scieee Open visual document viewer

Fonosemantinės sakmės Lietuvių kalbos žodyne

Algirdas Saudargas

Full text

Įž algos / Insigh s 229 ALGIRDAS SAUDARGAS Pa lamen o Eu opeu P amonês, pesquisas cien í icas e ene gos Comi ê Mokslinių y imų k yp ys: kogni y inė ling is ika, kogni y inė neu opsichologija, bio isica. FONOSEMANTINS SAKMS LITUVI KALBOS WORLD Femos ic Sagas in he Dic iona y o he Li huanian Language ANOTACIA O a igonyje es abelecido abo dagem, escla ecendo onoseman inius eiškinos em li uães alados. Es a abo dagem decida con eúdo de signi icado da pala a em pa e concei ual e aqueles con eúdos, que exp essam elações de espaço, empo e o ça dinâmica. Fonoseman iniai enškinia es e pon o de is a são in e p e ados como pala a signi ica i os de ede kogni y inės opology plė iniai onologicamen e semelhan es, mas nebend akilmiams pala as. Is e mini alguns exemplos de. Išanaliza lie u iškų pala as com p e alsas K/L; NR/; ML <> L/M šaknyje signi icamen os edes. ESMINIAI VOODŽIAI: onoseman inė sakmė, a skai os eimas, imaginá io schema, o ça dinâmica, kogni y inė opologia. ANNOTATION An accoun explaining onoseman ic phenomena in he Li huanian language is p esen ed. This accoun pa i ions he con en o he wo d sense in o he concep ual pa and he con en which exp esses space, ime and o ce dynamic (STD) aspec s. Fonoseman ic he ne wo k o phenomena unde his accoun a e explained as he ex ension o he cogni i e opology o wo d senses o phonologically simila hough no gene ically ela ed wo ds. Se e al examples a e in es iga ed. The ne wo k o senses o Li huanian wo ds wi h consonan s K/L; NR/; ML <> L/M is analysed. KEYWORDS: onoseman ic saga, ame o e e ence, image schema, o ce dynamics, cogni i e opology. ALGIRDAS SAUDARGAS 230 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV 0. ĮVADAS „…sa as mąs ymas y a nusakomas ik sa a kalba.“ An anas Maceina Daugiau nei p ieš is dešim mečius sa ilaida pasi odė Algi do Pa acko pas- a s ymai sob e a cul u a bal os Saulė e c uz (Pa ackas 1983; Pa ackas 2014: 30–85). Ten pi mą ka ą paminė as „sime ijos dėsnis“: pas ebė a, kad sukei us algumas pala as de aiz šaknies p iebalses, seu signi icado ambém adqui e de ce o modo sime išką signi icado, oco e iška sua signi icância in e sija (pa y způsobem: meilė laimė) (Pa ackas 2014: 78). Ou a obse ação oi que pala as com os mesmos aizes p iebalsias, mas di e en es ozes o sen ido pe manece idėjos, no s pa ys žodžiai isiškai negiminingi (pa yzdžiui: nok i – nyk i) (Pa- ackas i k . 1984; Pa ackas i k . 2014: 93). Fo maliosios kalbo y os požiū iu šie unijama exemplos comuns apa ece ê como nadau não undamen als i žinomų ling is ikos enominių me a ezės i apo onijos išplė ojimai e não podia se acei ini. Pa acko ui in e essado nos p oblemas de linguagem le an ados em seu es údio e enco ajado seus pensamen os expos os po esc i o. Tas ašinys (Sauda gas 1986) kupinas iloso a imen os, que hoje pode iam domina neben sa ilaidos gên o y inė ojus. No en an o ele g įs as idėja, que é e a essência des e a igo. Meu olho des iou-se pa a pala as, cujas aizes onologicamen e semelhan es, mas sua kininys ê não con i mada. Ten ei e ela suas ligações semân icas. Vedliu oi (e ainda es á) a abo dagem de An ano Maceino à na i a língua: Lie u ių kalbos ocodyno u ingumas e g ama inės sanda os di e sidade mos am, que lie u iškasis mąs ymas pe cepėgia ma a ilhamen e amplo es údio e giliu g au pene e b i no mąs omąjį obje o e nusaki i mesmo e apenas pe cepokiamus, mas oda ia eal o inius seus elacões e elações e lal ius. suku a a y a ku iama aukš o lygio iloso ija. Mūsų kalba y a a i as kelias į Nes e sen ido língua Li uãs nãoenusileidžia a nenhuma ou ai língua, pela qual eigoje da his ó ia oi nossa iloso ia. Se nós a segui emos, ou i a emos sus aba ėjusiu s e imybių caminho, depende da nossa insigh , que sua nusako egėjimo juslę: žiū ė i, domė is, egė i, ma y i bei ys i ( ydau), i jų se- man iką lyginau su onologiškai a imas šaknis u inčiais žodžiais. Kai y inė- jau šiuos onoseman inius san ykius, besi o muojančios kogni y inės ling is i- kos s udijos man bu o nežinomos, nes o me o sąlygomis sunkiai pasiekiamos, pensamen o é desc i a só sua lingua (Maceina 1994: 309). Minha esc i ó io discussei eiksmažodžius, que ou al ez e absolu amen e nep ê idas. À essas conside ações e o nei an es dezme ê e não mui o du ęs encon ei, que kogni y inė lingu is ica em a necessá ia écnica de es udo. Anuão não sabia e de mui as ou as coisas de que me e i o hoje. Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Įž algos Insigh s 231 mais uma ez udo pe s a s ei, pa ei e desen ol eu. / Mui o Šiame s aipsnyje su ink i eks ai ašy i pas a ąjį dešim me į. Jie bu o iš naujo pe mąs omi i pe ašinėjami po kelis ka us. Su inkdamas į ieną daik ą, o e e que esc e e comple amen e de no o. Esses ex os são d ejopo de na u eza. P imei as espécies ex ai são y imai, ku iuose siekiau bū i kiek įmanoma objek y esnis. Todėl iksliai api- empi inamen e b ėžiau in es igados obje os: isso Li u ias linguagem ocodyno ( LKŽ) leksemos e ik ai elas. Es udo p ocu a desc e e onologicamen e p óximos ( u inčių šaknyje aquela mesma p iebalsių paą) pala as seman inius yšius. O obje i o do es udo mos a que algumas onologicamen e a imos lie u iškos da o i seman inius ise us, ku ie pa ogumo dėlei pa adin i onoseman inėmis šaknys (chamados os šaknų pluoš ai) susakmėmis. In es imo esmė glūdi dos e mos koncep ualinę i e d ėlaikinę dalis. E d ėlaikiniai u iniai apima i jėgų są ei- li u iškos pala as signi ica i os deskaidyme em quê (dinamiką), po an o uso ab e iação ELD (e d ė, empo, dinamica). Seman iniam pesquisa uso oio kogni y inês seman icos écnica. Ten ei basea -me quan o mais con iimesos, naudoju jau apusias klasika Leona do Talmy jėgos dinamikos schemas. Visi empi iniai ezul a ai pakankamai aki aizdūs, no s (ką pačiam eko pa i i) kai ku iems jų įž elg i eikia šiokio okio įp a imo p ie a ojamos echnikos. An osios ūšies eks ai subjek y ūs. Jų p isi eikė, nes minė i empi iniai y- e i icados mé odosis, po exemplo, jėgų są eikai desc e e inėjimai não êm seu luga no adicional no espec o de es udos linguís icos. Beijo abejo, li e alaikiu cada pode pala as signi icados pesquisa , quan o co ação geidžia. Se ais y inėjimas a le em poesia […] decide o lei o ojas. Se quise mos ap esen á-los à dėmesi da comunidade cien í ica, eles êm que encon a o seu luga . Beieškan al luga explicou, que esses es udos em linguís ica são ex asis emá icos ou a é em sandū os objek as, no s jomis u ė ų domė is kalbo y a, sup an ama pačia pla- ge al ex aling is iniai. Mais p op iamen e alando, onoseman inas sakmės são ciências čiausia sen ido. Besidai indo analogiijas, e aziojau en e ma emá ica dise acijas i s aipsnius iš pačių į ai iausių s ičių: nuo ma ginaline laikomos opologia e medie á ios alchemijos. Ieškodamas a gumen os, a čiau monog a iias, onoseman icas a é mode nos pesquisas ce eb alas. Tokie engadžiojimas nu olusias s i is įmanoma ik labai ibo ai. Ki a e us, ik mokslų sandū oje cons an emen e g aso i s i bep asmiu min ia expulsiblaškimu, pois adqui ilhi em si pačiais į ai iausiais au o iais i šal iniais, ku iuos isus išsamiai išs udijuo i neuž ek ų kelių gy enimų, be pa eikiamos nuo odos smalsiam skai y ojui su- uma de ou a muda-se pa adigmas e o maojasi no a s o ės. Po an o, nes es ex os emiu economiza á empo. En ende-se que des e ipo ex ai e le e minha escolha subjec i as e pessoškus a aliações e não pode p e ende em cien í icamen e de alha a qualque s i as apj alg. Ago a é ho a passa pa a conc e e es melho es insj algos. No en an o, acima de udo é p eciso lemb a -se p anokėjus, a pa i dos quais udo começou. ALGIRDAS SAUDARGAS 232 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV 1. NOTACHAS KU METOD 1.1. P ogocado es e seus c í icos Jam i pa is medus ka umi egis (LKŽ) Algi das Pa ackas jun o com Aleksand u Ža skumi expandiu os insigh s iniciais em sa i ą e abundan es on es e nog á icas baseem ą es udos de espi i ualidades i smų no cul o de go e no b anco (Pa ackas, Ža skus 2013). Šiuos es udos Razauskas a aliou da seguin e o ma: Algi do Pa acko e Aleksand o Ža skaus c iam é um dos mais in e essan es, um dos mais p o ilios enómenos na cul u a con empo ânea das pala as li uanas, seu espí i o al ez compa á el com Vydūno eiškiniu p ieš suneš ą d asios med šim ą me ų“ (Razauskas 2006: 47). Tačiau, ano Razausko, „šį milžinišku da bu nuodija šaukų degu as (ib: 45). Tai Pa acko e pa ). De a o, ainda dez anos an es Ža skaus „san ykis su kalba, a ba eikiau su kalbo y a, su kalbos mokslais“ ( en Pa acko e Ža skaus s a s ymai sulaukė aš ios (e, ma y , co e ingas) kalbininko Simo Ka aliūno (1995) c í icas. O iciagalima se ia in es iga . Razauskas, es elnindo lusis kalbo y os pasaulis minė uose y imuose neįž elgė jokio eiškinio, ku į a c í ica de Ka aliūno, em 1996 um ela o emocional eci ado, in i ulado Ling is inė bep o ybė i š en oji kalba, a i ma: Tikslas aqui não p o a a co espondência de uma ou ou a pala a, nem a e imológica das pala as, mas chama a enção a um su gimen o às ezes ealmen e es upe ac o, po exemplo, en e pala as sob e a sime ia one ica e semân ica, deixando as pala as de ge minšaly (Razauskas 1997: 10). No en an o Razauskas algumakodėl esignuia: Šiaip ou sim, p ecisamen e linguís icos al obje i o, pa eis, de a o nep iklauso. B e amen e d ú as: a a-se elação com língua não linguís ica, não ciência ( enão mesmo). Depois o conside a imen o Razauskas pe me a em Fe dinando de Sosiū o encon ado? e Vladimi o Topo o o eiškinį. P oblemą jis o muluoja eisingai: „A galima – o jei galima, ai kokiu de no o su as ą anag amų pag indu, quan o base […] simplicíssima one ina da pala a šaknies p iebalsių sime iją ee i com co esponden es pala as semân ica, juolab com í isa igual deles e menama pasaulėžiū a? ( en pa ). mų i su jomis susie ų indoeu opie iškos poe ikos y imų s au ą, jis išny a su la- In elizmen e, pani ęs em įdomų, mas ainda bas an e miglo ą anag abai já e noso išku (do mesmo e minis1) espos a: Taisi emos não só duas línguas a comum, quo idiana, e san a, poe ina, mas espec i amen e e d i ling is ikas, 1 Plg. Razauskas 2006. Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Įž algos / Insigh s 233 1 PAV. Rede onosemân ica do Akademiko Pauliaus Sla ėno ALGIRDAS SAUDARGAS 234 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV . i. dois dis in os, di e en emen e eó icamen e bem como me odologicamen e baseados elações com língua como di e en es elações com ik o e abe amen e e linžius nomeadamen e simples, p o anišką, e alap ąją, š en ąją ling is iką ( am mesmo: 16). Ou o p anokês, pa ia ca da as onomia li uana, acadêmico Paulius Sla ėnas, publicado uma se iją a igos 19741985 m., mui o į ia es udou som e semmės yšius li a ians kalboje (Sla ėnas 2001; 1984). Ele no ou que mui o equen emen e balsių kai a da pala a šaknyje seus signi icados não aličia em essência, e ela só modi ica. Pe cebendo á ias combinações e eme endo não adequado ele nub aižė plánš umoje schemą. Pelo seu p óp io es emunho, nelabai smulkiai su ašius, b ėžinys suda ė sob e ečdalį me o quad ado (Sla ėnas 1984: 34). Uma ez que Sla ėno es udo não ecuukê kalbininkų a enção, 1 igu aiksle ap esen o seu onoseman ínio ede es ezinho (Sla ėnas 2001: 278). O p óp io b ėžinys ė a uma manei a de a umamen o da in o mação linguís ica. P iebalsių sanda a jungiama p os čiausios kombina o ikos manei a. Sla ėnas sua pesquisaimu a y um suge e: esqueškemos empo a iamen e udo, que sabemos sob e as pala as aiz, e olhemos, quais associações de signi ica i os coloca onologicamen e p óximos pala as. En ão cuidadosamen e cons i uído na onoseman ológica ede pode-se islumb a ce os dėsningumų. Tokia me odica é comum não só expe imen acionais ciências da na u eza, mas e eó icos ieškojimuose. Po causa da eisidade ale no a , que al me odiká não a as ezes usa a e os p óp ios kalbininkai. Po an o, ši oks expe imen amen o com pala as kiek ienam alia okiais ekspe imen ais mėgau is. Tačiau jei no ime ką no s de aiz shaknimis não p ejudica nenhum conhecinomos kalbo y os dėsnių. Lais alaikiu ap esen a mokslui, p ecisa daqueles expe imen os aze conclusões e as de ende . O acadêmico Sla ėnas a pa i de suas in es igações az ealmen e a e idas conclusões, das quais kalbininkų comunidade não pa ecem su icien emen e undamen adas. Ap esen a ei alguns echos do a igo bei gene iškai užp og amuo ais kalbėjimo įp očiais. Ją suda ė ne žodžiai (lie u- P okalbés sen idoumidade. Seno inė isoliuo as gen ies p okalbė desen ol eu só ge ação sênio essa sekimu ių kalbos p asme), e mais cu os poliap asmiai ne p asmių, o pla esnę nuo oką, kiek miglo ą mąs ymo ka ego iją, o p asmės o man a, que mais a de pode iam o na an o pala as šaknimis, an o šaknų kos p asme, nei kalbos dalies iene as: į ai iuose junginiuose jis galė ų u ė- apedais. T isneiamen e alando, o man e em apa ece só o man os junções. kalbos adinamą kon e siją, galė ų ik i pa adinimui, p a a dei, kons a a imui, Fo man as não há nem a pala a habi ual g ama i i daik a a džio, eiksmažodžio ou ou a semmę, a sei , e a uais ingles ação pa a ou ou ai paski čiai. Paski as o man a da a apenas insujinão, de que se ala, e signi icmė exp iskėda o conjuninyje (Sla ėnas 2001: 261). Į ai ias aqui ei as obse ações coloca bas an e p okalbės, o nuo a chaiškos ebegy os lie u ių kalbos sanda o“ ( en pa : 273). Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne pa adooksišką idéia, que indoeu opinių línguas escissi s ão signi ica a i olimą não de hipo e ická p asansk i inė Įž algos 235 Insigh s Essas insigh s ealmen e são p o undas e in e essan es, mas, embo a e mui o glos an es / comuni ês li iškai kalbančios sa imeilę, não são su icien emen e baseados. Po an o kalbininkų zamma šumas do pon o de is a dos es udos do elho acadêmico é comple amen e comp eensí el. P o o ais inė 1.2. Vais inė p o o es á sob aquele e o. Gal palinqumin i com opinião homem. Dionizas Poška Sąconscien e men e suge e, conscien e men e escolhe. S anislas Dehaene Vol ando-nos à conclusão de Razausko, que e emos [...] dois di e en es, di e en emen e eo icamen e bem me odologicamen e baseados elações com a língua como de di e en es elações com a ealidade apsk i ai e lindéndose š en ąją ling is iką.“ Ku ieško i me odikos mus dominančiam eiškiniui i i? nomeadamen e simples, p o anišką, e palap ąją, P imei o passo pode ia se a a i mação, que a casdienė, pap as a, p o aniška lingu is ica i ia conscien iamen e sussus signi icini, a kalap, š en oji, poe inė p ocu a aquilo que é siogiai nep ieinama. Kad iskas p iklauso nuo požiū io aško, aišku iš pap as- o pa yzdžio. G ama ika neabejo inai y a adicinė ling is ikos s i is. Tačiau į ą pačią g ama iką galime ž elg i iš d iejų pusių. Ikimokyklinio amžiaus ai- kai kalba g ama iškai aisyklingai, no s niekuome g ama ikos nesimokė. Kai discon inuamen e, é po que y y yija consmone na escola de g amá ica, neodo a ginan e e nu. Isso é bem conhecido e cla o. Como ajuando bicicle a ou di igindo au omó el a pa e das ações execu amos au oma icamen e, e conscien iamen e liekame ki us, lygiai aip kalbėdami au oma iškai a iame žodžius i g ama iš- a kai eg asingus sen inhas, e sąmonė s ebi e k eipia sensmingą con ex ą. A y a as langas, pe ku į sąmonė ž elgia į p asmę, be p asmė pana din a žmo- gaus pasąmonėje, o iba a p sąmoningo i nesąmoningo nė a leng ai sugau- pala a casa. Conscien e e não-conscien e elação semp e dominou pensamen osi os, mas obje i as pesquisas cien í icas começa am só XIX a. inal XX a. início Pie eo Jane , Sigmundo F eud, Ca lo Gus a o Jungo e seus seguido es (Ellenbe ge 1970). XX a. pabaigoje šie y imai įga o naują impulsą, pasi elkus abalhosos con empo âneos manei as de egis o de a i idades ce eb as. Hoje a elação conscien e e não-conscien e do pensamen o e da pe cepção é e linguís ico (Lako , Johnson 1999; Lako , Núñez 2001), e neu o isiologicos (Dehaene 2014) pesquisas aki a ye. Nes a seção esumi é alguns pon os de is a pa a pasąmonę e ALGIRDAS SAUDARGAS 236 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV giniai medidas de a i idades ce eb as. As są oką. Ki ame ski snyje klausiu, ką gali šiandien mums padė i neu o iziolo- úl imas insj algas em mé odo seções de inia-se onoseman inė sakmė obje o de es udo des e a igo. Pa icula men e impo an e dimensão da linguagem é en e umaa eikšmiškumo e bejos (an. ymų leidyboje e em mui as ou as á eas ambigui y)2. A ody ų, kad iena eikšmiškumas u ė ų bū i kalbos idealas. Taip iš iesų y a, kai d ip asmybė gali bū i pa ojinga. Ka ininko duodamas įsaky- mas p i alo bū i iena eikšmiškai sup as as. Chi u go nu odymai ope acijos me u negali bū i d ip asmiai. Nuo o p iklauso ka ių a pacien ų gy ybė. Įs a- p e ende, que os e mos usados ossem en endidos umai eikšmiškai. En ão po que na ala há abeja? Abeja alboje é um a o empi ico. Em ela é p eciso olhá-se, como em c ia i obolboje on e, em linguagem gy as ingumo laidą. Na linguagem semp e hou e e e mo e a pala a poé ica3. alboje Li u ias d ejonė do dú idae sub ilmen e di e encia: d ejonė en a iza ine i á el escolha de duas possibilidades, dú idae nusako e būseną, ab imanmašinas escolhaimui de aco do čią abi galimybes. Galime pasaky i, kad d ejonė labiau būdinga mechaniškam de de an eco nusaky us c i é io e ma ca algo i mo išsixakojimo ašką. Enquan o isso dú idae desc e e p o o ins umen o humano sio cen e (Zeki smegenų – eiklos me odą. Abeja y a šiandieninių kogni y inių y imų dėme- 2004). Assim explica-se o luga do nosso mé odo de in es igação no sis ema ciências: nos in e essa linguagem como meio de es ados do pensamen o s i is – ai kogni y inė ling is ika pačia plačiausia p asme (Cuyckens, Gee a- conhece . Hoje es a e s 2007). Kalboje susidu iame su d iem ski ingomis pasi inkimo k yp imis. Pap as- čiausias pa yzdys y a homonimija i sinonimija (ž . 2 pa .). Kai gi dime dau- a che ipo giap asmį pala a (pa yପରି, ba as), es amos pon os de dú ida. Pa a ape cebe -se, ge almen e emos que ecebe in o mação complemen a de umocomo ou de ou o con ex o. Con a e sa di eção en amos em dú ida de um pon o, quando emos á ios modos isso pacha sen ido exp essa : paukš is sk enda paukš is lekia. Vėlgi ap eside- me, pasi elkę papildomą in o maciją. Dependendo da di eção di idi emos onomasiológica beją e semasiológica beją4. Homonimia e sinonimia não é o di e o obje o da nossa in es igação. Poliseminė šaknis é semasiologinė abeja. Semasiologicas e onomasiologicas ãbejos sãobeika glūdi na mesma mechanismo de pe cepção da linguagem cê die. Viena eikšmiškumas e abeja não são duas disc e as es adosas, mas impo an e do homem pensamen o ca ac e ís icas dimensão bo s iniai poliai. P a o Humano 2 Es a concep oka mui o amplamen e usada. Impo an e pa a nós a pe spec i a, que expôs Semi as Zeki no seu a igo (Zeki 2004) e em ou o luga . 3 Simila men e penso e Ski man as Valen as (2012 12). 4 Plg. Gee ae s 2010: 281284. Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Įž algos Insigh s 237 ek ū os esmė não al e i ė desde Alan Tu ingo e Johno Von ins umen as – smegenys – nė a kompiu e is. Šiuolaikinių kompiu e ių a chi- Neumanno empos. / Pode-se dize que a a qui e u a do compu ado e le e conscien iingo pensamen o a i idades poliuje cé eb o humano pa ece (Dehaene, B annon 2011; Zylbe be g i k . 2011). Šiame iena eikšmiškumo desespe a amen e len o as compa a com mode nos compu e iais. No en an o, mesmo os mais pode osos compu ado es e os mais espe os p og amas ainda não conseguem esol e com con iabilidade mesmo as mais simples a e as da men e humana. Po isso assim é, numanė ainda Von Neumannas: a maio ob a humana a men e execu a nesąmoningai, expo ando pa alelamen e eikiančius analoginius ce eb ų mechanismos. S anislas Dehaeneas assim desc e e os esul ados do úl imo in ameio de psicologos da linguagem k uopščių pesquisas: Tais nossa men e não-conscien e é su icien emen e sumanus pa alelamen e colocada em memó ia e a pa i dela e oca odas as seman ines associações da pala a, quando a pala a é plu ia eikšmis ou a é quando só o seu signi icado cabe sąmoningas p o as siūlo, sąmoningas p o as a enka“ (Dehaene 2014: 66). ao con ex o. NeŠiuolaikiniais k uopščiais es udos psicólogos escla ecem-se, como c ianças pe cebem pala as. Ga si psicologê Jean Mandle , esumindo es as pesquisas, obse a que dois anos de idade c iança en en a com um duplo išmok ą žodį i ku į žodį a o i konk ečiu a eju (Mandle 2004: 131). Mūsų p oblema: em quais casos usa e minis, c iança en en a com semasiologine e onomasiologine ãbeja. A pala a é a mesma, mas a c iança ele signi ica algo di e en e do que a adul o. Comunicando a c iança diminui dú ida, a é que ela o na do mesmo ní el como albanças comunidades. e Es es 2 PAV. Homonimija i sinonimija kaip semasiologinė i onomasiologinė ãbeja ‘judė i o u, mosuojando asasis lėk i sk is i ‘pequenos es au an e ‘ ienu jun amen e ocupado campo ežas abalhando bã as semasiologická abeja onomasiologická abeja ‘unidade de p essão a mos é ica 2 PAV. Homonimija e sinonimia como semasiologica e onomasiologica ãbeja ALGIRDAS SAUDARGAS 244 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV Tudo acon ece semąconscien emen e. Sąmonei é ap esen ado apenas uma úl ima a ian e do sen ido sen encial. Os expe imen os de Jung e Riklin nos dizem alguma coisa mais. Pa icipan es do Expe imen o con idam a o nece sua associação indicy am pala a. Seus esul ados mos am que as associações são e seman ínas, e onológicas. Is o co esponde às conclusões do inqué i o ERP. Mas Bu ghölzlio clínica ealiza pesquisas mos ou, que a associação pobūdis depende de es udado es ado de es ado de consciência. Jung ez uma impo an e conclusão, que conscien e men e busca seman ines associações, a onologines slopina. As associações onológicas p asi e zia, quando in es iga i o sąmoné é ap essada. Resul ados analógicos o am ob idos es udando doen es so endo amnesia, que não conseguiam lemb a de a o (pažeis a eksplici ная память), que eles joga am isualisilão compu ado ino jogo (pa yりに, Te is), mas an es de do mi á i am imagens des e jogo ou os sonha am (S ickgold e k . 2000). Psicólogos isso explicam implici á ias memó ia de apa ença. Šiuolaikinhos es udos de consciências dis inguem cinco não-conscien es espécies de a i idade ce eb al (Dehaene 2014: 190197). De aco do globalaus da balaukio hipó ese, conscien iamen e pe cebama men is de g andes neu onos é smegenyse amplamen e e ansli icada. Em consciência a enção pode en a só o es, os chamados e šslenks iniai sinais. Esses sinais de cé eb o podem es a mui os ao mesmo empo, mas sąmonê a aica só po uma sequência seca. Esses sinais não desapa ecem, espe am a enção da consciência e podem se ampli icados globalmen e e ansliação. Sąconscien e men e suge e, conscien e men e escolhe (Dehaene 2014: 66). Aqueles o es, mas ainda agua dan ieji sinais de a enção da consciência são p imei a espécie nesąmoningi ce eb os con iniai. An os ipos de sinais são mui o apni, pa a que chamassem a consciência a enção. São poslenks inais sinais, que desapa ecem e consciência pe manece inacessí eis. Esses sinais p óp ios incapaci ados a ai em a consciência a enção, po ém du an e seu cu oá pe íodo de ida podem a e a mais a de conscien iamen e pe cebida in o mação. Te cei os ipos nesąconsinga a i idade ce eb al inclui oda a nossa sis ema ne oso au oma ism, po exemplo, espêpação. Qua a espécie ab ange isoke iopą p imá io pojúcios coda imen o, que an es en ekdamas consciência aki a in de e se pe koduado. Nós mais in e essamos quin a quin a espécie de conhecimen os não-sonhosingos, a qual Dehaeneas chama snaudžiančia. Es a in o mação es á codi icada nas sinap á ias ligações. Ela começa a acumula ainda an es do nascimen o. Nos p imei os anos de ida, embo a a maio ia dos neu ões do cé eb o humano já es ejam em seus luga es, g ande elocidade são mezgami sinap iniai ligações. Du an e d ejus p imos anos jág oa me ade de um adul o humano ce eb de qua oadalio a é ês qua adalias olume. No en an o nós não lemb amos nada dos p imei os ês anos de ida (chama-se in an ilija amnezia). Onde se oi essa in o mação? udo isso e é a memó ia snudgian e. In o mação ainda es á, só ela nep ieima sąmoningai amminčiai. Lá glūdi oda a g amá ica e onologia da língua, e glūdi ão p o undamen e que os líde es de p oje os de pesquisa bilioná ios não espe am alcançá-la den o dos p óximos cinquen a anos. Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Įž algos / Insigh s 245 Snaudžiančioji memó ia isso a mesma nosso p o o ais inė. Ela não é di e amen e acessí el à consciência, mas pode se alcançada ia in uição. Pa a es a on e de c ia i idade eco e á e poe as, e ma emá icos. Ma emá ico ancês Jacquesas Hadama das (1945), baseando-se já clássica o nusa de um dos mais amosos ma emá icos Hen io Poinca é pa i imi, di ide es e diálogo em qua u is e apes: iniciação, incubação, iliuminação e e i ikação. Ma emá ico nesulauks inspi êpimo be ilgo a ginančio inicial do abalho, que mui as ezes pe manece sem desejado esul ado. Ma emá ico abalha com conscien iamen e comp ehensí eis, de longos es udos adqui idas bem como ins en as e lexãos yas nugludin as o mas de men e. Incubação pe íodo ma emá ico de o mas conscien es de a i idade combinações suba dinadas em pasąmonê glūdinças, snaudžiančių, mas eais schema inių ins umen os mandomam p imei o aizdžių andenyną. Iliuminação (įk ėpimas) em, quando pasąmonė eme a consciências š ieson não quekė ą decisão. Sua o ma co esponde psichoanálises desc i a pa idalą a che ipą. Ele semp e em um emocional ca ão. Na ma emá ica a emoção se mani es a de manei a es é ica: uma solução inespe ada semp e é boni o. 1.4. Fonoseman inas sakmės Beques nãoes i di onai da alo y os li uãs semân ica ligação com one ine šaknies sanda a Aud onė Kaukienė (Lie u ių kalbos eiksmažodžio is o ija I d.) Oi, ka inai, ka inėli, ko di onų nekėlei, ko linelių nesėjai? Juozas Tumas Vaižgan as (LKŽ) Aud onė Kaukienė es údio da his ó ia de açõesmazônio da língua Li uânia esc e o: S uk ū as e semân ica conexão já há mui o empo no ado. Mui as ezes acen ua-se a elação da es u u a onomo ológica com a conc e a semân ica. Fiau obse a: Beques nãoes i di onai da linguo y os Li uães semân ica ligação com one ine šaknies sanda a (Kaukienė 1994: 164, 165). Es es kalbo y os di onai ie minimi ski snio paan aš ėje) i y a a mokslo da neiš i a e i o ija, į ku ią (kužengia no p imei o capí ulo minimi p anokėjai. Obse a imen os conhecidos aos a os da língua não há, mas p oblema pe manece não o mulada mokslui Ki a e us, a e i o ija di onuoja ik lie u ių kalbos y imuose. Joje šiandien acei inu manei a. plša g andes u iai de cien is as, pasi elkę a mesma mais linelių, kaip pe spėja liaudies išmin is (i milija dinių smegenų y imo p ojek- ecen e écnica, embo a pasė ų daqueles líde es), ainda agua da um longo e a o men an e caminho. Tai cien í icos pa ibio e i ó io, ALGIRDAS SAUDARGAS 246 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV na qual é empo zeng i e dos idiomas li uãos ( e eikia nugalė i aižgan iško ka ino angumą...). Como pudemos assegu a , a es a e i ó io a é ago a a es ada le a apenas kabančiais pon es. Viena s á eas especialis as, segu amen e es abelecibê seu k ašS a bu é, que a pon e, o, ki o k an o nepasieks. Reikia in elek ualinės izikos. Kaban is il as saugu- mo nega an uoja. Hipo ezės gali nepasi i in i, be mokslas ki o kelio nežino. jun ando duas s á eas, osse con iadamen e ixin in o e em um, e no ou o lado. Imkemos conc e os exemplo […] lie u iškų eiksmažodžių po ą lem i uzskai . SEJL indica p okalbės šaknį *lemHsu klaus uku, que, apa en emen e, des ina-se ao signi icado ‘lauž i (le. łamać) (SEJL 2007: 344). Es a aiz encon amos e MA, do qual descob imos que es a aiz em línguas bal as e sla as mui o p odu i a monog a ia de olume enciclopedís ica do mundo espi i ual indoeu opeus sob e i eu só paisaisė inos espí i os no á ios: la ynos lemu es e g eikų lamia (MA 2006: 411). Sem dú ida, no ní el dos ilhos gąsdinimo elas compa in inas com as nossas laumes. Compa iginamoji kalbo y a, slegiama classikinės iados (sansk i as, g eikų, la ynų) au o i e o, inclinusi bal iškus žodžius забышти, embo a indoeu opie iškos poe ikos y ėjai os lemb a (plg. Wes 2007: 384, 386). Conside emos es e simples quad inho (ç . Fig. 3), que cen enas de ezes imos ekonominių bei sociologinių y imų eks uose. 3 PAV. Esquema da pa e do odo Ele e a a eden ado com ou os semelhan es quad inhos e desc i o digi ims. É um esquema isual, indicando em do odo elação com sua pa e. VaizdiLKŽ ainda nio schema (an. image schema) y a ienas pag indinių kogni y inės ling is ikos ins umen ų10. Čia mums s a bu ik p isimin i, kad aizdinio schema nė a pa- eikslėlis a b ėžinys (jis gali bū i isiškai ki oks), be min ies pi ma aizdis, į ku į pa eikslėlis ik nu odo (Cuyckens, Gee ae s 2007). man end emos a pa e do odo o nome: 10 Te miną aizdinys usoju de aco do Jakai ienės ado ėlį (Jakai ienė 2010: 45). 3 PAV. Esquema da pa e do odo Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Įž algos Insigh s 247 / 1 lmas 1. ‘ko no s dalis, gabalas, laman as’11 I kaip u p a ijai okį lmą py a- go eip g ei ai! Ms. Veiksmažodžiai, u in ys šaknyje L/M, sen ido ‘lauž i como e nebe a ojami (pa yପରି, lamė i ‘lūž i, plg. sla ų loma j). Daik a a džių são mui os: lmas ‘co no s pa e, gabalas, á ea de e a, sklypas, lama à ‘sma kus laužymas ( ė os pas. A pala a luomas ans e e-nos pa a a me u)’, lomà ‘įdubęs žemės plo as, slėnys, gabalas, gumulas, žemės plo as, skly- es e a social. LKŽ ap esen am os seguin es signi icados: ‘pago o igem, pa imónio ou ocupação o mada po g upo social; ‘xeimyninė padė is; ‘ ūšis, o igem; ‘á ea, pa celha, po ção; ‘caiços classe. Ma e iškos giminês co espondência luoma g e a p imei as luomo signi icados em ainda e ou o: ‘laiVisiem ób io, o que signi ica a pala a elicidade. Sabemos mė, likimas’; ‘ka as, eilė’; ‘laiko iba, e minas’. sua ligação com pala as de e min i, lis udijos an ąjį sky ių Auš inė i Laima (G eimas 2005b). kimas. Šioje ie oje eikia sus o i i nu ody i į išsamų Algi do Juliaus G eimo Nele e eladas 11 Nes e a igo elemen a ūs obje os são lexemos de LKŽ (só um ou o exemplo de DLKŽ). Lemos esc i as pa yškin u š i com seu nume ação. Te minus leksema e lema es u u a conc e e esnė s i is abs ac esnė s i is a oju pagal Jakai ienės (2005; 2010) apib ėžimą, ačiau siau ąja p asme, kaip LKŽ s uk ū i- nius objek us. 4 PAV.Koncep ualioji me a o a ELD 4 PAV. Me a o a concei ual ALGIRDAS SAUDARGAS 248 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV in e aceas en e so e e dalios, so e e des ino, Laimos e Laumės plaças lie u inys comun iausiu manei a e a ado em 4 iškos au osakos kon eks e. Lie u iškos leksikos i mi ologijos seman inis u- pa eiksle. Rodyklės a ibui a es u u a schema ica a cada plo mei ( eimui) ou pe kelia ela de uma plo mie em ou a. Lydoeu opiešu mundo espi i ual nusku dina ginamoji kalbo y a, nesidomėdama kogni y ine žodžių eikšmių sanda a, in- a é (nes e caso) ilhos baidykl lyPai izcamos em ou o exemplo, que o malioji gmens. Tai ik ienas pa yzdys, ku is odo, kad lyginamajai kalbo y ai de ė ų p isiim i ben dalį a sakomybės dėl minė o „degu o šaukš o“. lingu is ica au oma icamen e ejei a. Pa ackas e Ža skus i smus sudės o em Rėdos a ą (ž . 5 ig.) (Pa ackas, Ža skus Įž algos Insigh s 249 / 2013: 10; Pa ackas 2014: 87). 5 PAV. Rėdos oda Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Niekas não p oudžia simila men e skambančius (nok i nyk i) ou in e uo us (mig i gim i) pala as u iliza pa a nomes de elações i smų. T adicina lingu is ica ejei a qualque que seja desses pa es de pala as sa yšį com a linguagem mokslu. Tomemos pala as pa as nok i / nyk i. A ligamo y a compa a i a ec ia ais aizes de p okalbés: *neh2k- *nik- (SEJL 2007: 427, 425). Isso são di e en es aizes e di e en es e imologiniai niddas. Naquela in e essao acaba12. Seman icos cogni y inin con eúdo, como imos, kalbininkų nelabai domina. No en an o de e ia pasidomece . Visų pi ma, é necessá io no a que a seman ina con ap iešą, Rėdos a e a ibuída pai a de oos nok i nyk i, inclui o p óp io eiksmažodis nok i: 1 nók i 1. ‘b ęs i (apie aisius, ja us)’ 1 nók i 4. alp i, menk i Da p isiminkime iš a osenos besi aukian į eiksmažodį: 2 nók i 1. in . ‘ei i, segui de pas o 2 nók i 2. . y is, de in is me á o a (Cuyckens, Gee ae s 2007). Veiksmažodžio Šio eikšmių inkinio sanda ą galime a aizduo i kaip d i koncep ualiąsias 2 nók i con eúdo ‘ei i, segui i im paskas; y is, gin is exp esseškia b ėžinys 6 pa eiksle. Taške P besi ejan e panoko ‘pa ijo e p anoko ‘p alenkė. P imei a me á o a {2 nók i → 1 nók i 1. ‘b ęs i} pe melia a es u u a b ėžinio de espaço de mo imen o 12 Plg. Ka aliūnas 1995: 8. 6 PAV. 2 nók i schema P kelias empo 6 PAV. Veiksmažodžio 2 nók i esquema ALGIRDAS SAUDARGAS 250 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV plo mės em plo mę da na u eza, onde o pon o P ma ca madu a cimaúnia. A mesma me á o a e le e-se e eiksmazodyje acess: 1 p inók i 1. ‘p ib la ga , acess acess 1. einan p isia cini (p ie ko) Liep o galą p i eio. p i 13. p ib ęs i, p inok i Šieme an e io men e p jo ugiai. Ou a me á o a em in e são alo i a i a: {2 nók i → 1 nók i 4. ‘silp i, menk i} O pon o de culminação co esponde não pozi i e ą, mas nega i a (Nks nks i nunks (numi s)). Veiksmažodis nyk i gelbs i do descon o á el in e siação. Po an o abiejų eiksmažodžių plną kogni y inę es u u a desc ako d i ais me á o as: {2 nók i → 1 nók i 1. ‘b ęs i} + {1 nók i 4. ‘silp i, menk i ← 1 nk i} O p imei o exemplo e o e a es elnos p iekaiš as compa igamosios kalbo y os ba os iūsi galbininkos, que (aki aizdžiai) pouco me inasi em mode naiknę seman iką, po ém es e exemplo c ia ques ionamen os. A es u u a ap esen ada é LKŽ e le idas leksikos a osenos ní el (que é sinc oninis á ios cên imos laike e a mių pascalidão espa ês p ecisumu) kogni y inė sanda a. Ela com os seus sen idos inclui na u almen e não só pala as de um e imológico nes do, mas ambém onológicos gaimyns13. Como ais es u u as se o mam, e é ques ão pa a os linguis as. A aida de me á o as concep ualiças é obje o de amplas discussões (Fusa oli, Mo gagni 2009). Cogni y inės pak aipos linguís ica econhece a impo ância da me á o a cai ai da linguagem. aidą es emunja nok i Koki nyk i seman inė s uk ūe d ėlaikinis undamen o da me á o a concei ual, de a osenos já se pas ęs, embo a į ykio ação 2 p anók i aindaė a p odu i os no os / on e de me á o as (isso cons a a a – klausimas eikalauja k uopš aus y imo. Veiksmažodis 2 nók i, ku is y a pode o necendo es e p og ama pala ai Google). À ap esen ada esquema ainda de e ia ac escen a i smo pošką, que boni amen e mos a mos a de eiksmažodžio noko abeja au osakoje: Nko ū a, nko mė a, nko lelijėlė, nko mano jaunos dienos kap žalia ū elė (d.) Gs. Noks a da že ožė, noks a lelijėlė, noks a meu jo emys ėlė pas šelmį be nelį LTR (M k). LKŽ i DLKŽ pa eikia šiuos sakinius p ie eikšmės ‘ne ek i gai umo, ys i’ (DLKŽ o nece apenas a p imei a pa e da ase). Įdomo, que dú ida no e ebi Smoczyńskis, e sdamas šį sakinį d ejopai: „Doj zewala (= b endo) u a, do- p o esso ius j zewala mię a, doj zewala lilia, jak zieliona u ka więdly (= y o) dni dosci“. Ve imas a eiksmažodžių kei imas abeją a skleidžia i iksuoja kon- mej mlok ečią in e p e ação. Nepaka ojamas au osaco belžis glūdi no es ado de dú ida: isu o mesmo eiksmažodis nok i, mas na p imei a pa e da ase ele inclinks a à signi icação ‘b ęs i, e ase de ase inal da sen ença išny a g ėsmė ‘ne ek i gai umo, 13 Plg. Fede meie , Laszlo 2009. Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Įž algos / Insigh s 251 ys i. Tai pon o culminmo pon o, glúdin is de casamen os cos umes e Rasos es a essence. In elizmen e, alo y a na Li uânia ainda é indi e inga abejai. O signi icado da pala a ecip ocamen e es á em elação pa adigminiame. Sakiniuose Gėlė noks a ou Obuolys noks a o signi icado depende de que a pala a noks a signi icado openkamo: 1 nók i 1 ‘b ęs i ou 1 nók i 3 ‘ne ek i gai umo, ys i. No en an o sen inho Nko ū a, nko mė a, nko lelijėlė, nko mano jaunos dienos kap zalia ū elė SEJL in e p e ação da mesma signi icâncias es á sin agminiame elaçãokyje: no início noks a, po o nyks a. Es e sin agma es á não na sin axe do enunciado, mas na es u u a da na a i a. Compa emos ês a ian es des a ase: Nko ū a, nko mė a, nko lelijėlė, nko meu jo ens dias kap zalia ū elė = abeja au osakoje; Vy o ū a, y o mė a, y o lelijėlė, y o meu jo ensos dias kap zalia ū elė = LKŽ e DLKŽ in e p e ação; B endo ū a, b endo mė a, b endo lelijėlė, y o mano jaunos dienos kap žalia ū elė = SEJL in e p e ação. P imei a ase, como mencionada, é abeja, que o e ece au osakai in e p e ação ab idão. A segunda ase subs i ui a pala a nko LKŽ suge ido T ečiasis sakinys y a a bulinis e imas iš lenkų kalbos. Fo maliai žiū in , LKŽ in e p e acija y a eisinga. Žodynas a spindi žemdi - bio pasaulė oką, ku i o ma osi ne gi ne ieną ūks an me į. Kalba labai jau i i iksli s a biems gy enamos aplinkos b uožams. Veiksmažodžio 1 nók i pa- sinônimo. g indinė signi icado é ‘b ęs i (apie aisius, ja us). Sob e ló ia isso não di ás. Isso ica cla o de uma ase assim: Aguona žydėdama como ožė skyleles gauna, a anka, isnokusi izby a, ėjui papu inus B. Aguona p imei o jydi (kaip ožė), e po o noks a. A lo não mo e, mas lo esce, a é nu ys a. Noks a aisius, g ūdas, sėkla (išby a, ėjui papu inus ). Tačiau jaunys ė i žydi, i b ęs a, i ys a: Pe niūnas não con iou jo ensikiais e nãoi yžo im i zaku io, embo a duk ê noko noko, a é nepe noko e nep a ado ju en ude encan o š. (LKŽ). Es a ase, LKŽ ma cado como pe kel inės semmės, . i. concep ualioji gaima compa a e com me a o a, pe kelia schemą iš augmenijos į žmogaus biologinę p igim į. Jaunys ę lelijas žiedu, e com noks ančiu obuoliu, e (deja) com pe nokusiu aisiumi ou nu y usiu žiedu. Es e pon o de cima é um pon o boni o e concei ualmen e p ecisamen e unsakido Rėdos a o schemoe, mas nos domina aiškos alboje aspek giai. Na sen ença o malmen e p ecisamen e mudada noko pa a y o, esmę. Veiksmažodis y o ne u i abejos i odėl nea e ia skai y ojui (bei klausy- pe demos oda a nau osaca poe ina ojui a inal é canção!) pon o de acesso ao opo ( aig o muladas kogni y inė ALGIRDAS SAUDARGAS 252 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV psicholing is ika). SEJL in e p e ação, sac i icando p ecisão14, en a cons ui esse acesso. O e smo pon o é a skleido conscien igame acional em ní eleba os, embo a SEJL, econs uindo nyje, kaip disku so sklaida (b endo lelijėlė > y o mano jaunos dienos). Tau osaka naudoja abeją, glūdinčią eiksmažodyje nok i, kad a e ų nesąmoningą p iei- gą p ie i smo aško. Tai ski umas a p p ozos i poezijos. Šis neabejo inai ilgaamžis u inys ne anda ie os lyginamosios kalbo y os o mą *neh2k-, šaknies indoeu opie iška kilme não dujoja. Se al con eúdo ja diniano mundi bio mundialê okai eio de p okalbės, ou oi em línguas bal as c iado, como pos poziciniai ie ininkai, e ago a já nyks a es as ques ões, que le an a kogni y inė analiza. DLKŽ mos a como es e amplo e p o undo campo semân ico aižėja. A linguagem ine i á el cus a. O que sal agua dá el, e o que não impo a é uma ques ão essencial. Nekomen uosiu e nek esningai, po an o ionuosiu aiškos (i ašybos) s abilumo s a bos. Kalbos išmoks ame nesąmo- nesąconsingo mecanismo de pe cepção à linguagem gy as ingum em decidiamas signi icações. Pa a que saibamos o que e como gua da , eles de em se enugenos iš i i. Ago a olhemos pa a a qua a e são da ase, no qual o úl imo eiksmažodis nok i subs i uído eiksmažodžiu nyk i. Nko ū a, nko mė a, nko lelijėlė, nyko mano jaunos dienos kap žalia ū elė. Ele é di o não pa a que mudassem a le a da canção. Àquilo que se disse sob e abelh (nico meu ją, nebė a ką p idu i. Šio sakinio aiška (nok i / nyk i), palieka abeją pi moje sakinio dalyje (nko lelijėlė), be a skleidžia sąmonei g ėsmę sakinio an oje da- jo ens dias). Tau osakoje i smo aškas glūdi p o undamen e suba din o eiksmazônio nok i polisemijoje. Es a ase exkelia i smo pošką em consciência ni elio (kaip e SEJL in e p e ação), mas pe manece suba din o em pasąmonę pe onologinį simili ude. Isso não é algum no o a o linguís ico, con adi o io ab angendo ambas as o mas p okalbės šaknų. Seman inis ise as lyginamosios kalbo y os iš adoms. Tai nuo oda į seman iškai susie ą elkinį, (geš al as) é no discu so ab angen e ambos os e imologinius lizdus, p esen es no pon o de is a onologiniu apo oniniame a s ume. Nok i nyk i exemplo mo y uja nomeamen o onoseman ines sakmės /. Sakmė e mo do ní el na a i o. Es e a igo é des inado a ais es u u as paise sea ch e desc ição me odica. Nes e exemplozdyje onoseman inė sakmė ab ange oda a con inuidade aiškos LKŽ: nok i, nyk i, neik i, niūk i, [...] ninguém, nak is [...] e . . Seman inio geš al o base a cons i ui mencionada pa de me o as e i smo pon o. Do pon o de is a de Paulo Kugle […]alchimia do discu so[…] é one icamen e uma elkinys de pala as p óximas, unijamo emocialmen e o emen e mo i uo o signi ica i os 14 Doj zewala pala aine ansliama ‘b ęs a, noks a. Como imos, es as signi ica i as LKŽ gėlėms nep enesiimu. ski ia. A galima lenkų kalbos žodį doj zewala a o i ne ik aisiams, be i gėlėms – sp ęs i Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Įž algos Insigh s 253 ise o imago /. Beje, i smo aško, associjamo com nok i nyk i, ameaça, que issaanali iko es uda um exemplo (nekal ybės p a adimas; miai ap ašy a Vi smų knygoje, y a a pa i, apie ku ią kalba pag indinis psicho- Kugle 1980/11). No en an o psichoanali icos desc e emam pasą consciência complexos de con eúdos ca ece de sanda os es u u ações. Jungo cole y inės pasąmonės a che ipai inspeciona só mui o comuns aožus. Aqui é p eciso ies i uma pon e em mais o e oolá ma emá. O psicólogo suíca o o iginá io do Chile Ra aelis Núñezas (ac ualmen e abalhando San Diego uni e si e e Cali ó nia), analisando a susi ašinamen o de Jung com o amoso ísico Wol gang Pauliu, no ou uma co espondência concep ual en e a que ipos cole i inês pasąmonės e cogni y inês lingu is icoje a ojamų imaginá io schemų (Núñez 2008: 9). Núñezas com um dos undado es da cogni y inês linguís ica Geo geu Lako u no inal milenmecio e elou kogni y inê sanda ão de pensamen o ma emá ico menė ą (Núñez, Lako 1998; Lako , Núñez 2001). Tai pi mieji žingsniai į mūsų jau ainda an es de meio século Hadama do ealizadas ma emá icas abalhos de análise cien í ica s udiją (ž . 1.3). Hoje, cien is as que abalham nes a di ecção usam ambém mé odos de cogni y inês linguís ica e psicologia, e ginius smegenų eiklos ma a imus (ž . Núñez, Ma ghe is 2014; Ma ghe is, Ed- neu o isiolowa ds, Núñez 2014; Dehaene, B annon 2011; Dehaene 2014). 1.5. Domínio onoseman inių sakmių E nos nossos empos mes au ói é ku is iską da o pa s, sa o ankomis i naudodamas, p iešingai negu am ik os s i ies meis as [specialis as], aquele, assallos, mui as ezes a bi á ios meios. Claude Le i-S auss Apibend indamen e podemos dize que onoseman inė sakmė é one icamen e p óximos de pala as elkinys, cujo pala as signi icanças de espaço, empo e o ça dinâmica (ELD) con eúdo semân ico o ma ise ą, mui as ezes adqui jan į emocional ca ga į. Onde ais sakmen os p ocu a ? Respos a: LKŽ. Kugle is in e essa-se pasą consciência apa aškomis na psiquei humano e es uda aqueles casos, quando one iicamen e p óximos dos elkinos de pala as podem inspeciona em sonhos ou isões. Liguis oje psicikoje (F eudo desc i o Ra Man caso) ou ik uas de linguagem apa ecendo indi idualiais psichikos būsena. Di e amen e alboje sakmių pode-se p ocu a em c iados ex os ou na mesma sanda o do ocódino. Tau osaka, como imos, esconda kogni y inę es u u a da pala a múl iia eikšmiškume ãbejoje. Sin agmiamen e sąskambius deė oja pe kai ybos e da ybos pa adigma (LKŽ: Aš kelei is kelei ėlis, keleliu kelia ęs KlpD20). Tex ų ALGIRDAS SAUDARGAS 260 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV sanda ą. Pa icula men e is o yšku, quando conside amos só lie u iškų (o bal iškų) pala as de e imologio lizdo seman ínio con eúdo, e pag indinė eikšmė p imes a classicinių kalbų au o i e o19. Rico li e iško lizdo seman ino con eúdo, que LKŽ pa eikapie šaknį (zodžio ou as kaip an delno, iesiog igno uojamas. Išugdomas ydingas pap o ys mąs y i econs uído p okalbėje) como endo a signi icação e aquela signi icação mui as ezes manipulada. Ši okį abo dagem à semân ica é necessá io muda . Tlesnis pensamen o (no sen ido da ciência semân ica) em de olhá-lo em seman ínio sekos {leksema < pala a < šaknis < econs uída šaknis} con eúdo como em consecueklų dú ida e elação. Leksema exp essaškia inal únicoa eikšmiškumo siekinįje sąmoningo alboje. A aiz econs uída em a maio dú ida. Aqui em al pe spec i a podemos ala sob e a signi ica i idade de pa de p iebalsias. É o mais não signi icação, mas mo i ado de odas as pala as, de odos os signi icados uni e se o. Fonoseman inė sakmė e é ŠP p asmė mo i ou seu con eúdo semân ico. Seką podemos es ende {leksema < pala a < aiz < econs uída aiz < onoseman inė sakmė}. In e ceição en e ŠP e ELD es u u as indica e Pa acko minimi sime ias e o chamado nok i Į nyk i dėsniai, e Sla ėno šaknų ede. Essas p anoká ios insj algos da linguagem ciência não o am econhecidos, po que, como oi mencionada, onologiniai elações são ex asis eminiai, e seman iniai eks aling is iniai. No en an o eles podem encon a luga que e Rayaus Jackendo o em a qui e u a pa alela (Jackendo 2003). Gene a i ê mo ologias e sin aksês sanda a, besi emian i onologine sis ema, cons i ui p incipal p incípio de sis ema ização ac os da linguagem. Au onomiška linguagem ap ašančių conhecimen o sis ema, à qual undamen os pôs Fe dinandas de Sosiū as, a o malų g iež umą concedeikė Noamo Chomskyio lide ujama gene a i is ų ka a, undamen ė kalbo y os como exaclus ciência siekinį e c iou isiško kalbos o maliza imo iliuziją. Gene a i ês linguís icas es o ços a linguagem o maliza o am chamadas kogni y ine e oliução, a i icial do in elec o paeškų one. Cogni y inês lingu is ikos s o ė adosi como eação a gene a i inių me odos nebe aisingą o malizmą. Ocupando a pinę, sa o iško aikin ojo, posição Jackendo as p opôs pa alag ečiąją a chi ek ū ą, obse ando que na ala é não uma peculia independen e gene a y inė sis ema. Lygiag ei an e a qui e u a abo dagem exo a, nusakius sepa adas gene a i ines es u u as, es udia suas mú ua sucessões. As p incipais são onologinė, sisn aksės (apiman i e mo ologiją) e semân icas gene a i enas es u u as. Além des es, Jackendo as mini ainda e a es u u a do espaço (ž . Fig. 9). O p óp io au o econhece que a es u u a espacialê inclui e pe cepção de empo e o mas de dinâmica de o ça (Jackendo 2003). E d ės, 19 Plg. MA 2006: 396, 404, onde p okalbés aiz *h1enek - e *bhe indoeu opeos línguas espec e ab angem signi icados im i, neš i e da a amplo eime, mas pag indinė eikšmė escolhemada de aco do au o i e ą. Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Įž algos / Insigh s 261 klausa Mo o inas ins uções de linguagem pa a pada gos Fonologia Sin aksė Koncep ualinė s uk ū a ELD s uk ū os ega ly ėjimas p op io ecepcija ações ? 9 PAV. Lygiag e i a chi ek ū a segundo Jackendo klausa Mo o inas ins uções de linguagem pa a pada gos Fonologia Sin aksė i mo ologia Es u u a concei ualiné es u u a ELD ações ega ly ėjimas p op io ecepcija onseman inė sakmė 10 PAV. Fonoseman inė sakmė pa alelag eçada a qui e u ada 10 PAV. 9 PAV. Lygiag ečioji a chi ek ū a pagal Jackendo ą Fonoseman inė sakmė a qui e u a pa alelei a obse abinys ap io inis, e não ALGIRDAS SAUDARGAS 262 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV a pe cepção do empo e jėgų in e ac eikos (dinamicas) e sua aiška kalboje pas a aisiais dešim mečiais i amos cada ez in ensi amen e. Jackendo as em sua a qui e u a pa alela p opõe uns ica onológicas, sin ác icas bem como seman inas gene a i ine dispaida de con eúdo s uk ū as bei i i jų sąsajas. E d inei s uk ū ai jis nu odo sąsają ik su koncep ualine s uk ū a. Tai są- ocá a a és de á ios humanos pojūcios (modalumus). ELD es u u as de in e ligações com sin axe ou onologia ele não uma a. ELD in e ace di e a com onologine linguís ica sanda a e é aquela e i ó io, na qual y o menė i nelies i li ões di onas. Nosso pon o de is a suge e di e a ELD es u u as exp essšką onologia. Em ou as pala as, shi oks abo dagem pos ula, que concep ualinês es u u as sąsają com onologine aiška acompanhi não só sąsaja pe sin aksę (įskai an mo ologiją), mas e sąsaja pe ELD. Lemb ando os seguido es cogni i y inês da linguís ica cons an emen e acen uada da g amá ica (įskai an sin aksę) signi ica i idade e no con eúdo g ama ical p e aleujan e in o mação ELD, Jackendo o pa alela echas a qui ec ū os ikampį podemos papildy i a é e aed o (ž . 10 ig.). 2.SAKM APIE KAMI E LAIK 2.1. Espaços, empo e dinâmica pe cepção bem aiška alboje imagdinys in e p e ado em um ou ou o eime de e e ência. Do pon o de is a semân ica „Tad p adinis e d ės aizdinys y a concep oka Imanuelis Kan as (Kan as 1982: 77) Pe gun e-se, o que e a ado 11 pin u aiksle gėlė mankoje ou em mão? susike a o ça da dinâmica e pe cepção do espaço aiška. Fo am de alhadamen e in es igada an o angliškų p ielinksnių Aki aizdu, kad ie ininko a p ielinksnio an pasi inkimas p iklauso nuo o, kaip, ž elgdami į pa eikslą, padalinsime e d ę: a anka bus su okiama kaip alpykla (užda as pa i šius) a kaip a ama (a i as pa i šius). Ši si uacija nea si ik inai pas a uoju me u sulaukė išski inio dėmesio20. Joje on in a osena, an o de á ios idiomas p ielinksnių sis ema. Na pesquisa da língua con ex o, em elação ao qual se ala sob e pa alpin us daik20 Ž . E ans, Chil on 2010 e gausias e e es lá. us, adinamas a skai os eimu. Psichologija i ia, kaip pojūčiais pa i iamas Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Įž algos / Insigh s 263 aqui encon a-se onomasiologická pespek y a (como é possí el di e en emen e denomina a mesma po y į) com o es udo semasiologico (a que si uações adap a-se escolhus ima ês di isão do espaço d imaciu supe íciumi. E d ė é ima ė e ienas a ki as daugia eikšmis p ielinksnis). I iena, i ki a abeja a skleidžiama iso opinė. Alguma coisa no espaço coloca mos só em elação a ou a coisa. Em ma emá icas ou ela u ilizando-se em exaclisius nas scisluas as coisas localizam em elação ao sis ema coo dena i as. As línguas êm as suas manei as de ou a ga; kai ėn dešinėn (Landau, Jackendo 1993). E d inius elaçõesus exp esseskia eikš i deka inės koo dinačių sis emos san ykius: aukš yn / žemyn; pi myn / línguas jais suaip usa-se. iek leksika, iek g ama inės p iemonės. A skai os eimai gali bū i ski ingi i Ainda na década de oi en a oi ap esen ada He be Cla k's análise p is a o isão, que pe gun a di e amen e, como nós pe cebemos o espaço (Cla k 1973). apž elgsiu šį požiū į. Vaikas gims a pasaulyje, ku aikš o s ačias plokščia žeme i isu jaučia g a i acijos po eikį. Tai jam su o muoja e d ės su okimo s uk- ū ą, ku ią au o ius adina pe cep ualine e d e – P-e d e. P adėdamas kalbė i aikas šiam po y iui a oja e d inius kalbos e minus, ku ie suda o sis emą, Cu ai au o iaus chamado Le d e (espaço de ala). Cla kas a a duas hipó eses: co elação hipó ese e complexidade hipó ese. Co eliações hipo zė a i ma que Le d ė seu sanda a em que co esponde Pe d ę. Sudė ingumo hipo zė a i ma que a c iança an es assimila e mos simpleses, e po o sudė ingesnius (ž . Cla k 1973: 28). Sem dú ida, desde o ci ado a igo de Cla k se passou não um décimo de ano disciplininių s udijų. Paminėjau šį s aipsnį, nes jo su o muluo os d i hipo ezės en enusaco des e seção ge al con ex o. Li e a u a da pe cepção do espaço e sua aiškos alboje ema é di íceis ap êpiama. Ge ão es àl ão e análise con a dois šim mečius y a pa eikęs S ephenas C. Le insonas (Le inson 1996), o ėlesnių conjun o deda bos o am edi ados po E ans e Chil on (E ans, Chil on 2010). Há possí el 11 PAV. Gėlė na mão ou em mão? ALGIRDAS SAUDARGAS 264 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV e a ecen emen e apa ecida monog a ia de as i i daug nuo odų a i inkamomis emomis. P ie jų da galima p idu i e d- ės, laiko i skaičių su okimo smegenyse apž algą (Dehaene, B annon 2011) Chil on (Chil on 2014). Deka ная система координат вводи по осиį pa a cada dimensão de ima ês espaço. Nos p eocupa o p óp io p imei o passo, pelo qual eduz a iso opia do espaço. Examina emos o p imei o passo, quando ês medições se decompõem em d ima í pa o de oppiškas. Temos duas i ienma ę liniją. D ima is pa i šius šiame p adiniame padalinime lieka izo- undamen aisas mais simples opções in inalinha plocš uma ou echas pa o šius. Di idinus ima ę espaço plannš uma, a dimensija es an e é a di eção e ical, que ke a pa o šių. Planaš uma pe manece iso opiška. No caso de es e as echadas, a dimensão es an e é adiulho, indo do cen o. Es e a ambém pe manece iso opiška (ž . Fig. 12). Li u iškų šaknų sanda oje isso co esponde K/L >< L/K in e sijos a aizda imą em e e i os eimus AFK-L e AFL-K. E d ės pe cepção es u u as ge almen e in es igadas sin aksês ní el. Nag inėjamos de á ios idiomas p ielinksnių sis ema. Kol que não conseguiu encon a pesquisas, como p imá ia di isão do espaço eiškiasi no alboje. Em cada caso o eimui de e e ência podemos dalijimo pobūdį. Šis padalijimas glaudžiai siejasi su a skai os eimų ski s ymu a ibui um ou ou o paį egocên icos e alocên icos, mas com ele não coincide. i i šį p adinį e d ės izo opijos sumažinimą imsime pag indu. Lie u iškoms šaknims E d ės di isão in e ageja com o empo e jėgų dinâmica pe cepção. F eime AFK-L empo pe cebido ummacio ou ou ookiu mo esiu me AFL-K laikas u i sa o unikalią, į e d inę o mą nesu edamą p igim į, ai espa ês. Enquan opu ei12 PAV. T ijų di isão de espaço de medições não limi ada plannš ma ou limi ada supe íciesum le an a man e AF KL/ AF LK/ 12 PAV. T ijų medi imen os espaço subdi isão in ini a plá š uma ou limi ada supe íciumi Įž algos Insigh s 265 boni amen e mos a lie u iški eiksmažodžiai Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne espe a e ica (plg. Gal on 2011). Tal di isão do espaço es ei amen e ligada com d ejopu jėgų elaçãou. Se ao ans e i dominan e coisas em elação a ou o é supo e ou anpykla. Isso é ób io do nosso exemplo inicial. Mas, passando do ní el ieną daik ą judesys pe duodamas ki am, ai gali yk i d iem būdais: judesį sin axe à šaknies sanda os, lie u iškų šaknų seman ikoje ab imos gilesnį de espaço, empo e jėgų dinamicas Isso que di o, pode se esumido na abela: san ykį. Neu o iziologiniai e d ės su okimo y imai pa odė, kad smegenys aip pa linkusios ima ę e d ę daly i į pa i šių i e ikalią k yp į.21 AFK-L AFL-K abe a echada caminho empo espaço plano + e icalė s e a + aioys + pon o empo aje o ija no espaço du mė aške o ça espalhusi supe ísiuje sukoncen ada aške agindo linijoje 2.2. Jėgos dinâmica eiksmažodžių le an a e man e polisemijoje Vamos nos apega à dinâmica de o ça segundo Leona do Talmy (Talmy 2000: 409; De Mulde 2007). Uma ez es e, cogni i y inėje lingu is icaje já há mui o empo se o nado clássico, mé odo em Li u išku seman icas es udos ainda mui o a amen e mas, išdės ysiu jo esmę smulkiau. Jėgos dinamika nusako san ykį a p d iejų su inkasa eikaujančių jėgų: agonis o e an agonis o. Agonis a é aquele obje o, em que di ecionado a sen ença a enção e que ou se ca ac e iza polinkiu man e a exama s aciona ią būseną, ou ele mesmo em po enção mo e se ou de ou a manei a agi . An agonis a a ua opos o ao agonis . Susda o qua oas si uações. D i si uações são, quando an agonis as nugali agonis ą: JDa agonis a p ocu a man e es aciona ią es adosená, mas an agonis a o expulsa; JDd agonis a em po enciação mo e , mas an agonis a o de ém. Ki os duas si uações analogiosas, só an agonis não seuseca nugalhe i agonis o e es e man iko s aciona ią condição ou mo imen o. Elas são ma cadas JDb e JDc, espec i amen e. Talmy (2000: 412) em sua monog a ia p incipalmen e es uda o ça dinâmica, a sclidian-se sen ini sin aksessa. Se uma bolaolys (k esšinio, u bolo ou gol o) ica 21 Ž . ima ės e d ės neu o isiologinių y imų apž algą (Je e y e al. 2012). ALGIRDAS SAUDARGAS 266 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV sob e a e a, ele lá e poupa á, a menos que alguém o paspi as, pega ou de ou a o ma expugnas. Digamos, pučia en o su icien emen e o e, que uma bola o expugeina. Tuome si uação JDa nusako al aseys: Pučian s ip iam ėjui, kamuolys ieda aikš e. Se kamuolį ajuda mos na encos a, isso ele e á endência nu iedė i, a menos que o seja quem man enido: Kamuolys ne ieda do encos o, po que o man ém anki g olė. Aqui emos o caso JDd. Kamuolys em ambos os casos é agonis a, em quem di ecionado alegino a enção. Vėjas e anki žolė é an agonis , que ing essado em si uação, mudaičia (o p e ende subs i ui ) agonis o būsená. Esses dois schemas Talmy conside a p incipais, a enešanciais em linguagem a ação e sua causa. Ele as simboliza jun ukais po que po que: Kamuolys ieda, po que po que puchia um o e en o; / Kamuolys ne ieda, po que uma ez o conside a anki g olė /. Ou as duas si uações nusco alhasse o e ei o an agonis o e as Talmy simboliza com a pala a nepaisydamas (an. despi e): Kamuolys ica imó eis, nepaisando o up ous ėjo; Kamuolys ieda, despaisando ankios g olês. Nos in e essam aqueles casos, quando a dinâmica de o ça glūdi na mesma ação do e bo shaknyje. Em ou as pala as, i semos ação do e bo signi icado ELD con eúdo. Passando a exemplos de léxico lie u iška, eles podemos puzdui -os com a o ma 13 imagemle dada. Aqui compa amos os p incipais le an a e man e signi icados e suas nega i as: kl i I.1. ‘ką sunkų im i aukš yn Kelk pū ą. Ou leças e da e a? kl i I.10. ‘a i, oubš i Oi, ka inai, ka inėli, co di onų nekėlei, ko linelių nesėjai? man e si 1. ‘ u ė i, que nãouk is ų, neiš ūk ų S o i me gelė ao seu šalelės, empo handelėj šilkų ska elę; Bem izes e, sesužėle, que u não alikei bė us ca i gelius. klė Šiame pa eiksle sk i ulys žymi agonis ą, o pusmėnulis an agonis ą. Rody- ou pon o sk i ulio no meio indica agonis a endência (judė i ou s o ė i), e plusas pusmėnulyje ou sk i ulyje indica, quem ganha an agonis a ou agonis a. Abaixo punk y inė linha ep esen a o esul ado inal: mo esį ou es acionamen o. Sakiniuose de LKŽ eiksmažodis, ansmi indo JD, pa yškin as, e agonis as pab auk as. JDa i JDd a skleidžia pag indinių eikšmių kl i I.1. ‘ką sunkų im i aukš- yn e man e 1. ‘ u ė i, que nenuk is ų, neiš ūk ų semân ica ELD. Como mencionada an e io men e, isso duas p incipais schemas, po que elas indicam em pokyčius: laimi an agonis as, ku is agonis ą išjudina (JDa) a ba sus abdo (JDd). possí eis si uações Pliusu em ambos casos ma cado an agonis o pusmėnulis. Não schemos iš eiškia pag indinių eikšmių p asmes (kl i I.1 i laik i 1). Ki os é de admi a que essas duas schemas apon em pa a os casos em que ganha Schemas JDb i JDc galime gau i schemoms JDa i JDd p i aikę loginę ans- agonis a e a si uação pe manece inal e ada. o mação neigimen o. Olhando pa a os esquemas JDa e JDb, emos que elas di e em só pela ans e ência do sinal do plus do semeixulo (an agonis o) pa a sk i ulį (agonis a). Isso é negigino semân ica an agonis o es o ços paneig as e laimi (išlaiko sua endência) agonis a: nepakėlė Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Įž algos / Insigh s 267 (nekėlė) pū o (di onų). Analogicamen e ans e indo pliusą, passamos de JDd pa a JDc (nelaikė, neišlaikė, nenulaikė bė ų ži gelių (šilkų ska elės)). Talmy schema e ela qua u is possí eis elações en e agonis a e an agonis a. Nos in e essa a sua elação com a pe cepção do espaço. Mos o que e icaliu b ūkšniu subdi idus schemų ke e ą, à esque da em pa e a sidū usios JDa e JDc são pe cebadas eime AFK-L, e à di ei a es usias JDb e JDd espec i amen e eime AFL-K ( . Fig. 14). Cadê yškė ų pe cepção de espaço, JDb e JDc sen inius com neiginias subs i uičiau in anzi y inių eiksmažodžių le an a i e pe manece i a osenom. Vamos da uma olhada em in anzi y inę o ma de ação e dade su i. Jiako nus daik o būsená. Quando coisa a le an amos, ele sobe. No en an o LKŽ dados exemplos e a p óp ia desc ição indicam o que ou a: k l i 1. kel is al oyn P o inkšnas sobe lua. 13 PAV. Jejgo dinâmica com negigino → ● ------→------ ---------●-------- + + S o i me gelė p ie jo šalelės, laiko ankelėj šilkų ska elę. Kelk pū ą. A pakelsi nuo žemės? JDd ● ------→------ ---------●-------- + + Oi, ka inai, ka inėli, co di onų nekėlei, ko linelių nesėjai? Ge ai pada ei, sesužėle, kad u nelaikei bė us ji gelius. JDb JDc JDa → 13 PAV. Jėgos dinamika su neiginiu ALGIRDAS SAUDARGAS 268 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV Mênuo su ge não po que que o alguém ele a. Nem co idiana mundialê okoe, nem baseando-nos conhecimen os de as onomia não pode emos indica o ças, que pagal schemą JDa. I ne pa s mėnuo keliasi. Mėnuo iesiog kyla. Sakinys iš eiš- causa kia admi íma mo imen o da luau elação inkšnos á o e. Em ou os pala as, o ça dinâmica sen ença não exis e mais. No en an o, pala as pa li kel i kil i neleidžia isiškos absencijos. A dinâmica Jėgo não desapa eceu, mas pushada em pe cepção pašalį oną. P iekiniame plano pu o e d inis mo esys. ski ian ysis b uožas y a JD pe kėlimas iš p iekinio plano (p o ilio) į oną, p o ilį Esminis kel i kel i semân ica 14 PAV /. Dinâmica Jégo e di isão de espaço → ● ------→------ ---------●-------- + + S o i me gelė p ie jo šalelės, laiko ankelėj šilkų ska elę. Kelk pū ą. A pakelsi nuo žemės? JDd → ● ------→------ ---------●-------- → + + Vienai uma likaũ namie, odos saí am. P o inkšnas kyla mėnuo. JDb JDc JDa AF K-L AF L-K LAIKAS KELIAS 14 PAV. Jégo dinâmica e di isão do espaço deixando espaço- empo. Po an o es e Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Įž algos / Insigh s 269 enunciado ainda condicionalmen e podemos pô -no no esquema JDc. Compa emos es a si uação com os esquemas dos p incipais signi ica i os le an a (JDa) e man e (JDd). Mėnuo sobe, não po que que o alguém ele a, mas (pagal p adinę Talmy in e p e ação) ele sobe, despei ando g a i ação. Tokie são odos (be me a o inio pe kėlimo) eiškinius nusakan ys LKŽ sakiniai: di e amen e Aukš yn kilo milziniški pókies nu ens. A p ima e a do eu p ados sobe um cálido ne ou. Schemoje pe dekês pluso an agonis o semmėnulis é, uma pa e do lado, indo de JDd (g a i ação nãougeba sulaiky i isagem campo de kylančio mėnulio). Po ou o lado, ele e le e uma das duas JDa in e agi em o ças (g a i ação não é o ça que le an a, mas é o ça que impede le an a ). An agonis o nugalinhada o ça, como imos, comple amen e nãodedi aiu, e p omaimėjusojo schemo JDc an agonis o o ça é g a i ação, que em schemo JDa nugali le an an e o ça. Assim, ação da pala a su i semân ica é mo imen o e ical de g a i ação one. Isso e é açõesmažodžio kel i e ocados ecui os eimas AFK-L. Reikia no a pa a que kil i kei imas sang ąžine o ma kel is kai ku iais a ejais inka, be p asmę keičia. açõesmažodžio Sang ąžinis eiksmažodis pe manece schemoje JDa, su apa inus nis u. Ki os kalbos dažniausiai ie oje lie u iško kil i (a analogiškų eiksma- agonis ą com an agožodžių) usa exa amen e sang ąžines o mas. Linha de Li uânia al oi amen o, quando ele neiš eiškia kogni y inės sanda os, a do giluminį nosso logiškai galima ap a i i laiky i / lik i. Mums s a bu, kad pasi aukus JD į oną, ecido do idioma. Anakil i e ica i a sidu ia em ski ing ei os de a skai o. Veiksmazodis kil i pe kelia em ummacio judesio aišką, que boni amen e simbolizauoja daik a a dis kelias. F eimas AFL-K, emo idos o ças, encsklendžia na in e na echadoje espa ê sem e d inio mo esio. Fal a só empo. Pa yzdys da poesia boni amen e mos a, que eiksmazodis su i em seu signi icados one JD. LKŽ emos dois enuncios, ilius uojančius leksemą pakl i 2 pasikel i aukš yn: Pakilo em céus ma gi sakalai V.Myk-Pu . Pulco de pássa os palo KI121. Poezijoje ma gi sakalai não pode subi al o como ne oukas ou pulkas. Todėl ki os Vinco Mykolaičio Pu ino eilė aščio „Ma gi sakalai“ eilu ės simplesmen e píccias e ela em oną s uum ą JD: Lydindo gęs ança ga ą a de Pakilo em céus ma gi sakalai. Paniekinę žemės ylingus sapnus, Padangês es endeu suas asas. Apa ece que ma gi sakalai não po acaso su ge, mas in e ompeu a ligação com a e a, que os man e e, iliodama ylingais sonnais, e os kelia es i es i asasi. ALGIRDAS SAUDARGAS 276 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV (kelia), mas ca alo já não, co esponde comple amen e es a desc ição. Ele co esponde e odos os ou os a igo kl i I.2. exemplos, excep o pa a da o nosso posmelio agmen . A segunda pa e do apibúdinimo ‘neš i sob e si mesmo, sob e sua supe ície apa en emen e só lhe e é des inada, po que a odos os ou os exemplos al explicação edundan e. A p imei a pa e da desc ição ‘išlaiky i, a laiky i qual o di iculdão (sp udindo kam abaixo) p imei o sen iniu nelabai cabia. De a o não con encinamai soambė ų eikmaódio causa signi icância sen ença em Te a az g olha oaiškinimas, que e a aguen a g olê a di iculdade p essionando ela abaixo. Keis okai pa ece ia e aça p essionamen o g olei. Essencialmen e, a segunda pa e da desc ição pe mi e açãojodê causa subs i ui açãojodžiu empo: Zemė empo g olę. Já que ejei amos JDb, como inadequada, o que en ão condiciona açõesmažodžių sinonimiją? Veja-se como pa ece posmelis, se isu sukeisemos Žolė laikė asą, Rai as laikė kepu ėlę açõesmažodžius: Zemė laikė žolę, Balnas laikė ai ą, Rasa laikė pasagėlę, Senai mo inėlei. Pasagėlė ži gą (Rai as kėlė kepu ėlę Ži gas laikė balną, Senai mo inėlei) Visu , excep o pasku inę azę, eiksmažodis conside a pa a o o egula men e 19 PAV. eiksmažodžių le an a e man e semasiologinė e onomasiologinė abeja pažodine a pe kel ine p asme. Veiksmažodis laiky i iksliau negu kel i a spindi laiký i kél i ‘išlaiky i, a laiky i qual que di iculdade (pushando cam pa a baixo) ‘ e i, se adequamam kél i I.2. man e ý 25 AFK-L AFK-L AFL-K AFL-K kél i I.1 ‘ką sunkų im i aukš yn laiký i 1 ‘ u ė i, que nenuk is ų, neiš ūk ų kél i I.2. laiký i 25 19 PAV. Veiksmažodžių le an a e man e semasiologická i onomasiologická abeja Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Įž algos / Insigh s 277 desc i a uma igu dinha. No en an o, o isual pe manece es á ico. Veiksmazodis conside a pa o ado de aco do schemą JDd. No en an o oda a caninelha poé ica desapa ece, po que a pala a laikė nossa consciência emi e s a išką eimą AFL/K. Liaudies c iaba passelka açõesmajodį kėlė, e jun o com ele e dinâmica eimą AFK/L, pe jam nebūdingą schemą JDd (‘neš i sob e si mesmo, sob e sua supe ície). Ainda mais, açõesmazodis kėlė azei a oda sua polisemiją (com JDa e JDb) ã bejas pa idalu (p incincincimos pa a lę!): Rasa kėlė pasagėlę en ask como que , i. i. udoip de uma ez. Es e é ma a ilhos ã beja exemplo liaudies poesia, e dadei a linguagem nos sons escondida Džiokondos šypsena, analógiska Zeki minimiem ob as de a e ep esen a i a Mikelandželo ou Ve meje io (Zeki 2004:). Vol emos à pa a lês (Daug manos didžią naš ą pà kelia). Ou indo pa a lę sem conc e ous con ex o, sua ensinocimen o pe cokiamos be a go, nesigilindando em conc e a açãomazodžio pakelia in e p e ação. In e p e ação se escolkame, con on u adas com conc e ia si uação. Pa a lė, dependendo da si uação, causa es essencialmen e di e en es imagiminos. Es a mudança de imagem in e io é comple amen e analógica a bem conhecidas ilusões de isão, po exemplo, ao chamado Kanišos (ou Neke io) cubui (ž . Fig. 20). Paklasê, o que pen axdui o no supe io desenhão, ob e emos umai eikšmį espos a, que isso é cubas. A pe cepção des e b ėžinio isual analógico pa a lės 20 PAV. Kanišos kubas 20 PAV. Kanišos kubas ALGIRDAS SAUDARGAS 278 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV sem conc e a in e p e ação do sen ido pe cepção. P adėję ap o undando em conc e a a e bmazônio pakelia signi icado, a idu iame d ip asmiškoje si uação, que analogiška pa aizduo ai apa iniuose b ėžiniuose com punk y inėmis linhas. Quando pe gun amos, como cubas pin iksle pa aisduo o olhando de cima de cima ou de cijas mu uamen e apačios, paaiškėja, kad i šu inis b ėžinys y a d ip asmis. Šios d i in e p e a- nãoude inamas. Neu o isiológico base da ilusão é o que os nossos mecanismos ce eb alos não êm des e dú ida à in e p e ação do quad ozo zė acon ece aiškių k i e ijų i aizdinys ne alingai a osi. Reikia pažymė i, kad ši anali- nesąconscien emen e. Kanišos kubas co esponde abs akção pa a lês eikšmę, o pažymėję punk y u uždeng as linjas, paleng iname ieną a ki ą pamokomá in e p e ação. Analogicamen e, não mudando pa a lês semnesias, džio pakelia eikšmė a neša sau būdingą aizdinį. Neabejo ina, kad smegenų conc e e i eiksmažomechanizmai, esponsá eis po egos e da linguagem imagdinių pe cepção, são analogiški. 2.3. Es u u as ELD açõesmazodio le an a i polisemijoje LKŽ o nece 45 le an a , 16 le an a e 33 man e signi icados. Reikšmių com p e ixéis encon a emos mais ce ca de 300 signi ica i os. ELD sanda a pe mi e supap as in i, s uk ū uodama eikšmių a pusa io san ykius. Šiame ski snyje ap a sime eiksmažodžio kel i polisemiją. Pag indu imsime pag indines eigos essa di e sidade ma cadamen e signi icado do e bo. Į ykio eikslas (com p e idėliais) em essencial a ka oja eigos eikslo sanda ą. Ve bsmajo idade su i semân ica do signi icado em elação JD oi discu ida na seção 2.2. LKŽ o nece al le an a signi icados ag upamen o: I. ‘im i, empum i o al oyn; dê o pa a luga mais ele ado II. ‘açš i , aumen a , o alece III. ‘s a y i IV. ‘žadi i, ale i i, p omuo e e; sujus i V. ‘a si as i, dyg i, c esce ; áz i; di undi VI. ‘ anspo a de um luga pa a ou o; al i, aze VII. ‘ eng i, o ganiza o quê. De odo os p imei os é p eciso no a que a maio ia desses signi icados (31) são me a o as concei uais: I. 3, 9, 10; II. 28; III. 36; IV. 16; V. 19; VII. 12. Žinoma, koncep ualioji me a o a a aizduoja ELD s uk ū ą į kokią no s ou a á ea (ž . pic slą 4). A p óp ia me á o a não é nosso ema. Nos in e essa ELD es u u a de aiška šaknyje em o ma nynu. Co esponden es LKŽ signi icados classi icam-se segundo a á ea, pa a a qual a me á o a ep esen a a, a pa e concei ual. Tiesą pasakius, žodynui ai gana be il iškas užsiėmimas. Būsimojo lie u ių kal- bos seman inio inklo kū ėjams (jei okio inklo kū imo paska as Lie u oje jau Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Įž algos / Insigh s 279 pode se se iamen e a aliada) isso é uma sé ia a e a. Sanda os de me á o as e desen ol imen o pesquisas sem im abundūs (Cuyckens, Gee ae s 2007; Fusa oli, Mo gagni 2009). Kad on e de me á o as não eximíamo, podemos cons a a , iš 2.2 ski snio. Mokiniai, in e p e uodami pa a lę Daug ankų didžią naš ą pàke- lemb ando-se penk okų a e ais lia, de e dade e á sucons ui ŠTT (šal inis > kaip laukinį mišką, ikslą kaip a iamą lauką, o aką užpildy i į ai iausios eik- los pa yzdžiais iš sa o u imų žinių a uodo. ELD s uk ū a lieka nuo sąmo- akas > cilj) schemas on es nės paslėp a. Isso e bma ozio upela signi icância ŠTT esquema, que ilus ou 21 imagem. T ocando disciplinas e endo em con a o ní el de p o iciência dos alunos, dessas a e as a uma única únicain elei pa a lei podemos sup an ama, pa eik os jau adinamosios mi usios a į ai aus kon encionaliza- ge a quan idade ilimi ada. LKŽ, cijos ní el, mui as ezes o ná ias linguagem clichês, me á o as (Lako 1987; Lako 1993; Allan 2009). Es a é ampla so a de pesquisas e nes e a igo em ela p o undemos só quando isso necessa iamen e o necessá io pa a os p incipais al os le an ados. Vamos da uma olhada nos ou os 14 i aukš yn’ JD jau y ėme. JD be a piška pasekmė e d ėlaikiui y a opologinis signi icados. A mesma p imá ia signi icados I.1 ‘ką sunkų imį ykis24. De a o, s o io jėgą. Sakiniuose Kelk pū ą. A pakelsi nuo žemės? eiksmažodžiai y a i que endo alguma coisa le an a , emos naduece do objec o le an ado, e acon ecimen o ação. Raginime kelk pū ą, ainda não há in o mação, se pú as de e dade se á pakel as. Eigos ação não o nece al in o mação. Dizimen o p o oca į ykio eikslas: pū ą pakėlė a ba pū o nepakėlė. Tačiau šis a i umas nė a si- me iškas, kadangi eiksmažodis kel i iena eikšmiškai numa o ą in o maciją, ku i glūdi į ykio eiksle, nes p iešingas (nepa ykęs) kėlimo pas angos ezul a- as eikalauja neiginio su jam inkančiais mo ologiniais žymenimis (p iešdėliu pū a é abe o a ambas as consequências lógicas, que já necessa iamen e e ela não-). Ka u eiksmažodis le an a uma eikšmiškai nusako e d ėlaikines JD pasekmes, as quais ac ualiza am į ykio eiksle: le an ado obje o é desiejado daquela supe ícies, com o qual ele oi susie ado (A pakelsi do e a?), e mo e al oyn. Se pú as nep o ado con a o com a e a, nenhuma comissão de obse ado es não econhece á que ele oi pego e, a menos pai in o, pa auk as ou ŠTT i JD. Bend iausi jų a pusa io san ykio b uožai pa aizduo i 21 pa eiksle. paslink o. E d ėlaikyje eiksmažodžio kel i con eúdo nusaco ês imaginá io schemas: e kalė, Leksemos pe kelia a enção de uma schema p a ou a. I.1 concen oa a enção à judesio começo opologico acon ecimen o (a les a apsk i imu 21 igu eksle, que ana- logiškas iškėlimo iš pa i šiaus schemai 7 pa eiksle). Tai ŠTT schemos šal inis. Passemos ao leksemo: I4. ‘dė i, le a algo pa a mais al a ou pa a ou o luga Kelk maišą 24 „Topologija“ y a ma ema ikos e minas, ku io a ojimas ling is ikoje da nė a pakankamai em a us. cla os (Talmy 2000: 25; Pe i o , Dou sa 1998). ALGIRDAS SAUDARGAS 280 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV Aqui p imei o plano ŠTT o esquema obje i o. Pa i ŠTT schema ainda susie a com e ical. Ou a leksema no amen e e o na à on e, e JD įgauna ( opologinės p igim ies) causal ligação pa idalą: I.7. ‘nuim i Kels nu gal eles ū ais ainikelį, maus nu dex elo silab o žiedelį. Adap ação ELD a uma si uação Leksema I.8. ‘kabin i, im i nuo y ių (du is, langą, a us…)’ ė a os pačios especí ica. Aqui ale ia a pena lemb a Kazimie ą Būgą, quando ele en a izou que o lie u iškas eiksmažodis le an a , ao con á io de sla iškų a i ikmenų, pode se u ilizado eigos eigole (sem an ecedelho) signi icados pakel i e nukel i (Būga 1958: 477). Beijo abejo, p iešdėliai dis ibus o a enção ŠTT (šal inis > akas > ikslas) schemas componen es pa es, a si empad u manei a modi icudiodami p asmę. Eigos eikslas é empu ado de a osenos. Ele em gilesnę dú ida e po isso lhe é mais di ícil de sob e i e sub e u iniços 21 PAV. Veiksmazodio le an a polisemijas schemos 21 PAV. Ve bsmajo idade le an a polisemia esquemas L1 L2 JDa JDb JDd le an a Įž algos Insigh s 281 de alh no sob eca u o de ala. Šen e lá ele TAKAS VERTIKAL ainda es á i o. Aqui mais qua o leksemas: Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne VI.1. ‘gaben i cob in i o pa a ou o luga Rudenį já eiks e obas kél kolkozan K k. VI.2. ‘gaben i po andenį ba imi pa a ou a ma shą Kélk mane bo y pa upį J. VI.3. ‘pe iš i pa a ou o luga (gy ulius ganykloje) Pai as ka ių kel nuejo Dgl. VI4. ‘da y i, al i ( a us) Não Le anke po as a é o im Kl D92. Tăo odos ELD paca a a mesma. P eliminá ia plano (p o ile) es an e quase só ŠTT schema sem JD e e icalės (nus um os em oną). Vacas pe išan ninguém suas on es de aukš yn nekelia. Tai g ynai e d ėlaikinė opologinės p igim ies s uk ū a. Nuo s i ies a sie i e com obje i o de s i ies susie i. Pode apa ece que con ex os comple amen e desa ualizados e hoje ais esquemas ninguém mais p ecisam. Anaip ol. Con ex os mudam, esquemas pe manecem. Hoje segundo al schemá ieno išmanaus į enginio į ki ą. Tai ne me a o a. In o macija s o io ne u i. Ją, le an amos casos de como aquela ka u é, a işamos de uma laikmenos e p endişamos a ou a. Quando on e e obje i o são ligados a dois habi uais, mas con á ios es ados do co po humano gulsčia e s ačia, emos não só mais duas isą pluoš ą me a o ų. Šias abi leksemas: III.1. . ‘padė i kam a sis o i, da y i, kad s o ė ų, s a y i’ leksemes, mas ambém III.2. in . ‘s o is (pa i us, sėdėjus) ambém podemos in e p e a como me á o a, mas isso já é ou o ema. Ou os d i leksemos: I.5. ‘da a quem mais al a pá ia, aze com que subisse II.1. ‘da y i o mais ele ado, pakilesnį ocupa in e pinę padė į. Impo a eco da que I.2. ‘išlaiky i, a laiky i qual a di iculdade (sp udindo cam abaixo) I.2. ‘neš i sob e si mesmo, sob e sua supe ície Te a c ia e a, e a c ia asá já se imos 2.2 na secção. Riko uma sang ąžinė o ma: I.6. e l. ‘lip i, asc i al oyn Do p ados kêsé onse ne ocas. Aqui é p eciso lemb a a açãomajodíí le an a , cujo JD já discu imos Secção 2.2: kl i 1. ‘kel is aukš yn P o inkšnas sobe lua; A p ima e a do eu p ados sobe um cálido ne ou. Teks da ka ą paž elg i į Būgos aš us (Būga 1959: 113). Jo žodžiai skamba quan o seno iamen e, mas sua signi icância mui o mode na: S e imoji linguagem espí i oia mui oio in eligen ų smageninėje nus elbė não só aquela pa icipį, mas e is įsą suai iminių eiksmažodžių (neu a, media) espécieį. No luga de dize sobe, subiu; [...] mui o que ago a em a dize e esc e e keliasi, pasimėlė; […]“. Be abejo, lema I.6 e l. LKŽ é isai eisė ai. Galima saky i abejopai: Dos p ados le an ou né oas; Do p ados alça am-se ne oos. ALGIRDAS SAUDARGAS 282 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV No en an o, seu con eúdo cogni y inis di e e. Como imos Secção 2.2, o e bem kilo co esponde schemą JDc, onde g a idade pe manece one e é isí el só mo es espaciais (schema e ikalės). Enquan opu sang ąžinė o ma pode se in e p e ada, como sa o iškas schemos JDa a ian e, quando agonis a coincide com an agonis a. Compa emos sen enças: Suss do ma nubeelis, sulys me heienelis. Kla do ma nubeelis, sulys me heienelis. Ralasi do ma nubeelis, sulys me heienelis. A p imei a ase é i ada de canção e ap esen ada à LKŽ kl i 1. Nele su incemos a segunda da LKŽ con adas das esamojo empo o mas: kla, kils a, klna. Na segunda sen ença compa ação pa a o a p imei a o ma (kla), e na e cei a sen ença pa a o a sang ąžinė o ma, segundo exemplo de lemos: kel i 6. e l. ‘lip i, asc i al oyn Kelias p odas debesėlis, sulis lankoj deienelis. Debesėlis com kla é passi o po azões que discu imos 2.2 na secção. Sang ąžinė o ma suac i a a debesėlį e, po an o, adjudica i alidade (įsijungia e lexy inė JD o ma). LKŽ dada a o ma de ação- e dade kils a é homo oniška shiai lemai: kls in e j. [s aigiam kils elėjimui pažymė i] O que na canção pa a o a: is ik ukas kls ou pa umpin a kl i 1 o ma kils a? Como aqui bebū ų, algo nossas smagená ias susina mui o sensí eis e p o undos assun os. Tal ez já seja ho a de os nomea de e dade igo osa (não o malia!) ciência língua? Aš kelei is kelei ėlis, keleliu kelia ęs KlpD20 (LKŽ) Kloja žemę lapų šilkas S. Nė (LKŽ) Augo kle elis aukščiausia, klės ė lapelius plačiausia (LKŽ) Paž elgamos pa a o eiksmažodžio kal i signi icados. 2.4. Šaknų pluoš ų K-L i KL- sanda a Ainda emos iboš à me a o as: 1 kl i 4, 5, 8, 1113. Pe manece es a leksema: 1 kl i 2. ., in . ‘moš i, plak i, o i 1 kl i 6. ., in . ‘ci s i, kapo i 1 kl i 10. ., in . ‘me alą kūju plak i 1 kl i 3. ., in . ‘ aukšė i, kalen i, kleken i; Įž elgos iksė i Insigh s 283 / 1 kl i 1. ., in . ‘kūju muš i, mušan a y i, smeig i’ 1 kl i 7. . ‘aš in i, plak i (gi nas)’ 1 kl i 14. . ‘plak i, in i (dalgį), aš in i’ Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Vemos a di e ença essencial do ação- e bio le an a polisemias. Todos os signi icados êm a mesma sanda ą ELD, e suas di e enças são concei uais (com ou sem me á o a). Pa a nós in e essan e é só a elação en e açõesmažodžių ū ų (ž . 22 pa .). Veiksmažodžio kal i e d ėlaikinės i JD sa ybės inka eimo AFK/L sanda ai i ne gi ją užpildo. Nugalėdami aukos jėgą, pakėlę daik ą nuo le an a e cul i ELD s ukžemότερη luga L1 e ajudėję ele a uma posição mais al a L2 emos á ias possibilidades (ž . 17 igu a.). capí ulo 2.2 es a ámos c uzžão en e s a iška būsenos ( empo) e pos e io le an ação (kelias) (plg. ig. 18). Būsenoje L2 é possí el a coisa la ga de mãos ou d opes i e aėn. po ém man endo com a coisa con a o e seu con ole, podemos e o ná-lo de ol a a doisima ão de supe ícies, do qual ele oi le an ado, só uma manei a na u alu cul i. 22 PAV. Veiksmažodžių kel i e kal i schemos 22 PAV. Veiksmažodžių kel i e kal i schemas L1 L2 JDa JDb JDd kel i TAKAS kal i ALGIRDAS SAUDARGAS 284 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV SEJL dis ingue eiksmažodį kalė i em sepa adoą e imologinį lizdą. Olhando de lado ex aling is ina e ex asis emina em es e pluoš ą LKŽ leksemų, não e eė u- mėm u ė i p oblemų jas in e p e uo i ELD požiū iu lygiag ečiai su kal i: 3 k  l i , kã li (kã la), kã lė [ž . 1 kalė i 3] Didelis medžias mažą medelį k la, a - ba gožia. 1 kalė i, kã li, -ėjo 1. in . ‘bū i kalėjime’ 1 kalė i 3. . ‘smelk i, s elb i, gož i (a plan a) 23 PAV. Pe cepção espaciais K/L <> L/K šaknų pluoš e L-K(T) plane i L-(J)K lik i, laiky i, laikas L-(V)K campos I,II L-(V)K lauk i L-(N)K lenk i, link i LK alkūnė LK alk i, alka I,II K-L kel i, kel i K-L kal i K-L kalė i (S)K-LB ala K-L caminho K-L kel a K-L kaulas K-LP kilpa K-L kaklas KL klo i KL klės i I,II KL-JD klejo i, kliedė i KL-V kliau i, kliudy i KL klaus i, klausy i KL-B kleb i KL-VB klaup i Klan KL-N KL-V kle as KLŠ kulšė 23 PAV. Pe cepção espaciais K/L<>L/K šaknų pluoš e AF AF KL/ L/K espaço Įž algos 3D Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Insigh s 285 / 1 kalė i 4. in . ‘nk i es ando em um luga , es ando p isp essus am Tal ez dausas paju ę, ienumoj nebekalės B.S uog. e l.: Aš kalios isą dieną užda y as i ou os, nusinūdniju J. 2 ka i, kãlia, kõlė . ‘ką į ką loš i, šlie i, em i’. Daba paž elkime į penkis daik a a džius, SEJL išski s y us į a ski us e i- mologinius lisdus (ç . ig. 23). Pa a eles desc e e pa a osiu o e mo ei ikação ap oximadamen e no sen ido de Ronaldo Langacke io (Langacke 2008: 95, 107, 119), pa a que nossa pe spec i a pe manecesse independen e da pala a de doybos. Pa a que seja mais cla o, amos oma um exemplo. Veiksmazônio kel i polisemia schemą. Išplės inėje schemos o moje šALTINIS > TAKAS > TIKSLAS eiksmažodis esclaidoje emp egamos ŠTT kel i su ocia a enção a começo e acabamen o, a mesma eigą igno ando. Veiksmazodis le an a , como imos, exp esseškia schemą VERTIKALė. Isso ch ai daik a a dis caminho é umama ês eimo AFK/L pa e in oduik inação, ou ei ikação, comple amen e independen emen e da dessa pala a da ybos ou e imologia. Veiksmazônio le an a em elação a es ada é ŠTT schema da pa e med inió ia TAKAS ei ikacija. Po sua ez u, es a schemą como p imei a aizdį usaua daik a a džio caminho a osenos concep ualiosios me a o as pa idalu. A p incipal a osena é conc e i: 1 klias 1. ‘žemės uožas, pelo qual se ai, ci culada Es e caminho ago a (žmonių) não ažiuojamas J.Jabl. Ki ose os pačios leksemos a osenose kelias su okiamas ki aip: Tas kelias ei- na pe S ie ius. É um mo esys ic ício (Talmy 2000: 99). Ao lado da es ada žalias ąžuolėlis. Čia kelias y a k aš o aizdžio dalis. ho elêlio augo 1 klias 3. ‘e d ėje (o e, andenyje) linha, pela qual oco e mo imen o Eu esiu ela es elas po keliais Mai . Tai koncep ualioji me a o a. LKŽ apibūdinimas nusako pi ma aizdį. Es a lis a pode se con inuada, mas isu se á o mesmo esquema. O mesmo pode se di o sob e ou os e imológicos lisdus com alguns comen á ios. O osso apa en emen e įsus umama is obje o, embo a sua a osena explo a os osso mechanines p op iedades. Kilpa é umama ê echada linha. O pescoço usamos não só aleg a no eixo e ical, mas podemos dai y is ao edo na ho izon al planš ude. Cu iosamen e, aqui em em ajuda a compa a o y a: kaklas < *kal-klas (SEJL 2007: 245). Pode-se en ende de á ias manei as, mas segundo eimą AFK/L assim e de e se . Pe manece senjodis kél a ( okia o ma dada SEJL). LKŽ andame: 1 kl a 1. c . 1 cel as 1 kl as ‘ uma pon e lu uan e de madei a, pela qual se ansike pa a o ou o lado upės, kai nė a il o, plaus as’ 2 kl a z . kel a a 1 kl a a 1. z . kel u a 1 kl u a ‘gal ijas, gy ulys. ALGIRDAS SAUDARGAS 292 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV o chamado e i o eimą (AF). Escolha, à qual conduziu es e e ou os lie u iški exemplos, ime ec amen e igno ado nos con empo âneos pe cepção do espaço ės iso opija, que abo dámos Seksijoje y imuose. P isiminkime, kad e d ė y a ima ė i izo opinė. Veiksmažodžio ne i seman ika a eda p ie o pa ies pi mojo žingsnio, ku iuo mažinama e d- 2.1. Duas possí eis escolhas mais simples dis inguem os signi icados 1 né i e 2 né i. Reikšmė 1 né i pe cokiama eime AFK-L, po que a supe ície de água, po qual ne iama, em nenhuma a osenoje não é es i o. Di e en emen e da K/L semân ica, onde udo acon ece acima da supe ície da e a, aqui nosakoma būsena po ( andens) a supe ícieumi. Reikšmė 2 né i nebessie a com andeniu, mas pa ilšius, po qual ne iama, é limi ado. Pe sikeliamos não em eimą AFL-K, como L/K caso, mas em eimų AFK-L e AFL-K sanki ą. Aqui o e mo sanki a de e iam oma em kabu es, pois ele di e amen e nusca só geome inão a o, que kon u as L ob ém como abe o e echado pa o de pjū is. Pačių a skai os eimų combinação de e ia, ma y , pa a o i concep ualinês sanklodos (an. blending) écnica. Nes e a igo isso oma ia mui o espaço. 4.SAKM APIE MEIL IR LAIM Šaknų pluoš o L-M/M-L sanda a ap esen ada 27 igu aiksle. SEJL an aš iniai žodžiai su enkami į 11 e imologinių lizdų: L-M des i, elicidade M-L mylas, meilus, mylė i M-L a inha M-L mal i, malūnas, mele a, melmuo, mil ai, molis, mėlas, sąmalas, sandil is M-L melas M-LD moll i M-LD meldas M-LK malka M-LK malcas M-LŠ malš i M-LŽ melž i, milžinas ŠP L-M comp eende apenas um e imologicamen e lizdą, cujo seman icą, exp esseškiančią pa es e do odo elação, esumi gámos ski snyje 1.4. Aqui pasigilinsemos em ŠP M-L, que cons i ui dez e imologinių lizdų. Ab e io-lhe apenas os p incipais qua oas lizdas (sem adicionais p iebalsias) seman icá. Saknime em aluomina em sime iją meilė laimės. No en an o, kogni y inė sime ijas p ign is glūdi não nessas pala as popula esas, mas do elacionamen o en e odo e pa e apg ęžime. Apg ęždando de e min i liệ ELD es u u a, como pa e (lamo) a laužimen o (lėmimą) de odo, emos que espe a ação con inho do odo cons i uição de pa es /. Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Įž algos / Insigh s 293 M-L cogni i y inė es u u a diz o que ou a. Como e emos, M-L pala as semân ica le a a um limi ado não-limi o e disc e ino olydinio elação. M-L pluoš o eiksmažodžiai exp ess eiškia i smą de disc e inio limi a o em disc e inio não limi a o e po o ans o mação em olydinio limi a o. De a o, a lawdzando lamą a ago ou pão, não emo emos componen e da pa e do mecanismo, mas adialamos pa e do obje o limi ado olydinho (a lawžiame). In igan e se ia a pa i des e pon o de is a apigila e e o mun a a análise mi ológica de G eimo. Nes e a igo ab isco-me à análise ŠP M-L, à qual e passo. M-L L-M semân ica em concep ualiosios me a o as (como ela sup an ama kogni y inėje ling is ikoje) pa idalą /. Isso ep esen a adão de uma á ea conc e a (p odução e consumo de pão) em abs akção (bend uomenes elaçõesus), que liga liga a mesma ELD sanda a. Panos gamybą (i consumo) consis e ês e apas: a) g ūdai malami in o mil us, b) mil ai zamaišomi (su andeniu), c) douna kepama (ugnyje), d) douna aikoma a ojimui. Es es e apai não é ismonė, mas i ados do idioma. Eles co espondem a ês lisdus e imológicos, cujos undamen o são eiksmažodžiai: mal i, mil i e lem i. Todas ou as lizdas baseia-se ou daik a a džiais (pa yପରି, mylas), ou em p iebalsių samplaikas (pa yପରି, mels i) e são kogni y iniu e onologiniu pon o de is a из es iniai. Es es 27 PAV. Šaknų pluoš as L-M / M-L 1 PAV. 27 Šaknų pluoš as L-M/M-L disc e inos olydinius (Talmy 2000: 59). Gau as M-L L-M L (4) M-LD M-LŠ M-LŽ M-LK M ALGIRDAS SAUDARGAS 294 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV ys e apai bend uomenės san ykių s i yje nė a aki aizdūs, odėl pi ma pa eik- siu ELD. Kogni y inė seman ika ski s o su okiamus dalykus į ibo us / ne ibo us bei qua o combinações i ossuadas 28 ig. Rodyklem p aizdui a e smos seka: passagem de limi ado disc e ino pa a não limi ado disc e ino, ans o mação de disc e ino em olydinio e, inalmen e, olydinio não limi ado i smas em olydinio limi ado. Nosso obje i o es abelece , (do donos gamyboje), an o abs akção kad eiksmažodžių su šaknimi M-L seman ikos ELD sanda a a i inka bū en šiuos i smus. Be o, šie i smai lygiag ečiai yks a iek konk ečioje s i yje (bend uomenes elações) o que exigem concep ualiosios me apho os schema. A p imei a is a não é ób io que o e bma ódio mal i associado com a ans o mação disc e ino limi ado em não disc e ino limi ado: mal i 1. ‘g inça g ãos em a inha. Es e signi icado apa en emen e indica simples mecanismo, como a pa i g ūdos se ob êm a inhas. Va osena no con ex o mais amplo ‘smulkin i, in i, g ūs i o em mil us, em pequenas pa elas ainda é mais cla a. Mal i signi ica maio es ma e iais obje os ans o mados meno es, smulkesniais ou (mil as caso) a é os em olha imais. Assim, do pon o de is a, açõesmazodis mal i é sinônimo açõesmazodjiam g ús i, in i, smulkin i, skaldy i e semelhan es, que exp essam o mesmo yksmą á ios aspec osi giais e g ausiais. Olhemos mais amplamen e pa a o con ex o, que nos o nece LKŽ. Que a a inha é ‘p odu o sumal os g ūdos, ambém nada no a não ala. No en an o, as naskai a daug ką keičia: mil as ‘g ūdo mil ingoji dalis’. Kadangi mūsų y imui posições des a pala a êm signi icados de e minan es, ale a pena olha pa a a pluoš ą exemplos, que o necem LKŽ: A ižų pequeno milho, e g ande sênina. G ūdą pa kandus, mil as ma y i. A pupelė, a ži nis – u ia okį pa mil ą. Mažųjų linų sėmuo y[ a] juo p ipu pęs, didelį mil ą u ia. G ūdai sudžiū o, be nebu o da mil e, iš o badas [1868 m.]. Esses exemplos ap esen am g ūdo sanda ą, que oi mui o cla amen e pe cebada na comunidade de e asdi bių. dela emana, que milho ob emos não smulkindos g ūdos em mil us, mas kažkokiu ou o modo, po que milho já es á em g ūde. A é sakoma - „g ūdas y a / nė a mil e“, p iklausomai nuo o, a mil as y a didelis, a e a pequeno. G údai já con pina mil os em sa y. g ūdos em a inhas e suas ma malan suda o mil us. Mil as y a g ūde kaip alpykloje, ku i adinama sėlena. Malan mil as a ski iamas nuo sėlenos i iš aduojamas iš alpyklos. udoPasi elkime kogni y ines es u u as, pa a que seja cla o, com que di e encia e bmazônio mal i signi icâncias ‘smulkin i g ūdus į mil us e ‘smulkin i, in i, g ūs i ką į mil us, į mažas daleles, embo a LKŽ as ap esen a Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne como aquelas mesmas signi icâncias Įž algos Kiek ienas Insigh s 295 a ius. Ped as podemos cabalha em skaldá, ainda smulkesnis se á g a i , depois de a eielis e po im pul e kês. Assim pe cebendo g ūdos milimą, es amos num g osse ní el de kogni y inês sanda os, que se e a ped enha, mas não di ige a į gilesnę įž algą, į g ūdo sanda ą. Jei malame akmenį, olydinis ibo as i s a a enção disc e iniu ne ibo o. Mais p op iamen e, isso é ou o esquema, quando daugybiniu. Jei malame g ūdus i paisome g ūdo sanda os, disk e inis ibo as um uni á io obje o i s a i s a disc e inho inde ino o. Tokie i smai di e en emen e ozados. Akmuo ( olydinis limi ado), sumal as em dulkes (disk e ines ne ibo as), não há daqueles dulkies alpykla. G ūdas em sėlená, que klos išlais iname. Tai iš esmės ski ingos kogni y inės s uk ū os. Kalba y a labai iksli ją iš eikšdama. Išlais indami iš alpyklos disk e inį a olydinį u i- nį, a ojame ski ingus žodžius. Vandenį ( olydinis) iš indo liejame, o g ūdus (disk e inis) iš maišo be iame. Negalime andens išbe i a g ūdų išlie i. Mil ai, con enha mil os e, o ando g ūdus, mil os de aquela alpykaip e pul e kės, nem be iami, nem liejami. Eles ocupam in e pinê, pe einamão padė ão, po an o 28 PAV. Sakmės M/L ELD es u u a mudança 28 PAV. Sakmės M/L ELD es u u a mudança mal i: disc e inis limi ado i s a disk e ini u ne ibo u 2 mil i: disc e o não limi ado olydiniu não i s a limi ado 1 milhi: olydinis ne ibo as i s a olydiniu ibo u ALGIRDAS SAUDARGAS 296 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV emos usa a pala a uni e salų: mil us pilame (be pilame e andenį, e g ūdus). Assim mal i seman icos kogni y inė es u u a em em sa y e g ubesnę, e gilesnę sanda ą. Se mal i é be i, ou smulkin i, sinônimo depende da in uj algos giludens não podemos be i, e g ūdų lie i. T anspo ando a mesma mo. Kalba būna i p eciziškai iksli, i poe iškai lais a. Kaip minėjome, an- schemá me a o as caleu pa a a á ea social, LKŽ encon amos que pessoas podem e oe is, e bi i, e pil is. Ši aip pag indžiame aukščiau menė ą do pan p odução e apą a. E apų b e c sanda a comple amen e aki aizdi, pois o pão é p oduzido a pa i de a inhas (dis e inis ne ibo as), emmixindo e kepando i s a olydiniu obje o. Inciden emen e, a pala a pão é usada e como limi ado (pepal do pão) e como não limi ado (duok me pão). Es as e apas ab angem dois e smus: do disc e ino pa a olydinio e de unimi o pa a limi ado. Ab a emos eles jun os, po que pala as semân ica de modo in iguu pe cycloja. Nė a aki aizdus ligação com eiksmajodžiu mil i. LKŽ andame dois signi icados (i duas o mas onologinas): 1 mil i, milia, mylė ‘leis i įkai in us akmenis (į šal ą andenį pi yje) Einam 2 mil i, mils a, milo ‘im i pi in – jau, mačiau, akmenis milia. mylė i San aikoje gy endami, mils a žmonės a p sa ęs. A segunda signi icação 2 mil i e ela a cogni y inį camoksnį. LKŽ ap esen ada semnia ‘im i ama ė i pe manece à supe ície, e o exemplo indica em gilesnį mils a, jei gy ena san aikoje. Tai galime sup as i, kad žmonės ima mylė i ienas camoksnį. ou a Pessoas. Mas ad e bo mils a a osena é in anzi y inė, i. i. ela e ela, não o que as pessoas azem, mas o que com elas az-se, as pessoas mils a. As pessoas mildam passam de isolados indi íduos sambū io (disc e inis ne ibo as) em comunidade ( olydinis limi o as). É o mesmo i smas, como ao aze pão de a inha. LKŽ não encon amos signi icado, que milhas, i dami pão, mils a. Alémgi, comple amen e não impo a, se alguma ez oi al signi icação, se ela inha alguma que seja ou a exp essão onológica. Konse a y i é a p óp ia kogni y inė es u u a, e a es emunha ação do e bo signi icação. O mais no á el é que o p imei o signi icado da pala a 1 mil i es á di e amen e ligado à ab icação de pão. Mil ai indi idualidade nãoe u a, mas sem eles do panos nãoiskepsi. No en an o que ela ą. P asideda ugnies i andens mis e ija, i ik dėl jos u ėsime k apnią duoną. o nasse, mil ai em que passa kupinou simbolismo ognies e água p ocedūTaigi mil ai não é só apenas milimo pasekmė, mas é pos e io yksmo (mil i) azão. Eles soludem os compedamucios elemen os em um odo pão. Bas a lemb a -se que E apų b i c kogni y inę sanda ą liudija i ki i žodžiai. SEJL pa eikia žodį ano emen e o pão pega a pi ... mylas como i ulação a odos os signi icados e o mas ligados com a meile, incluindo 2 mil i. Asepi ai di o só 1 mil i, cuja o igem deixik a neišlaškin a. Enquan opuis cogni y inis žilgsnis udo sus a o em luga es. Daik a o des ag upa am-se em mylas, mielas, mielės. Nesunku įž elg i ą p asmės bend ą a diklį – elkian į į Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne o no: Įž algos Insigh s 297 um odo (duoną, bend iją, pas a ą) e men ą, se isso eikš ų mieles, gipsą ou mielą žmogų. É i sma de disc e ino em olydinho. Úl ima e apa d susie as com onologiniu i smu M-L > L-M. ŠP L-M, como mencionado, ap a ėme ski snyje 1.4. Encan ado que LKŽ é e onologická me a ezė milinys liminys. En ende-se que sua na u eza é comple amen e ou a. ŠALTINIAI DLKŽ – Daba inės lie u ių kalbos žodynas, ečiasis elek oninis leid., y . ed. S asys Keinys. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. IPU 2014–2015 – Is o ija. Pilie inis ugdymas. Mokymosi p iemonių ka alogas. Kaunas: Š iesa, Vilnius: Alma li e a. LKŽe – Lie u ių kalbos žodynas 1–20, 1941–2002; elek oninis a ian as. Redak o ių kolegija: Ge ūda Nak inienė ( y . edak o ė), Jonas Paulauskas, Ri u ė Pe okienė, Vy au as Vi kauskas, Jolan a Zaba skai ė. Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. P ieiga in e ne e www.lkz.l . MA 2006 – Mallo y J. P., Adams D. Q. The Ox o d In oduc ion o P o o-Indo-Eu opean and he P o o-Indo-Eu opean Wo ld. Ox o d Uni e si y P ess. MNM 1997 – Mi y Na odo Mi a. Olimp. SEJL 2007 – Smoczyński Wojciech. Słownik e ymologiczny języka li ewskiego, Vil- nius: Vilniaus uni e sidade. LITERATŪRA Adolphs Ralph 2015: The unsol ed p oblems o neu oscience. T ends Cogn Sci 19(4), 173–175. Allan Ka h yn 2009: An Inques in o Me apho Dea h: Explo ing he Loss o Li e al Senses o Concep ual Me apho s. Concep ual Me apho Theo y: Thi y Yea s A e . Jou nal o Cogni i e Semio ics 5(12), ed. by Ricca do Fusa oli, Simone Mo gagni, Būga Kazimie as 291–311. 19581962: Rink iniai aš ai 13. Vilnius: Es adoybna poli ická a ědecká li e a u y yda ykla. Chil on Paul 2014: Language, space and mind: he concep ual geome y o linguis ic mea ning. Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y P ess. Camb idge Uni e si y School o Enginee ing, which is also known as Camb idge Uni e si y, is also known as Camb idge. He be Cla k 1973: Space, ime, seman ics, and he child. Cogni i e de elopmen and he acquisi ion o language, ed. by T. Moo e. New Yo k: Academic P ess, 2763. ALGIRDAS SAUDARGAS 298 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV Cuyckens Hube , Gee ae s Di k 2007: Handbook o Cogni i e Linguis ics. Ox o d Uni e si y P ess. Dehaene S anislas 2014: Consciousness and he B ain: Deciphe ing How he B ain Codes Ou Though s. Viking P ess. Dehaene S anislas, B annon Elizabe h, ed. 2011: Space, Time and Numbe in he B ain. Sea ching o he Founda ions o Ma hema ical Though . Academic P ess. De Mulde Wal e 2007: Fo ce dynamics. Cuyckens, Gee ae s Handbook o Cogni i e Linguis ics. Ox o d Uni e si y P ess, 294317. Ox o d Uni e si y P ess, 294317. Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, Ox o d Uni e si y P ess, which was also ounded by him Ellenbe ge Hen i F. 1970: The Disco e y o he Unconscious: The His o y and E olu ion o Dynamic Psychia y. New Yo k: Basic Books. E ans Vy yan, Chil on Paul, ed. 2010: Language, Cogni ion and Space: The S a e o he A and New Di ec ions. Equinox Publishing L d. Fede meie Ka a, Laszlo Sa ah 2009: A beau i ul day in he neighbo hood: An e en - ela ed po en ial s udy o lexical ela ionships and p edic ion in con ex . Jou nal o Memo y and Language 61, 326338. Fusa oli Ricca do, Mo gagni Simone, ed. 2009: Concep ual Me apho Theo y: Thi y Yea s A e . Jou nal o Cogni i e Semio ics 5(12). Gal on An ony 2011: Time lies bu space does no : Limi s o he spa ialisa ion o ime. Jou nal o P agma ics 43(3), 695703. Gee ae s Di k 2010: Theo ies o Lexical Seman ics. New Yo k: Ox o d Uni e si y P ess Inc. G eimas Algi das Julius 2005a: S uk ū inė seman ika. Me odo ieškojimas. Vilnius: Bal os a cos. G eimas Algi das Julius 2005b: Li u ians mi ologijos s udijos. Vilnius: Bal os lankos. Hadama d Jacques 1945: The Psychology o In en ion in he Ma hema ical Field. New Yo k: P ince on Uni e si y P ess. Jackendo Ray 2003: Founda ions o Language: B ain, Meaning, G amma , E olu ion. USA: Ox o d Uni e si y P ess. Jakai ienė E alda 2005: Leksikog a ija. Vilnius: Mokslo e enciklopedijas ins i u o de publicação. Jakai ienė E alda 2010: Leksikologija: s udijų knyga. Vilnius: Vilniaus uni e si e o edi ó ia. Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Įž algos Insigh s 299 / Je e y e al. 2012: Na iga ing in a 3D wo ld. – Beha io al and B ain Sciences. Cam- b idge Uni e si y P ess. Kan as Imanuelis 1982: G ynojo c i ica do p o o. Vilnius: Min is. Ka aliūnas Simas 1995: E nokul ū a, língua e c is ianidade. Liaudies cul u a 3, 8–10. Kaukienė Aud onė 1994: Lie u ių kalbos eiksmažodžio is o ija 1. Klaipėda: Klaipė- dos uni e si e as. Kašubienė Laima 2012: Ma ijampolės Smalsučio p adinė mokykla. Li u ians ala. Classi icação. Li e a u as bem como cul u a conhecimen os p imó dios. Pa a lês e p onomodžiai. 3 classe. P ieiga in e ne : h p://peliukai.l /lie u iu-kalba/3-klase Koch Ch is o , Ma cus Ga y 2015: Neu oscience in 2064: a look a he las cen u y. The Fu u e o he B ain, ed. by Ma cus G., F eeman J. P ince on Uni e si y P ess, 255269. Kugle Paul 1980: A che ypal linguis ics: an inqui y in o he ela ion be ween phone ics and he imagina ion. Thesis/disse a ion. S a e Uni e si y o New Yo k a Bu alo. Ku g e P a u l 2002 (1982): The Alchemy o Discou se: Image, Sound and Psyche. Daimon. Ku as Ma a, Hillya d S e en 1980: Reading senseless sen ences: B ain po en ials e lec seman ic incong ui y. Science: 207, 203205. Lako Geo ge 1987: The Dea h o Dead Me apho . Me apho and Symbolic Ac i i y 2(2). Lako Geo ge 1993: The Con empo a y Theo y o Me apho . – Me apho and Though , ed. by And ew O ony. Camb idge: A he Uni e si y P ess. Lako Geo ge, Ma k Johnson 1999: Philosophy In he Flesh: The Embodied Mind and I s Challenge o Wes e n Though . New Yo k: Basic Books. Langacke Ronald 2008: Lako Geo ge, Nuñez Ra ael E. 2001: Whe e Ma hema ics Comes F om: How he Embodied Mind B ings Ma hema ics in o Being. New Yo k: Basic Books. Landau Ba ba a, Jackendo Ray 1993: “Wha ” and “Whe e” in Spa ial Lan- guage and Spa ial Cogni ion. – Beha io al and B ain Sciences 16, 217–38. Cogni i e G amma . A Basic In oduc ion. Ox o d Uni e si y P ess. Le inson S ephen C. 1996: Language and space. Annu. Re . An h opol. 25, 353–82. Lé i-S auss Claude 1997 (1962): Laukinis pensa . Vilnius: Bal os lankos. ALGIRDAS SAUDARGAS 300 Ac a Linguis ica Li huanica LXXIV Maceina An anas 1994 (1978): Filoso ias o igem e sen ido. Escás ai 6. Vilnius: Min is. Mancia Mau o 2006: Implici memo y and ea ly un ep essed unconscious: Thei ole in he he apeu ic p ocess (How he neu osciences can con ibu e o psychoanaly- sis). – In J Psychoanal 87, 83–103. Mandle Jean 2004: The ounda ions o mind. O igins o concep ual hough . Ox o d uni e si y p ess. Ma cus, Ga y Je emy F eeman 2015: The Fu u e o he B ain: Essays by he wo lds leading neu oscien is s. P ince on Uni e si y P ess. ing: Ges u e and embodimen in Ma ghe is T., Edwa ds L., Núñez Ra ael R. 2014: Mo e han me e handwa- expe ma hema ical p oo . Eme ging Pe spec i es e-Russo. Cha lo e, NC: on Ges u e and Embodimen in Ma hema ics, ed. by L. Edwa ds, F. Fe a a, D. Moo- IAP-In o ma ion Age Publishing. McGilch is Iai n 2009: B001KE101Y Mas e and His Emissa y: The Di ided B ain and he Making o he Wes e n Wo ld. Yale Uni e si y P ess. McLuhan Ma shall, Wa son Wil ed 2011 (1970): F om Cliche o A che ype. Gingko P ess. Mün e Thomas F., U bach Thomas P., Düzel Em ah, Ku as Ma a 2000: E en - ela ed b ain po en ials in he s udy o human cogni ion and neu opsychology. – Handbook o Neu opsychology 1, ed. by F. Bolle , J. G a man, G. Rizzola i. Nas opka Kęs u is 2010: Li e a ū as semio ika. Vilnius: Bal os lankos. Ra ael Núñez 2008: Wha is Ma hema ics? Pauli, Jung, and Con empo a y Cogni i e Science. Recas ing Reali y: Wol gang Paulis Philosophical Ideas and Con empo a y Science, ed. by H. Al manspache , H. P imas. New Yo k: Sp inge . Núñez Ra ael, Lako G. 1998: Wha did Weie s ass eally de ine? The cogniNúñez Ra ael, Ma ghe is K. 2014: Cogni i e Linguis ics and he concep (s) i e s uc u e o na u al and epsilon-del a con inui y. – Ma hema ical Cogni ion 4(2), 85–101. o Numbe . – The Ox o d Handbook o Nume ical Cogni ion, ed. by R. Cohen Kadosh, A. Dowke . Palionis Jonas 1999: Lingbos ciência o igmenys. Vilnius: Jand ija. Pa ackas Algi das e Pa ackas Algi das 1983 (1979): Saulė i k yžius. Kaunas: sa ilaida. k . 1984: E hos. Bal os cul u a e Li u iškoji sa imonė. Kaunas: Įž algos Insigh s 301 / sa ilaida. Fonoseman inės sakmės lie u ių kalbos žodyne Pa ackas Algi das 2014: LITUA. Li uanís ica, publicís ica, bele ís ica. Vilnius: Emp esa. Pa ackas Algi das e k . 2014: Li uânia é ydija. Kaunas. Pe i o Jean, Dou sa Pa ackas Algi das, Ža skus Aleksand as 2013 (2002): Vi smų knyga. Kaunas. René 1998: Modèles dynamiques e linguis ique cogni i e: e s une séman ique mo phologique ac i e. Rappo du CREA 9809, Ecole Poly echnique. Razauskas Dainius 1997: Ling is inė bep o ybė i š en oji kalba. Liaudies cul u a 1, 1018. Razauskas Dainius 2006: E noso aiA. Pa ackas e A. Ža skus. Liaudies cul u a 2, 45–47. Saud Algi das 1986: O Ve dadei o Do is p a ė us. Kaunas: sa ilaida. Sla ėnas Paulius 1984: Gam amokslinis ž ilgsnis į p okalbes. Ciência e ida 7, 3435. Sla ėnas Paulius 2001 (1985): P okalbės p asmingumas. Akademikas Paulius Sla- en ão. Vilnius: Uni e sidade de Vilniaus, Smoczyński Wojciech 2006: La ingalų eo ija i lie u ių kalba. Vilnius: Lie u ių 259278. ins i u o da língua. S ickgold Robe , Malia Ap il, Magui e Denise, Roddenbe y Da id, O’Conno Ma ga e 2000: Replaying he Game: Hypnagogic Images in No mals and Amnesics. Science 290, 350353. Sulloway F ank J. 1991: Reassessing F eud‘s Case His o ies. The social cons uc ion o psychoanalysis. ISIS 82, 245275. Talmy Leona d 2000: Towa d a Cogni i e Seman ics 1. Concep s uc u ing sys ems. Camb idge, MA: MIT P ess. Valen as Ski man as 1997: Ling is inis pasaulis poesia. Vilnius: Mokslo e enciklopedijas ins i u o de publicação. Valen as Ski man as 2007: Mė(lynojo)nulio ling is ica Vlado B aziūno e Sigi o Gedos poesia. Vilnius: Bal os lankos. Valen as Ski man as 2012: Kalbos s igmos poezijoje: (p ō)nōmen. Šiauliai: Šiaulių uni e si e o leidykla. Vandeloise Claude 2010: Genesis o spa ial e ms. Language, Cogni ion and Space, ed. by E ans Vy yan, Chil on Paul. Equinox Publishing L d., 171192.