BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ALDONAS PUPKIS
DAR KARTĄ DĖL EKSPERTO, KONCERTO
IRANA PANAŠI VOZŽI KIRČIAVIMO
Ski iu ca osus Bičiulio Alekso Gi denio memo iaimi ESMINIAI VOODŽIAI: bend iné habla,
ki chiación, no mas codi icacia, ki čio žymėjimas, p iegaidžių aiška.
ĮVADAS
Ya se á más de medio siglo, cuando cons an emen e esu la la discusión de especialis as en
acen ología y oné ica sob e las palab as in e nacionales expe a, concie o, ne os, ese as y
e c. ki chiación: si ap uebi al ac ual o icialam ales palab as ki čiuo o skiemens žymėjimui kai iniu
ki čio ženklu (i. e. expè s, koncè s, nè as, ezè as y o as palab as asigna a la 1-a ki čia), o
ol e a las p ác icas ikika inės y ma ca i agalę p ie ekspe ( y hose, hose, hose, eze, as y
e) de esas palab as. Especialmen e en a izada, que desde el ki čio ma camien o (p iegaidės)
depende de esas palab as ki čiuo ė y an espasku inio skiemens eglas condiciones de aplicación.
A paxaliechi es e ginčas puede pa ece bas an e menco, quizá incluso desp ekiní, o le an a
ma a illba, po qué algunos alguien quie e cambia la adición de los úl imos décadas. Pe o más
adqui idos en es a cues ión apa ece á, que discusión no es algúnquién p i ada zágaida, es un
esmenis, con sis ema de lenguaje y su elacionada es uc u a cues ión, cuyo nošsolucionado
a oseno queda mucho neceškumų, ikdancien es p ác ico abajo de ki chia o y klibinancias
públicos o ado es de adio y ele isión laidos ededo es y pe iodis as, ac o ios, maes os y k .
ki chia o habilidades. Juolab es a cues ión se uel e i in ak ualus dejando nue a y ac ualina
a oseną e lejin į Bend inės lie u ių kalbos žodyną. Necei a en a iza , que aquí enimi en
cabeza a cie o ipo de in e nacionales palab as y šiaip skoliniai y quima acla škin i al menos dos
asun os: 1) eco e gii es e ipo palab as de ki čio žymėjimo (no minimo) his o iją, 2) es ablece
ales palab as ki čiuo o skiemensinius sis em elaciones en odo el sis ema de p ozodía de la
lengua Li uana común. Hecho es os abajos plan ea la e ce a a ea p esen a a gumen uados ecomendaciones codi icación de la lengua gene inesa y p ác ica ac i idad.
ALDONAS PUPKIS. O a ez po el expe o, concie o y e c. palab as de ki chiación | 2
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
KIRČIO ZYMJIMO HISTORIA
Duomenos sob e s e imų (i (a ) in e nacionales) palab as ki chiación y ki čiuo ų skiemenų žymėjimą
am e ais ki čio ženklais enemos de XIX siglo F yd iko Ku šaičio ( ok. F ied ich Ku scha ) dicynų.
En ellos no hay ninguna huella de que las palab as del ipo hablado ue an escu ciumadas con el
izquie do signo de c ucio, pe o no hay ambién da os p ecisles más, que pe mi an es ablece a ios
žodžių p iegaidės kilmę. An ai okiečių–lie u ių kalbų žodyne (Ku scha 1870) galima ap ik i
de ales casos de escu cijado: Kellne ke ne is I 681, Ne né a II Rese e 90, ezé ai ke me is
II 130. Lie u ių– okiečių kalbų žodyne (Ku scha 1883) pa eik i skoliniai iš okiečių kalbos
s a e aslaise is 177, é cikis (su ace ca de las palab as de i adas) he c 177, y e bas he bas P anas
107 palik as neki čiuo as. Taigi kokio aiškumo uose žodynuose nema y i i , kaip y a sakęs
Ska džius, nebegalime inal esol e la escu sión de Ku šaičiai Ku šaičiai y g ama ų (Ska das 1999:
289). Plačiau habla es a cues ión se puede comenza desde Jono Jablonskio, que ayudėjoso
undamen os de muchos ámbi os de la lengua li uanas no minamien o, ambién a i minusio los
undamen os de la acen ología de la lengua li uanas. La p ime a aluine á sob e ales palab as
ki čiación, A ydo Vidžiūno (1997: 147) da os, andame en 1892 m. esc ibi o Pe o A ižonio Lie u iškoje
g ama ikėlėje, dausioie aks inu Jablui pa eng i i 1901 m. publb i žinomąją Lie u iškos kalbos
g ama iką (apie es o é Pi očkinas 1977: 144145). Tje g a ikėlėje p. 10 la palab a e min suki čiuo as
i agališkai (many ina, Jablonskio es ue zosom). Tokį Jablonskio ki čiación au en icusidad
con i ma el lib o de es udios de dialec ología de Ju gio Ge ulio dado po Jablonskio encuen ado el
ex o: en él suki čiuo a e minu (Ge ullis 1930 7):
Más in o mación sob e hablados palab as ki čiación es Vidžiūno (1997) monog a ía Jono
Jablonskio acen ología. Es udiia os los emas de ki chiación Jablonskio a i ma el au o , que
u in an e los ojos de algunos in e nacionales de daik a a džių (skolinių) ki chiación espé ase,
que y no una palab a in e nacional con ki čiuo ais dobles i, u, o, e + l, m, n, , que hoy suelen son
i ap adžiai, Jablonskio diñei o puede ene i agalę p iegaidę (Vidžiūnas 1997: 1478). Así esą
pe mi e pensa y Jablonskio seguėjo Benjamino Se eiskio ki chiación he cogas, konce as, e
minas. De hecho Se eiskis1928 1926 m. ue sec e a io de Jablonski, y el mismo Jablonskis sob e su
idioma li uanos es á a liiepés posi i amen e (Se eiskis, siendo no lie u is, idioma li uanos
mokėjimu hace genda a muchos li uanos. Juozo Senkaus es imonijimo. Ž . A siminimai 2010: 357).
Tie Se eiskio suki čiuo i ejemplos ci ados de su 1929 m. usų kalba Kaune isleis o Sis eminio
lie u ių kalbos ado o (ž . Se eiskis 1929).
ALDONAS PUPKIS. O a ez po el expe o, concie o y e c. palab as de ki chiación | 3
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
Tame Se eiskio ado ėlyje dado y cie o in oducción, en el que se discu en algunos de la lengua
li uanas esc ibybos, ki čia imo y o os asun os. En él sepa adamen e se explica que [ ]isi
lie u iški palab as ki ciuojan de una aukš aičių panemuniečių a mės aka inės pa a mės, que
hoy cons i uye ašomosios kalbos pag indą (Se eiskis 1929: V). Tam asun oui au o ius palab as
e i icžius de a ios con iíos ep esen an esų, a p incipalmen e escuchunsėjęs de p o .
Jablonskio. S e imuosius palab as ep esen an es de es a šnek os ki chiuojan ys así:
ke ne is, e če is... e minas, he cogas, ene gija, gube nija, ine cija, kome cija... ( en pa ). P. VII
da p imenama, kad eikią ki čiuo i konce as, emoñ as, ne kònce as, èmon as. Sa aime
spó as, ku ó as, pó cia, <...>, he bas, wi hou gas, <...>, en iende que aquí nos p eocupimi
palab as ki chiuojanse según la p ime a (si la a aminio esque nio ki čiuo as e cias desde galo
skiemuo, excep o e miną 3b) o según la segunda (kai ki čiuo as an as desde galo skiemuo) ki čiuo ę.
Así odos los ejemplos sin cuales excepciones se p esen an según uno sis ema, y aunque es o se
llama a minio (Jablonskio a mės) ki čia im, pe o él se p opo ciona undamen o besi andančiam
bend iniam s e imų y (o ) in e nacionalines palab as ki čia ao modelo. Aquí de hecho se iene en
kalbos polinkį s e imus žodžius, paim us į mūsų kalbą iš sla ų (gudų, lenkų) kalbų, ki čiuo i
cuen a a i iosas i agali icamen e (con pequeñas exenciones; i ap adicialmen e ki chiuojami
algunos sla iški skoliniai, a ėję pačiais anemiais iempos, ej., bažnýčia, lénkas, ýskupas, s e as y
k .), o skoliniai de lengua okiečių p incipalmen e son akū iniai (ž . Ska džius 1999: 3136). A a és de
las lenguas in e pininkes a li uáneos lengua ino y mayo ía de las palab as in e nacionales, cuyo
o igen es de las an iguidades g iegos o la ynos, pe o en senessena a osenoje esa pi miné o igen
había poca signi icaciones. Con la dislaida cul u al comenza on a adqui i impo ancia los p és amos
del ancūzos lenguaje, ambién de españas, i alias y o os idiomas, y nues os iempos cada ez
más p es inamemos anglybių. Tadosi de ac ualidad ene en cuen a y en más ecien es palab as
adimosi mane as y ellos combina con más iejos iempos palab as p es inimosi adición.
In e puka iu Li uania salió y unos ki chiación manualélia. En algunos de ellos (Bū ėno 1931, Ska džiaus
1936) hay y da os sob e noso os cuidados palab as de ki čiación. 1931 m. ue edi ado ex enso Pe o
Bū ėno ki čiación manualėlis con oné ica undamen os, donde es e cuidadosimas cues ión bene
p ime a ez explicado de alladamen e. En su pá a o 124, se esc ibe ace ca de o eign wo ds
ki čia imą: P as ai s e imuosius žodžius lie u iai ki čiuoja así mismo, como y lie u iškuosius o
skoly inius žodžius, ig.: 1) ál as, álgeb a, buhál e is <...>; k e se is, ke ne is, e če is; ene gija, he
cogas, gube nija, ine cija, kome cija; <...> (Bū ėnas 1931: 113). Ese mismo pá a o en el medio aún
adjun a que [k]i us palab as li u ieji šiandie aún y di e en e ki čiuoja, así, como en aquellas
lenguas, de las cuales esas palab as im i, pa .: hìmnas, kèlne is, hè cogas, enè gija, inè cija,
komè cija, p cil ncipas, nde cilis, ecènzija, sn aksė, audiència, kon e èncija, è minas (Bū ėnas 1931:114). Además, al epasa ex animųjes palab as el p ecep o es posi i o,
ALDONAS PUPKIS. O a ez sob e expe o, concie o y e c. palab as de ki chiación | 4 que ki chiación
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
dik àn as, p ak ikàn as, muzikàn as, -òn as, audiència, kon e ència, conciè as esan is a minis
( m.; ž . Bū ėnas 1931: 114).
De aquí mencionados a i maciones cla i ica que Se énas i agalí ki čiación conside a no
abejojama no ma gene iné de la lengua. Nono minías ki chiación a ian es desc iben muy
con a a an emen e. P ime o no es á cla o, po qué ki i li u iai ki chiúa y así, como ki chi
žodžiai. Kas čia su ais žodžiais paim a – ki čio ie a a p iegaidė? A galima iš p iegaidžių
ne u inčių (neski iančių) ki ų kalbų ansponuo i sa o p iegaides? Taip pa nieko nesakoma, a
sea a en los idiomas, de los cuales oma se esos de sla as, o de ge manas lenguas pe imadas esa
p iegaidés. Po o o lado, no es á cla o, qué e mes au o iene en men e, donde se dice, po
ejemplo, dik àn as y pan. ¿Aquí enida en men e sólo d iga sio o o aliz dik án as (pala con
dik añ as)? Así po o ookio ( i ap adžio, señalimo a lai iniu ki čio ženklu) a imo aquí nada
nepaaiškėja, po que el au o p obablemen e se á con undijęs ki čio luga con ki čiuo o
skiemens p iegaidėmis y en un caso aplicás ski signos p ozodinius, o o llamada mo ų eo iją,
donde g a is es el p ime es imens señal, y ci kum leksas segundojo (plg. kàl as: ka as, sk as
as, : 1981; Gi denis: 196). En onces no p ime o y se á habido Bū ėnas, comenzado el hablado de
palab as in e nacionales ki chiación summiš į en nues a lengua?
1
El au o i e ingísimo manual de acen ología a puka io ue P ano Ska džiaus Bend inės lie u ių
kalbos ki čia imas (1936). s e imybes en él dicho que ellas ki chiuojanas como co espondien es
ki chiuočių lie u iški palab as, pe o en e sus ejemplos nos p eocupimų palab as no encon amos
(ž . Ska džius 1936: 2223). Sin emba go uno o o al ejemplo dado en el lib o capí ulo III Ki čiuojamieji
žodžiai, co oame ki čiuo ų žodžių žodynėlyje. Tai dese as p. 47, ekspe as de es e ipo palab as no
49, he bas 53, konce as 58, mode nų 64, eze as 73. Ki aip, kai iniu ki čio ženklu, ki čiuojamų
encuen a. Hagiéndose así, puede hace se una conclusión, que en es e abajo Ska džiaus, quizás
seguiendo Jablonskio y Se eiskio opinión, cla amen e es ablecido i agalis in e nacionales
palab as skiemenų con d iga siu e ki čia anje. Esa egla ap io i icamen e enía que ale y pa a
palab as con d iga siu el. O as ce canimi pa a ellos d iga siai em y en ki chiuojami sólo
i agaliosamen e. Toks ki čia ing a i mado y 1938 m. isleis ame Li u ias lengua esc i ybos
ado ėly. P a a mía dicho que mucho a go u i ada ki chiuojan ex animybes. Jas ki čiuodami
nos es o zamos segui es e p incipio: las que nues as, especialmen e liaudies, conocidas ya desde
an eska ines iempos, an suki čiuo as, como ellas y se dicen, a nue as según nues o lenguaje
dėsnius (Lie u ių kalbos ašybos ado ėlis 1938: 4). An e es a disposición en los ejemplos dados nos
cuidadosimos de palab as no hay, za a ellas encon amos a la guía adjun a dicciona ia. Jame
1
ki chi icada: ene gija 89, Toje Bū ėno knygoje es p ipainio a y o os, especialmen e oné icos de cosas (ž . Pupkis 1968).
ALDONAS PUPKIS. O a ez sob e expe o, concie o y e c. palab as de ki chiación | 5 konce as 118,
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
konse as 118, pe sikas 147, eze as 160, e minas 189, pe o desé as 81, kélne is 112, né as 136,
ambién sèl e is 166. Dešininį c ucio señalklą quizás se ía posible apoya a o y como omsi
a iama ų žodžių ge maniška a omaniška kilme, be sèl e io ki čia imas y a aiški išim is iš kad
en endidos sis ema. Re isando es e dicciona io Ska džius (1938) a los au o es p ikišo nemaja de
di e sos ipos de de iciencias, y en e esos con apues os in e esan la idea, que eikią ki čiuo i no
desé as, o dese as y po eso se p opo ciona compa a con la palab a konce as y k . ki čia imu
(Ska džius 1938: 9495). Es a c í ica se á muy p a a i adelan e hablando sob e o os Ska džiaus
es a especie de casos de ki chiación.
In o maciones sob e hablados palab as ki čiación es á y en euka io b ikalbios diccionynos y
dicynėlios. En uno de los mayo es de esas épocas empezamos a pe mi i Li uania en el dicciona io
2
de la lengua esc i a, al que ki cia a Al edas Senas (už ki čia imą a sako sólo un A. Sennas, p. XI),
ap oximadamen e apylygio dada i ap adiškai (dešininiu ki čio ženklu) y i agališkai
ki čiuojamų es e ipo de palab as, ej., ené gija 152, ené gi 152, hé bas 219, hipé bolė 220,
hipé bolinis 220, hipé boli 220, iné bolis 255 y iné cia 255 155, e e 155, e e e e 155, e 155, e 155,
keis 459, kas, cija 496, 506, cinis 506, cinis 606, cinis 506, cinis 507, cinis 50. Vos pocos ejemplos ienen
la izquie da c ucio señalklá: cèlsiškas 93, hè cogas 219, è ma 155. Ve í, que aquí c učiua zaile
aún no odo había consecuen emen e a i mado, y el c ucio izquie inio ma camien o apa ece
como cie a exención. Y Ska džius (1999: 289) es eigęs, que des e ocodyno ki čia imu no se puede
sin a odai os pasi ikė i.
emai muy impo an e Jono Ba ono (1932) nues o dicciona io y en él suki čiuo i habami palab as.
Aunque el ba ón de la palab a ki čiación en su ecenzía ge okai c i icó Ska džius (1999: 632639),
pe o ki čiuodamas nos cuidimus palab as au o ius echėsi bas an e consecuen emen e: la
mayo ía de las palab as sužymėjo ies iniu ki čio ženklu y sólo unos dešininiu. Así
i agaliosamen e suki čiuo i: he bas 94, he cogas 94, dese as 114, dese inis 114, ine ingas 186,
208, konce as 209, ne as 290 (2x), pe las 364, pe lamo ė 364, pe linis 364, eze as 488,
ine cija 186, kome cija 207, konse ai e minas 588. Sólo es palab as ienen i ap adę p iegaidę:
dél ė del a 112, é ma 594, é me is 594. Tų es palab as de sepa ación del g upo gene al
mo i os no es án cla os. Kai iniu c ucio señallu ma cas de palab as no coco a opella .
Más a de, po lo is o, mejo sin iendo sis ema y jau amen e asignando p iegaides, en
di e sos dicciona ios is ečiau apa ece kai iniu ki čio ženklu suki čiuo ų palab as. Po
ejemplo, de es e ipo de palab as J. K. Zablockio y Č. Kulešos dicciona io de lenguas lie u iųlenkų con kai iniu ki čio ženklu dicho
2
Algunos mayo es d ikalbíos ocodyna (pa y example, Benjamino Se eiskio Lie u iškai usiškas žodynas (1932),
más a de Viliaus Pė e aičio Lie u iškai angliškas žodynas (1948) y k .) ue neki čiuo i, y ki čiuo uos
dicciona ios de Ju gio Šlapelio eng a dė i in e nacionalinos palab as, po lo que en ellas nos eque idos casos ne edamos.

ALDONAS PUPKIS. Da ka ą dėl ekspe o, konce o i pan. žodžių ki čia imo | 6
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
o no una palab a hipè bolė 45. 10 palab as en él suki čiuo a i agali icamen e: cis e nà, -os (2)
23, eks e nas 34, ene gija 35, e če is 36, he bas konce as 69, ai konse 45, mode niškas 88, eze
as 137, e minas deš (3b) 176 y apenas unas palab as delininiu ki čio ženklu: dél ė del a 27,
desé as 28, né as 96 (Zablockis, Kuleša 1940).
O alame mažučiame K. Tamučio (1940) ocynėlyi dodami i agališkai suki čiuo i e če is 32, he
bas 44, ne as 83; a macèu as iene ma cė ą kai inį ki čio ženklą, aunque ki čiuo ė indicada
segunda (2). La palab a če kesas 20 išis dejik as nesuki čiuo as, pe o a él se indica 1-oji ki čiuo ė,
adiesi, ki čiuo el p ime skiemuo. Bend ojoje pedagogikos e minijoje (Šalkauskis 1991),
s a s i oje 1940 m. ab il mês. de la lengua Li uania, cuyo p esiden e ue P anas Ska džius,
e minologías sekción, esc oma ené gija, mode nų, no as.
3
Se puede a oja akį y en el g anio Li u ias palab as del dicino Balčikonio edaguo ų I y II omos
ki čia imą. Encan ado que II omo (1947) nemaja o ipo de palab as, cuya pa e pod íamos llama
in e nacionales, salik a is is neki čiuo a, ej., elče is, e ma, elmė, ene gia, a keli skoliniai pažymė i
i agale p iegaide: e nicas (i é nicas), e ke is alkie ius, e kie ius . p., e men as, e s ikas, uno
o o y i ap ade: é šas, élskis. Kai iniu ki čio señallu suki čiuo ų palab as apun a le nepasícele,
ad da y ina conclusión, que Balčikonis muy cuidadosamen e a óse con in e nacionales palab as, y
debido o os s e imybių no ue isu nuoseklus. Así da y ina conclusión, que ad e sa io yškėjo
cla ous polinkis la mayo ía de las palab as in e nacionales con ki čiuo o skiemens d iga siais el, e
ki čiuo i i agališkai, ečiau (a endiendo al o igen del p és amo de la palab a?) dešininiu ki čio
ženklu. Kai iniu ki čio señallu ki chiuojamos palab as debe ía conside a se cie os cie os a os
exencionesis. Tie has a olėjan ys polinkiai ue on a ianzados 1948 m. isėjusiame Li u ias lengua de
esc i u a dicodyne. Dide ę pa e de o dicodyno esc ibió conocido kalbininkas Al onsas Kalnius
(Pupkis 2010: 250251), en e o os capí ulos y ki čia imą. pues o que ese dicciona io ue p epa ado
du an e los años de gue a Lie u ių kalbos ins i u e, edaguo o An ano Salio y ya empezado a
p ensa se de u o debido a las acciones de gue a, él conside i inas Salio leksikog a ijos y
pak aipos da bu. Į ai eikia a siž elg i oliau nag inėjan kalbamų žodžių ki čia imo no minimo
acen ologijos is o iją.
Es e ocodyno ki chiación capí ulo sob e es animos ( a p au icos) palab as de ki chiación
nada nekalbama, ad hay que aduci mismo ocyny y busca i en él suki čiuo ų ejemplos. En la
palab a log a on localiza apenas unas pocas palab as ki čio señallu suki čiuo as: è ma 201, è me is 201, hè cogas
3
Apie ėliau Ska džiaus pasinaudo ais e minologijos sekcijoje aps a s y ais Šalkauskio e minais ž .
Líde del idioma Li uáneo 1950: 13.
ALDONAS PUPKIS. Da ka ą dėl ekspe o, konce o i pan. žodžių ki čia imo | 7
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
215. Teniendo an e los ojos c uci jokinamien o, ac uali queda solo è ma (1) 201, plèu a (1) 301. La
mayo ía de o os palab as en es a palab a suki čiuo a i agali icamen e: ale gija 153, be gas
170, dese as 188, di e sija 191, ekspe as 198, eks e nas 198, ene gija 198, e če is 201, he bas 199, ine
cija 218, ine cinis (ine inis) 218, kome cija 245, konce nas 246, konse as 246, ai 246, eze as 316, se
e apeu i 354, e cija 354, e mà, -õs 354, e minas 354, e mosas 354. Kele palab as suki čiuo i
dešininiu ki čio ženklu: hipé bolė 215, kélne is 235, pé sas 297, s é lingas 338, a né as 281 iene y
la e al a ian e la ne as. ¿Quizás p iegaidžių di e encia? aquí se ía posible alo a según
palab as de o igen de sla as o ge manas lenguas? Pe o de odos modos más cla os mo i os no se
laya e . Con aka íneas p ác icas esumidas pueden conside a se P ano Ska džiaus, S asio
Ba zduko y Jono Ma yno Lau inaičio 1950 m. Alemania en el edi ado Li u ian language manual (LKV).
4
Aunque es un colec i i ino eja, pe o lo edaga o y ki čia o Ska džius, además, abajo señalado,
que u ilo asi y 1948 m. Li u ias palab as de esc i u a (él mencionado y uen es en lis ache p. 20).
Ski umų con ese ocodyno hablados palab as ki čia imu son, pe o no esminių y algunas eces
di ícilmen e explicana. Kai iniu ki čio señallu suki čiuo a bene única enè gija 248, o 1948 m. el
ocodyno è ma, hè cogas, plèu a é ma 254, he cogu 281, pleu à, pleũ os 439. Además de esos
ejemplos, o as palab as de ki chiamien o son sólo unas pocas: 1948 m. Be gija 388 (i be gas 170), Pe
5
sija 414 (be pé sas 297), s é lingas 338, 1950 m. Bélgija 201, Pé sija (i pé sas) 430, s e lingas 517. En
o os casos, y sus casi 20, ambos dicynos ki chiación coincide, mayo ía suki čiuo i ies iniu ki čio
ženklu y keli dešininiu. po qué cuando di e encia p iegaidė, de e mina no pudo, esa di e encia no
indica ni cie a o supues a o igen de la palab a in e nacional de una o o a uen e. Sin emba go
puede hace se una conclusión, que el pe íodo al menos desde 1929 m. (jei neminės Ku šaičio
ki čia imo) has a 1950 m. desc ibe poco a poco nusis ojan i ien isa en i agalį ki čia imą
links an i sis ema. In e nacional de palab as dicciona io. Es o del usų lenguaje in e ido
eikalas, cuyo medjiagos aikymo lie u ių kalbos eikalui da bą a liko (TŽŽ 1951: 4) Chackelis
Tik a šios s i ies žodžių ki čia imo e oliucija bu o pada y a 1951 m. išleis ame
Lemchenas, aigi él y odo ki čia o. Li u iškojo pe miso p e e ima en indica que an aš iniai
palab as suki čiuo i según aho a en lenguas Li u ias más di undidos hábi os de ki čiación (TTŽ
1951: 4). Tal ez en aquellos más di undidos hábi os de ki chiación mucho donde y conside ada, pe o
nues os hablados g upos de palab as de ales hábi os del odo nepaisy a casi odo suki čiuo a
kai iniu ki čio galėjusios ene coý e ec o a Li uania es ablecidas no mas de lengua.
4
Sunku ikė i, kad geležinės uždangos sąlygomis ame Vokie ijoje išleis ame da be pa eik os no mos bū ų
5
¿Quizás aquí lėmė di e en es signi icados de esa palab a: 1948 m. dicodyne esa o ma signi icado noudida
(caim y o os palab as), y LKV es o san a ka (s a yboje)?
ALDONAS PUPKIS. O a ez po expe o, concie o y e c. palab as de ki chiación | 8 señallu,
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
neišski ian que an e io men e ya nosis o ėjusio de la palab a e mas ki chiación, al menos en
6
es e sen ido se eng asi elg is sis emá icamen e, excep o al ez una o a palab a, ej., pe las.
O ap como e oliucia al ki chiación nomb a no se puede, ni sob e es o algo alguna dicho en
p a a mía del dicodyno, ni públicamen e conside s ada o al menos zazminu ada en p ado. Ši aip
7
al ki čia imas nada despasando pasó a 1954 m. Daba inės lie u ių kalbos žodyną ( oliau DŽ) y
pos e io men e ėjo de dicciona io en dicciona io, en ó en d ikalbius dicciona ios, enciklopedia y
aho a, nues os iempos, has a 2003 m. al menos. la p ác ica de la Ki čia imas de la Comisión de la
Lengua Li uania ( oliau VLKK) comenza ía a skelb i, se puede deci , es i uj, si nemime gausių
izumčių i manų paaiškin i ki čia imo keis eny, ki čia imo bėdų. Ve dad, no uno y no dos lingüis as
alam ki čia imien o la gos años es oponinęsi y ebesip iešina, p ubblę sus a gumen os, pe o en
ellos edac o es de palab asyn no ene gaban. Be ija discu con TTŽ 1951 ocu ida e o ma
nenu ūko ni un decenme í has a mismo nues os días. Ella incluye no sólo p ác ico d iga sios el,
e ki čiación, sino y esos d iga sios oz e ([ẹ) cues ión de iden idad onológica. SISTEMINIAI
KALBAM DVIGARSI KIRČIAVIMO PAGRINDAI P ak i icamen e suceddžius e oliuciju, ápidamen e
im a busca eó icos (ideologicos) jus i icamien o de al acción. A no p ime ai sob e s e imų,
esp. in e nacionales palab as de balsio [ẹ] sa a ankiškumą 1957 m. p akalbo Vilniaus pedagógico
ins i u o (dabe Edukologijos uni e si e as) ancūzų kalbos dės y oja Janina Damb auskai ė
(U belienė). En su a ículo sob e la lengua li uanas balsios onológica sis ema ella ėmėsi
en oncesinio Lening ado (daba Sank
Pe e bu gas) one ikos mokyklos kū ėjo Le o Šče bos mokymu (1948 m. išėjusioje jo P ancūzų
la one ica de la lengua desc i a p iešpas a ymų me odica). y econociendo que el in e nacional [ẹ] y lie u iškasis [e]
isiškai nesiski ia один от другого (Damb auskai ė 1957: 22 No sky), pe o sugal ojusi pa as ès ų: s ų, kabine ega:
kabin as, kade a akse: que as, ambién s i: ès i=škas y ne adusi kai os su ilguoju balsiu [e], decla a eisę neli
8
p iski i nelie u iškąjį e sa ig želėjus į ki us šal inius se puede encon a y o os casos de ki čia . An ai TŽŽ 1951:
665 suki čiuo a è minas, pe o TŽŽ 1969: 753 ya, TŽŽ 1985: 487, TTŽ 2000: 581, TŽŽ 2013: 811 ambién. In e esan e es que
6
Gal šio žodžio ki čia imas i nebū ų isai in o ma y us (žodynuose daba i agališkai i eki čiuojama), be
TTŽ 2000: 581 apa ece o a de la misma o igen (la . e minus) e i ica is palab a oks ano ės omėnų die as, pe o TŽ
2001: 737 él ya suki čiuo as kai iniu ki čio ženklu Tè minas oks ano ės omėnų die as; así ki chi icada y In e leksy,
TŽŽ 2013: 811. Sin emba go algunos donde ese e i is nomb e ki čiuojamas i agališkai (LTE XI: 273; VLE XXIII: 688,
Kuza inis 2007: 1050, y AMŽ 1996: 274 y TŽŽ 2007: 1090 es ).
7
No pod íamos del odo nega que es o ue conscien e o al menos pasąconscien e a aque de usinimo con a oda la
lengua li uanos. Como se conoce, Lemchenas después de la gue a adujo Lenino esc i os a lenguas li uanas, p epa ó
Rusųlie u ių kalbų žodyną (ishėjo 1949 m.; neki čiuo as), ad pe manen e elación con usų kalba podía hace e ec o
di ec o o indi ec o y sus soluciones de acen ología li uanas.
8
En ealidad esos pa es mues an co aųjų y lla ųjų oposición, pe o no balsio [ẹ] oneminio sa a ankiškumą.
ALDONAS PUPKIS. Una ez más po expe o, concie o y e c. palab as de ki chiación | 9 onemos,
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
aunque al lado de eso noso os enemos que acen ua minimalos papel de es e sonido (Damb auskai ė
1957: 224). Con es a opinión no se puso de acue do al mismo ins i u o inglés p o eso de lengua B onius
S ece ičius (1960: 30), po que p ak ikoje, su opinión, ninguna di e enciación en e dos balsio e
a spal ios nejun ame. Teó icamen e ija más p ecisamen e el sis ema de onemos balsinos de la
lengua li uanas necesi ó p epa ándose esc ibi la p ime a académica g amá ica de la lengua li uanas.
A ese asun o XX a. En la segunda mi ad del 6- o decenio 7- o decenio I mi ad del Ins i u o de lengua y
li e a u a Lie u ių cien í ica Vale ija Vai ke ičiū ė ealizó cie os es udios oné icos y sus
esul ados publicó en colección de abajos cien í icos Lie u ių kalbo y os klausimai. Más a de
cuán e isado los esul ados de ese abajo ue on asladados a académica Li u ian language
g amma , en su I omo (1965) pues oė ą one ikos sky ių. Vai ke ičiū ė co ec amen e desc ibió
one ino y onologico los p incipios de e aluación de los sonidos de la lengua. Basándose en las
a i maciones de la en onces escuela oné ica de Lening ado, ella esc ibió que el onema laikomas el
más pequeño, dis inguido de palab as o mo emos signi icados, sonico unidad (Vai ke ičiū ė 1957 5:
Fonemos denominan his ó icamen e susi o mados sonidos ipos, que sepa an palab as, sus o mas ó
(Vai ke ičiū ė 1961: 19). P i eikus nus a y i oneminę kalbos sudė į naudojamasi adinamųjų
mo emas y cuyo a im nep iklauso de su ocupada one ína posicion en la palab a minimalios po os
me odica y esa p ocedimien o mos ados en los mencionados a ículos Vai ke ičiū ės. Po ejemplo,
onemas: l s : l s, m s : mès, mãno : màno i . . Be p i eikus ap a i umpąjį balsį [ẹ], a ojamą
ši aip balsių longi ud y b e edad pe mi e dis ingui las la gas y co as balines solo en las palab as
in e nacionales, ningún mínimo pa nou odoma, epasayoma que del lie u iško umpojo balsio [e] él
di e encia poco, a spal amen e apsk i ai ne yškūs, sólo las palab as in e nacionales son onema
esan i zá and különböčia ji de p igim ie (Vai ke ičiū ė 1961: 21): y ki čiau a, y neki čiau a es umpa,
o li u os ki čiau a ilga, neki čiau a umpa (m: me ù, lsa: les).
9
En es os samp o a ismos kyši con usión del ni el one ino y onologico, esas ni elesas
es ic o noa ibojamien o, absoliuciones, no elaciones mas elos aplicación (Gi denis,
10
Žulys 1973:
207, 208). Debido a es as azones y su gió un e o de ca ác e eó ico: solo solo in e nacionalmen e en
palab as se u iliza la oz [ẹ] conside ado sa a ankiška bend inés lengua onema. Los pa ida ios de es a
pensión se basan p incipalmen e en los signos oné icos, que de las palab as in e nacionales el oz [ẹ] esando
ce ado, más es eu o que las palab as Li u ichas la oz [e]. Elzbie a Mikalauskai ė (1975: 17) sos iene que esa
di e encia es algo más di ícil de pe cibi ; a mėse es a di e encia esando meno . De su p esen e eiginiu
9
Vai ke ičiū ė op con aduja su duo ai onemes de iničiai, donde se dice que los sonidos ipos onemas
nep iklauso de sus ocupadas one ines posición en la palab a.
10
Y Jonas Kazlausks, y especialmen e Aleksas Gi denis en nues as con e saciones no ez son c í icos ę
Lening ado oné ica escuela po ecuen es casos de suplakamien o one ino y onológico ni el.
ALDONAS PUPKIS. O a ez po expe o, concie o y e c. palab as de ki chiación | 16 d iga sios
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ki cio ma camien o. An anas Pake ys p opo ciona èl, è como dicciona ios y enciklopedías į eisin ą
15
es os d iga sių žymėjimą kai iniu ki čio ženklu ak ą i a gumen ai ė a p incipalmen e
eks aling is iniai, en e ellos empi iniai, edukaciniai, p agma iniai. Yendo a sis emá icos hablados
doba sios ki chiación emas, pod ía eco da se que con empo anienne en eo ía de plani icación
del lenguaje se ele an y impo an es emas de codi icación de no mas del lenguaje (ž . Coope 1989),
y no mminimo eo ía mencionados c i e ios empi iniai, edukaciniai, eiksiniai, ling is iniai y o os
son se iamen e alo ados, y codi icando enómenos del lenguaje se es ue za ene en cuen a
odos losanešnios (plg. D 1979). Pe o ling is iniai esp. sis eminiai a gumen ai nuncacuoma
neišleidjiami del akių. No expulli án ellos y en es os casos, solo indicábeis que aquí hay que ene en
men e sis emá icos lingüís icos, y no sis emá icos g a inos elaciones (P o ocolas 2015). V ena es
habla sob e a gumen os lingüís icos d ejopą i ap adės p iegaidės aišką d iga siuose el, e y
eu, y o a žymė i sus ki čio ženklus dicciona ios, encyclopedijose y o ou . Šal inių exámen a
16
mues a que en la ac ual p ác ica y un, y o o caso hay ambios sis emá ico de e aluación sp agų.
Pa a el au o de es e a ículo los asun os lingüís icos (sis emís icos), al menos en el campo de
oné ica y p ozodía, pa ece ellos más impo an es. De hecho, de es longi uds doppa siai el, e y
eu niekaip neįsikomponuoja en bend inés lengua doppa sių y d ibalsių sis emą, son sus
s e imkūniai, especialmen e eniendo en men e aka ie išką bend inés a ies na u im į.
17
Haba ines dicynas y enciklopedías p ác ica de e dad į eisina únicae d ejopą i ap adės
p iegaidės aišką bend inės kalbos sis emoe. Noapocun sen ido común no se puede pe cibi , po
qué de oda d ibalsias y d iga sias sis ema dis ingui sólo esas es, y o os p incipalmen e em,
en, despues y ei dejados ki okie, i. i. se p opo cionan p incipalmen e i agalas. Podemos
eco da ambién lo que Bū ėnas úl imos d iga sius y d ibalsį señaló en luga je oje con o os
ipo hablamos ejemplos, plg. su k e se is, ke ne is (kèlne is), kon e èncija (Bū ėnas 1931: 113114).
¿Po cien os de palab as in e nacionales y casualmen e p és amos con d iga siu ei ma cimi
ies iniu ( e ai dešininiu) ki cio señallu, a e apèu as ya kai iniu? ¿neki čiuo i d iga siai el, e en
palab as in e nacionales se dicen como y Li u iškuas (plg. Gi denis 1981: 126; 2000: 136)? Pod íamos
incluso alega , que el izquie do signo ki cio aquí nos uel e nue amen e a aquellos iejos iempos
de algunos kalbininkų es ue zosos co os ki čiuo ų skiemenų ki į conside a umpine p iegaide.
De hecho d iga sios p ozodiją desc ibe sólo i ap adės y i agalės p iegaidės ski is,
ealizábase dis in os signos de ki cio. O os pa ida ios de opinión, basándose desde Ku šaičius
15
Le a cues ión, si ki čiuo i i ap adžiai skiemenys palab asíose dá bas., egas es de es ipos (ž .
Pake ys 1993: 6), no exis e ko ek iška, po que esos skiemenys pe enecen ski ingas d iga sių (d ibalsių) clases.
16
Con los p o ocolos se puede amilia iza en la Es adoybinėje lie u ių kalbos komisijoje.
17
T ejopa p iegaidžių aiška no es ca ac e ís ica ni de las lenguas li uanas.

ALDONAS PUPKIS. Da ka ą dėl ekspe o, konce o i pan. žodžių ki čia imo | 17
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
einančia adición kai iniu ki čio ženklu i ap adę p iegaidę žymė i d iga siuose il, im, in, i , ul, um,
un, u y ui, e d iga sių el, e kai inį ki čio ženklą adina i ap adės p iegaidės ep ezen an u. Sin
emba go en onces se hace poco cla o, po qué los mismos doblesos el y e , al mismo iempo (plg.
kèl as: kél as: ke is, Bè nas: bé nas: sin esas), siendo é ap adžiai, di ie en de di e en es
longi udes ocales, a lo que no di ás sob e Ku šaičio doba sių ma camien o casos ( en no hay nė
uno de ejemplos, que ue a l: l: i).
N ko ek iška ž ilgsnį k eip i y en d iga sius con umpuoju balsiu o: ales d iga siai, kaip y
18
an inės kilmės d iga siai, aquí niekuo dė i, po que en ellas consecuen emen e se dice el oz,
nunca no coincidan is con jokiu sa u balsiu (ž . Gi denis 2000 (II): 362, 2 desden.). Así ad i iendo
hipo e ina opinión po menados d iga sios èl, è , cons i ui íamos al in en o io Mix iųjų
d iga sių (ž . 1 abelę).
1 LENTEL. los ipai l ipas ipas m ipas n ipas a ipas
19
ál: àl*: a á : à *: a ám: àm*: a án: àn*: añ e ipas él: èl*: e
é : è *: e ém: èm*: e én:*: eñ én i ipas l: l*: i: *: i m: m*: i
n: n*: iñ ù ù u ipasl:ú:*: u ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú
ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú
ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú
ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ú ó ó ó ó ó ó
ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó
ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó
ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó
ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó
ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó
ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó
ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó
ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó ó
ó ó ó ó
De la abela 1-a se e, que i ap adžiai ul, il ipo d iga sia desde Ku šaičio laikų žymimi kai iniu ki čio
ženklu, a g á icamen e los žymė i akū u úl, l se ía neįp as a. Kas a ia no gene inį spó as, con ilguoju o
(a pailgin u balsiu o) spó as, as a ia y aj nas, ajõnas, biol gija, biolõgija y pan. Palis de los p és amos
iejos, ej., mõ kos, õlkos, šnekamojoj kalboje a eces iz a iadas con i agaliu o, o, no exis e
bend inés no ma de lenguaje. G e in i los úl imos palab as con minimaliąja pa eja ó lai is: spó as no es
obje i o debido al ae lai io d iga sio an ína de o igen. Enciclopedías ki chiación Koñ imas, Moñ ydas,
Moñ ila pa ece ge okai ex aña debido a a osenoje ecuen ado oído Kòn imo, Mòn ydo, Mòn ilos;
ma las p ime as a ian es son comun inée en el lenguaje a aigadas a mybės y enciclopedias eos
quizás adap ada comunes de co espondimenos (Kañ imas, A gumen o, que exigudando ki čiuo i e mà,
18
end emos pe mi i ki čiuo i y o mà, sólo indica p ozodinį os
nuomonės šalininkų ne aš ingumą.
19
Una es ellau é indica neįhab as as o neįmoomus casos de señalamien o de c ucio, dos es ellasu ēm
ma cados d iga siai gene inée en el habla įmanomi, pe o son exim iniai o no hay no miniai.
ALDONAS PUPKIS. O a ez po el expe o, concie o y e c. palab as de ki chiación | 18
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
Mañ ydas) ki chiación. Nada más cla o no indica ni Li u ians paw žių žodynas, plg. Kón au as,
Koñ imas, Moñgi das, Moñ imas, Moñ ilas, Món yda. Čia nieku nebūna a ejų, kad
paja es dis ingui i os apa eas os en los apellidos con d iga sías ón: òn. Moñ ila: Mòn ila ė a di e en es
a ojimo ie ų a is.
P idu ina, que debido al la gojo [o.] y umpojo [ɔ] oposición nadie no dudajoja y minimãliosios po os
õ as: Ò as, jó as: jò as y k . sólo con i ma aquellos balsios oneminio sa a ankiškumą bend inessa
calboje.
20
No pod íamos nega que en la ac ual a oseno en palab as in e nacionales no se puede p onuncia
diciendo siau oką umpą balsį [ẹ], pa ecido a lie u iškų palab as balsį [e]. Un ac ónimo ejemplo
puede se LNK la ele isión de los no icias p esen ado Gin a o Deksnio a is. Que así cuando qui
a ia, neneigé ni An anas Salys, pe o al a imą él conside é no lie u išku, y es animos lenguas
pada u. Pod íamos al ozí ausen a y de algunos o os públicos de pe sonas en habla,
especialmen e de aquellos, cuyos discu sos bas an e cla amen e jus i p iegaidžių ni eliación. Pe o
uni e sal en a oseno p e alece i agalé de aquellos d iga sios a is y es o equie e e
examina ac ualina su codi ikació. Los iejos dic o os de adio de Li uania y ac o es son pasakoję,
que en XX a. 6a década en ellos bas an e a ascalamen e hubie on sido enseñados en in e nacionales
palab as ki okį negu lie u iškuose palab as a i iškuose balsį [e]. Lie u iška ausis niekaip
negebėda usi a au i el o o balsio ki oniškumo, ad ilgaini se ellos empezėję kie ai a i an e esa
balsį enančius p iebalsius. Chi aip su gió y ampliamen e papli o nεg as, p og εsas, chεmija y e c.,
beje, usado y de algunos iejos in eligen ų (magis e ios y k .). Kazys Ul ydas esa ozí había
nomb ado pūs iniu [ε] y como y o os dėjo muchos es ue zos, pa a que ue a su a sik a y a. Es o
log ó, o ins ala se en uni e so ina a oseną de la lengua Li u ias p igim yje nesancio balsio [ẹ] has a šiol is noiseca y noiseka. Hay que c ee que desde ese 6o o 7o decenios él e ec i amen e ha sido ins alado y
Vilniaus pedagoginiame ins i u e (daba Edukologijos uni e si e as), y o ou . Pe o como aquí
en onces salida, que décadas de diegian al a imą de odos modos su ins alis emiza así y no
log a. Plačiai a ojamų d iga sių èl, è no con i maba y los esul ados del es udio a oseno de
los abajado es de ele isión explogomoyo (ž . 2-ą abelę). 2 LENTEL. T i ap adžių y
i agalių d iga sių e , el, eu elación de consumo è , èl, èu, eũ 36 16,8 % 213 83,2 %
į ai ių ele izijos kanalų kalboje
20
Es o ni cuán nep ieš a auja y aka os alš aičių kauniškių a osenai, plg. òpa, òps ais, ò gi,
Aud ònė y k .
ALDONAS PUPKIS. O a ez po el expe o, concie o y e c. palab as de ki chiación | 19
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
Šiam eikalui ku į laiką (2016 m. balandžio 14 – gegužės 3 d.) bu o specialiai klausoma
LRT y o os canales de ele isión li uanos de no icias y o os p og amas p esen ado es así como
ko esponden ų a ies y ixeados aquí los casos discu idos, donde hay ki čiuo ų d iga sių el, e , eu
(especialmen e populia ús palab as expe e a, ene gía, concie o, ne ai y k ., más iejas y
nue as e i icas apellidos Ge da, Welsas, Be man, El on, Me kel, Melbou ne, (Angela) y e c.),
ambién em, en, ei ( iempos ijos no delimi ados; sólo las palab as ko esponden , eidas, ambién
Džeison, Reinas y pan. a as). La mayo pa e de los da os ansc i a de la a ia y ki chiación de
Deksnio, Ugnės Galadauskai ės, Gin a ės G ikš ai ės, Edmundo Jakilaičio, Vik o o Jako le o,
es as pe sonas: Eglės Bučely ės, Gin a o Ma iaus Jančio, And iaus Ka aliausko, Ri os Miliū ės,
Jolan as Paške ičiū ės, Godos Pečiuly ės, Roko Pe ke ičiaus, Rasos Tapinienės, A ūno Valinsko,
Ma iaus Žiedo (el a į se puede comp oba en MediRT Lin isa e y o os a chi os de ele isión y
audio). Es os hablan es de a ía p edominan cla amen e é igal decano: 83,2 po cien o. (de 213
casos 12 casos ci cčiuo a según p epasku inio skiemens egla (galūnėje), 10 casos con
a i auk iniu ki čiu; ambiguamen e p onunciados casos asignados a èl, è , èu g upos).
T i agaliosamen e c uciables casos aún pagaugėja, cuando omamos i agaliosamen e
codi ikuu os d iga sius em, en, ei has a 93,7 po cien o. En endiosa, in es igando aún y o as
uen es a osená los esul ados se ían algo di e en es, pe o apenas si sus ancialmen e cambia ían aquí las elaciones de da os mencionados.
Algunos países de las lenguas no min oya en e o os c i e ios de codi icación a eces plan e y
c i e ios de au o i e o. Nues a p ác ica en ambién a menudo se basa en la opinión de kalbininkų
au o i e ingos. Aquí y en es e a ículo ue on indicadas Jono Jablonskio, An ano Salio, P ano
Ska džiaus, Alekso Gi denio, An ano Pake io y o os opiniones.
Apa e hay que pokalba se sob e ėmimąsi Ska džio opina. Como ya se ha mencionado, Ska džius uno
de los p ime os codi icó li uáneas comunes a la lengua p igimčiai ca ac e ís ica de al ipo palab as
a imą él e a penecido en i agalę p iegaidę. Tal ez le no es aba has a el in cla o, como
es animuose palab as en iene elaciona se i agalė y i ap adė p iegaidė, pe o kai inio ki čio
ženklo él nesiūlė conside a el único de ales palab as ki čio žymėjimo ženklu. su opinión ue
cla amen e con i mada y enemiska iu edi adoame ki čiación ado ėly, y posa io años p epa an ame
Lie u ių kalbos ado e. m. su Li uanian lengua ki čia ime sob e las palab as in e nacionales en
absolu o nada se habla (pues a c eda sus codi icaciones habiendo aún no del odo de e minada) y,
be kokio no malizacijos ikslo“ (Ska džius 1999: 474). To pasi odė eikian dėl o, kad daba
como esc ibe, sus enida del kyla oda la lengua li uánica asun o s e u y be kokios g iež esnės
no malizacijos ki čia imo 1968 apenas alcanza ían su obje i o ( en ibid.). Tal ez jus amen e po eso
en la 8 o década I Ska džius esencialmen e cambió emp esnę opinié y decidió basa se Li uania
isleis os dicynų ki čia imo p ak ika: knygoje Lie u iški
ALDONAS PUPKIS. O a ez po expe o, concie o y e c. palab as de ki chiación | 20 in e nacionales
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
de palab as co espondimenys (1973) casi odos el ipo hablado palab as sužymėjo kai iniu ki čio
ženklu y a odos p i ašė 1-osios ki cijosčiu nuo odą. Es e dad, hay y de o a mane a suki čiuo os
palab as, pe o es o sólo unidadesai: é ma 33, e minas 61, al ez aún uno o o. Aquí acep ada
p ác ica Ska džius aplicó y man aščiu en la es an e Rašybiniame bend inės lie u ių kalbos žodyje,
ašy ame ap oximadamen e sob e 1974 m. ( ank aš is es á Vilniaus uni e si e o biblio eas Rank aščių sky iuje, .
118–134).
Ese cambio de opinión de Ska džio se ía en endido, si él o alguno de o os acen ólogos o
especialis as oné ica hubie a publicado cualesquie a s a ios abajos sob e es a cues ión,
p uebas i e ocables de que hay que pasa a la señal del c ucio izquie do y e c. Pe o pues en ese
momen o no ue e ocada ni Kazlausko y Gi denio opinié, ni Li u ias encyclopedia publicados 7 o
mediados de decenio du An ano Salio a ículos, en los cuales cla amen e es ablecida opinié
hablados palab as cues iones de ki chiación. Ma y , y en es e caso hub a alguno mo ales o
poli icos mo i os pasi em i p a ica de haboby y os coybina, y no ya susi o muusia p ieška ine
adició.
Así conside as é algunos de los asun os de la ma cación del c ucio y basándome solamen e
ling is iniais k i e ijais u ime kons a uo i, kad a p au inių žodžių balsis [ẹ], a ojamas kai
sis emá icos, cuyos humanos hablan, ė a one inis lie u iškų žodžių balsio [e] a ian e y
nelaiky inas sepa ada onema po es as azones: 1) no lle a a cabo dis ink y inės unkcijos, 2) el
ma camien o con el dis in i o de c ucio kai iniu esc iin a del sis ema d iga sių de la lengua
li uania, y siendo demons ado en ella deja en el habla li uana el caso de ma cación del c ucio
ina į, d ejopą gaidp adės p ie i . Es as conclusiones pe mi en compone al in en a io de
onemías ocales de la lengua comúnesa (ž . 3-ią ablelę).
3 LENTEL. Bend inés lengua balsinių onemų sis ema
Zaj akalinės
ocías ila
P iešakinės
de ocías
Aukš u inio-
ascendimien o ocías / /
u/u·/ /
/ii·/ ila de
Mediu inoɔ/o·//-
alzamien o
·/ alzamien o
ocales
Baixu inoa/a·e-
ocales
/e//·/Kin amojo
alzamien o
ocales / / /
/uo/
/ie/
ALDONAS PUPKIS. O a ez po expe o, concie o y e c. palab as ki chiación | 21 Aquí hay que
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
añadi , que algunos oné icos es ue zos e e i se sime iškumu sis ema onemų no es án
con i madas o os idiomas de ese enómeno da os en el sis ema nuola as hay huščių langelių.
En onces con es e a gumen o no puede con i ma se la necesidad de ene ocales onemá abelía
del balsio la gojo [·] el co o co espondien emení [ẹ]. Como imos an e io men e, sime iedad
p incipió paneigia y ac ual o malija (g a inė) hablados d iga sios ki čių dėliojimo p ác ica. Uno de
s a iausių o a opinión de chalininkų a gumen os es p agmá ico: como aho a pe di bsi muchos de
d ikalbios, especialmen e e minos dicynos, enciklopedijas, donde ese kai inis ki is casi
uni e salmen e se u iliza. Pe o desplegándose en esa uni e sal de la legi imación p ác ica a menudo
saca a la supe icie no uni e so inidad, y en luga es e dade a eklek ika, a menudo o cian i guiu is
no sis ema lingüís ico in uyau a, y ap y is c uciua aisli as palab as. Abandonando la ac ual
21
p ác ica de ma camien o de ki ches sólo aún más e s íamos usua ios ap endi sepa os de palab as
ki chiación, pos e io men e ni eliuo íamos sus psicholing is inos gabėjimos au omá icamen e
gene a se ipos ki chiación. O o a gumen o es la cues ión de con icciones: econoce o no
econoce [ẹ] en las palab as in e nacionales exis en e asun o de con icciones (ž . P o ocolai 2015).
ya Si y a asun os de ciencia apliquemos emas de e, es o aquí ya niekaip no puede se ninguna ipo de
se i esnių discusiones cien í icas.
IŠVADOS
Klausia po los ex anje os y (a ) in e nacionales palab as balsio [ẹ] onemiškumo y de lo
emplaukiancio d iga sių el, e y eu ki čio žymėjimo es no sólo oné ica, sino y acen ología
asun o él elacionado con an espasku inio skiemens eglas aplicación o su iolación. Ilgame ė
s e imų y in e nacionales palab as de acen uinio į o minimo lie u ių kalboje his o ia
odo, kad nuo pa 1929 m. nuosekliai ei a p ie i agalio kalbamų d iga sių žymėjimo i os
disposiciones inalmen e a ianzadas 1948 m. Lie u ių kalbos ašybos žodyne. En él bas an e
p ecisamen e implemen adas Jono Jablonskio, P ano Ska džiaus, An ano Salio accen adas
ideas. Más a de le p endie on Adelė Laigonai ė, Jonas Kazlauskas, Juozas Senkus, Aleksas
Gi denis y o os kalbininkai. Re oliucinis hablados doblea sios (be sólo el, e y eu) ki čio
señalización kai iniu ženklu Chackelio Lemcheno ki čiuo ame 1951 m. Las palab as
in e nacionales dicodyne puede se conside ado un di ec o pasikėsinim en el sis ema de la
lengua li uanas, aquel sis ema a dymu, sis emicos ki čia imo disposiciones naikinimu en la conciencia de los consumido es de la lengua común. Plase más sen ido es XX a. II pa e
21
Plg. en es e Bend inés de idiomas ome skelbiamo Ri os Miliūnai ės a ículo
(h p://www.bend inekalba.l /S aipsniai89/Miliunai e_BK_89_s aipsnis.pd ) los da os.

ALDONAS PUPKIS. Da ka ą dėl ekspe o, konce o i pan. žodžių ki čia imo | 22
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
Vale ías Vai ke ičiū ės ku a eli is as a ies eo ía, donde es animas o igen palab as a is
o ien ada no en na u alesos s e imybių adap aikamien o a ellas acomanças sis ema de lengua y polinkių,
y en esos palab as a į p es inancias en lenguas. Toji esencialmen e seg egacinio ca ác e
pseudo eo ía, donde d iga sių èl, è , èu ki čiación kai iniu ki čio ženklu es pa e de su legado, y ella
debe ía se po p incipio es anima democ á icos undamen os i iančiai sociedad y su lengua no mas
de codi icación.
Acep ando que en los ex anje os esp. in e nacionales palab as en algunos de las lenguas
comun inas ep esen an es de a osene puede se p esumido es eu es que en las
palab as li u iškues la oz [ẹ], no podemos econoce lo como e dade o onemos ne u ẹ/
ep ezen an u, po que au ime aiškių de sus da os que con i man la dis inc y um.
Pa ain inalmen e esol e es e balsio onologico s a usą es necesa io ene en cuen a a
di e sos sus uncionamien o casos, aba can es y sin agminius, y pa adigminius elacionesus.
Haba iniai d iga sių el, e y eu ki čio señalamien o casos suponuoja d ejopą i ap adės
p iegaidės aišką, comple amen e kenimą bend inės lenguaje y a mių sis emas. D a banda, la
ac ual p ác ica del ma camien o de ki cio de d iga sios mik osis emas elimina mul i ud de
es animų esp. in e nacionales palab as con ki čiuo ais d iga sías em, en y ei, que en el sis ema
de lengua bend inesa desempeña comple amen e ales mismos oles como y d iga sías el, e y eu.
No se puede ol idš i y mismas a osenes da os en ella b uscamen e p e alece sis émica hablados
d iga sios p iegaidžių aiška. Incluso si y econocié amos pa cial balsio [ẹ] onemiškumą, oda ia no
pod íamos ae lo en común onemų in en o io, pues psicholing is iniu pun o de is a onemaẹ/
negene uoja ya suno min ų palab as balsio [ẹ] (no sólo con em, en, sino ambién con eu, ei, plg. eũ as,
e das, muchėjiau nujai a ėjusių a e einančių žodžių, p z., Be nis, Re ganas e c. .), lie u iškįjį [e]
ki a ia ne he eja nuosekliai pozicijose [ẹ] pe sonas. La única mane a de enuncia a
mencionados bend ines del sis ema de lengua se ía consis en emen e isu pasa i i al i agalio
hablados d iga sios ki čio ženklo žymėjimo, en endama pe a ius, pe o p ima , p incipal, isu
man eniendo i agalį ki čio ženklą, pa a ello el comienzo ue hechi a en 2003 m. y ėlesnėse VLKK
ecomendaciones. Hablados palab as ki chiación su ankamien o ciencia de la lengua asun o.
e minų, d ikalbiuose žodynuose, enciklopedijose i ki u ė a leksikog a inės echnikos, o ne
ŠALTINIAI
AMŽ 1996 – An ikos mi ologijos žodynas, Kaunas: Š iesa.
DLKG 2005 – Daba inės lie u ių kalbos g ama ika. Ke i oji pa aisy a laida, Vilnius: Mokslo
i enciklopedijų leidybos ins i u as.
ALDONAS PUPKIS. Da ka ą dėl ekspe o, konce o i pan. žodžių ki čia imo | 23
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
DŽ 1954 – Daba inės lie u ių kalbos žodynas, Vilnius: Vals ybinė poli inės i mokslinės
li e a ū os leidykla.
LE – Lie u ių enciklopedija 1–38, Bos onas, 1953–1966, 1969, 1985.
Lie u ių kalbos ašybos ado ėlis. Su ki čiuo u žodynu. Mokyklai i isuomenei. Sud. A.
Kalnius, Z. Kuzmickis, J. Talman as, Kaunas: Sakalas, 1938.
Lie u ių kalbos ašybos žodynas. Ta is, sky yba, ki čia imas, lyčių a ojimas, lie u ių kalbos
a mės, žodynas. Red. K. Gasa a ičius, N. G igas, J. Lazauskas, K. Ul ydas i A.
Ži gulys, Kaunas: Vals ybinė enciklopedijų, žodynų i mokslo li e a ū os leidykla,
1948.
Lie u ių kalbos ado as (LKV). Ta is i ašyba. Ki čia imas. Kalbos dalykai. Žodynas. Sud.
P. Ska džius, S. Ba zdukas, J. M. Lau inai is, Biele eld: Lie u ių em inių
bend uomenė, 1950.
Lie u ių pa a džių žodynas 1–2. A s. ed. A. Vanagas, Vilnius: Mokslas, 1985–1989.
Lie u ių ašomosios kalbos žodynas [1] / M. Niede mann’as, A. Senn’as, F. B ende ’is.
Heidelbe g: Ca l Win e s Uni e si ä sbuchhandlung, [1932]; [2] / M. Niede mann' as,
A. Senn’as, A. Salys. Ten pa , [1951]; [3] / A. Senn’as, A. Salys. Ten pa , [1957]; [4]
/ A. Senn’as, A, Salys. Ten pa , [1963]; [5] / A. Senn’as, A, Salys. Ten pa , [1968].
LKŽ – Lie u ių kalbos žodynas 1–2. Red. J. Balčikonis, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as,
1941; Vilnius: Vals ybinė enciklopedijų, žodynų i mokslo li e a ū os leidykla, 1947.
LTE – Lie u ių a ybinė enciklopedija 1–12, Vilnius: Mokslas, 1976–1984.
TŽŽ 1951: Ta p au inių žodžių žodynas. Ve ė O. Ka inskai ė, Ch. Lemchenas, J. Talman as.
Lie u iškąjį leidimą edaga o Ch. Lemchenas, Vilnius: Vals ybinė poli inės i
mokslinės li e a ū os leidykla.
TŽŽ 1969: Ta p au inių žodžių žodynas. Lie u iškąjį leidimą edaga o Ch. Lemchenas,
Vilnius: Min is.
TŽŽ 1985: Ta p au inių žodžių žodynas, Vilnius: Vy iausioji enciklopedijų edakcija.
TŽŽ 1999–2000: Vai ke ičiū ė V. Ta p au inių žodžių žodynas 1–2, Vilnius: Žodynas.
TŽŽ 2001: Ta p au inių žodžių žodynas, Vilnius: Alma li e a.
TŽŽ 2007: Vai ke ičiū ė V. Ta p au inių žodžių žodynas, Vilnius: Žodynas.
TŽŽ 2013: Ta p au inių žodžių žodynas, Vilnius: Alma li e a.
VLE – Visuo inė lie u ių enciklpopedija 1–25, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos
ins i u as (cen as), 2001–2014.
ALDONAS PUPKIS. O a ez po el expe o, concie o y e c. palab as de ki chiación | 24
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
LITERATŪRA
A siminimai 2010: A siminimai sob e Joną Jablonskį. Šal iniai. Sud. G. Čepai ienė, L.
Lapinskienė, Vilnius: Gim asis palab a.
A i ž o n i s P. 1992: Lie u iška g ama ikėlė. Rank aš is (VUB RS . L 6842). B a o n a s J.
1932: Rusų lie u ių žodynas. An as nue ajai esc i o ki čiuo as ocynas, Kaunas: Sakalo
bend o ė.
B ū d a V . 1982: Nelie u iškų ik inių a dų ki čia imas. Me odikos nu odymai, Vilnius:
Vilniaus ingenie inis ins i u o de cons ucción.
B ū ė n a s P. 1931: Li u ias lengua acen ologías manualélis. Mokyklai i gy enimui,
Kaunas: Sakalo publicación de la compañía.
C o o p e R. L. 1989: Language Planning and Social Change. Camb idge, Camb idge
Uni e si y P ess.
D a m b a u s k a i ė J. 1957: Sis ema onemís ica de balsios de la lengua Li uania
es ablecimien o. Ob as de Mokslo del Ins i u o es a al pedagógico de Vilnia 3. His o ia y ilología, 221
240.
D a n e š F. 1979: Pas oje a hodno ic c i é ia p i kodi ikaci. Ak uáln p egun as lingüo é
kul u y socialis icke společnos i. P aha: Akademija. G e u l l i s G. 1930: Li auische
Dialek s udien, Leipzig. G i de n i s A. , Ž u l y s V. 1973: [Rec. kn.:] Li u ias g ama ica del
lenguaje. I, Vilnius, 1965; II, allí mismo, 1971. Bal isica IX(2), 203219.
G i de n i s A. 1981: Fonologija, Vilnius: Mokslas. G i de n i s A. 20002001:
Kalbo y os abai 13, Vilnius: Mokslo y enciklopedijas ins i u o de publicación.
G i de n i s A. 2003: Teo iniai lie u ių onologijos paginasda. 2 amended and supplemen ed
edi ion, Vilnius: Mokslo i encyclopedijų leidybos ins i uu . J a o s l a i e n ė J. 2015:
E alones de la can idad y calidad de las oces co as y la gas de Li uania. Bend iné habla
88. P ieiga en in e ne : www.bend inekalba.l /H ml/88/Ja osla iene_BK_88_s aipsnis.pd
eniklopedijų leidybos ins i u as.
K a z la u s k as J . 2000: Rink iniai aš ai 2. Sud. A. Rosinas, Vilnius: Mokslo i
K u s c h a F. 1870: Wö e buch de li auischen Sp ache 12, Halle: Ve lag de
Buchenhandlung des Waisenhauses.
ALDONAS PUPKIS. O a ez po expe o, concie o y e c. palab as de ki chiación |
–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
BENDRINĖ KALBA 89 (2016) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
K u s c h a F . 1883: Li auisch–deu sches Wö e buch, Halle: Ve lag de Buchenhandlung
25 des Waisenhauses.
K u z a i n i s K. 1971: In e nacionales palab as de ki cio luga dėsningumai. Nues a lengua 5, 11
22.
K u z a i n i s K. 2007: La ynųlie u ių lenguas dicciona . Segunda e isada y apildy a laida,
Vilnius: Mokslo y enciklopedijah edi o ial ins i u o. L a i g o n a i ė A. 1959: Li e a ū inės
lie u ių kalbos ki čia imas, Vilnius: Vals ybinė poli inės i mokslinės li e a ū os leidykla.
L a i g o n a i ė A. 1978: Lie u ių kalbos akcen ologija, Vilnius: Mokslas. M i k a l a u s k a i ė
E. 1975: T abajos oné icos de Li u ias, Vilnius: Mokslas. P a k e y s A. 1986: Lie u ių
bend inės kalbos one ika, Vilnius: Mokslas. P a k e y s A. 1993: Ac ualūs a ies
cues iones. Ac ualūs emas gene inés a ia. Semina o esis. Vilnius: Vals ybinė
lie u ių kalbos komisija p ie Lie u os Respublikos
Seimo, 69.
P i o č k i n a s A. 1977: P i bend inés kalbos iš akų, Vilnius: Mokslas. P o ocolos 2015:
Es a ybinės lie u ių kalbos komisijos Ta ies i ki čia imo pakomisės
p o okolas N . EP-62.
P u p k i s A. 1968: Kniga sob e el a ís ico palab a. Cul u a de lenguas 15, 8385. P u p k i s A.
1980: Kalbos kul u pag indai, Vilnius: Mokslas. P u p k i s A. , S u n d ž i a B. 1987: Ž elgsnis į
a ies ā dyną kodi ikacijos i a osenos pun o de is a. Cul u a de lenguas 53, 4458.
P u p k i s A. 1999: Bend inés no mas de lengua y sus codi icación. Na i e lengua 5, 15. P u p
k i s A. 2005: Kalbos kul u s udijos, Vilnius: Gim asis óodis. P u p k i s A. 2010: And ius
Ašman as: ida y c ea i idad, Vilnius: T ys es ellasu ės. S a l y s A. Escá ai 3: 1985.
Į ai ūs s aipsniai, Roma: Lie u ių ka alikų mokslo akademija. S e n k u s J. 2 00 6:
Kalbo y os abajos. Sud. D. Mikulėnienė, R. Senku ė-Kašė ienė, Vilnius: Lie u ių kalbos
ins i u as.
S e e i s k is B. 1929: Sis emá ico guía k es udio del li uano lengua.
Часть I, Kaunas: Spaudos ondas.
S k a d ž i u s P. 1936: Bend inės lie u ių kalbos ki čia imas. Teo ía con p ác icos
ejemplos, Kaunas.
S k a d ž i u s P . 1938: [Rec.:] A. Kalnius, Z. Kuzmickis, J. Talman as. Lie u ių kalbos
manual de esc i u a <...>. Na i a lengua 6 9396.