Οι επτά πυλώνες της ορολογίας

HERIBERT PICHT

1. Ε Ι Σ Α Γ Ω Γ Η

Ξεκινώντας από την παραδοχή ότι ένας από τους υπέρτερους στόχους της ορολογίας είναι η συστηματική μεταφορά γνώσης, θα διαπιστώσουμε ότι οι τρεις πρώτοι πυλώνες αντιπροσωπεύονται από τις λέξεις «συστηματική», «γνώση» και «μεταφορά». Αυτό μπορεί να παρουσιαστεί με τον ακόλουθο τρόπο:

Fig. 1

Παρότι αυτοί οι τρεις πυλώνες είναι ζωτικής σημασίας και θεωρούνται τα θεμελιώδη στοιχεία κάθε ορολογικού εγχειρήματος, είτε θεωρητικού είτε εφαρμοσμένου, εξακολουθεί να λείπει ένας τέταρτος πυλώνας, οι «ορολογικές μέθοδοι εργασίας», ο οποίος πρέπει να προστεθεί. Ένα σημαντικό μέρος της μεταφοράς της ορολογίας είναι η καταγραφή και η διάδοσή της, στοιχεία που δεν καλύπτονται από το Σχήμα 1· συνεπώς, χρειάζεται να προσθέσουμε έναν πέμπτο πυλώνα – την ορογραφία.

Ο έκτος πυλώνας – απαραίτητος για τη διάδοση της γνώσης σχετικά με την ορολογία – είναι αφιερωμένος στην εκπαίδευση και κατάρτιση στην ορολογία.

Ωστόσο, το «οικοδόμημα» της ορολογίας θα ήταν ελλιπές αν παραβλέπαμε τον τεράστιο τομέα της ανάπτυξης και των εφαρμογών της ορολογίας στο ευρύ πλαίσιο της επαγγελματικής επικοινωνίας. Αυτός ο έβδομος πυλώνας περιλαμβάνει μια σειρά από φαινομενικά ετερογενείς δραστηριότητες και άλλα ζητήματα·

8 Heribert Picht | The seven pillars of terminology

παρ’ όλα αυτά, συνολικά διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην επαγγελματική επικοινωνία και τη μεταφορά γνώσης ή ακόμη και τις καθιστούν δυνατές.

Στη συνέχεια, θα προσπαθήσουμε να εξετάσουμε σε μεγαλύτερο βάθος το περιεχόμενο των επτά πυλώνων.

2. ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΚΑΙ ΕΝΝΟΙΑ

Από τις απαρχές κιόλας της επιστημονικής έρευνας στην ορολογία, τα αντικείμενα και ιδίως οι έννοιες βρίσκονταν στο επίκεντρο της ορολογικής προσέγγισης, όπως αποτυπώνεται ευρέως στη βιβλιογραφία της ορολογίας και, όχι λιγότερο, στα βασικά ορολογικά πρότυπα σε εθνικό και διεθνές επίπεδο.

Ο Wüster (1959/60 (2001: 22) όρισε το αντικείμενο ως εξής:

Όλα όσα αποτελούν ή μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο της σκέψης ενός ανθρώπου ονομάζονται, στη φιλοσοφική ορολογία, «αντικείμενα». Και οι καταστάσεις πραγμάτων είναι αντικείμενα με αυτή την έννοια.

Το ISO 1087-1:2000 αναφέρει:

Αντικείμενο: οτιδήποτε μπορεί να γίνει αντιληπτό ή να νοηθεί.

Σημείωση: Τα αντικείμενα μπορεί να είναι υλικά (π.χ. ένας κινητήρας, ένα φύλλο χαρτιού, ένα διαμάντι), άυλα (π.χ. συντελεστής μετατροπής, σχέδιο έργου) ή φανταστικά (π.χ. ένας μονόκερος).

Περισσότερες λεπτομερείς πληροφορίες περιλαμβάνονται στο ISO 704:2000:

Για τους σκοπούς του παρόντος Διεθνούς Προτύπου, ως αντικείμενο ορίζεται οτιδήποτε γίνεται αντιληπτό ή νοείται. Ορισμένα αντικείμενα, συγκεκριμένα αντικείμενα όπως μια μηχανή, ένα διαμάντι ή ένας ποταμός, θεωρούνται υλικά· άλλα αντικείμενα θεωρούνται άυλα ή αφηρημένα, όπως κάθε εκδήλωση χρηματοοικονομικού σχεδιασμού, η βαρύτητα, η ικανότητα ροής ή ένας συντελεστής μετατροπής· και άλλα θεωρούνται καθαρά φανταστικά, για παράδειγμα, ένας μονόκερος, μια φιλοσοφική λίθος ή ένας λογοτεχνικός χαρακτήρας. Κατά τη σύνταξη μιας ορολογίας, οι φιλοσοφικές συζητήσεις σχετικά με το αν ένα αντικείμενο υπάρχει πράγματι στην πραγματικότητα βρίσκονται εκτός του πεδίου εφαρμογής του παρόντος Διεθνούς Προτύπου και πρέπει να αποφεύγονται. Θεωρείται ότι τα αντικείμενα υπάρχουν και η προσοχή πρέπει να επικεντρώνεται στον τρόπο με τον οποίο χειριζόμαστε τα αντικείμενα για τους σκοπούς της επικοινωνίας.

A more extended view of the object is presented among others by Budin (1994: 203-208) and Picht (2003: 154-159; 2008: 91-97) where it is argued

Terminologija | 2009 | 16

9

ότι το αντικείμενο πρέπει να θεωρείται μονάδα γνώσης. Ιδίως σε ορισμένα γνωστικά πεδία, όπως η ιστορία και η αρχαιολογία, τα αντικείμενα αποτελούν σημαντικό αριθμό μονάδων γνώσης και, ως τέτοια, ενδιαφέρουν την ορολογία.

Όσον αφορά την έννοια, η ακαδημαϊκή συζήτηση υπήρξε πολύ πιο εντατική. Μπορούν να διακριθούν τρεις προσεγγίσεις:

Η έννοια ως

• μονάδα σκέψης (ακατάλληλη μετάφραση του γερμανικού «Denkeinheit», επειδή η διαδικασία της σκέψης δεν αποδίδεται στην αγγλική μετάφραση)·

• μονάδα γνώσης·

• μονάδα νόησης.

Έχουν διατυπωθεί, μεταξύ άλλων, οι ακόλουθοι ορισμοί της έννοιας ως μονάδας σκέψης:

Wüster (1979: 7):

Επομένως, η έννοια είναι στοιχείο μιας διαδικασίας σκέψης.

Ο όρος είναι επομένως ένα Denkelement.

ISO 1087:1990:

Μονάδα σκέψης που συγκροτείται μέσω αφαίρεσης με βάση ιδιότητες κοινές σε ένα σύνολο αντικειμένων.

Έχει υποστηριχθεί ότι η έννοια ως μονάδα μιας διαδικασίας σκέψης αναγκαστικά φέρει την ιδιαίτερη χροιά του ατόμου και, επομένως, δεν μπορεί πραγματικά να αποτελεί καθολική αντανάκλαση της αποδεκτής άποψης μιας επαγγελματικής κοινότητας (βλ. Dahlberg 1985 και Picht 2004). Προτείνεται ο ακόλουθος ορισμός της έννοιας ως μονάδας σκέψης:

Μια έννοια συγκροτείται από τις ατομικές ιδέες και γνώσεις του σκεπτόμενου· τα συστατικά τμήματα γνώσης και ιδεών δεν έχουν κατ’ ανάγκην υποβληθεί σε διυποκειμενική επαλήθευση και ενδέχεται να είναι εσφαλμένα· ο κύκλος ζωής της εξαρτάται από τις γνωστικές αλλαγές που συντελούνται στον νου του σκεπτόμενου.

The concept as a unit of knowledge has been introduced by Dahlberg (1985: 140). She claims:

10

Heribert Picht | The seven pillars of terminology

Η έννοια είναι μια μονάδα γνώσης που περιλαμβάνει, σε γλωσσική μορφή, τις επαληθεύσιμες και αναγκαίες κατηγορήσεις για ένα δεδομένο αντικείμενο.

Έννοια είναι μια μονάδα γνώσης που συνοψίζει, σε γλωσσική μορφή, επαληθεύσιμες και αναγκαίες διαπιστώσεις σχετικά με ένα επιλεγμένο αντικείμενο.

Η πιο πρόσφατη έκδοση του ISO 1087-1:2000 αναφέρει:

Έννοια: μονάδα γνώσης που δημιουργείται από έναν μοναδικό συνδυασμό χαρακτηριστικών.

Κατά την άποψή μας, αυτός ο ορισμός του ISO είναι μάλλον φτωχός σε γνώση και καλύπτει μόνο μέρος των πληροφοριών που σχετίζονται με την έννοια που πρόκειται να οριστεί. Ως εκ τούτου, προτείνουμε τον ακόλουθο ορισμό:

Μια έννοια συγκροτείται από όλα τα χαρακτηριστικά (τμήματα γνώσης) που αναγνωρίζονται και συμφωνούνται διυποκειμενικά από μια επαγγελματική κοινότητα σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή· έχει έναν κύκλο ζωής που καθορίζεται από τη δυναμική της νόησης.

Εκτός από τους παραπάνω ορισμούς, η έννοια μπορεί να θεωρηθεί ως μονάδα νόησης. Ενώ η έννοια ως μονάδα γνώσης παραμένει λίγο πολύ σταθερή κατά τη διάρκεια του κύκλου ζωής της και η μονάδα σκέψης ποικίλλει ανάλογα με τον σκεπτόμενο και τις γνώσεις του σε μια δεδομένη χρονική στιγμή, η έννοια ως μονάδα νόησης είναι σημαντική τη στιγμή των εννοιολογικών αλλαγών που προκύπτουν από την ανάπτυξη των γνώσεών μας. Ως εκ τούτου, προτείνουμε τον ακόλουθο ορισμό:

Έννοια ως μονάδα νόησης: μονάδα γνώσης της οποίας ο κύκλος ζωής έχει ολοκληρωθεί και η οποία, συνεπώς, θα υποστεί τροποποιήσεις σε ορισμένο αριθμό χαρακτηριστικών σύμφωνα με τη δυναμική της νόησης· το αποτέλεσμα θα είναι μια νέα και ανεξάρτητη μονάδα γνώσης.

Είναι προφανές ότι μόνο η έννοια ως μονάδα γνώσης μπορεί να αποτελεί αντικείμενο αποθήκευσης σε μια τράπεζα ορολογικών δεδομένων.

3. ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΚΑΙ ΕΝΝΟΙΩΝ

Εκτός από τα υλικά αντικείμενα, τα οποία αναπαριστούν τον εαυτό τους μέσω της υλικής τους εμφάνισης, όλοι οι άλλοι τύποι αντικειμένων και όλες οι έννοιες χρειάζονται ένα σημείο ως επικοινωνιακό μέσο. Το πρότυπο ISO 1087-1:2000 ορίζει τον «χαρακτηρισμό» ως εξής:

Terminologija | 2009 | 16

11

Αναπαράσταση μιας έννοιας μέσω ενός σημείου που την υποδηλώνει.

Σημείωση: Στην ορολογική εργασία διακρίνονται τρεις τύποι χαρακτηρισμών: σύμβολα, ονομασίες (ονόματα) και όροι.

Ο ορισμός αυτός δεν είναι λανθασμένος, αλλά είναι υπερβολικά περιοριστικός και επιπλέον περιέχει μια αντίφαση. Πρώτον, δεν αναπαρίστανται μόνο οι έννοιες μέσω ενός σημείου. Δεύτερον, ο κατάλογος των χαρακτηρισμών στη σημείωση δεν είναι σε καμία περίπτωση πλήρης και επιπλέον περιλαμβάνει τις «ονομασίες (ονόματα)», οι οποίες συνήθως δηλώνουν αντικείμενα.

Οι μορφές αναπαράστασης αντικειμένων και εννοιών παρουσιάζονται στο Σχήμα 2.

Σχ. 2

Επιπλέον, οι μη λεκτικές αναπαραστάσεις περιλαμβάνουν σημεία που γίνονται αντιληπτά μέσω της ακοής, της όσφρησης και της γεύσης, π.χ. ένα προειδοποιητικό σήμα κατά το κλείσιμο των θυρών ενός τρένου, μια ουσία που προστίθεται στο αέριο για να γίνεται αντιληπτό και το μετουσιωμένο οινόπνευμα, αντίστοιχα. Για περισσότερες λεπτομέρειες βλ. Laurén, Myking, Picht (2008: 109f).

Είναι προφανές ότι ο όρος είναι μακράν η συχνότερη λεκτική αναπαράσταση μιας έννοιας. Ωστόσο, υπάρχουν περιπτώσεις, π.χ. στην αρχιτεκτονική, την ανατομία και σε αρκετούς τεχνικούς κλάδους, όπου το σχέδιο αποτελεί τον κυρίαρχο τρόπο

12

Heribert Picht | The seven pillars of terminology

αναπαράσταση. Ένα σχέδιο μπορεί μάλιστα να είναι υποχρεωτικό, για παράδειγμα κατά την υποβολή αίτησης για οικοδομική άδεια.

Οι ορισμοί και οι επεξηγήσεις είναι απαραίτητοι όταν πρέπει να μεταδοθεί, να διευκρινιστεί ή ακόμη και να καθοριστεί το περιεχόμενο (η εντασιακή διάσταση) μιας έννοιας, π.χ. σε ένα πρότυπο ή σε μια αυστηρά ελεγχόμενη γλώσσα, όπως συμβαίνει, για παράδειγμα, στις επικοινωνίες της εναέριας κυκλοφορίας.

Οι περιγραφές πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο για αντικείμενα. Καθώς και τα πρόσωπα και τα γεγονότα είναι αντικείμενα, φαίνεται παράδοξο να ορίζεται ένα πρόσωπο όπως ο Einstein ή ένα γεγονός όπως η βύθιση του Τιτανικού. Μπορούν να περιγραφούν, και αυτές οι περιγραφές συχνά περιλαμβάνουν χρονικές και χωρικές ενδείξεις, οι οποίες απουσιάζουν από έναν ορισμό.

Εξίσου σημαντικές είναι οι ορολογικές φράσεις (de ‘Fachwendung’), π.χ. ‘to draw a bill’. Και αυτές οι κατασκευές αποτελούν αναπαραστάσεις εννοιών, επειδή μια έννοια μπορεί να αναπαρίσταται με αυτόν τον τρόπο σε μία γλώσσα και με έναν συνήθη όρο σε μια άλλη· επιπλέον, μπορεί να οριστεί. Χαρακτηριστικό είναι ότι το ρήμα δεν μπορεί να αντικατασταθεί χωρίς να αλλάξει η έννοια που δηλώνεται. Επιπλέον, η μετάφραση αυτών των φράσεων δεν μπορεί να γίνει λέξη προς λέξη, π.χ. αγγλικά: ‘to die intestate’ → γερμανικά: ‘ohne Hinterlassung eines Testaments sterben’. Αυτές οι κατασκευές μπορούν να χαρακτηριστούν ως όροι sui generis και να αντιμετωπιστούν ως τέτοιοι σε μια ορολογική βάση δεδομένων.

Τα σύμβολα και οι τύποι μπορούν να εμφανίζονται σε λεκτικές και μη λεκτικές αναπαραστάσεις, ανάλογα με το αν χρησιμοποιούνται σε προφορικό ή γραπτό κείμενο· για παράδειγμα, το σύμβολο ‘%’ πρέπει να προφέρεται σε μια ομιλία ή διερμηνεία, ενώ ένας τύπος όπως το NaCl μπορεί να έχει και τις δύο αναπαραστάσεις σε προφορικό κείμενο.

Οι σημειογραφίες μπορούν να χρησιμοποιούνται τόσο για αντικείμενα, π.χ. στον κατάλογο ενός μουσείου, όσο και για έννοιες σε μια ταξινόμηση, π.χ. στην UDC.

4. ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΤΑΞΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ

Οι δύο πρώτοι πυλώνες παρείχαν γνωστικό και επικοινωνιακό υλικό σε επίπεδο έννοιας και αντικειμένου. Αυτό μπορεί να συγκριθεί με κατακερματισμένη γνώση, χωρίς εμφανείς σχέσεις μεταξύ των οντοτήτων. Για να επιτευχθεί ένα ανώτερο επίπεδο εννοιολογικά συνεκτικής γνώσης, η συστηματοποίηση ή η διάταξη είναι καθοριστικής σημασίας.

Πολύ νωρίς στην ιστορική εξέλιξη της ορολογίας ως γνωστικού πεδίου αναγνωρίστηκε η ανάγκη διάταξης των εννοιών. Ο Schlomann είχε ήδη εκπονήσει συστηματικά διατεταγμένα λεξικά σε τεχνικά γνωστικά πεδία στις αρχές του περασμένου αιώνα. Ο Wüster, σε αρκετά έργα,

Terminologija | 2009 | 16

13

θεμελίωσε ένα συνεκτικό θεωρητικό πλαίσιο για την εννοιολογική ταξινόμηση. Η συστηματοποίηση των εννοιών αποτελεί σήμερα αναπόσπαστο μέρος της ορολογικής επιστήμης και της ορολογικής εργασίας.

Βάση κάθε εννοιολογικής ταξινόμησης είναι οι σχέσεις που ενδέχεται να υπάρχουν μεταξύ των εννοιών. Οι σχέσεις μπορεί να είναι λογικές ή οντολογικές. Οι πρώτες βασίζονται στην ομοιότητα των εννοιών· όλες οι υπαγόμενες έννοιες μιας υπερκείμενης έννοιας περιέχουν/κληρονομούν το σύνολο της εννοιολογικής έντασης της υπερκείμενης έννοιας· η εξειδίκευση προστίθεται με τουλάχιστον ένα ακόμη χαρακτηριστικό. Η διαίρεση σε ένα ορισμένο επίπεδο καθορίζεται από τα επιλεγμένα κριτήρια διαίρεσης. Ένα σύστημα εννοιών που έχει καθιερωθεί αποκλειστικά βάσει λογικών σχέσεων είναι συνήθως «κλειστό», πράγμα που σημαίνει ότι η διαίρεση σταματά όταν, σε μια δεδομένη χρονική στιγμή, δεν είναι γνωστές άλλες υπαγόμενες έννοιες.

Οι οντολογικές σχέσεις είναι εντελώς διαφορετικής φύσης. Αντανακλούν —σε αντίθεση με τις λογικές σχέσεις, οι οποίες βασίζονται στην αφαίρεση— σχέσεις που γίνονται αντιληπτές στο περιβάλλον, στον κόσμο της σκέψης ή στον φανταστικό κόσμο. Οι συχνότερες σχέσεις είναι: η μεριστική σχέση (με έντονη τοπική εξάρτηση), η διαδοχική σχέση (με έντονα χρονικά στοιχεία), η αιτιακή σχέση, η σχέση μετάδοσης, η γενετική σχέση, η σχέση αλληλεξάρτησης και άλλες. Ορισμένοι τύποι σχέσεων κυριαρχούν σε ορισμένα γνωστικά πεδία και απαντούν σπάνια σε άλλα. Η φύση των οντολογικών σχέσεων γίνεται προφανής όταν συγκρίνουμε διαφορετικές οντολογικές σχέσεις· για παράδειγμα, σε μια σχέση μετάδοσης εντοπίζονται στοιχεία διαδοχικής σχέσης (τα νομικά στάδια της αγοράς ενός ακινήτου)· η γενετική σχέση συχνά περιλαμβάνει αιτιακά στοιχεία (σκεφτείτε την ακολουθία «αυγό – κοτόπουλο – κότα») κ.λπ. Χαρακτηριστικό των οντολογικών σχέσεων είναι ότι δεν ακολουθούν τα κριτήρια διαίρεσης με τη λογική έννοια. Πρέπει να καθορίζονται πραγματολογικά, σύμφωνα με τον σκοπό της δόμησης· για παράδειγμα, ένα σύστημα εννοιών ταξινομημένο σύμφωνα με τη μεριστική σχέση είναι θεωρητικά ανοικτό, επειδή η διαίρεση των υλικών αντικειμένων (θεωρητικά) σταματά μόνο στα μέρη ενός ατόμου.

Για να καταστεί μια δομή πιο ευέλικτη, δηλαδή να συνδυαστούν διάφορες σχετικές πτυχές σε ένα ενιαίο εννοιολογικό σύστημα, το σύστημα μπορεί να περιλαμβάνει συνδυασμό σχέσεων, ένα λεγόμενο μικτό σύστημα. Σε αυτή την περίπτωση, η μετάβαση από τη μία σχέση στην άλλη πρέπει να επισημαίνεται, για παράδειγμα με τη σημειογραφία. (Παράδειγμα: 1.2-3 → 2 αναφέρεται σε υπαγόμενη έννοια του 1 και το 3 αποτελεί μέρος του 2).

Το ISO 1087-1:2000 ορίζει το σύστημα εννοιών ως εξής:

Σύνολο εννοιών δομημένων σύμφωνα με τις μεταξύ τους σχέσεις.

14 Heribert Picht | The seven pillars of terminology

Το ISO 704:2000 Ορολογική εργασία — Αρχές και μέθοδοι, καθώς και οι Arntz/Picht/Mayer (2009), παρέχουν ολοένα περισσότερες και λεπτομερέστερες πληροφορίες σχετικά με τα συστήματα εννοιών.

Ένας λιγότερο σαφώς ορισμένος τρόπος ταξινόμησης είναι μέσω της οντολογίας. Έχουν διατυπωθεί στο παρελθόν διάφοροι ορισμοί. Ορισμένοι συγγραφείς θεωρούν την οντολογία ισοδύναμη με ένα σύστημα εννοιών, ενώ άλλοι περιλαμβάνουν πολλές άλλες πτυχές της ταξινόμησης της γνώσης. Καθώς αυτό το πεδίο χρειάζεται ακόμη περισσότερη έρευνα και αποσαφήνιση για την ορολογική εφαρμογή, θα παραθέσουμε μόνο δύο ορισμούς που παρουσιάστηκαν στο Εργαστήριο Ορολογίας, Μοντελοποίησης Εννοιών και Οντολογίας στο Βάασα, το 2006 (EAFT–NordTerm):

Οντολογία: ο φιλοσοφικός κλάδος

• Μελέτη του τι υπάρχει (ενδεχομένως)

• Μελέτη της φύσης και της δομής της πραγματικότητας

• Πεδίο οντοτήτων

• Κατηγορίες και σχέσεις

• Χαρακτηριστικές ιδιότητες

Οντολογία: ένα θεωρητικό ή υπολογιστικό τεχνούργημα

• «ρητή και τυπική προδιαγραφή μιας εννοιολόγησης» (Gruber)

• Ένα συγκεκριμένο τεχνούργημα που εκφράζει το επιδιωκόμενο νόημα ενός λεξιλογίου ως προς τη φύση και τη δομή των οντοτήτων στις οποίες αναφέρεται.

5. Ο Ρ Ο Λ Ο Γ Ι Κ Η Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α

Το ISO 1087-1:2000 ορίζει την ορολογική εργασία ως εξής:

Εργασία που αφορά τη συστηματική συλλογή, περιγραφή, επεξεργασία και παρουσίαση των εννοιών και των ονομασιών τους.

Ο ορισμός αυτός παρέχει μια πρώτη εικόνα των διαφόρων εργασιών· ωστόσο, δεν μπορεί να χρησιμεύσει ως οδηγός για την ίδια τη διαδικασία εργασίας. Προτού σκιαγραφήσουμε τις γενικές φάσεις της διαδικασίας εργασίας, πρέπει να διευκρινίσουμε τις έννοιες της σημασιολογικής και της ονομασιολογικής προσέγγισης. Στην πρώτη περίπτωση, το κέντρο της εξέτασης είναι ο όρος, ενώ η ονομασιολογική προσέγγιση εστιάζει στην έννοια. Έχει ειπωθεί ότι η ορολογία χρησιμοποιεί ονομασιολογική μέθοδο εργασίας. Αυτό δεν ανταποκρίνεται πλήρως στην πραγματικότητα, καθώς χρησιμοποιούνται και οι δύο μέθοδοι, ανάλογα με τη φάση της εργασίας.

Terminologija | 2009 | 16

15

Μια γενική σκιαγράφηση των διαφόρων φάσεων θα μπορούσε να είναι:

Επιλογή του θεματικού πεδίου ή μέρους του

Συλλογή και αξιολόγηση του τεκμηριωτικού υλικού

Εξαγωγή υποψήφιων όρων από κείμενα και άλλες σχετικές πληροφορίες (σημασιολογικό βήμα, επειδή η μορφή αναπαράστασης μιας έννοιας αποτελεί τη μόνη ένδειξη της ύπαρξής της σε ένα πλαίσιο)

Προκαταρκτική συστηματοποίηση ως υποθετικού συστήματος εννοιών

Ορολογική ανάλυση των εννοιών, συμπεριλαμβανομένης της επαλήθευσης του προκαταρκτικού συστήματος εννοιών, της πληρότητάς του και της ορθής θέσης της έννοιας μέσα στο σύστημα (ονομασιολογικό βήμα)

Ανάλυση και επεξεργασία των μορφών αναπαράστασης (σημασιολογικό βήμα):

διευκρίνιση της συνωνυμίας

γραμματικές πληροφορίες για κάθε όρο

γλωσσικό επίπεδο του όρου

περιφερειακή χρήση του όρου

άλλες συναφείς πληροφορίες, π.χ. επιλογή εικονογράφησης

Διατύπωση ορισμών σύμφωνα με το σύστημα εννοιών. Το σύστημα ορισμών πρέπει να αντανακλά το σύστημα εννοιών (ονομασιολογικό στάδιο)

Καταγραφή των ορολογικών δεδομένων. Αυτό το στάδιο αποτελεί το σημείο τομής με την ορογραφία.

Η παραπάνω διαδικασία εργασίας αποτυπώνει την περιγραφική ορολογική εργασία. Κάθε κανονιστική παρέμβαση, π.χ. η τυποποίηση μιας ορολογίας, πρέπει να βασίζεται στην περιγραφική ορολογική εργασία, όπου δηλώνεται η εννοιολογική και αναπαραστασιακή πραγματικότητα. Τα δεδομένα που προκύπτουν αποτελούν το σημείο εκκίνησης για κάθε δραστηριότητα εναρμόνισης ή τυποποίησης.

Το εύρος και ο βαθμός παρέμβασης (εδώ παρουσιάζονται μόνο ως παράδειγμα διαβάθμισης) μπορούν να απεικονιστούν με το μοντέλο του Σχήματος 3. Επιπλέον, στο κέντρο του μοντέλου υποδεικνύονται ορισμένοι κοινωνιογλωσσικοί παράγοντες.

16 Heribert Picht | The seven pillars of terminology

Σχ. 3 (Picht 2005: 189-198)

6. Ο Ρ Ο Γ Ρ Α Φ Ι Α

Βασικό έργο της ορογραφίας είναι η παρουσίαση ορολογικών δεδομένων, π.χ. σε βιβλίο ή βάση δεδομένων, και έτσι η διάθεσή τους για διάφορα είδη εφαρμογών.

Το ISO 1087 όριζε διαφορετικά την «ορογραφία» τις τελευταίες δεκαετίες. Η έκδοση του 1990 έχει ως εξής:

Η καταγραφή, επεξεργασία και παρουσίαση ορολογικών δεδομένων που αποκτήθηκαν μέσω ορολογικής έρευνας.

Σημείωση: Η «ορογραφία» αντικαθιστά τους παλαιότερους όρους «ορολογική λεξικογραφία» και «ειδική λεξικογραφία».

Στο ISO 1087-1:2000 η ορολογία ορίζεται ως εξής:

Μέρος της ορολογικής εργασίας που αφορά την καταγραφή και παρουσίαση ορολογικών δεδομένων.

Terminologija | 2009 | 16

17

Σημείωση: Τα ορολογικά δεδομένα μπορούν να παρουσιάζονται με τη μορφή τράπεζας όρων, γλωσσαρίων, θησαυρών ή άλλων δημοσιεύσεων.

Είναι προφανές ότι η επεξεργασία έχει μεταφερθεί στην ορολογική εργασία, κάτι που φαίνεται απολύτως εύλογο, καθώς η δραστηριότητα αυτή ανήκει στη φάση της εκπόνησης και αφορά τις μεθόδους της, ενώ η καταγραφή και η παρουσίαση μοιάζουν, σε κάποιον βαθμό, με την κλασική λεξικογραφική εργασία και τα προϊόντα της. Για τη σχέση μεταξύ ορογραφίας και λεξικογραφίας, βλ. για παράδειγμα (Laurén, Myking, Picht 1998. chap. 11).

Στα συστηματικά διατεταγμένα ορολογικά προϊόντα εφαρμόζεται η ονομασιολογική αρχή, η οποία γίνεται εμφανής από το γεγονός ότι κάθε λήμμα περιέχει μόνο ΕΝΝΟΙΑ, μαζί με τις αναπαραστατικές μορφές της και πληροφορίες για τη θέση της έννοιας στο εννοιολογικό σύστημα.

Καθώς οι σημερινές ορολογικές τράπεζες δεδομένων (TDB) προσφέρουν ευρύ φάσμα δυνατοτήτων όσον αφορά τον σχεδιασμό των μορφότυπων εγγραφής, τις κατηγορίες δεδομένων που περιλαμβάνουν και την ποσότητα των καταγεγραμμένων πληροφοριών, φαίνεται άσκοπο να παρατεθούν παραδείγματα στην παρούσα συμβολή, επειδή ο μορφότυπος εγγραφής εξαρτάται κυρίως από τον σκοπό της TDB. Ωστόσο, διακρίνονται τρεις κύριες κατηγορίες δεδομένων:

• Δεδομένα σχετικά με την έννοια και τη συστηματοποίησή της

• Δεδομένα σχετικά με τις αναπαραστατικές μορφές της έννοιας

• Διοικητικά δεδομένα που αφορούν τη διαχείριση της TDB.

Το πρότυπο ISO 12620 Computer applications in terminology – Data categories παρέχει πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με τις πιθανές κατηγορίες δεδομένων και τους ορισμούς/τις περιγραφές τους.

7. Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Σ Η Σ Τ Η Ν Ο Ρ Ο Λ Ο Γ Ι Α

Καθώς η ορολογία έχει πλέον καθιερωθεί ως γνωστικό πεδίο με επιστημονική έρευνα και αντίστοιχες εφαρμογές, πληροί τις προϋποθέσεις ενός ακαδημαϊκού κλάδου, ο οποίος με τη σειρά του μπορεί να θεωρηθεί προαπαιτούμενο για προγράμματα σπουδών και κατάρτισης.

Τις δεκαετίες του 1960 και του 1970, ιδίως σε συνάρτηση με το αυξανόμενο ενδιαφέρον για τις ειδικές γλώσσες (LSP) και την εισαγωγή σπουδών LSP σε ορισμένα πανεπιστήμια, έγινε φανερή η ανάγκη για μαθήματα ορολογίας. Ωστόσο, στις δυτικές χώρες δεν υπήρχε ακόμη διαθέσιμο διδακτικό υλικό. Στη Σοβιετική Ένωση τα πρώτα εγχειρίδια είχαν ήδη εκδοθεί τη δεκαετία του 1950.

Στις δυτικές χώρες, ο Wüster ήταν ο πρώτος που προσέφερε ένα συνεκτικό μάθημα

18 Heribert Picht | The seven pillars of terminology

theoretical terminology at the University of Vienna in 1972. The manuscript of his lectures was edited by H. Felber and published in 1979 (two years after Wüster’s death) under the title Einführung in die Allgemeine Terminologielehre und Terminologische Lexikographie. Since the early 80s, an increasing number of textbooks on terminology have been available in several languages.

Καθώς η ορολογία αποτελεί σημαντικό μέρος των ειδικών γλωσσών (LSP), και οι ειδικές γλώσσες είναι απαραίτητες για κάθε επαγγελματική επικοινωνία, είναι απολύτως φυσικό η ορολογία να ενσωματώνεται συνήθως ως συστατικό στοιχείο στις σπουδές μετάφρασης και διερμηνείας ειδικών γλωσσών, καθώς και στις σπουδές τεχνικής γραφής. Σήμερα, μαθήματα ορολογίας περιλαμβάνονται σε διάφορους τύπους σπουδών επαγγελματικής επικοινωνίας, οι οποίοι πολύ συχνά καλύπτουν τα βασικά στοιχεία της θεωρητικής ορολογίας και μια σειρά εφαρμογών και εργαλείων (π.χ. βάσεις δεδομένων ορολογίας (TDBs), ημιαυτόματη εξαγωγή όρων), μαζί με την ενσωμάτωσή τους σε πιο σύνθετα συστήματα. Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. για παράδειγμα Picht (1998: 975-982).

Το επαγγελματικό προφίλ του ορολόγου έχει διαμορφωθεί και δημοσιευθεί από το Rat für Deutschsprachige Terminologie (RaDT) (2004).

8. Ο Ε Β Δ Ο Μ Ο Σ Π Υ Λ Ω Ν Α Σ

Ο έβδομος πυλώνας περιλαμβάνει εφαρμογές που συνδέονται στενά με την ορολογία ή δραστηριότητες αδιανόητες χωρίς αυτήν. Στο παρόν άρθρο πρέπει να αναφερθούν δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα: η τοπικοποίηση και ο ορολογικός σχεδιασμός, αν και στον έβδομο πυλώνα εντάσσονται επίσης ζητήματα όπως η ορολογία και τα πνευματικά δικαιώματα, η ορολογία και η διαχείριση γνώσης, η ορολογία σε συστήματα ταξινόμησης και θησαυρούς, η ιστορική εξέλιξη της ορολογίας, οι διαφορετικές θεωρητικές προσεγγίσεις της ορολογίας, η ορολογία και η νόηση κ.λπ. Στην πραγματικότητα, για να δοθεί πληρέστερη εικόνα του περιεχομένου του έβδομου πυλώνα, θα απαιτούνταν τουλάχιστον ένα εκτενές άρθρο.

Η τοπικοποίηση προγραμμάτων λογισμικού αποτελεί σήμερα σημαντική εφαρμογή της ορολογίας, με σκοπό την προσαρμογή της γλώσσας ενός προγράμματος, π.χ. των αγγλικών, σε άλλες γλώσσες και, κατ’ επέκταση, την καταλληλότητά του για χρήση σε άλλες χώρες και αγορές. Η τοπικοποίηση δεν είναι απλώς μετάφραση, αλλά και πολιτισμική προσαρμογή και εναρμόνιση των όρων και των εκφράσεων που χρησιμοποιούνται στα πρότυπα κείμενα σε μια άλλη γλώσσα. Μια εξαιρετική εισαγωγή στην τοπικοποίηση παρέχουν οι Reineke/Schmitz (Hrsg.) (2005).

Ο ορολογικός σχεδιασμός, ως μέρος του γλωσσικού σχεδιασμού, έχει πολλές διαφορετικές

Terminologija | 2009 | 16

19

μορφές και στόχους και λαμβάνει χώρα σε διαφορετικά επίπεδα. Κοινό σε όλα τα επίπεδα είναι η σκόπιμη παρέμβαση στην υφιστάμενη κατάσταση μιας ορολογίας (σχεδιασμός σώματος). Προϋπόθεση για κάθε σχεδιασμό γλώσσας και ορολογίας, ωστόσο, είναι η ύπαρξη μιας γλωσσικής πολιτικής που καθορίζει τον σχεδιασμό του καθεστώτος μιας γλώσσας.

Η ορολογική τυποποίηση σε διεθνές, περιφερειακό και εθνικό επίπεδο μπορεί να θεωρηθεί μία μορφή σχεδιασμού ορολογίας, με στόχο τη βελτίωση της επαγγελματικής επικοινωνίας σε τυποποιήσιμα θεματικά πεδία. Ένα παράδειγμα διεθνούς κανονιστικού σχεδιασμού ορολογίας, απολύτως ζωτικής σημασίας, είναι, για παράδειγμα, η γλώσσα που χρησιμοποιείται στον έλεγχο της εναέριας κυκλοφορίας. Στην περίπτωση αυτή, οι λόγοι ασφαλείας είναι καθοριστικοί και το ζήτημα της αποδοχής από τους χρήστες της είναι αδιαμφισβήτητο.

Οι προσπάθειες ορολογικής εναρμόνισης που καταβάλλονται από διεθνείς ή/και εθνικές επιχειρήσεις δεν είναι κατ’ ανάγκην λιγότερο αυστηρές. Ωστόσο, το πεδίο εφαρμογής μιας συγκεκριμένης ορολογίας περιορίζεται στα έγγραφα της επιχείρησης και, ενδεχομένως, προσαρμόζεται στο είδος της επαγγελματικής επικοινωνίας, π.χ. στην επικοινωνία μεταξύ ειδικών ή στην επικοινωνία με πελάτες. Πέρα από τη βελτίωση της ποιότητας της επικοινωνίας, η ορολογία μιας δεδομένης επιχείρησης συμβάλλει στην ευαισθητοποίηση και την αποδοχή της.

Μια άλλη εντελώς διαφορετική μορφή σχεδιασμού ορολογίας, συνήθως σε εθνικό επίπεδο, είναι η δημιουργία ή η βελτίωση ορολογιών για συναφή θεματικά πεδία σε μια γλώσσα στην οποία εξακολουθεί να λείπει η σχετική ορολογία ή η υφιστάμενη ορολογία είναι ανεπαρκώς ανεπτυγμένη και δεν εξυπηρετεί τους σκοπούς της μεταφοράς γνώσης στη συγκεκριμένη γλώσσα.

Εξίσου σημαντική για τον σχεδιασμό ορολογίας είναι η επίγνωση μιας γλωσσικής κοινότητας σχετικά με την αυξανόμενη ή ήδη υπερβολικά κυρίαρχη επιρροή μιας άλλης γλώσσας στη μητρική της γλώσσα. Παράδειγμα αυτής της επίγνωσης είναι το έγγραφο Domänenverlust im Deutschen (RaDT: 2005). Μια πιο θεωρητικά θεμελιωμένη ανάλυση του ζητήματος της «απώλειας πεδίου» και ειδικότερα της «δυναμικής των πεδίων» βρίσκεται στο άρθρο Sprache, Domäne und Domänendynamik (Laurén et al. 2004: 5–13).

9. Σ Υ Μ Π Ε Ρ Α Σ Μ Α

Στόχος αυτής της επισκόπησης ήταν να παρουσιάσει τα συστατικά στοιχεία του πεδίου της ορολογίας και να καταστήσει ορατή την αλληλεξάρτησή τους. Μεταξύ των πέντε πρώτων πυλώνων, η διασύνδεση είναι ίσως η πιο προφανής, καθώς η παράλειψη ενός συστατικού καθιστά κάθε εύλογο

20 Heribert Picht | The seven pillars of terminology

ορολογικό έργο ή έρευνα δύσκολη ή ακόμη και αδύνατη, επειδή τα συστατικά στοιχεία είναι τόσο στενά αλληλένδετα. Ο έκτος πυλώνας παρέχει τη βάση για την κατάρτιση επαρκούς ανθρώπινου δυναμικού, ώστε να διατηρηθεί και να προωθηθεί περαιτέρω το ορολογικό έργο και η θεωρητική έρευνα. Αν και ο έβδομος πυλώνας καλύπτει μάλλον διαφορετικά ζητήματα, εντούτοις όλα συνδέονται στενά με την ορολογία και είναι συναφή προς αυτήν, ενώ συχνά εξαρτώνται ακόμη και από τη συμβολή του ορολογικού έργου και της έρευνας.

REFERENCES

Arntz R., Picht H., Mayer F. 2009: Einführung in die Terminologiearbeit. 6. verbesserte Auflage, Hildesheim: Olms Verlag.

Budin G. 1994: Do we need an Object Theory? – International Conference on Terminology Science and Terminology Planning, Riga, 17–19 August 1992. International IITF-Workshop Theoretical Issues of Terminology Science. Riga, 19–21 August 1992. IITF-Series 4, Vienna: TermNet, 203–208.

Dahlberg I. 1985: Begriffsbezeichnungen und Definitionstheorie. – Terminologie und benachbarte Gebiete, 1965–1985, Wien, 137–148.

ISO 704:2000 Terminology Work – Principles and Methods.

ISO 1087:1990 Terminology – Vocabulary.

ISO 1087-1:2000 Terminology Work – Vocabulary. Theory and Application.

ISO 12620:2000 Computer Applications in Terminology – Data Categories.

Laurén Chr., Myking J., Picht H. (under medverken av Sigurdur Jónsson) 2008: Insikter om insikt. Nordiska termer om fackkommunikation, Oslo: Novus Forlag.

Laurén Chr., Myking J., Picht H. 2004: Sprache, Domäne und Domänendynamik. – Fachsprache, 26, Jahrgang/Vol.: Heft 1–2/2004, 5–13.

Laurén Chr., Myking J., Picht H. 1998: Terminologie unter der Lupe. Vom Grenzgebiet zum Wissenschaftszweig. Mit Beiträgen von Anita Nuopponen und Nina Pilke. German edition of ‘Terminologi som vetenskapsgren’. Wien: TermNet Publisher.

Picht H. 1998: Terminologieausbildung. – Fachsprachen. Languages for Special Purposes. Ein Internationales Handbuch zur Fachsprachenforschung und Terminologiewissenschaft. (HSK 14.1) Herausg.: L. Hoffmann, H. Kalverkämper, H. E. Wiegand in Verbindung mit Chr. Galinski, W. Hüllen. 1. Halbband, Berlin, New York: Walter de Gruyter, 975–982.

Picht H. 2003: The Object – a Unit of Knowledge? – Лексикология. Терминоведение. Стилистика. Сборник научных трудов. Посвящается юбилею Владимира Моисеевича Лейчика, Москва–Рязань, 154–159.

Picht H. 2004: Überlegungen zum Gegenstand und zum Begriff in der Terminologie. – Pluralität in der Fachsprachenforschung; K.-J. Baumann, H. Kalverkämper (Hrsg.): Forum für Fachsprachenforschung FFF 67, Tübingen: G. Narr Verlag, 313–340.

Picht H. 2005: Normative and Descriptive Terminology Work – a Real Dichotomy? – Vital Problems of the English Linguistics and Linguistic Didactics, Moscow: Prometheus Publishing House, 189–198.

Picht H. 2008: The Object is a Unit of Knowledge. – Synaps; Fagspråk, Kommunikasjon, Kulturkunnskap. Festskrift for Magnus Brekke: 21/2008. Norges Handelshøyskole, Bergen: Institutt for Fagspråk og Interkulturell Kommunikasjon, 91–97.

Rat für Deutschsprachige Terminologie 2004: Berufsprofil – Terminologin, Terminologe. Ausgabe März 2005. Available at Schweizerische Bundeskanzlei, Sektion Terminologie, CH-3003 Bern.

Rat für Deutschsprachige Terminologie 2005: Domänenverlust im Deutschen. Stirbt Deutsch als Fachsprache. Ein Thesenpapier. Available at Schweizerische Bundeskanzlei, Sektion Terminologie, CH-3003 Bern.

Reineke D., Schmitz K.-D. (Hrsg.) 2005: Einführung in die Softwarelokalisierung. Tübingen: G. Narr Verlag.

Wüster E. 1959/60 2001: Das Werden der Welt, schaubildlich und terminologisch dargestellt. – Terminologie und Wissensordnung. Ausgewählte Schriften aus dem Gesamtwerk von Eugen Wüster. H. Picht, K.-D. Schmitz (Hrsg.), Wien: TermNet Publisher, 21–51.

Wüster E. 1979: Einführung in die Allgemeine Terminologielehre und Terminologische Lexikographie, Wien.

Terminologija | 2009 | 16

21

SEPTYNI TERMINOLOGIJOS RAMSČIAI

Pirmasis šio straipsnio tikslas – apžvelgti pagrindines žinijos sritis, kurias apima terminologija kaip teorinė ir taikomoji mokslinė disciplina. Nagrinėjamos sąvokos ir objektai, sąvokų ir objektų vaizdavimo formos, sąvokų tvarkymas ir klasifikavimas, terminologijos darbo metodologija, terminografija, terminologijos mokymas ir plati terminologijos taikymo sritis. Antrasis, dar svarbesnis straipsnio tikslas – išryškinti šių sričių ryšius, sąveiką ir tarpusavio priklausomybę.

Gauta 2009-10-07

Prof.em.fil.dr.h.c. Heribert Picht Am Tannenkamp 16 D-27432 Bremervörde, Germany

22 Heribert Picht | The seven pillars of terminology