo, po que milho já es á em g ūde. A é
sakoma - „g ūdas y a / nė a mil e“, p iklausomai nuo o, a mil as y a didelis, a
e a pequeno. G údai já con pina mil os em sa y. g ūdos em a inhas e suas
ma malan suda o mil us. Mil as y a g ūde kaip alpykloje, ku i adinama sėlena.
Malan mil as a ski iamas nuo sėlenos i iš aduojamas iš alpyklos.
udoPasi elkime kogni y ines es u u as, pa a que seja cla o, com que
di e encia e bmazônio mal i signi icâncias ‘smulkin i g ūdus į mil us e
‘smulkin i, in i, g ūs i ką į mil us, į mažas daleles, embo a LKŽ as ap esen a
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
como aquelas mesmas signi icâncias Įž algos Kiek ienas Insigh s 295 a ius.
Ped as podemos cabalha em skaldá, ainda smulkesnis se á g a i , depois de
a eielis e po im pul e kês. Assim pe cebendo g ūdos milimą, es amos num
g osse ní el de kogni y inês sanda os, que se e a ped enha, mas não di ige a
į gilesnę įž algą, į g ūdo sanda ą. Jei malame akmenį, olydinis ibo as i s a
a enção disc e iniu ne ibo o. Mais p op iamen e, isso é ou o esquema, quando
daugybiniu. Jei malame g ūdus i paisome g ūdo sanda os, disk e inis ibo as
um uni á io obje o i s a i s a disc e inho inde ino o. Tokie i smai
di e en emen e ozados. Akmuo ( olydinis limi ado), sumal as em dulkes
(disk e ines ne ibo as), não há daqueles dulkies alpykla. G ūdas em sėlená, que
klos išlais iname. Tai iš esmės ski ingos kogni y inės s uk ū os. Kalba y a
labai iksli ją iš eikšdama. Išlais indami iš alpyklos disk e inį a olydinį u i-
nį, a ojame ski ingus žodžius. Vandenį ( olydinis) iš indo liejame, o g ūdus
(disk e inis) iš maišo be iame. Negalime andens išbe i a g ūdų išlie i. Mil ai,
con enha mil os e, o ando g ūdus, mil os de aquela alpykaip e pul e kės, nem
be iami, nem liejami. Eles ocupam in e pinê, pe einamão padė ão, po an o 28
PAV. Sakmės M/L ELD es u u a mudança 28 PAV. Sakmės M/L ELD es u u a
mudança mal i: disc e inis limi ado i s a
disk e ini
u ne ibo u
2 mil i: disc e o não
limi ado olydiniu não
i
s a
limi ado
1 milhi:
olydinis ne ibo as
i s a
olydiniu ibo u
ALGIRDAS SAUDARGAS
296 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV emos usa a pala a uni e salų: mil us pilame
(be pilame e andenį, e g ūdus). Assim mal i seman icos kogni y inė es u u a em
em sa y e g ubesnę, e gilesnę sanda ą. Se mal i é be i, ou smulkin i, sinônimo depende
da in uj algos giludens não podemos be i, e g ūdų lie i. T anspo ando a mesma
mo. Kalba būna i p eciziškai iksli, i poe iškai lais a. Kaip minėjome, an-
schemá me a o as caleu pa a a á ea social, LKŽ encon amos que pessoas podem e
oe is, e bi i, e pil is. Ši aip pag indžiame aukščiau menė ą do pan p odução e apą a.
E apų b e c sanda a comple amen e aki aizdi, pois o pão é p oduzido a pa i de
a inhas (dis e inis ne ibo as), emmixindo e kepando i s a olydiniu obje o.
Inciden emen e, a pala a pão é usada e como limi ado (pepal do pão) e como não
limi ado (duok me pão). Es as e apas ab angem dois e smus: do disc e ino pa a
olydinio e de unimi o pa a limi ado. Ab a emos eles jun os, po que pala as
semân ica de modo in iguu pe cycloja. Nė a aki aizdus ligação com eiksmajodžiu
mil i. LKŽ andame dois signi icados (i duas o mas onologinas): 1 mil i, milia, mylė
‘leis i įkai in us akmenis (į šal ą andenį pi yje) Einam 2 mil i, mils a, milo ‘im i
pi in – jau, mačiau, akmenis milia.
mylė i San aikoje gy endami, mils a žmonės a p
sa ęs.
A segunda signi icação 2 mil i e ela a cogni y inį camoksnį. LKŽ ap esen ada
semnia ‘im i ama ė i pe manece à supe ície, e o exemplo indica em gilesnį
mils a, jei gy ena san aikoje. Tai galime sup as i, kad žmonės ima mylė i ienas
camoksnį. ou a Pessoas. Mas ad e bo mils a a osena é in anzi y inė, i. i. ela
e ela, não o que as pessoas azem, mas o que com elas az-se, as pessoas mils a. As
pessoas mildam passam de isolados indi íduos sambū io (disc e inis ne ibo as) em
comunidade ( olydinis limi o as). É o mesmo i smas, como ao aze pão de a inha.
LKŽ não encon amos signi icado, que milhas, i dami pão, mils a. Alémgi,
comple amen e não impo a, se alguma ez oi al signi icação, se ela inha alguma
que seja ou a exp essão onológica. Konse a y i é a p óp ia kogni y inė
es u u a, e a es emunha ação do e bo signi icação. O mais no á el é que o
p imei o signi icado da pala a 1 mil i es á di e amen e ligado à ab icação de pão.
Mil ai indi idualidade nãoe u a, mas sem eles do panos nãoiskepsi. No en an o que ela
ą. P asideda ugnies i andens mis e ija, i ik dėl jos u ėsime k apnią duoną.
o nasse, mil ai em que passa kupinou simbolismo ognies e água p ocedūTaigi
mil ai não é só apenas milimo pasekmė, mas é pos e io yksmo (mil i) azão. Eles
soludem os compedamucios elemen os em um odo pão. Bas a lemb a -se que
E apų b i c kogni y inę sanda ą liudija i ki i žodžiai. SEJL pa eikia žodį
ano emen e o pão pega a pi ... mylas como i ulação a odos os signi icados e o mas ligados com a meile, incluindo
2 mil i. Asepi ai di o só 1 mil i, cuja o igem deixik a neišlaškin a. Enquan opuis
cogni y inis žilgsnis udo sus a o em luga es. Daik a o des ag upa am-se em
mylas, mielas, mielės. Nesunku įž elg i ą p asmės bend ą a diklį – elkian į į
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
o no: Įž algos Insigh s 297 um odo (duoną, bend iją, pas a ą) e men ą, se isso
eikš ų mieles, gipsą ou mielą žmogų. É i sma de disc e ino em olydinho. Úl ima
e apa d susie as com onologiniu i smu M-L > L-M. ŠP L-M, como mencionado,
ap a ėme ski snyje 1.4. Encan ado que LKŽ é e onologická me a ezė milinys
liminys. En ende-se que sua na u eza é comple amen e ou a.
ŠALTINIAI
DLKŽ – Daba inės lie u ių kalbos žodynas, ečiasis elek oninis leid., y . ed. S asys
Keinys. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as.
IPU 2014–2015 – Is o ija. Pilie inis ugdymas. Mokymosi p iemonių ka alogas. Kaunas:
Š iesa, Vilnius: Alma li e a.
LKŽe – Lie u ių kalbos žodynas 1–20, 1941–2002; elek oninis a ian as. Redak o ių
kolegija: Ge ūda Nak inienė ( y . edak o ė), Jonas Paulauskas, Ri u ė Pe okienė,
Vy au as Vi kauskas, Jolan a Zaba skai ė. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. P ieiga
in e ne e www.lkz.l .
MA 2006 – Mallo y J. P., Adams D. Q. The Ox o d In oduc ion o P o o-Indo-Eu opean
and he P o o-Indo-Eu opean Wo ld. Ox o d Uni e si y P ess.
MNM 1997 – Mi y Na odo Mi a. Olimp.
SEJL 2007 – Smoczyński Wojciech. Słownik e ymologiczny języka li ewskiego, Vil-
nius: Vilniaus uni e sidade.
LITERATŪRA
Adolphs Ralph 2015: The unsol ed p oblems o neu oscience. T ends Cogn Sci
19(4), 173–175.
Allan Ka h yn 2009: An Inques in o Me apho Dea h: Explo ing he Loss o Li e al Senses
o Concep ual Me apho s. Concep ual Me apho Theo y: Thi y Yea s A e . Jou nal o
Cogni i e Semio ics 5(12), ed. by Ricca do Fusa oli, Simone Mo gagni, Būga Kazimie as
291–311.
19581962: Rink iniai aš ai 13. Vilnius: Es adoybna poli ická a ědecká li e a u y
yda ykla.
Chil on Paul 2014: Language, space and mind: he concep ual geome y o linguis ic
mea ning. Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge: Camb idge Uni e si y
P ess. Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess.
Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y School o Enginee ing, which is also known as Camb idge Uni e si y, is also known as Camb idge. He be Cla k 1973: Space, ime, seman ics, and he child. Cogni i e de elopmen and he acquisi ion o language, ed. by T. Moo e. New Yo k: Academic P ess, 2763.

ALGIRDAS SAUDARGAS
298 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
Cuyckens Hube , Gee ae s Di k 2007: Handbook o Cogni i e Linguis ics.
Ox o d Uni e si y P ess.
Dehaene S anislas 2014: Consciousness and he B ain: Deciphe ing How he B ain
Codes Ou Though s. Viking P ess.
Dehaene S anislas, B annon Elizabe h, ed. 2011: Space, Time and Numbe in he B ain.
Sea ching o he Founda ions o Ma hema ical Though . Academic P ess. De Mulde
Wal e 2007: Fo ce dynamics. Cuyckens, Gee ae s Handbook o Cogni i e Linguis ics.
Ox o d Uni e si y P ess, 294317. Ox o d Uni e si y P ess, 294317. Ox o d Uni e si y
P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess,
Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d
Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y
P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess,
Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d
Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y
P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, which was also ounded by him Ellenbe ge Hen i F. 1970: The Disco e y o he Unconscious: The His o y and E olu ion o Dynamic Psychia y. New Yo k: Basic Books. E ans Vy yan, Chil on Paul, ed. 2010: Language, Cogni ion and Space: The S a e o he A and New Di ec ions. Equinox Publishing L d. Fede meie Ka a, Laszlo Sa ah 2009: A beau i ul day in he neighbo hood: An e en - ela ed po en ial s udy o lexical ela ionships and p edic ion in con ex . Jou nal o Memo y and Language 61, 326338.
Fusa oli Ricca do, Mo gagni Simone, ed. 2009: Concep ual Me apho Theo y: Thi y
Yea s A e . Jou nal o Cogni i e Semio ics 5(12). Gal on An ony 2011: Time lies bu
space does no : Limi s o he spa ialisa ion o ime. Jou nal o P agma ics 43(3),
695703. Gee ae s Di k 2010: Theo ies o Lexical Seman ics. New Yo k: Ox o d
Uni e si y
P ess Inc.
G eimas Algi das Julius 2005a: S uk ū inė seman ika. Me odo ieškojimas. Vilnius:
Bal os a cos.
G eimas Algi das Julius 2005b: Li u ians mi ologijos s udijos. Vilnius: Bal os lankos.
Hadama d Jacques 1945: The Psychology o In en ion in he Ma hema ical Field. New
Yo k: P ince on Uni e si y P ess.
Jackendo Ray 2003: Founda ions o Language: B ain, Meaning, G amma , E olu ion.
USA: Ox o d Uni e si y P ess.
Jakai ienė E alda 2005: Leksikog a ija. Vilnius: Mokslo e enciklopedijas ins i u o
de publicação.
Jakai ienė E alda 2010: Leksikologija: s udijų knyga. Vilnius: Vilniaus uni e si e o
edi ó ia.
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Įž algos Insigh s 299 /
Je e y e al. 2012: Na iga ing in a 3D wo ld. – Beha io al and B ain Sciences. Cam-
b idge Uni e si y P ess.
Kan as Imanuelis 1982: G ynojo c i ica do p o o. Vilnius: Min is. Ka aliūnas
Simas 1995: E nokul ū a, língua e c is ianidade. Liaudies cul u a 3,
8–10.
Kaukienė Aud onė 1994: Lie u ių kalbos eiksmažodžio is o ija 1. Klaipėda: Klaipė-
dos uni e si e as.
Kašubienė Laima 2012: Ma ijampolės Smalsučio p adinė mokykla. Li u ians ala. Classi icação.
Li e a u as bem como cul u a conhecimen os p imó dios. Pa a lês e p onomodžiai. 3 classe.
P ieiga in e ne : h p://peliukai.l /lie u iu-kalba/3-klase Koch Ch is o , Ma cus Ga y 2015:
Neu oscience in 2064: a look a he las cen u y. The Fu u e o he B ain, ed. by Ma cus G.,
F eeman J. P ince on Uni e si y
P ess, 255269.
Kugle Paul 1980: A che ypal linguis ics: an inqui y in o he ela ion be ween phone ics
and he imagina ion. Thesis/disse a ion. S a e Uni e si y o New Yo k a Bu alo. Ku g
e P a u l 2002 (1982): The Alchemy o Discou se: Image, Sound and Psyche. Daimon. Ku as
Ma a, Hillya d S e en 1980: Reading senseless sen ences: B ain po en ials e lec
seman ic incong ui y. Science: 207, 203205. Lako Geo ge 1987: The Dea h o Dead
Me apho . Me apho and Symbolic Ac i i y 2(2).
Lako Geo ge 1993: The Con empo a y Theo y o Me apho . – Me apho and
Though , ed. by And ew O ony. Camb idge: A he Uni e si y P ess. Lako
Geo ge, Ma k Johnson 1999: Philosophy In he Flesh: The Embodied Mind and I s
Challenge o Wes e n Though . New Yo k: Basic Books. Langacke Ronald 2008:
Lako Geo ge, Nuñez Ra ael E. 2001: Whe e Ma hema ics Comes F om: How he
Embodied Mind B ings Ma hema ics in o Being. New Yo k: Basic Books.
Landau Ba ba a, Jackendo Ray 1993: “Wha ” and “Whe e” in Spa ial Lan-
guage and Spa ial Cogni ion. – Beha io al and B ain Sciences 16, 217–38.
Cogni i e G amma . A Basic In oduc ion. Ox o d Uni e si y P ess.
Le inson S ephen C. 1996: Language and space. Annu. Re . An h opol. 25,
353–82.
Lé i-S auss Claude 1997 (1962): Laukinis pensa . Vilnius: Bal os lankos.
ALGIRDAS SAUDARGAS
300 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV
Maceina An anas 1994 (1978): Filoso ias o igem e sen ido. Escás ai 6. Vilnius: Min is. Mancia
Mau o 2006: Implici memo y and ea ly un ep essed unconscious: Thei ole in he
he apeu ic p ocess (How he neu osciences can con ibu e o psychoanaly-
sis). – In J Psychoanal 87, 83–103.
Mandle Jean 2004: The ounda ions o mind. O igins o concep ual hough . Ox o d
uni e si y p ess.
Ma cus, Ga y Je emy F eeman 2015: The Fu u e o he B ain: Essays by he wo lds
leading neu oscien is s. P ince on Uni e si y P ess. ing: Ges u e and embodimen in
Ma ghe is T., Edwa ds L., Núñez Ra ael R. 2014: Mo e han me e handwa-
expe ma hema ical p oo . Eme ging Pe spec i es e-Russo. Cha lo e, NC:
on Ges u e and Embodimen in Ma hema ics, ed. by L. Edwa ds, F. Fe a a, D. Moo-
IAP-In o ma ion Age Publishing. McGilch is Iai n 2009: B001KE101Y Mas e and His
Emissa y: The Di ided B ain and he Making o he Wes e n Wo ld. Yale Uni e si y P ess.
McLuhan Ma shall, Wa son Wil ed 2011 (1970): F om Cliche o A che ype.
Gingko P ess.
Mün e Thomas F., U bach Thomas P., Düzel Em ah, Ku as Ma a 2000:
E en - ela ed b ain po en ials in he s udy o human cogni ion and neu opsychology. –
Handbook o Neu opsychology 1, ed. by F. Bolle , J. G a man, G. Rizzola i. Nas opka
Kęs u is 2010: Li e a ū as semio ika. Vilnius: Bal os lankos. Ra ael Núñez 2008: Wha is
Ma hema ics? Pauli, Jung, and Con empo a y Cogni i e Science. Recas ing Reali y:
Wol gang Paulis Philosophical Ideas and Con empo a y Science, ed. by H. Al manspache , H.
P imas. New Yo k: Sp inge . Núñez Ra ael, Lako G. 1998: Wha did Weie s ass eally
de ine? The cogniNúñez Ra ael, Ma ghe is K. 2014: Cogni i e Linguis ics and he concep (s)
i e s uc u e o na u al and epsilon-del a con inui y. – Ma hema ical Cogni ion 4(2),
85–101.
o
Numbe . – The Ox o d Handbook o Nume ical Cogni ion, ed. by R. Cohen Kadosh, A.
Dowke .
Palionis Jonas 1999: Lingbos ciência o igmenys. Vilnius: Jand ija. Pa ackas Algi das e
Pa ackas Algi das 1983 (1979): Saulė i k yžius. Kaunas: sa ilaida.
k . 1984: E hos. Bal os cul u a e Li u iškoji sa imonė. Kaunas: Įž algos Insigh s 301 /
sa ilaida.
Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne
Pa ackas Algi das 2014: LITUA. Li uanís ica, publicís ica, bele ís ica. Vilnius:
Emp esa.
Pa ackas Algi das e k . 2014: Li uânia é ydija. Kaunas. Pe i o Jean, Dou sa
Pa ackas Algi das, Ža skus Aleksand as 2013 (2002): Vi smų knyga. Kaunas.
René 1998: Modèles dynamiques e linguis ique cogni i e: e s une séman ique
mo phologique ac i e. Rappo du CREA 9809, Ecole
Poly echnique.
Razauskas Dainius 1997: Ling is inė bep o ybė i š en oji kalba. Liaudies
cul u a 1, 1018.
Razauskas Dainius 2006: E noso aiA. Pa ackas e A. Ža skus. Liaudies cul u a
2, 45–47.
Saud Algi das 1986: O Ve dadei o Do is p a ė us. Kaunas: sa ilaida. Sla ėnas
Paulius 1984: Gam amokslinis ž ilgsnis į p okalbes. Ciência e ida 7, 3435.
Sla ėnas Paulius 2001 (1985): P okalbės p asmingumas. Akademikas Paulius Sla-
en ão. Vilnius: Uni e sidade de Vilniaus,
Smoczyński Wojciech 2006: La ingalų eo ija i lie u ių kalba. Vilnius: Lie u ių
259278. ins i u o da língua.
S ickgold Robe , Malia Ap il, Magui e Denise, Roddenbe y Da id,
O’Conno Ma ga e 2000: Replaying he Game: Hypnagogic Images in No mals
and Amnesics. Science 290, 350353.
Sulloway F ank J. 1991: Reassessing F eud‘s Case His o ies. The social
cons uc ion o psychoanalysis. ISIS 82, 245275.
Talmy Leona d 2000: Towa d a Cogni i e Seman ics 1. Concep s uc u ing sys ems.
Camb idge, MA: MIT P ess.
Valen as Ski man as 1997: Ling is inis pasaulis poesia. Vilnius: Mokslo e
enciklopedijas ins i u o de publicação.
Valen as Ski man as 2007: Mė(lynojo)nulio ling is ica Vlado B aziūno e Sigi o
Gedos poesia. Vilnius: Bal os lankos.
Valen as Ski man as 2012: Kalbos s igmos poezijoje: (p ō)nōmen. Šiauliai: Šiaulių
uni e si e o leidykla.
Vandeloise Claude 2010: Genesis o spa ial e ms. Language, Cogni ion and Space, ed.
by E ans Vy yan, Chil on Paul. Equinox Publishing L d., 171192.