Ac a Linguis ica Li huanica
2025, . 93, p. 123
Con en s link Tu inio i e imen o /
ISSN 2669-218X (online ele onico) /
Copy igh © 2025 Jū a ė Pajėdienė. Published by he Ins i u e o he Li huanian Language. This is an Open
Access a icle dis ibu ed unde he e ms o he C ea i e Commons A ibu ion Licence, which pe mi s
un es ic ed use, dis ibu ion, and ep oduc ion in any medium, p o ided he o iginal au ho and sou ce a e
c edi ed. // Ispede o Li u iens lingua ins i u o. Ques o a icolo è di accesso ape o, dis ibui o so o i e mini
di licenza di C ea i e Commons a ibuzione, che pe me e di usa e, dis ibui e e ip odu e il con enu o in
qualsiasi suppo o, indicando au o i e on e.
Recei ed: Gau a: 2025-05-21. / Accep ed: Accep a o: 2025-10-07.
1
APIE JURGIO AMBROZIEJAUS PABRŽOS RANKRAŠČIO
IGIS GEOGRAPYJE IR WALENTY SZACFAJERIO
GEOGRAFIIA KRÓTKO ZEBRANA ATITIKTÍ
On he Co espondence be ween Ju gis Amb oziejus Pab ėžas Manusc ip
Iźęgis Geog apyje and Walen y Szac aje s Geog a iia k ó ko zeb ana
SEA TŪR PAJDI
L'is i u o delle lingue Lie u ių
E-mail: ju a [email protected]
ORCID ID: h ps://o cid.o g/0000-0003-1542-2866 Mokslinių y imų k yp ys: lie u ių kalbos sin aksė i
seman ika, e noling is ika, Lie u os kul ū os i bažny inių eks ų is o ija.
h ps://doi.o g/10.35321/all93-06
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ANOTATIA
L'a icolo discussa Ju gio Amb oziejaus Pab ėžos geog a ijos ado ėliu denomina oamo, sop a issu o
an aš inio ago non inčio 166 paglių manosc i čio, cominciandizio pa ole Iźęgis Geog apyje, eks ų sąsaja su XIX
a. I pusės ypač populia iu Walen y Szac aje io ado ėliu, i elizza o co ispondenza gene ale del con enu o e
della s u u a del žemai iško e imo lenkiškam o iginalam, mos ami Pab ėžos e ime e papildymai in Li uania.
ESMINIAI WODŽIAI: Ju gis Amb oziejus Pab ėža (17711849), Walen y Szac aje (Valen as Šac aje is) (~17781840),
Józe Zawadzki (Juozapas Za adskis) (17811838), guidais della geog a ia, žemai i e imasškas.
2
ABSTRACT
The a icle discusses he ex ual ela ionship be ween a 166-page manusc ip , e e ed o as a geog aphy ex book by
Ju gis Amb oziejus Pab ėža, lacking a i le page and beginning wi h he wo ds Iźęgis Geog apyje, and a ex book by
Walen y Szac aje , which was especially popula in Li huania in he i s hal o he 19 h cen u y. The a icle e eals
he gene al co espondence be ween he Samogi ian manusc ip and he Polish o iginal, bo h in con en and
s uc u e, and shows he modi ica ions and addi ions ound in Pab ėžas ansla ion. KEYWORDS: Ju gis Amb oziejus
Pab ėža (17711849), Walen y Szac aje (Valen as Šac aje is) (~17781840), Józe Zawadzki (Juozapas Za adskis)811838),
geog aphy ex book, ansla ion o Samogi ian.
ĮVADAS
L'a icolo s udia la co ispondenza di Ju gio Amb oziejaus Pab ėžos, chiama o guida della
1
geog a ia, di un manosc i o di 166 pagine non con enen e il i olo di oglio, inizian e con le pa ole
Iźęgis Geog apyje..., e Walen y Szac aje io Geog a iia k ó ko zeb ana (XIX a. III decenni). Obie i o
2
dell'a icolo mos a e la s u u a e il con enu o co ispondimen o dei es i lenkiško o iginalalo e
žemai iško e imo, discu i e ime appaiacen i modi iche nonché possibili s imoli di compa sa di
3
e sioni di žemai iškos ado ėlio. Gene ale s u u u inè Szac aje io Geog a iia k ó ko zeb ana
e žemai iško ques o lib o di aduzione es i di co ispondenza e alcuni au o inio Pab ėžos es o
in a pų de e mina e sulla base anali iniu, g e inamuoju e s u u u inè analisi me odi.
L'a icolo si compone di e capi oli, in cui si esaminano: 1. La s o ia della pe cezione dell'o igine
del manosc i o denomina o Pab ėžos geog a ija e ques o žemai iško manosc i o
appa adimen o all'inizio del XIX a. inco aggia e galėjęs di alcuni lib i di geog a ia, a cui e due
Szac aje io ado ėlio e sioni Geog a ia począ kowa (1817; 1818b) e Geog a iia k ó ko
zeb ana (1825; 1826; 1828;?1832) populia umas. 2. La comune co ispondenza di s u u a e
con enu o dei es i dell'olkiško o iginal e dello žemai iško ado o.
3. Lenkiško o iginalalo e žemai iško e imo eks ų ski umai: Pab ėžos addildymai,
modi iche e no e.
1. Manosc i o Iźęgis Geog apije s o ia della pe cezione o igine
Dalis gausias ica manog a ica Pab ėžas
4
ope e nello sco so empo ice ukè pubblicazione.
Ques o uno se di es i spi i uali e due
5
na u al amoksliniai negozi: 20092015 m. e a
1
zemaičių pamokslininko, kunigo p anciškono Pab ėžos (17711849) igua do alen i e a i i à più s . Pace ičius,
Raudy ė 2023: 713. Vienuolinio Pab ėžos nome spelling a uali empi a ia a Amb aziejaus (būdingo e Pab ėžos
da bų XIX a. II pa e nella į a dijimui, z . Kišūnienė 1972: 96) e Amb oziejus. Ques a asis, Pab ėžes au og a i
ca a e is ica isc izione (plg. Kišūnienė 1972: 98, 99, 100, 102, 103), u populia us XX a. y inė ojų la o i (ž . en pa :
109111). Ri os Šepe y ės (2020: 7) inizia i a i ai in o au en iško Pab ėžos in odo aimimo segueomasi e in
ques o a icolo.
2
Plg. Ta ydas 1972: 55; Ged imas 2003: 117; Sko upskas 2019: 9; Šepe y ė 2019: 7.
3
Szac aje (Schac aie ) (~17781840) medico, adu o e, polkų kalba pa eng ų geog a ijos ado ėlių au o e, poe a
(plg. PSB).
4
Nuo issima desc izione dei manosc i i Pab ėžos c . Raudy ė 2023: 130133.
5
Ž . Šepe y ė, pa ., 2020.
3
pubblica e u e e pa i di pian e Tayslós augumyynis (I223, 224776, 777980) e 2019 m. Ju gio
6
Amb aziejaus Pab ėžos geog a ia. Ques 'ul ima lib o accompagnan i negli a icoli si discu ono
7
s u u a del manosc i o e alo e del con enu o o ni o (Sko upskas 2019) nonché o mali e
8
lingubinė peculia i à del manosc i o (Šepe y ė 2019). L'o iginali à dell'o igine del es o ne iene
alu a a in lo o in modo di e so: Riča d Sko upskas (2019: 1112) Pab ėžį chiama au o e di un
9
manuello di geog a ia zemai iškai pa ašy o, e Šepe y ė (2019: 53) a e mando che [a]k Ta ija, che
Pab ėža adusse dal lenkų kalbos XIX, appa e e nelle p eceden i esi su p ima ie o igini del
ank a: Juozoydo (1972: 57) l'opinione che Pab ėža u ija po anka lenkišką geog a iją, e anco a
pana y ėjo spėjimu che [k]o buon, ques o non e a un la o o di aduzione o seguimen o,
nes ica a da un di e o e di geog a ia del lenkų, che nel XVIII a. a. a. a ebbe così desc i o lo
s a o. Possibile da a di p epa azione del manosc i o
10
Pab ėžos eks ų engėja (Šepe y ė 2019: 52) collega con già menziona o dello s esso
e oneamen e iden i ica o y ėjo osse ėjim, che Pab ėža geog a iją sc i o dopo 1831 m.
11
(nes manosc i o menziona o popiežius G igalius XVI, di ęs papiezium 1831 m.) nonché eminimu,
che e Gied ius Subačius, basandosi sullo s iluppo della sc i u a Pab ėžos, è incessa o a
i ene e che il lib o c ea o ci ca 18311834 anni.
12
6
Ž . Kažukauskai ė, Šepe y ė, pa ., 2009.
7
Ž . Šepe y ė, pa ., 2014.
8
Ž . Šepe y ė, pa ., 2015.
9
Ž . Šepe y ė, pa ., 2019.
10
Šepe y ė (2019: 53) ci a Simoną Šilinskai ę (2010: 6), ma indica a ci azione a ibui a a Robe ui Ged imu (plg. Ged imas 2003:
120). Il mo i o di i e imen o ingannan e di enne Šilinskai ės magis o la o o Lie u iškos geog a ijos e minijos aidos
aspek ai Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos Geog a ijoje apposi o s imo es o. In ques o magis o la o o (ž . Šilinskai ė
2010: 515, 25, 26, 33, 34) si o a quasi in e amen e isc i o a icolo Ged imo J. A. Pab ėžos manuale di geog a ia e mini
(ž . Ged imas 2003: 117132) asc i endo elimina i solo le no e su Simoną Daukan ą e Lau yną I inskį (šie modi iche non
i le ono secondo Ged imą 2003 su ašy oje bibliog a ijoje). Gius o, magis o nel la o o più ol e Šilinskai ė (2010: 4, 6, 18)
indica che ėmėsi Ged imo la o o e o nisce au o iaus eiginių (iš Ged imas 2003: 122, 128, 131, 132) ques o ci a ų (plg.
Šilinskai ė 2010: 11, 14, 15, Šepe y ė ci a Šilinskai ę (2010: 6), ma e ques a ci azione a ibui a Ged imui (ž . Ged imas 2003:
20).
11
119).
12
Plg. Ged imo (2003: 119) a icolo pa ag a oi ą: Knygoje non indica a da a sc i imen o. J. Ta ydas i iene che il manuélico
sc i o dopo 1825 m., pe ché in esso menziona o za us ussa Nicolajus I, p op io p op io in quei anni comincia o a
go e na e, e non più a di come 1830 m., pe ché da allo a Pab ėža a sidėjęs ien bo anikai (Ta ydas 1972: 56).
Appa en emen e, sulla base di ques a opinione, bibliog a ìa anche indica che Pab ėžos Geog a ija sc i a po 1825 m.
(Kišūnienė 1972: 97). Tu a ia Pab ėžos geog a ie guidėlio da a imą pe me e di p ecisa e un al o impo an e a o.
Knygoje è menziona o papiežius G igalius XVI, di ęs papiezium 1831 m., i. i. mol o più a di, che Rusiją cominciò a go e na e
ca as Nikolajus I: Poniawoojęćzió i a G ygaalós XVI. Gałwa baźniicys Riimyszkoosys 63. Vediasi, Pab ėža la sc isse dopo
1831 m. Ques o con e ma e analisi dello sc i o. G. Subačius, isnag inėjęs Pab ėžos eikalų ašybos aidą, s abilì che
ques o lib o è uno dei p imi eikalų Pab ėžos, sc i y ų con p iebalsėmis ćź, śź e sud ejin omis balsėmis <...>, e inclin a a
i ene e che il lib o c ea o ci ca 18311834 anno (Subačius 1996: 42). Nuo amen e ques o pa ag a o di Ged imo nuo ašas
(senza indubbiamen e l'au o e eale) da o e già menziona o la o o magis o (ž . Šilinskai ė 2010: 6).
4
Po žemai iško ank aščio Iźęgis Geog apyje ( oliau – PaIG) publika imo likęs
neišsp ęs as u inio au o ys ės klausimas paska ino galimo lenkiško šal inio (a ne kele o jų
13
)
paescas. Hand aščio publikacija, che o nisce pe ašą e immaginių aksimiles (ž . Šepe y ė, pa ., 2019),
bei nauji bibliog a iniai kul ū inio Pab ėžos palikimo ap ašai (ž . Pace ičius, Raudy ė 2023)
jas paleng ino.
Pab ėžos domėjimosi geog a ija p adžią hipo e iškai galima sie i su jo moky oja imu
K e ingos scuola, do e 18171821 m. ha insegna o non solo la lingua la ynų e ikybą, ma
possibilmen e e geog a iją (plg. Gidžiūnas 1994: 6970): žemai iškas geog a ijos ado ėlio
manusc i is è s a o pasi e o p o aimu di ques a pedagogica a i i à ( eneb: 7172).
i išlikusios Pab ėžos biblio ekos knygos
14
. A ydo Pace ičiaus i Nijolės Raudy ės pa eng o
Pab ėžos biblio ekos ka alogo sky iuje „Geog a ija“ (ž . Pace ičius, Raudy ė 2023: 243–259)
Dėmesingezza alla geog a ia indicano indica i a lasų i žemėlapių inkiniai (61 n .) nonché
15
alcuni lenkiškų knygų i omi
Lau enco Echa do Dykcyona zyk Geog a iczny (17821783), E dokijaus Zabłowskij Ieog a iia
pańs wa ossyskiego (1810), Józe o Zawadzkio Geog a iia powszechna (1812) e Szac aje io Nowa
geog a iia powszechna (1824). Ques i lib i di i an i, p a a mie e con enu o pa lano non solo sulla
allo aina s iluppo della scienza della geog a ia e kai ą, ma e sul popola i à delle pubblicazioni della
16
geog a ia, aigi, e di conoscenze di ques 'a e a (ku ios spa čiai kei ėsi e pe poli inių ealijų)
nonché di de e mina i lib i po eikį. Valu ando semp e ipe ibili (più o meno aggio na i) di quel empo
17
alcune pubblicazioni di lib i di geog a ia polkų lingua (plg. Es eiche 1878: 426) si ede che quasi u i i
più popola i lib i di geog a ia Pab ėža e a acquisi o. Vis solo nella sua biblio eca non c'e a (nè
sop a issu o?) pa icola men e pa ankaus, concus ai e a azionel i più impo an i da i di
geog a ia isica, poli ica e economica eikiančio manuėlio, che Pab ėža e a chiaminęs lenkiška
knygele.
18
Ta lib ogelė o Szac aje io p epa a a Geog a iia k ó ko zeb ana podług os a nich ak a ów
ułożona, na nowo p zej zana i pop awiona (www Gkz). Tu i legge men e aggio na i e (o solo)
ip ojami Gkz ilasci indicano la sua popola i à. Si può pensa e, che nonos an e spesso ipe u ò le
19
edizioni del lib o, biblio ilo Pab ėža p obabilmen e is a ano non comp a la, ad'a ęs skolon
13
Plg. già menė ą Ged imo (2003: 120) spėjimą, che ques o, ko meglio, non 'è esso di uno cui negozio
e imas o segimas.
14
Pace ičiaus (2023: 33) sos ene a, nella pe sonale biblio eca Pab ėža u ėjęs più lib i di quan o p e ixa a nel ca alogo:
207 nomiinimi, 233 uni ài.
15
Pab ėžes u ė us a lasus anche igua do c. Ged imas 2003: 118.
16
Pe esempio, F anciszek Sia czyńskio p epa a o Dykcyona zyk Geog a iczny p a a mè indica che la lenkiškoja
e sione (con apildymi su geog a ici ogge i di Polonia) basa a sul diziona io Echa d della 13o edizione aduzione in
lingua ancūzì 8esimo edizione (ž . Echa d 1782: III).
17
Plg. Zawadzkio p a a mes p imojam e secondoi lib o di Geog a iia powszechna edizioni (ž . Zawadzki 1812:
IVV, III).
18
Plg. Pab ėžos no a sul o iginalą: lękyszkoo kningeliee padie s m. ó znoczi y a mieszkańców, a męszczyzn. :
‘lenkiškoj knygelėj padė as m. de e eikš i a mieszkańców [gy en ojų], a męszczyzn [ y ų]? (PaIG 49).
19
Ka olis Es eiche is indica 7 edizioni di ques o lib o (cinque con lo s esso nome 1; 21825 m., 31827 m., pe žiū ė ą i
pa aisy ą 41828 m. e 51832 m. e anco a due poco a di 71845 m. e 81849 m. aggio na e, con enen i un appende a
so o il nome Wydanie nowe (ž . 1878 Es eiche : 426). 1827 m. e 1832 m. pe messi in che o a e non iuscì.
5
decise lei pe (si)sc i e e žemai iškai. Anche e o a usando Gkz, si ede che lib ogelè do e a esse e
p e e i o ano empo le o a oi in esso concisiamen e p esen a i i più impo an i conoscenze
poli iche e di geog a ia isica su u i i cinque con inen i (S a i della pa e eu opea, a lo o e
cadu e in gniauž u dell'impe o usso, sono desc i i più de aglia amen e).
20
21
P ima esaminando co ispondi a dello zemai iško aduzione lenkiškam o iginalui bisogna
discu e e, che di pa ezzo XIX a. II decenme io isėjusių Gkz pe messi (nes es o in lo o quasi
iden iškas) i enu ino più c edė ino PaIG on e. Impo an e menziona e che Pab ėžos e imas
nonie ines con 4-uoju Geog a ia począ kowa dla poży ku uczącey się młodzi podług os a nich
ak a ów ułożona i powiększona. W... S... (www Gp) P zez 1818 m. pe messo. Sug e inus
22
23
Geog a ia począ kowa (1817; 1818b) e Geog a iia k ó ko zeb ana (1825; 1826; 1828) es i si ede che
24
Gkz p epa a Gp 1818b es o pag indu. Al ip inomina i e lib i p epa ėją colno pieno nome (e non
iniziali W... S...) indican i Geog a iia k ó ko zeb ana <...> nanowo p zey zana i pop awiona p zez
Walen ego Szac aie a i cambiamen i di es o segna solo impo an i cambiamen i aldo ų (pa y,
panuie e az Alexande I (Gp 1818b: 16; Gkz 1825: 16) cambiis a in panuie e az Mikołay I (Gkz 1828: 16)).
Nicolajaus I menzionamen o andamo e Pab ėžas ex se (plg.: poniawo nójau Mykałojós I (PaIG 26)),
ma di ale ca a e e modi iche žemai iškame e ime sa ebbe o galėju e so ge e e s esso
Pab ėžas inizia i a. Susiau i e Pab ėžos usa o polkiško on e di paieškos campo solo ies Gkz
25
pe messi pe me e co ek ū os e o a, che non e a Gp (1817; 1818b). Tu e Geog a iia k ó ko
zeb ana au o izzazioni o niscono 26-ių Rusijos gube nijų nuo odą (no s elenijamos 36-ios), che
nella žemai iškame e ime ipe eja e
Pab ėža,
26
plg. :
20
Zawadzkis e 1811 1812 m. skubo ai isc i e Geog a iia powszechna p a a mėse indi izza u indicando p i a amen e
besimocan e gio ani, ques o guidėlio po eikį g indžia es o chia ezza e b e i à, ne supe isin ino il lib o
s uc u ino neišbaig umo in esso neap ašy a Rusijos p iklausomybėn pa ekusi Eu opa pa e (plg. Zawadzki 1812:
IIIV (ka ojama P zedmowa do edycyi pie wszey), III).
21
Plg. Sko upsko (2019: 12) o ni a desc i e la alu azione: Vado ėlis è ela i amen e di modes a po a a, ma cop e
u a la e a come plane ò. […]... [P] o edu i a i e conoscenze in mol i casi sono mol o laconiche e supe u iniche.
<...> Ciongo un e e o di ca a e e geog a ico […] di dis anza e iden e al de aglio, alla comple ezza e alla po a a
del con enu o delle in o mazioni p esen a e. An ai alla desc izione eu opea iene assegna a la più g ande pa e
del lib o, e agli al i con inen i e ai paesi in essi si ua i solo 50 psl..
22
Es eiche is indica qua u i edizioni Gp a Vilnius 1; 21811, 31817, 41818 con la no a che dal 3o iene o ni a una
e sione aggio na a del es o (Es eiche 1878: 426). No s Gp e a populia i, lib igelės paminėjimai si collegano solo
con ha me o pedagogikos is o ija: Lenkijos kul ū os is o ikų la o iene indica o, che XIX secolo II decenme o
Li uania gube nijos misionie ių mokyklose geog a ijos moky a(si) iš Szac aje io Geog a ia począ kowa (plg.
Wieczo ek 2011: 70).
23
Nella 3a Gp (1817) edizione ci sono non pochi zaililikusių co ek ū os e o i, nonpecup i o i né nella 4a Gp
edizione, né legge men e aggio na a e già al a denominazione con enen e Gkz.
24
Il 1o e 2o Gp edizioni (ž .. Gp 1811) a mes ini, come o niscono anότερη e sione di es o e a ini da i, che
di e isce e dal o ni a Pab ėžas manosc i o.
25
Ci ca l'in luenza di ques a in o mazione al manosc i o da imui c . 12 isnašą.
26
Sko upskas (2019: 20), no a o nel manosc i o Pab ėžos za icsuo ą ik ą, che Rusia susidedan i da 26 gube nijų, lo
spiegò così: ma y , au o iaus suklis a, nes elenci a 36.

6
Rossya dzieli się: Nap zód na 36 Gube niy u ządzonych podług us aw pańs wa (Gp
418b: 16 27
);
Rossya dzieli się: Nap zód na 26 gube niy u ządzonych podług us aw pańs wa (Gkz 1825;
1826;1828: 16);
Rosyje dalyjes Py miausee i 26 góbe nyjes só iedi as pagał is a imu ponis ys (PaIG 27).
Ques o co ek ū os e o e pe me e di Pab ėžos aduzione o iginalalu i ene e kažku ią da
a dinių ( eminen i menė u ca o Nikolajaus I į a dijimu, ikė ina, che non 1825 m., e a di […]
1826 o 1828 m.) Geog a iia k ó ko zeb ana e sijų. Può esse e, che Pab ėža aduzione da Gkz
1832, ma ino a dell'edizione di ques o lib o né quali' da i su lui né menziona a Es eiche io
bibliog a ijas są ado no aba (plg. Es eiche 1878: 426) non iuscì o a e. Se Pab ėža ha
ado o da Gkz 1832, allo a allo a ques o Gkz do ebbe o ni e lo s esso es o come e Gkz
1826 o Gkz 1828, solo già menin G igalių XVI-ąjį, popiežia usį 18311846 m. Kol kas Pab ėžos
e imą si collega con il 1832 m. Gkz è possibile solo ipo e icamen e, anche se ques o è più
gius o con gli già menziona i Subačiaus (1996: 42) e Ged imo (2003: 119) pe la da a di c eazione del manosc i o.
2. Coe enza del con enu o e della s u u a Lenkiško o iginale e žemai iško aduzione
Szac aje io p epa o guidėlio Geog a iia k ó ko zeb ana e Pab ėžos žemai iškai
su ašy o lib o della aduzione con enu o e s u u a co ispondenza illus a a 1
abella in ques o ade inamomi lenkiško e žemai iško eks ų a ka pami. Knygą (e anche e
žemai iškai su ašy ą manusc ip inį sua a ian ą) cos i uisce sei pa i: įžanga e cinque
28
sky iai, plg. :
WSTP; ROZDZIAŁ I. EUROPA; ROZDZIAŁ II. AZYA; ROZDZIAŁ III. AFRICA;
ROZDZIAŁ IV. AMERICA; ROZDZIAŁ V. AUSTRALIIA CZYLI OCEANIIA (Gkz 1828:
3, 10, 60, 72, 87) →
Iźęgis; Disce is 1. Eu opa; A skii is II. Azya; A skii is III. A ica; A skii is IV. Ame ica; A skii is V.
Aus ije o Oceanije (PaIG 1, 13, 113, 133, 162). Len elle skil ise pag ecio sono o ni e di en ambi la o i
lib i e manosc i o pa ag a i ci a i: qualche p adinie e uno inigiamisi ski sniai. Tale g e ina ion
i le e la comuni à della s u u a dei es i (sky elių e pa ag a i disposizione) nonché del
con enu o, co ispondenza dei da i a ali e aduzione le e odiškumu. Gkz ci a a secondo 1828 m.
au o izzazione ( a ijuando pa eik im indica o e
29
27
K oku oje 1818 m. isleis a Gp (ji dallo ilniškio 1818 m. Gp pe messo di e isce ki okia paginacija e alcune
co eczioni) ques a igau è anche o nisce con 36 gube nijų nuo oda, plg. : Rossya dzieli się: nap zód na 36
Gube niy u ządzonych podług us aw pańs wa (Gp 1818a: 13).
28
Szac aje io lib i sanda ą indi e amen e analizuodami Pab ėžas manosc i o es o è ap a ę Ta ydas (1972:
55–56); Ged imas (2003: 119); Sko upskas (2019: 1335).
29
A causa della mancanza di spazio in ques o a icolo quasi neap a iama s esso aduzione lingua no i a a solo
mos a e obie i i (a con šiokiai okiai apildymi) Pab ėžos sekimą o iginalalu. Pab ėžos esegui o Gkz aduzione
peculia i as (in con on o con al i suoi aduzioni) sa à discussa o in un'al a pubblicazione.
7
m. edizione con enen e l'isc izione 1826). Ci a andosi ca ojamo lenkiškoje lib o in cui da o il modello di
isc izione, pe me en e ede e Gkz pas i u š i u isc i e pa ole di segnalazione pab aukimu
Pab ėžos maneggia u a. Pe comodi à del le o e pe sc i endo ci a as semjuodžu š i u yškinami
apildymi, ad esempio, leksinių duble ų o pa a eks inių elemen ų (lenkiškų a i ikmenų) con enčios e imo
azè o pa ole, cui lenkišką a i ikmenį Pab ėža pe si ašo e ime (plg. : Wulkany czyli gó y ogień
wybuchające (Gkz 1928: 10) e Ógnakalney (Wulkany lub kałnaa ógni yszdómą yijy:) (PaIG 15)) o pa ole, ai
quali pa enka non pažodinį, ma žemai iškajai ( ilie uškajai) co ispondmenì soli o alla adizione del
pa la e (plg. : Wyspy <...> Zielonych Świą ek (Gkz 1828: 90) e Sałas <...> Sekmynynys (PaIG 166)). Gkz e PaIG il
gie ina ion dei pa ag ap del es o indica Pab ėžas s o zo più coe en emen e s u u a e es o che
p esen a a o iginale. Ve ime quasi non esis ono su oninamen i (pa yčajne, lenkiškus Gkz umpinius
MS., z MS. o m. Pab ėža už ašo polnais iječėmis Mies as s aliićźynis, só mies ó s aliićźynió a mies s
(ž . PaIG 146, 112113)), solo lenkiška san umpa . d. o ni a cu iniu . ., co ispondčiu žemaičių yn
olaus (plg. : Nieodzowną pomocą do nauki Geog a ii są ka y geog a iczne czyli mappy <...> ka y
szczególne wys awiaią iednę główną część ziemi np. Azyą, lub Eu opę i . d. (Gkz 1828: 8) e Nea sky amó
paszałpó p i moksła Geog apyjys i a łaksz aa geog apiczny a ba mappas <...> łaksz aa ipa ingyijy
yszs a a wyina bink o yny dali źemys: kaap ay Azyjy a Eu opa, y . . (PaIG 1112). Pab ėža e a incline a
pa ole sc i e e e nume ici (manosc i chio in inizio eni ano sc i e en ambe le a ian i, plg., pe
esempio, 1 abella schy elei Iźęgis ci ocima a 6 pa ag a à). Tabella 1. Szac aje io Geog a iia k ó ko
zeb ana e imas Pab ėžos manosc i o Iźęgis Geog apyje: lenkiško i žemai iško es o a ka pų
a i ik ys
Gkz 1828
(1826)
GEOGRAFIIA
KRÓTKO ZEBRANA
PODŁUG OSTATNICH TRAKTATÓW
UŁOŻONA.
NANWO PRZEYRZANA I POPRAWIONA
PRZEZ
WALENTEGO SZACFAIERA.
WILNO. JÓZEF ZAWADZKI WŁASNYM
NAKŁADEM.
PaIG 1828.
WSTP.
1. GEOGRAFIIA ies opisanie ziemi na k ó ey 1.
mieszkamy: ze względu opisuiących się w niey
względu) dzieli się na ma ema yczną, izyczną i
ą Ma ema2. Geog a ia ma ema ica conside a la
źemy kaypo plane ę i opisuie iey pos ać, wielkość,
Iźęgis
Geog apyje (: emiu asz s) i a ap aszims
zeczy, źemys, ą kó y giwenam: ysz węgy (:
poli yczną. apsy aszą iuju anoiy dayk u, dalyjes
pos ać), dydóma, ycznynys Fizycznynys, y Paly ycznosys.
e a iako 2. Geog apije ma ema ycznyny dabo
ob o y i . d. plene a, y ap aszynie jos li i, (:
biegius, (: ob o y) y yn olaus.
8
3. Fisica opis{u}ie supe icie della e a i 3. Fizycznyny
się na niey. a sy ądźius ą jos. 4. Poli yczna zawie a
ipa ingiausió ćźe will cieló musó p zez ludzi
go e no. Quella pa e Geog a iai
źemys, sópłoksz in os celem naszey uwagi. byszki p i
spłaszczoney nieco p zy pawy śźie źemys sósyded
naksz ał kuli. Poiché zaś źemy wadynas kółkó
e a i acque, p ze o 6. Ciełos e ibys kółkas
em aszi ojee okóu dewinis mylyjonus dó śźim ó 6.
deszim is wyina uks ą y, dewinis szim us
deszim i milu ke wy aynyniu. Lydźmó 9,281,910.
u wysódaugieusee óżjém wądóu, ą źemys ep igół
yk aa 3,096,000. milu ke wy aynyniu, ay i a: byszki
<...> Wschód, a z lewey
ap asza pawy śźy źemys y kunus ciała znayduiące
ozmai e podziały ziemi Ta dalys Geog apyjys
4. Paly ycznoji óżwe way es pa e źemys pa źmonis
ysz as as, ap aszidama szalis, sódie i ju ieda.
us anowione, opisuiąc k aie i skład ich ówogas.
pa icola men eyszym u sa à 5. S owiła (: Figu a)
gału, i a apwali łosnaa kółka. O jogee 5. Figu a ziemi,
ysz źemys y undyns, odieł biegunach, ies ok ągła
źemundynyny. supe icie della e a compos a si z
źemundynynys ziemię nazywamy kulą ziemnowodną.
Całey obsze ności kuli ziemnowodney liczą asz óunes
Geog a owie 9,281,910 mil kwad a owych. Z ych
naywięcey zabie a woda, bo na ląd wypada ylko Ysz
3,096,000 m. k. oies ochę więcey niż część zecia.
p. 34
mol eesny neg e ioji pa iy.
p. 12
<…>
31. Nieodzowną pomocą do nauki Geog a ii są 31.
czyli mappy, wy ażaiące nam óżne Geog apyjys i a
swe bio ą od większey lub ysz oźyję ys nam way es część
wys awiają. I ak ka a nóu dydesniosys o maźesniosys
ka y yszs a a. Y eep łaksz aa ózdamynyijy óżwe dó
póskólkió źemys: // źemys: łaksz aa ipa ingyijy yszs a a
bink o yny dali źemys: kaap ay Azyjy a Eu opa, pańs wa
ógółnyijy apym ciełas ponis es k . cho og a iczne są
Łaksz aa Topog a icznyney o Są akże Ka y żegla skie,
pawie as a miejsca. I a mo za, wyspy, skały, mielizny, i
źegla skie.) kó iusy żegla za po zebne zeczy. Ka y
sałas, óułas, pocz owe, na k ó ych wy knię e są d ogi i
pocz owe w iednym lub kilku k aiach. Na akowych
czyli mappach uważać po zeba cz e y główne
s ony, czyli okolice świa a: Południe (me idies lub
Północ (sep en io No d) w gó ze, łaks lub lub lub lubz a
Es ) powey p a, Zach (occidens szalis, o okolómus (: okolice)
okolice nie (Południe me idies o Sud) apacziojy. Sziau y
Połnoc, Sep en io o No d) auksz aa, wy szóu. na igłę
(: Wschod. O iens. o Es .) ysz znayduiącą; s ona, ku k ó ey
magnesowey ies zw ócony, będzie Północą: Oues ) po
ey s ona Południem, z p awey ęki paznoczi y ą
a sy ądączios: szalys, i kó yi gałs ada as magnesynys i a
deszynios ąkas Ri aa, o po kay ios Waka a.
Zachód. ą ada as
Nea sky amó paszałpó p i moksła ka y geog a iczne
łaksz aa geog apiczny lub mappas, części ziemi: nazwiska
źemys: wa dus sawa ym mniezeyys części ziemi, k ó ą
dalyis źemys, kó yi uni e alne zawie ają dwa półkola ziemi:
szczególne wys awiaią iednę główną część ziemi np.
Azyą, lub Eu opę i . d. Ka y gene alne obeymuią całe wyina
np. Hiszpaniią lub inne. Topog a iczne lub y . . Łaksz aa
wyob ażeniem powia u, lub mias a. Ispanyjy, a ky a.
na k ó ych oznaczone są cho og a icznyney i a pawiedó
inne do wiadomości eepogi Łaksz aa łaywynee (:
pod óżne czyli óżźęklin as (: a paznoczi as) i a ju as,
s acye seklymas, y ky y p i źynios y ojaus (: żegla ża)
eekalingy dayk aa. Łaksz aa pakeleywingyijy o ka ach
pacz awynee, kó iusy pa odi y i a kelee, y s acyjys
pacz ynys wyinojy a kelosy źemiesy. okees Sud) na dole,
lub dabomso y eek ke ó es bink o ynes Wódsch (o iens
swie a. Py lubi us Oues ) po lewey ęce. Jeżeliby akowe
były oznaczone na ka ach, w enczas zw óćmy uwagę (:
magnesową, czyli Roze ę wia ów, na nich się Ri aa // Ri aa.
koniec igły deśźynies szalyis. Waka aa. (Zachod. Occidens. o
kay ios ąkas. Jeegó okyi in o noómaa nebu p zeciwna
łaksz aas, óuka ó a k eepkem dabojyma p. 89
pas a i s, bus śźiau y, p iszinga ay szalys Pyi osmis. Po
magnesynys, o ą Roze as wieju ą jeys
9
p. 1113
ROZDZIAŁ I.
EUROPA.
§. 1. Położenie, g anice i wielkość. Leży między
35–75° sze okości północney, a 6–88° długości
wschodniey. Na zachód g aniczy z mo zem
a lan yckiem: na południe z a lan yckiém, ciasniną
s zódziemném i cza ném mo zami; na wschód z
a chipelagiem, ciasniną da danelską, z mo zem
Ma mo a, ciasniną ca og odzką, mo zem cza nem,
Teodozyi, mo zem azowskiem, zeką Donem, gó ami
u alskiemi i we cho u skiemi: na północ z mo zem
lodowa ém północnym. Włochami: Apenińskie we
Powie zchnia iey wynosi 155,000 m. k.
§. 2. Gó y Pi eneyskie między Hiszpanią i
F ancyą: Alpy między F ancyą, Niemcami i
Włoszech: Ka packie albo Ta y między Polską ( . i.
Gallicyą Aus yacką, Węg ami i ziemią Siedmiog odzką:
Wołchońskie czyli Wałdayskie, U alskie i . d.
Naywyższa w Eu opie gó a es Mon blanc 14,793 s opy
wysoka. P zylądki: No dkap w no wegskiey Laponii,
Ma apan w Mo ei, S . Vincen w Po ugalii, Finis e e
w Hiszpanii. Wulkany czyli gó y ogień wybuchające,
E na albo Gibel w Sycylii, Wezuwiiusz w k ól.
neapoli ańskiem, Hekla w Iślandyi.
p. 10
<…>
A ski is 1.
Eu opa
§. 1.
Pagóldims, obeźee y dydóms. Eu//Eu opa gół a 35°
75°. e ibys śźiau ynys, e 6°88° ylgibys ii ynys. I
waka us óbeźyjes só ju ó a landskyny. I pyi us só
a landskyny a pźemyny ju omi: I i us só sałma y,
pa gniuzó da danelskyny, só ju ó Ma mo a pa gniużó
Ca og odzkyny, ju ó jóudóujy, pa gniużó Teodozyjys,
ju ó azowskyny, ópy Donó, kałnaas u alskynees y
wie cho u skynees. I śźiau y só ju ó ledyny
pósiaunak yny. Pawy szie le óżjém 155,000.
milu ke wy aynyniu.
§. 2.
Kałnaa.
Kałnaa Pi eneyskyney a Iszpanyjys y P ącyjos.
Alpes a P ącyja, Wokićźiu, y Wałaku. Ape-//
Apeninsky Wałakusy: Ka packynee y Ta as a
szalyis Lęku ( ay i a Gallicyjys Aus yackynys), Węg u,
y źemys Siedmiog odzkynys. Wołchońskynee o
Wałdayskyney, U alskyney, y . .
Wysóaukszćźiausis Eu opoo kałns i a Mon blanc 14,793.
kó pes auksz s. P iźemee: No dcap No wegskyniee
Laponyjoo: Ma apan Mo eoo. San . Vincen
Po ugalyjoo, Finis e e Iszpanyjoo. Ógnakalney (:
Wulkany o kałnaa ógni yszdómą yijy:) E na o Gibel
Sycylyjoo. Wezuwyjusz ka alis oo neapoli anskyniee.
Hekla
Iszlandyjoo.
p. 1315
<...>
Tu cya azya ycka con iene nas ępne k aie: Tó kyje Azyanyny óżwe a eynąćźius
senesnioji Mała Azya), w k ó ey Kiu achia ezydencya Baszy, Maź Azyje) kó io
Sku a i, Ismi na, y . Smy na, Sała Cyp ós Wyspa z. MS. (Famagus a). só mies ó
So ys an (: Sy yje) kó ioy Haleb o czyli Aleppo ezydencya Baszy, Damaszek. Tu należy
waaka ynis E yopynis <...>, dydjuu is Azyjenynis o juu a pyi yny só aa akó Panama y
no e, so se a causa del es o sup a imen o (ž . 6 esempio) oppu e conside a, che dal
kąpus: 1) Anadoli czyli Na oliią (Lewan dawnieysza Anadoli a ba Na olijy (Lewan s,
Kiu achia bóweyne Basza, Eski Eskiuda uda albo Sku a i, Ismi czyli Smy na i .
s aliićźynió Maassa (Famagus a). 2) So yią, So ys an (Sy ya), w k ó ey Haleb 2) So yjy,
Aleppo bóweyne Basza, Damaszeks. Ćźe p iigół dydjuujuu is a lan ynis, dydjuu is
juu ó Kali o nijys (PaIG 146148) Taisymai e ime è d ejopi. Alcuni Pab ėža sc i e le
isc i o lessinio duble o memb i sa ebbe più app op iames (78 esempi), plg. :
16
32
(6) K óles wo Po ugalskie. G aniczy na północ i wschód z Hiszpaniią, na południe i zachód z
mo zem a lan yckim, i ma ozległości 1656 mil kwad , a ludności 3,683,000 m. Rzeki znacznieysze:
Minho, Due o, Tog, Gwadiana (Gkz 26). → Ka aliis e Po ógalskyny. Róbeźyjes i śźiau y y
saulie eki so Hiszpanyjy, i pyi us y waka us só ju ó a lan yckyny: y ó abładoos 1656
miiles ke wy aynynes: o swie ingóma 3,683,000 giwen oju (a wi yszku: nes lękyszkoo
kningeliee padie s m. znoczi y a mieszkańców, a męszczyzn.?) Ópisni wayskes: Minho, Due o,
Tag, Gana
(PaIG 49).
(7) V. Xięs wo Łukieskie ma 23 mile kwad . 120000 abi an i, należy do Xiężney Ma yi Ludwiki
owdowiałey k ólowey He u yi, MS. Lucca nad zeką Se chio (Gkz 33). V. Kónygayksz iis e
Łukieskyny: ó miilu ke wy aynyniu 23. y 120,000. giween oju, p iigół p ii
Kónygayksz ienys Ma yjos Ludwikas apsynaszliejósys (: o ge iaus apnaaszlin os)
egalienys He u ijos, Mies s s aliićźyynis Lucca ą ópy Se chio (PaIG 62). → (8) al e ci à
sono Kozienice, Solec nad Wisłą z zamkiem s a oży nym (Gkz 24). → ky y mies aa i a
Koźienice, Solec, ą Wisłó só Rak ó (: a ge iaus pyly) sendyinyny (PaIG
44–45).
Ki o ipo au o iniai in a pai o niscono enciclopedico (in o macinio) ca a e e no e, e allo
s esso empo mos ano, cosa Pab ėža a quel empo spagnosi aggiun i amen e e zasi ašinėjo
pa aš ėse, che successi amen e non me esse o dubbi a lui s esso, o o se e ai u u i
le o i oj (o ascol a o i, se žemai iškasis nuo ašas osse s a o p epa a o pe le lezioni di
geog a ia). Ve ime è qua o, le e e (a), (: c:), (d), (e) segnala e in a pai, pa aš ėse aiškinan ys
33
conce i am as, peso s e lingų, diecezija, šakalas (ž . PaIG 89, 101, 103, 123) ques e in o macinio
ca a e e no e non hanno lenkiško es o co ispondenza. Ques e mos ano Pab ėžes
accopš omenza e compa us negausų lui neaiškių dalykų quan i à (plg. 2 a ole a ipo a a
34
Pab ėžes supplymų a ka pas).
32
Pab ėža p obabilmen e ques o anche pe cepì come wschodni Ocean czyli spokoyny (plg. Gkz 1828: 7, 19), che all'inizio del
manosc i io e a a inci o da e g andioju saulė ekiniu o i iniu o ami didjū iu, plg.: sauliji dydie ekyni (a ) i yni)
Dydju i o omóuji; ón ju ió i ynió (PaIG 9, 34).
33
Šių pas eeiliškumas PaIG nenuoseklus pas es, pažymė as b aide, Pab ėžos manusc i ì non.
34
Nėmesį al a o che Pab ėža o nisce sepa a amen e una no aą sui giacalus è a i ęs e Sko upskas (2019: 29).

17
Tabella 2. Pab ėžos apildymai žemai iškame Geog a iia k ó ko zeb ana e ime (kele o Gkz i PaIG
es o a ka pų sug e inimas)
Gkz 1828
PaIG p.
Tu należy akże 1) <...>
3) Do ychczas wielk. Xięs wa hask, 3)
Amo bach, Mil enbe g i gayksz iis ys
Do ąd uldayskie am y: Amo bach,
B iückenau, Hammelbu g, Weihe s, 5) Część 4)
depa amen u Mon - onne e i B ückenau,
MS. Zweyb ücken. bówósiojy ancuzyny
Rena, mies s s aliićźynis
Ćźe p iigół eypogi 1) <...>
Ligsziułayku dydios kónyam y: Alzenau,
haskynys am aa: Alzenau, Henbach. 4)
Mil enbe g, y Henbach.
Lig oł uldayskynee am aa: (a): byłego .
Hammelbu g, Weihe s. 5) Dalys più basso Renu,
depa amen a Mon p. 47 onne e, y źemojy
Zweyb ücken.
(a) Am s (: Am ), i a kąps źemys,
łosna musó Pawie a, ó is
Pa akwyju. śźeśźyms
8889 p. 101
Tu należy wyspa Anglesea, na k ó ey Ćźe
kopalnia miedzi, p zynosząca do ę p zydinga
3000000 s e line.
sz e lingu (: c:) p. 53
p iigół sała Anglesea, ą kó y boga a
kaasiba waa y a neszą i pa me a
sz e lingów. swa u 300,000
kele a (: c:) Swa s Sz e lingu liigynas
óblems sydab ynems.
p. 103
Podział. I. K óles wo Duńskie, Dalmibe. I.
Xs wa, dzieli się na dyecezye, mós
iako o: <...>. (d) kayp ay: <...>.
p. 55
Ka aliis e Danyjyny, yszjéwyiąwszy
kónygaysz iis es, dalyjes i Diecezyjes,
(: d:) Dijecezyje cze óu pa i
znooczyi, kóu P awincyje.
§. 4. A abiia. <...>
Płody ego k ain są: naylepsze konie, Waysee
wielbłądy, bawoły, owce, lwy, a klee.
szakale i . d., yz, manna, cukie , Bawoołaa,
IV. In A abia. <...>
oo kąpa i a: wysóge iausy dzikie osły,
medynyijy asyłaa, We bludaa, yg ysy,
Awis, Lawaa, Tyg ysaa, Szakaale, (e), y . .
Riiźee, Manna, Cók ós, Wins, wino, bawełna,
18
kawa, mi ha, aloes, kadzidło, bowelny, kawa,
i óżne kamienie. d óska, gelźys, szwęns, y
p. 6566
mi a, Alisós (: aloes) kodiła, sól, żelazo, ołów
way y akmenis.
(e) Szakaalis i a keys ys wyłka, wadynams
ło iinyszkay pagał Linneusza Canis au eus,
płauka geł onaa audona, pa dyina
kawojes gy iosy oppu e a kałnu, ma
nak ymis s osznas yszkadas da a.
p. 121,
Teks inimas g e a skleidė e due ned olli dimensioni in a pus, ela i i a Pab ėžos zemai iškumo
e ci e iškumo disposizioni. Le lingue eu opee Gkz engono desc i e isolando 11 p incipali lingue
g uppi. 9-A un g uppo lingue ien ano la ians e lie u ians lingu, plg. §. 10. Języków głównych
liczą iedenascie: <...> 9) Ło ewski i Li ewski <...> (Gkz 1828: 12). Pab ėža sukeičia la ians e lie u ių
lingbi pos i, e p ima di esse anco a ul e io men e egis a, che a ques i Lyiżówiu è anco a e
emay ynis ‘zemaičių kalba, plg.: §. 10. Lyiżówee. Lyiżówiu bink o yniu okóu wyinóulyka. <...> 9.)
emay ynis, Lyi ówynis, y Ła wyszkasis. <...> (PaIG 1920) (pe il pieno ci azioni ipo is c .
abella 3). delle Russe, e ime chiama e Cieso yje Rosyiskyny, o dini lis a Pab ėža appieldo da
due populia i dis in i i ono esi del egno polacco, che Gkz e PaIG indica i nel olimesime capi olo
del lib o K óles wo Polskie → Ka alis e Lękyszkoji si Bal ojo E elio e s . S anislo o o dinai, bu ę
e Abiejų Tau ų Respublikos apdo anojimais (plg. 3 abelėje ipo a a ci azione da
Gkz 1828: 16, 24 e PaIG 27, 44).
Tabella 3. In a pai Geog a iia k ó ko zeb ana e ime, che mos ano le disposizioni di pab ėžos
žemai ińs wa e cywe ińs wa
122123 Gkz
1828 (1826) PaIG
§. 10. Języków głównych liczą Lyiżówiu
Szkockoi ycki wyinóulyka. (cel ogaulski), 3)
Szkockoi ycky5) g ecki, 6) łaciński, z
Cymnb yiskynis. włoski, hiszpański,
6.) Ło inysz7) A nau ycki czyli Albański, 8)
wałakyszkasis, hiszNiemczech z dyalek ami
ky y. – 7.) A nauskim, szwedzkim,
Albanskynis. – 8.) Ge mananskynis 9)
nayob-Wokicziusy só keys ymis angelskynió,
§. 10.
Lyiżówee.
bink o yniu okóu iedenascie: 1) biskayski, 2)
Cymb yyski, 4) iński, 1.) Biskayskynis. – 2.)
k ó ego poszły: nis (cel ogaulskynis). – 3.)
ancuzki i inne: 4.) Finskinis. – 5.) G ekynis. –
Ge mański w kasis, ysz kó io paejy:
angielskim, duń panskynis, p ącuzynis, y
hollende skim i . d. ckynis oppu e
Ło ewski i Li ewski, 10) Słowiański
dunsze nieyszy ze wszys kich: głównieysze
19
skynió, źwiedynió, holende skynió, y . . .
emay ynis, Lyi ówynis, y Ła wyszkai . d.
10. Słowianskynis, wysóe ćźiausis óż i . d. a
bink o ingesniosys suo keys is i a: p. 12
dyalek y iego są: Rossyyski, Polski, Czeski 9.)
11) Tu ecko- a a ski w Tu cyi, K ymie sis. –
p ócz ych Żydowski i Cygański. wysus:
Rosyiskasis, Lękyszkasis, Czeskasis, y . . 11.)
Tó kyszkaa- a a ynis Tó cyjoo, K ymy y . .
apa u idyszkasis, y Cygonyszkasis.
pasydalijis i is a maynas.
p. 1920
Cesa s wo ossyyshie. <...>
He b pańs wa. O zeł cza ny imie
dwiema ko onami w polu dwygalwis só
ękłaa. (: O de y. Szwę a nd iejaus,
Włodzimie za, św. Alexand a newskiego,
św. Anny i św. Je zego.
p. 1416
Cieso yje Rosyiskyny. <…>
ponis ys. E elis jóudasis dwóygłowy ze
dwym ka unym łauky auksa. zło em.
O de y. Św. And zeia, św. Ka a zyny, św.
Szw. Ko inys, Szw. Władimi a, Szw.
Alexęd as newskyny, Szw. Onos, y Szwę a
Jó gy, Szw. S anisłowa, E ely bał ojy, y .
.
p. 2327
§. 2. K óles wo Polskie.
<...>
K ól He bes wa O zeł biały w
cze wonem, na pie siach o ła cza nego
dwóygłowego. c uu yny e eely jóudoojy
S anisława na ękłaa. E eely bał ojy,
woyskowy S ąnsłowa i kee ó es a maynas
dzielący się na eepogi K iiźiós ka ionynis óż
ka ionynius dawyniejems, p. 2224 p. 4044
Ka alis e Lękyszkoji.
<...>
polu iimie ka alis ys (: He b.)
E eelis bał asis uumiee audoonoo ą
dwygaalwy. O de y. O ła białego, sw.
Szwę a 4 klassy podzielony, udzież k zyż
padali s, za zasługi woienne dawany,
zasługas (: a zy klasy. Nóupełnus)
IŠVADOS
Il sop a issu o di un i olo di oglio p i o 166 pagli di Pab ėžos manusc i is, p esidian i pa ole
Iźęgis Geog apyje, o nisce žemai išką XIX a. I pa e nella Vilniuje Zawadzkio s ampas u ėje più
ol e edi o Szac aje io geog a ijos ado ėlio e imą. Sis emico g e imen o del es o del
20
manosc i o žemai iško con di e en i Szac aje io ado ėlio e sioni Geog a ia począ kowa
(1817; 1818b) e Geog a iia k ó ko zeb ana (1825; 1826; 1828) i es i indicano Pab ėžos come on e di
aduzione bu us ėlesniąją e siją, leis ą Geog a iia k ó ko zeb ana. Labo men e p obabile che
Pab ėža nel suo manosc i o Iźęgis Geog apyje žemai iškai su ašė 1828 m. o bibliog a ijas
sąwaduose minimo, ma in qui ne as o, qualche naspėjamu modi iche galėjusio a e e m.
pubblicazione Geog a iia k ó ko zeb ana eks ą 1832. Pab ėžos e ime esen i qualche
disc epanze all'edizione Gkz del 1828 pe me e di numina e che nell'edizione del 1832 sa ebbe
di e samen e sc i i alcuni s o ici (pa yžny, 1831 m. di enu o papiezium G igaliaus XVI-ojo
innominimazione) o da i geog a ici (pa yžny, co igi a ocean a lan ycki pamin ie oj ocean
Spokojny, che Pab ėža chiama a Azyjeny clausiu o dydžiuoju sauleky i ni (a ) i yniu, dydida).
PaIG sugge imen o con Geog a iia k ó ko zeb ana es o con e ma nei p eceden i ice ca o i
Subačiaus (1996: 42) e Ged imo (2003: 119, 132) opinione, che il manosc i o di Pab ėžas Iźęgis Geog ap
c ea o a. XIX all'inizio del 4-o decennio. Ve imas abbas anza le e odino, pe ché Pab ėžai
bisogna a susiku i una nuo a e miniją, o e enciclopedico Geog a iia k ó ko zeb ana es o
pobūdis ichiede a p ecisione ascian . Pab ėža e a a idus, a amen e e oneo, aisė
nonikslumus, ge ino es o pa eikimen o. Sug e imen o del adimen o con o iginalu indica alcuni
au o inio Pab ėžos es o in a pų. Essi ijopo ca a e e: si a a di no e in o ma i e su
qualche pa ola (am s, diecezia, peso s e lingų, sciakalas) nonché al imen i in eso nazionale
žemai iškojo iden i e o ( aducendo la lis a delle lingue eu opee ul e io men e egis a a
žemaičių kalba) e ci adino iden i e o (Cieso yjes Rosyiskynys ‘Rusijos Cieso ys ės
iconoscimen i lis e supplemen a i a due di all'epoca p emi del egno Polacco Bal Bal imo E elio e
s . S anislo o o dinais, ex p eceden i Abiejų Tau ų Respublikos ga bės ženklais) disposizioni
dichia azione.
Nos a manosc i i o Iźęgis Geog apyje in e caja con il aduzione on e p eceden e
Geog a iia k ó ko zeb ana o niscono nuo e conoscenze su žemai iškos i lie u iškos
pedagogikos endencijas XIX a. IIIIV decenni e a e ia nuo e possibili à ha pe iodo
Pab ėžos leksikos, ašybos i e minijos nag inėjimui.
ŠALTINIAI
Gkz 1825: [Szac aje Walen y, pa .] Geog a iia k ó ko zeb ana podług os a nich ak a ów
ułożona [Geog aphy B ie ly Collec ed and A anged Acco ding o he La es
T ea ises], nanowo p zej zana i pop awiona p zez W. Szac aie a, Wilno: Józe
Zawadzki własnym nakładem.
Gkz 1826: [Szac aje Walen y, pa .] Geog a iia k ó ko zeb ana podług os a nich ak a ów
ułożona [Geog aphy B ie ly Collec ed and A anged Acco ding o he La es
T ea ises], nanowo p zej zana i pop awiona p zez W. Szac aie a, Wilno: Józe
Zawadzki własnym nakładem. P ieiga in e ne e: h ps://polona.pl/i em-
iew/50689e75-d0b5-4592-b80 - 61d e6960aa.
21
Gkz 1828: [Szac aje Walen y, pa .] Geog a iia k ó ko zeb ana podług os a nich ak a ów
ułożona [Geog aphy B ie ly Collec ed and A anged Acco ding o he La es
T ea ises], nanowo p zej zana i pop awiona p zez W. Szac aie a, Wilno: Józe
Zawadzki własnym nakładem. P ieiga in e ne e: h ps://polona.pl/i em-
iew/0acbdd8e-11a4-4839-9ee8-39041e14228d.
Gkz 1845: [Szac aje Walen y, pa .] Walen ego Szac aje a Geog a ia k ó ko zeb ana [Walen y
Szac aje ’s Geog aphy B ie ly Collec ed], wydanie nowe, podług os a nich ak a ów
ułożone, p zej zane i pop awione, Wilno: Nakładem i d ukiem Józe a Zawadzkiego.
P ieiga in e ne e: h ps:// cin.o g.pl/dlib a/publica ion/89874/edi ion/69163.
Gp 1811: S[zac aje ] W[alen y] 21811, {Geog a ia począ kowa dla poży ku uczącey się młodzi
podług os a nich ak a ów ułożona i powiększona [In oduc o y Geog aphy o he
Bene i o Young Lea ne s, A anged and Expanded Acco ding o he La es
T ea ises], p zez W... S..., wyd. 2., Wilno 1811 Zawadzki}. P ieiga in e ne e:
h ps://polona.pl/p e iew/ eca5d42-9ba1-4bb6-a1b8-497a 3130465.
Gp 1817: S[zac aje ] W[alen y] (3)1817: Geog a ia począ kowa dla pozy ku uczącey się młodzi,
podług os a nich ak a ow ułozona [In oduc o y Geog aphy o he Bene i o Young
Lea ne s, A anged and Expanded Acco ding o he La es T ea ises], wydanie
zecie, znacznie p ze obione i pop awione, p zez W... S... w Wilnie nakładem. i
d ukiem J. Zawadzkiego. w Wilnie i Wa szawie. w Xięga niach egoż.
Gp 1818a: S[zac aje ] W[alen y] 31818: Geog a ia począ kowa dla póży ku uczącéy się młodzi,
podług os a nich ak a ów ułożona [In oduc o y Geog aphy o he Bene i o Young
Lea ne s, A anged and Expanded Acco ding o he La es T ea ises], wydanie
zecie, znacznie p ze obione i pop awione p zez W... S... w K akowie, w d uka ni
akademickiéy 1818.
Gp 1818b: S[zac aje ] W[alen y] 41818: Geog a ia począ kowa dla poży ku uczącey się młodzi,
podług os a nich ak a ów ułożona [In oduc o y Geog aphy o he Bene i o Young
Lea ne s, A anged and Expanded Acco ding o he La es T ea ises], wydanie
czwa e nanowo p zey zane i pop awione p zez W... S..., w Wilnie nakładem i
d ukiem Józ. Zawadzkiego, w Wilnie i Wa szawie. w Xięga niach egoż 1818. P ieiga
in e ne e: h ps://polona.pl/i em- iew/3c74 d18- dc3-4be7-a679-12c5783ea184.
PaIG: [Pab ėža Ju gis, XVIII a. II ke i is] 2019: Iźęgis Geog apyje [In oduc ion o
Geog aphy] (: Źemiu asz s) <...>] [In oduc ion o Geog aphy], 166 p., ank aš is
saugomas V uble skių biblio ekoje, F9-3361, aksimilę ž . Ju gio Amb aziejaus
Pab ėžos geog a ija, pa . R. Šepe y ė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as (pe ašą ž .
p. 65–230).
LITERATŪRA
Echa d Lau ence, pa ., 1782: Dykcyona zyk Geog a iczny Czyli Opisanie K oles w, P owincyi,
Mias , Biskups w, Xięs w, H abs w, Ma g abs w, Po ow, Fo ec y innych mieysc

22
znacznieyszych w cz e ech częściach świa a <...> [Geog aphical Dic iona y, o
Desc ip ion o Kingdoms, P o inces, Ci ies, Bishop ics, P incipali ies, Coun ies,
Ma g a ia es, Po s, Fo esses, and o he places o impo ance in he ou pa s o
he wo ld] 1, Wa szawa: D uka nia Pio a Du ou a.
Es eiche Ka ol 1878: Bibliog a ia polska XIX s ólecia [La a 1800–1881] [Polish
Bibliog aphy o he 19 h Cen u y [Yea s 1800–1881]] 4: R–U, K aków: D uka nia
uniwe sy e u Jagiellońskiego.
Ged imas Robe as 2003: J. A. Pab ėžos geog a ijos ado ėlio e minai [Te minology o
J. A. Pab ėža’s Geog aphy Tex book]. – Te minologija 10, 117–134.
Gidžiūnas Vik o as 1994: Ju gis Amb aziejus Pab ėža, Vilnius, Roma: Lie u ių ka alikų
mokslo akademija.
Kažukauskai ė Ona, Šepe y ė Ri a, pa ., 2009: Ju gis Amb aziejus Pab ėža Taislius augyminis
I-223 [Ju gis Amb aziejus Pab ėža’s “Taislius augyminis” I-223], Vilnius: Lie u ių
kalbos ins i u as.
Kišūnienė Nijolė 1972: J. Pab ėžos bibliog a ija [Bibliog aphy o J. Pab ėža]. – Ju gis
Pab ėža (1771–1849), Vilnius: Min is, 95–114.
Pace ičius A ydas, Raudy ė Nijolė 2023: Žemaičių dak a as Faus as. Ju gio Amb aziejaus
Pab ėžos biblio ekos kilmė, aida i pa eldas [Samogi ian Doc o Faus us. The O igin,
De elopmen and He i age o he Ju gis Amb aziejus Pab ėža Lib a y], Vilnius:
Vilniaus uni e si e o leidykla.
PSB: Polski słownik biog a iczny [The Polish Biog aphical Dic iona y] 46(3), sąs. 190: Syska
Józe – Sza aniec Syks us, Wa szawa, K aków: Polska Akademia Nauk, 2009.
Sko upskas Riča das 2019: Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos geog a ija (J. A. Pab ėžos eikalo
„Geog apyje“ apž alga-analizė) [The Geog aphy o Ju gis Amb aziejus Pab ėža
(Re iew-analysis o J. A. Pab ėža’s Wo k in “Geog aphy”)]. – Ju gio Amb aziejaus
Pab ėžos geog a ija, pa . R. Šepe y ė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 9–36.
Subačius Gied ius 1996: Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos žemaičių kalba [Ju gis Amb aziejus
Pab ėža’s Samogi ian Language]. – Lie u ių A gimimo is o ijos s udijos 8: Asmuo a p
au os i als ybės, 10–113.
Šepe y ė Ri a 2019: P a a mė. Rank aščio kalbos ypa ybės [Fea u es o he Manusc ip ’s
Language]. – Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos geog a ija, pa . R. Šepe y ė, Vilnius:
Lie u ių kalbos ins i u as, 7–8, 37–50.
Šepe y ė Ri a 2020: P a a mė. „Pamokslų ai ingose ma e ijose“ kalbos ypa ybės.
Rank aščio ap ašas [P e ace. Fea u es o he Language o “Se mons on Va ious
Ma e s”. Desc ip ion o he Manusc ip ]. – Pamokslai ai ingose ma e ijose, saky i
Amb oziejaus Pab ėžos, pa . R. Šepe y ė, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 7–8, 36–
61, 791–798.
23
Šepe y ė Ri a, pa ., 2014: Ju gis Amb aziejus Pab ėža Taislius augyminis 224–776 [Ju gis
Amb aziejus Pab ėža’s “Taislius augyminis” 224–776], Vilnius: Lie u ių kalbos
ins i u as.
Šepe y ė Ri a, pa ., 2015: Ju gis Amb aziejus Pab ėža Taislius augyminis 777–980 [Ju gis
Amb aziejus Pab ėža’s “Taislius augyminis” 777–980], Vilnius: Lie u ių kalbos
ins i u as.
Šepe y ė Ri a, pa ., 2019: Ju gio Amb aziejaus Pab ėžos geog a ija [Geog aphy o Ju gis
Amb aziejus Pab ėža], Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as.
Šepe y ė Ri a, pa ., 2020: Pamokslai ai ingose ma e ijose, saky i Amb oziejaus Pab ėžos
[Se mons on Va ious Subjec s, by Amb aziejus Pab ėža], Vilnius: Lie u ių kalbos
ins i u as.
Šilinskai ė Simona 2010: Lie u iškos geog a ijos e minijos aidos aspek ai Ju gio Amb a-
ziejaus Pab ėžos „Geog a yje“: magis o da bas [Aspec s o he De elopmen o
Li huanian Geog aphical Te minology in Ju gis Amb aziejus Pab ėža’s “Geog aphy”:
Mas e ’s Thesis], Vilniaus pedagoginis uni e si e as. P ieiga in e ne e:
h ps://po alc is. du.l /se e /api/co e/bi s eams/3da5c198- 387-4d8 -9611-
9c7db6 34 c4/con en .
Ta ydas Juozas 1972: J. Pab ėža – pi mojo lie u iško geog a ijos ado ėlio au o ius
[J. Pab ėža – Au ho o he i s Li huanian Geog aphy Tex book]. – Ju gis Pab ėža
(1771–1849), Vilnius: Min is, 55–62.
Wieczo ek Agnieszka 2011: Ksz ałcenie i wychowanie w szkołach powia owych misjona zy
p owincji li ewskiej na p zełomie XVIII i XIX wieku [Educa ion and Upb inging o
Missiona ies o he Li huanian P o ince in Dis ic Schools a he Tu n o he 18 h
and 19 h Cen u ies]. – Klio – Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym
16(1), 43–76. P ieiga in e ne e:
h ps://apcz.umk.pl/KLIO/a icle/ iew/KLIO.2011.003/1096.
Zawadzki Józe 1812: Geog a iia powszechna, zawie aiąca k ó kie opisanie s anu poli ycznego 5
części świa a, z os a niemi odmianami, jakie nas ąpiły do . 1812, z p zyda kiem na końcu
eges u imion właściwych [Uni e sal Geog aphy, Con aining a Sho Desc ip ion o
he Poli ical S a e o 5 Pa s o he Wo ld, wi h he La es Changes ha Occu ed up
o 1812, wi h an Appendix a he end o he Regis e o P ope Names], edycyia
nowa pop awna, Wilno: Józe Zawadzki. P ieiga in e ne e:
h ps://polona.pl/p e iew/9e7 15d1-87b7-4 88-8ccb-3103a6400700.