LIETUVIŲ KALBOTYROS KLAUSIMAI XXXIX (1998)

Ona ALEKNAVIČIENĖ

Πανεπιστήμιο Vytautas Magnus, Κάουνας

Η ΠΑΤΡΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΠΕΡΙΚΟΠΩΝ ΤΗΣ POSTILĖ ΤΟΥ JONAS BRETŪNAS:

Οι πηγές του «Kosanės»

1. Το ζήτημα της πατρότητας των περικοπών της Postilės του Bretkūnas¹

1.1. Ο Liudvikas Gediminas Rėza ανέφερε πιθανότατα για πρώτη φορά στην ιστοριογραφία της λιθουανικής λογοτεχνίας ότι ο Jonas Bretkūnas συνέταξε την Postilę (1591, στο εξής – BP), βασιζόμενος στο βιβλίο Euangelias bei Epistolas (1579, στο εξής – EE), το οποίο είχε μεταφράσει ο Baltramiejus Vilentas. Στο βιβλίο Geschichte der litthauischen Bibel (1816: 9), εξετάζοντας την ιστορία της μετάφρασης της Βίβλου και άλλων θρησκευτικών γραπτών στη λιθουανική γλώσσα, σημείωσε σε μία υποσημείωση ότι, λόγω έλλειψης μορφωμένων ανδρών, δεν ήταν δυνατόν να διοριστούν ιερείς σε όλες τις ενορίες και, ως εκ τούτου, είχε καταστεί εξαιρετικά αναγκαία η ύπαρξη μιας συλλογής κηρυγμάτων, από την οποία θα μπορούσαν να διαβάζουν στις εκκλησίες. Τη μέριμνα αυτή ανέλαβε ο Jonas Bretkūnas και, με βάση τα ευαγγέλια που είχε μεταφράσει ο Vilentas, εξέδωσε μια μεταλογή². Αργότερα, την επισήμαναν και μεταγενέστεροι μελετητές της παλαιάς γραμματείας μας: ο Adalbert Bezzenberger (1893: 128), ο Eduard Hermann (1923: 119–20), ο Jurgis Gerulis (1927: 110) και άλλοι. Προσπάθησαν επίσης να εξηγήσουν τους λόγους για τους οποίους ο Bretkūnas έγραψε κηρύγματα βασισμένος σε ευαγγέλια και επιστολές μεταφρασμένα από άλλον συγγραφέα, παρόλο που ο ίδιος είχε ήδη μεταφράσει ολόκληρη την Καινή Διαθήκη 11 χρόνια νωρίτερα (η μετάφραση ολοκληρώθηκε το 1580, στο εξής – BNT).

¹αρχ. ἡ περικοπή «απόσπασμα»· περικόπτειν «περικόπτω, κόβω γύρω γύρω». Η έννοια της περικοπής δεν μαρτυρείται στη Βίβλο. Μόνο από τον 16ο αιώνα άρχισαν να σημειώνονται ως περικοπές τα αποσπάσματα της Βίβλου που διαβάζονται κατά τη χριστιανική λατρεία. Πρώτος χρησιμοποίησε αυτή την έννοια για να δηλώσει ένα βιβλικό απόσπασμα ο Ιουστίνος (NBI 1997: 113). Οι περικοπές αποτελούν τις ειδικά εκδιδόμενες λειτουργικές αναγνωστικές συλλογές (RŽ 1991: 292). Το πρώτο λιθουανικό βιβλίο αυτού του είδους είναι οι Euangelijos bei Epistolos του Baltramiejus Vilentas, που εκδόθηκαν το 1579 στο Κένιγκσμπεργκ.

² Rhesa 1816: 9: „Da nicht bey allen Gemeinden, wegen Mangel an wissenschaftlich gebildeten Männern, Pfarrer und Prediger angestellt werden konnten, so war es wohl höchst nothwendig, ein Homiliarium oder eine Predigtsammlung […] zum Ablesen in den Kirchen, zu veranstalten. Janus Bretke sorgte auch dafür, indem er zu den Evangelien von Willentus eine Postille […] im Jahr 1591 herausgab“.

39

1.1.1. Ο Eduardas Hermannas (1923: 119–120), εξετάζοντας τι θα μπορούσε να είχε παρακινήσει τον συντάκτη της Postilės να εγκαταλείψει τα δικά του κείμενα, διατύπωσε την άποψη ότι ίσως θεωρούσε τη λιθουανική μετάφραση του Vilentas καλύτερη από τη δική του· γι’ αυτό έτεινε να θεωρεί το γεγονός ακόμη και ένα από τα επιχειρήματα που αποδείκνυαν ότι ο Bretkūnas ήταν Γερμανός και όχι Λιθουανός. Κατά τη γνώμη του, η γλώσσα και αυτών των κειμένων θα έπρεπε να είναι πιο αξιόπιστη από εκείνη των κηρυγμάτων, επειδή δεν είναι σαφές ποια από αυτά είναι μεταφρασμένα και ποια γραμμένα από τον ίδιο, ενώ, αντίθετα, βάση των περικοπών αποτελεί η μετάφραση του Vilentas, ο οποίος καταγόταν από τη Λιθουανία. Οι δύο τελευταίοι ισχυρισμοί θα μπορούσαν να αποτελέσουν αντικείμενο μακράς συζήτησης και έρευνας, ωστόσο δεν μπορούμε να αποκλείσουμε εντελώς την άποψη του Hermann ότι ο Bretkūnas αμφέβαλλε για τη μετάφρασή του. Το χειρόγραφο της Βίβλου που μετέφρασε, γεμάτο με ποικίλες διορθώσεις, ιδίως της Καινής Διαθήκης, μαρτυρεί ότι ο Bretkūnas αναζητούσε διαρκώς καταλληλότερες λέξεις ή διατυπώσεις και συχνά δεν κατάφερνε να αποφασίσει. Ακόμη και στην Postilėje βρίσκουμε παραλλαγές μέσα σε παρενθέσεις ή λέξεις και φράσεις που εξηγούνται με άλλα λόγια, συνήθως με τον σύνδεσμο alba και τη φράση tatai elti. Ίσως επειδή αμφέβαλλε για την καταλληλότητα του έργου του ή ίσως επηρεασμένος από το παράδειγμα του Martynas Liuteris, ο Bretkūnas ζήτησε ο ίδιος να αξιολογήσουν την Postilę που είχε ετοιμάσει έμπειροι θεολόγοι με καλή γνώση της γερμανικής και της λιθουανικής. Το αίτημά του διαβίβασε το Κρατικό Συμβούλιο στον Georg Friedrich με επιστολή της 14ης Οκτωβρίου 1589³ και ο δούκας όρισε μερικούς ιερείς για τον σκοπό αυτό. Οι συμμετέχοντες στη διάσκεψη που συγκλήθηκε στο Ragainė στις 13 Μαΐου 1590 εξέφρασαν ήδη τη γνώμη τους για αυτή τη συλλογή κηρυγμάτων σε επιστολή προς τον δούκα, με ημερομηνία 1η Ιουνίου 1590. Έγραψαν ότι είχαν εκφράσει ανοιχτά στον συγγραφέα τις επιφυλάξεις τους σχετικά με το περιεχόμενο και το ύφος της Postilės και ότι ο Bretkūnas είχε συμφωνήσει πρόθυμα όχι μόνο να διορθώσει ο ίδιος το χειρόγραφο, αλλά και να επιτρέψει ευχαρίστως στους διορθωτές να το κάνουν⁴.

Η Βίβλος δεν είχε ακόμη μεταφραστεί ολόκληρη τότε — τα τελευταία βιβλία ολοκληρώθηκαν στις 29 Νοεμβρίου 1590. Η διάσκεψη για το ζήτημα της έκδοσης της Βίβλου συγκλήθηκε μόλις στις 20 Σεπτεμβρίου 1592. Οι συμμετέχοντες, βέβαια, ήθελαν να τυπωθεί το συντομότερο δυνατό αυτό το εξαιρετικά σημαντικό βιβλίο για τους Προτεστάντες, αλλά τώρα η konsistorija ζητούσε να ελεγχθεί η μετάφραση από τον Bretkūnas. Σε επιστολή της 18ης Μαΐου 1593 γράφει ότι την είχε ήδη αναθεωρήσει και ελπίζει πως ο δούκας, αξιοποιώντας «τις υπηρεσίες περισσότερων άλλων που γνωρίζουν καλύτερα τη λιθουανική γλώσσα και με τη δική μου συμμετοχή, θα διατάξει να προετοιμαστεί πλήρως για εκτύπωση και […] να τυπωθεί» (η έμφαση δική μου – O.A.). Αυτό μαρτυρεί ότι ακόμη και το 1593 ο ίδιος ο Bretkūnas θεωρούσε πως η μετάφραση της Βίβλου του δεν είχε ακόμη οριστικοποιηθεί και δεν ήταν κατάλληλη για εκτύπωση. Και σε επιστολές που έγραψε αργότερα στον δούκα (11.07.1595, 10.12.1598, 19.09.1599) ζητά επανειλημμένα να «παραδοθεί το χειρόγραφο σε άλλους, που γνωρίζουν καλύτερα αυτή τη μη γερμανική γλώσσα ή που είναι γενικότερα πλουσιότερα […] προικισμένοι από τον Θεό με ικανότητες, για να το διορθώσουν» (Bretkūnas 1983: 324), και, αν η μετάφραση αποδεικνυόταν ακατάλληλη, να του επιστραφεί

³ Ištrauką iš šio laiško pateikia Falkenhahn 1941: 98.

⁴ Αυτό προκύπτει από την επιστολή των διορθωτών προς τον δούκα της Πρωσίας, με ημερομηνία 1η Ιουνίου 1590 (Falkenhahn 1941: 103–104).

40

πίσω. Στις μεταγενέστερες επιστολές, βέβαια, αυτές οι αμφιβολίες μπορεί να εκφράζονταν και επειδή εξακολουθούσε να περιμένει την απόφαση του ηγεμόνα, ενώ οι εργασίες για την εκτύπωση δεν προχωρούσαν. Μόνο στην επιστολή της 1602 03 01 ο Bretkūnas αναφέρει ότι αναθεώρησε ξανά το έργο του, το διόρθωσε όσο ήταν δυνατόν και προσθέτει: «ελπίζω ότι τώρα ο Λιθουανός αναγνώστης θα είναι περισσότερο ικανοποιημένος με αυτή τη μετάφραση». Συνεπώς, οι επιστολές του που έχουν διασωθεί δείχνουν ότι υπήρχε κάποια έλλειψη εμπιστοσύνης στο έργο του και επιθυμία να στηριχθεί στη βοήθεια και στις συμβουλές άλλων θεολόγων.

1.1.2. Ο Paulius Salopiata (1929: 45–56), διερευνώντας τη σχέση των περικοπών της Postilės (1599) του Mikalojaus Daukša και των Punktų Sakimų του Konstantinas Sirvydas με τα πολωνικά, λατινικά και ελληνικά πρωτότυπα, τις συνέκρινε επίσης με τις Euangelijomis bei Epistolomis. του Vilentas. Δεν εκπλήσσεται καθόλου που οι συντάκτες καθολικών εκδόσεων βασίζονταν κατά διαστήματα σε αυτά τα κείμενα του Vilentas, παρόλο που ο μεταφραστής τους ήταν προτεστάντης. Αυτό, όπως λέει, αποτελεί ένδειξη ότι το βιβλίο του Vilentas διέθετε μεγάλο κύρος — άλλωστε και ο Bretkūnas τοποθετεί πριν από τα κηρύγματα όχι δικά του κείμενα, αλλά κείμενα μεταφρασμένα από τον Vilentas. Ωστόσο, οι κρίσεις για τη μετάφραση του Vilentas στην ιστοριογραφία της λιθουανικής γραμματείας του 16ου–17ου αιώνα δεν είναι τόσο θετικές. Για παράδειγμα, στη «Γενική Διάταξη» (1639), όπου γίνεται λόγος για την προετοιμασία λιθουανικών γραπτών, τονίζεται η ανάγκη να τυπωθεί η Καινή Διαθήκη του Bretkūnas, διότι, όταν θα τυπωνόταν, «θα παρέχονταν και θα ετοιμάζονταν επίσης τα ευαγγέλια και οι επιστολές των Κυριακών, τα οποία, στα βιβλία ευαγγελίων και επιστολών,⁵ τυπώνονται κατά τα άλλα μεταφρασμένα πολύ άσχημα» (LLICh: 15). Ο Theodoras Lepneris, στο Prūsų lietuvyje (1744), το οποίο γράφτηκε γύρω στο 1690, θεωρεί επίσης ότι, για τον ίδιο λόγο, πρέπει να διατεθεί στο κοινό τουλάχιστον η Καινή Διαθήκη που μετέφρασε ο Bretkūnas: θα περιείχε και τα ευαγγέλια και τις επιστολές, επειδή «τα παλιά βιβλία των ευαγγελίων και των επιστολών είναι μεταφρασμένα με πολλά λάθη και αδέξια» (LLICh: 22). Από την άλλη, και στις δύο πηγές αναφέρεται ότι τα αντίτυπα των Euangelijų bei Epistolų είχαν φθαρεί και εξαντληθεί, ότι δεν υπήρχαν πλέον στα βιβλιοπωλεία και δεν μπορούσαν πια να βρεθούν (LLICh: 15, 22). Συνεπώς, αυτό θα μπορούσε να μαρτυρεί ότι το βιβλίο του Vilentas ήταν πολύ απαραίτητο στους ιερείς και δημοφιλές. Έχοντάς το, δεν χρειαζόταν πλέον να μεταφράζουν οι ίδιοι τα βιβλικά κείμενα και τις εκφράσεις στη λιθουανική γλώσσα⁶. Επιπλέον, ήταν γνωστό σε όλους ότι πριν από την εκτύπωση η μετάφραση είχε αναθεωρηθεί από ιερείς που γνώριζαν λιθουανικά (σχετικά γράφει ο συγγραφέας στον πρόλογο του EE⁷). Αργότερα, το βιβλίο αυτό χρησιμοποιήθηκε τόσο από τον μεταφραστή της μεταρρυθμισμένης μετα-συνόδου του 1600 (που ονομάζεται μετα-σύνοδος του Morkūnas) όσο και από τους συντάκτες ορισμένων καθολικών εκδόσεων.

1.1.3. Ο Vaclovas Biržiška (1953: 160; 1960: 110) εξηγεί ότι ο Bretkūnas βασίστηκε στον Vilentas επειδή τα πρώτα ευαγγέλια και οι επιστολές που εκδόθηκαν στη λιθουανική γλώσσα

⁵ Εννοούνται το EE του Vilentas και η ελαφρώς διορθωμένη ανατύπωσή του από τον Lozorius Sengstakas το 1612.

⁶ Tokią praktiką dar mini Ch. Hartknochas „Preussische Kirchen-Historia“ (1686), žr. LLICh: 20.

⁷ EE: III «[...] στη μετάφραση αυτή συναίνεσαν οι πιο έμπειροι γνώστες της συγκεκριμένης γλώσσας και οι ειδικοί του συγκεκριμένου επιστημονικού πεδίου, και η προσεκτική αντιπαραβολή των κειμένων θα το αποδείξει.» (Koženiauskienė 1990: 86).

41

είχαν αμέσως ανακηρυχθεί επίσημα κείμενα, τα οποία διαβάζονταν στις εκκλησίες του Δουκάτου της Πρωσίας. Η σύνοδος των ιερέων που συγκεντρώθηκε στο Ragainė επιδίωξε να επιταχύνει την έκδοση της Postilės του Bretkūnas, επειδή ήθελε να αποτρέψει την εξάπλωση λιθουανικών καθολικών βιβλίων. Γι’ αυτό βρέθηκαν επειγόντως πόροι και ήδη το 1591 το βιβλίο τυπώθηκε σε πολύ μεγαλύτερο τιράζ από τα άλλα βιβλία. Κατά τη γνώμη του Biržiška (1953: 142), «κατά την εκτύπωση […] το κείμενο του Bretkūnas τροποποιήθηκε μόνο τόσο, ώστε, αντί για τα κείμενα των ευαγγελίων που είχε μεταφράσει ο ίδιος ο Bretkūnas, να ενσωματωθούν τα αντίστοιχα κείμενα των ευαγγελίων του Vilentas του 1579». Ο ισχυρισμός αυτός δεν στηρίζεται σε κανένα έγγραφο και δεν φαίνεται ιδιαίτερα αξιόπιστος, καθώς υπάρχουν αρκετές αποκλίσεις ανάμεσα στις περικοπές BP και EE. Ορισμένες περικοπές EE και BP διαφέρουν ως προς τον αριθμό των στίχων: για παράδειγμα, στο EE, στο Lk 1,26–38 παραλείπεται μέρος του 36ου στίχου, ενώ στο BP περιλαμβάνεται· στο EE για μία Κυριακή προβλέπεται το Lk 1,39–55, ενώ στο BP το Lk 1,39–56, δηλαδή το BP έχει έναν στίχο περισσότερο. Από την άλλη, έχουν εντοπιστεί σημεία όπου το BP έχει μισό στίχο λιγότερο από το EE: Jn 16,26, Mt 9,4, Mt 7,18, παρόλο που και στο BNT υπάρχουν αυτά τα τμήματα των στίχων. Σε αρκετά σημεία διαφέρει το νόημα της πρότασης: Apd 2,3, Lk 5,9, Lk 8,13, Jn 6,11, Jn 10,14. Λαμβάνοντας υπόψη ότι τα βιβλικά αποσπάσματα διαβάζονται στους πιστούς πριν από το κήρυγμα, ο Bretkūnas προσθέτει σε ορισμένα σημεία μια επεξηγηματική φράση πριν από τον πρώτο στίχο (π.χ., Jefus biloia mokintinium fawa πριν από το Mt 5,20), η οποία δεν υπάρχει ούτε στο EE ούτε στο BNT, ή διευκρινίζει το πρόσωπο που ενεργεί (αντί για ghis, anas γράφει Jefus). Επιπλέον, στα κείμενα EE και BP υπάρχουν αρκετές διαφορές στην ορθογραφία, τη μορφολογία, το λεξιλόγιο και τη σύνταξη⁸. Αν το ένα κείμενο απλώς αντικαθιστόταν από το άλλο, και μάλιστα κατά την εκτύπωση, δεν θα μπορούσαν να προκύψουν τόσες πολλές και συστηματικές διαφορές στην ορθογραφία, τη μορφολογία, το λεξιλόγιο, τη σύνταξη και, ιδίως, στο ίδιο το κείμενο. Ορισμένες διαφορές μπορεί να προέκυψαν και επειδή οι συμμετέχοντες στη σύνοδο διόρθωσαν οι ίδιοι το χειρόγραφο και υπέδειξαν επίσης τι έπρεπε να διορθώσει ο συγγραφέας (σχετικά γράφουν στην επιστολή της 1990 06 01 προς τον δούκα της Πρωσίας (Falkenhahn 1941: 103–104).

Επομένως, τα κείμενα από το EE ενδέχεται να χρησιμοποιήθηκαν μάλλον κατά τη σύνταξη της Postilės και την παράλληλη σύγκριση της μετάφρασης του Vilentas με άλλες πηγές. Πολύ περισσότερο, στο κείμενο των κηρυγμάτων υπάρχουν σημεία που συμπίπτουν με το κείμενο του EE, παρόλο που τα αντίστοιχα σημεία στην ίδια την περικοπή BP διαφέρουν από το EE. Συνεπώς, το βιβλίο του Vilentas πιθανότατα βρισκόταν πάνω στο τραπέζι και ανατρέχαν σε αυτό και κατά τη σύνταξη των κηρυγμάτων. Ωστόσο, το βασικό επιχείρημα του Biržiška, ότι τα κείμενα του Vilentas είχαν αναγνωριστεί ως υποχρεωτικά, θεωρείται επαρκώς τεκμηριωμένο⁹. Άλλωστε, είχαν τυπωθεί και γι’ αυτό ήταν εύκολα προσβάσιμα

⁸ Ο Vytautas Ambrazas (1962: 34) έχει εξετάσει πώς ο Bretkūnas σε ορισμένα σημεία μετέτρεπε τις δευτερεύουσες προτάσεις του Vilentas σε απόλυτη δοτική και ποια επίδραση είχαν σε αυτό τα πρωτότυπα, δηλαδή η Βίβλος του Λούθηρου και η Vulgata.

⁹ Την ανάγκη να εναρμονίζονται τα βιβλικά κείμενα και οι εκφράσεις που εντάσσονται στη μετα-σύνοδο με τα κείμενα που αναγνωρίζει η Εκκλησία μαρτυρεί επίσης η εισαγωγή του J. Quandt στη μετα-σύνοδο του Christiano Langhanzen, «Trumpas ir prastas išguldymas vissų nedelės ir šventu dienu evangeliu...», που εκδόθηκε το 1750 στο Königsberg. Θέλοντας να εξασφαλίσει μια νέα λιθουανική μετα-σύνοδο (καθώς ακόμη και στις αρχές του 18ου αιώνα τις Κυριακές και τις εορτές εξακολουθούσαν να διαβάζουν από τη συλλογή κηρυγμάτων του Bretkūnas, «αν και με στενό και απλό τρόπο para-

42

ιερείς· επιπλέον, πριν από την εκτύπωση, έλαβε την έγκριση «των πλέον έμπειρων γνώστεων της γλώσσας αυτής και ειδικών του συγκεκριμένου επιστημονικού πεδίου». Αυτά τα ευαγγελικά και αποστολικά αναγνώσματα διαβάζονταν ήδη επί 12 χρόνια στις εκκλησίες, ενώ τότε ακόμη εξεταζόταν αν η Βίβλος του Bretkūnas ήταν κατάλληλη για εκτύπωση και αναμένονταν οι αξιολογήσεις και οι προτάσεις των διορθωτών.

1.2. Η Salopiata (1929: 45) υποστηρίζει ότι οι περικοπές της Postilės συμπίπτουν σχεδόν ακριβώς με τα κείμενα του Vilentas, ενώ ο Guido Michelini (1995: 250) θεωρεί ότι ανατυπώθηκαν από το EE και, επομένως, δεν έχουν σημασία (κατά τη γνώμη του, κατά τη μελέτη της γλώσσας της Postilės, μπορούν να παραβλεφθούν τόσο αυτά όσο και οι προτάσεις τους που παρεμβάλλονται στα κηρύγματα). Ωστόσο, μια λεπτομερέστερη σύγκριση των κειμένων δείχνει ότι το ζήτημα της πατρότητας των περικοπών της Postilės δεν είναι τόσο απλό. Πρώτον, δεν πρόκειται για απλή ανατύπωση: οι περικοπές της BP δεν ταυτίζονται πλήρως με τα αντίστοιχα κείμενα του EE. Δεύτερον, στην Postilėje υπάρχουν δύο περικοπές που απουσιάζουν από το EE του Vilentas. Το βιβλίο του Vilentas αποτελείται από 94 ευαγγελικές και 87 αποστολικές περικοπές¹⁰ (181 συνολικά), ενώ η BP περιέχει αντίστοιχα 67 ευαγγελικές και 2 αποστολικές περικοπές (69 συνολικά). Από αυτές, 65 ευαγγελικές και 2 αποστολικές περικοπές (67 συνολικά) στην Postilėje είναι ίδιες με εκείνες του EE. Επομένως, ο Bretkūnas ενδέχεται να πήρε από αυτό το βιβλίο 67 από τις 181 περικοπές, κυρίως ευαγγελικές¹¹, και να πρόσθεσε ο ίδιος δύο.

1.3. Και οι δύο περικοπές που δεν προέρχονται από το EE τυπώθηκαν στο πρώτο μέρος της Postilės. Η μία αποτελείται από τα Ευαγγέλια των τριών συνοπτικών ευαγγελιστών, Ματθαίου, Μάρκου και Λουκά, καθώς και από την πρώτη επιστολή του Παύλου προς Κορινθίους, και τιτλοφορείται «KOSANIS APE VVÆCŽÆ-||re Pono muſu Ieſaus Chriſtaus, Dienoie || kaledu ant

σμένο»), ήταν αποφασισμένος να μεταφράσει την postilė του Langhanzen, αλλά αντιμετώπισε πολλές δυσκολίες. Το μεγαλύτερο εμπόδιο στο εγχείρημά του ήταν η έλλειψη Βίβλου στη λιθουανική γλώσσα. Μόνο αφού εξέδωσε την Καινή Διαθήκη το 1727, ανέθεσε σε έναν ιερέα να αναθεωρήσει τη μετάφραση και να αντιπαραβάλει με τη Βίβλο τις υπάρχουσες βιβλικές φράσεις, καθώς η μετάφραση αυτή όχι μόνο δεν ήταν τέλεια και δεν ανταποκρινόταν στην «καθαρή λιθουανική διάλεκτο», αλλά και δεν ήταν εναρμονισμένη «με τη Βίβλο που είχε προετοιμαστεί και εισαχθεί σε όλες τις ενορίες» (LLICh: 40–41).

¹⁰ Senojo Testamento vertėjas į lietuvių kalbą arkivyskupas Juozapas Skvireckas (1991: 448) krikščionių bažnyčiose jau nuo pirmųjų amžių šventadieniais skaitomas Evangelijų bei Apaštalų raštų dalis vadina tokiais lotyniškais terminais: pericopae evangeliorum et lectiones. Čia jos bus vadinamos evangelinėmis ir epistolinėmis perikopėmis.

¹¹ Ο ισχυρισμός ότι η BP δεν περιέχει αποστολικές περικοπές δεν είναι απολύτως ακριβής (πρβλ. Range 1992: 33). Πιθανότατα, η διάταξη του «Kirchenordnung» του 1570, σύμφωνα με την οποία δεν ήταν σκόπιμο να διαβάζονται αποστολικές περικοπές στις μη γερμανόφωνες εκκλησίες, τον ώθησε να επιλέξει περισσότερες ευαγγελικές περικοπές. Αντί γι’ αυτές, συνιστάται στους πάστορες να διαβάζουν και να εξηγούν αποσπάσματα από την κατήχηση, ώστε οι άνθρωποι να μάθουν τις βασικές αρχές της πίστης (Zieger 1967: 66). Με αυτή την οδηγία επιδιώχθηκε να εξοικειωθούν καλύτερα οι πιστοί με τη Μικρή Κατήχηση του Μαρτίνου Λούθηρου ή τουλάχιστον με τα βασικά της μέρη· γι’ αυτό δίνεται εδώ ιδιαίτερη έμφαση στη διδασκαλία για τα δύο μυστήρια που αναγνώριζε ο Λούθηρος — το βάπτισμα και την Ευχαριστία (Zieger 1967: 48). Τις απόψεις του για τα μυστήρια τις εξέθεσε στο προγραμματικό έργο του για τους θεολόγους, «De captivitate Babylonica ecclesiae praeludium» («Εισαγωγή στη βαβυλώνια αιχμαλωσία της Εκκλησίας», WA 6, 497–573), που γράφτηκε το 1520 (KBI II 1997: 12–13· Heussi 1991: 284). Αυτά ακριβώς τα μυστήρια εξηγούν οι περικοπές που πρόσθεσε ο Bretkūnas, καθώς και τα κηρύγματα που τις σχολιάζουν.

43

Milchparo fakama» (BP I 62)¹². Το κείμενο αυτό πρέπει επίσης να θεωρηθεί περικοπή, καθώς προορίζεται για ανάγνωση στην εκκλησία πριν από το κήρυγμα, είναι τυπωμένο με την ίδια γραμματοσειρά όπως και τα άλλα βιβλικά αποσπάσματα και σχολιάζεται σε κήρυγμα έκτασης 6,5 σελίδων. Η άλλη περικοπή που δεν προέρχεται από το EE είναι το Mt 3,13–17, η οποία προβλέπεται να διαβαστεί την πρώτη Κυριακή μετά την Πρωτοχρονιά.

Το ερώτημα είναι από πού θα μπορούσαν να προέρχονται αυτές οι περικοπές — από κάποια έκδοση που είχε ήδη κυκλοφορήσει ή, ενδεχομένως, να τις μετέφρασε και να τις πρόσθεσε ο ίδιος ο Bretkūnas. Στο Δουκάτο της Πρωσίας, από την εμφάνιση ακόμη των πρώτων λιθουανικών γραπτών, παρατηρείται η τάση να αξιοποιούνται τα ήδη υπάρχοντα λιθουανικά βιβλία και χειρόγραφα, να υιοθετούνται αδημοσίευτα έργα άλλων συγγραφέων, να επιμελούνται και να εκδίδονται. Γι’ αυτό κρίθηκε σκόπιμο να αναζητηθούν τα αντίστοιχα κείμενα σε μεταφράσεις που είχαν εκπονηθεί έως το 1591 και σε εκδόσεις που είχαν ήδη κυκλοφορήσει.

Δεν κατέστη δυνατό να εντοπιστεί το Mt 3,13–17 σε βιβλία που εκδόθηκαν πριν από την εμφάνιση της Postilės. Στην πρώτη χειρόγραφη συλλογή λουθηρανικών κηρυγμάτων του 16ου αιώνα, τη Wolfenbüttelio postilė (WP, η αντιγραφή της ολοκληρώθηκε το 1573), είναι γραμμένη μόνο η αρχή της πρώτης πρότασής της¹³. Αν και ο τίτλος του κηρύγματος αναφέρει ότι μπορεί να εκφωνηθεί με βάση το τρίτο κεφάλαιο του Ευαγγελίου κατά Ιωάννη, στην πραγματικότητα εδώ παρατίθεται η αρχή του Mt 3,13 (WP 285a). Ολόκληρη η περικοπή υπάρχει μόνο στο χειρόγραφο της Καινής Διαθήκης που μετέφρασε ο Bretkūnas, αλλά η λεπτομερέστερη σύγκριση των κειμένων δείχνει ότι η περικοπή της BP πιθανότατα μεταφράστηκε εκ νέου και δεν αντλήθηκε από το BNT¹⁴. Αντίθετα, κείμενα παρόμοια με το «Kosani» εντοπίζονται σε τουλάχιστον 4 βιβλία και τουλάχιστον 5 φορές. Με βάση τα έτη έκδοσής τους, η σειρά τους είναι η εξής:

1. Το Catechismvsa prasty szadei του Martynas Mažvydas (1547, στο εξής – MžK).

2. Το Gesmes Chriks czoniskas του Martynas Mažvydas, μέρος II (1570, εκδόθηκε από τον Baltramiejus Vilentas, στο εξής – MžG).

3. Το Enchiridionas του Baltramiejus Vilentas (1579, στο εξής – E)· περιέχει 2 κείμενα:

a) στο κεφάλαιο «Sacramentas Altoriaus / kaip ‖ tȏ Hukinikas ʃcheimina fawa ‖ praſchcziaufei tur ‖ mokinti» (E 33,3–17)·

¹² Η λέξη kozonis sf (ή kozonius sm) χρησιμοποιείται στην BP και σε άλλα παλαιά γραπτά, καθώς και σε ορισμένες σύγχρονες λιθουανικές διαλέκτους, με τη σημασία «κήρυγμα» (LKŽ VI 1962: 392). Ωστόσο, για λόγους ευκολίας, στο παρόν άρθρο «Kosanimi» θα ονομάζεται η εν λόγω περικοπή και όχι το κήρυγμα που ακολουθεί. Παρόμοια, και αλλού στην BP η περικοπή και το κήρυγμα φέρουν κοινό τίτλο (ακόμη κι όταν δεν υπάρχει η ίδια η περικοπή, αλλά αναφέρεται μόνο το κεφάλαιο του Ευαγγελίου και ακολουθεί το κήρυγμα, π.χ. BP I 69–78 ή BP I 78–86).

¹³ Σε αυτή την postilė δεν παρατίθενται όλες οι περικοπές· στον τίτλο κάθε κηρύγματος αναφέρονται το Ευαγγέλιο και το κεφάλαιό του, ενώ πριν από το κήρυγμα αναγράφεται μόνο η πρώτη πρόταση ή η αρχή της και προστίθεται το σύμβολο της συντομογραφίας.

¹⁴ Οι διαφορές ανάμεσα στην περικοπή αυτής της Postilės και εκείνη του BNT, καθώς και οι λόγοι τους, εξετάζονται εκτενέστερα στο άρθρο «Η πατρότητα των περικοπών της Postilė του Jono Bretkūnas: οι πηγές του Mt 3,13–17» (Aleknavičienė 1998).

44

β) στην ενότητα «Σύντομη ερώτηση και απάντηση για όσους θέλουν να κοινωνήσουν το ιερό Μυστήριο του Θυσιαστηρίου. M.M.» (E 68,10–21).

4. Η Παράφρασις του Μαρτίνας Μαζβίντας (1589), που ο Γιόνας Μπρετκούνας ενέταξε στα Giesmes Duchaūnas και εξέδωσε μαζί με το Kancionalu και τις Kollectomis· στο εξής, MžP). Καθώς το συγκεκριμένο περικόπιο είναι ιδιαίτερο, επειδή αποτελείται από 4 αποσπάσματα της Καινής Διαθήκης, παρόμοια χωρία βρίσκουμε επίσης στις αντίστοιχες θέσεις της Καινής Διαθήκης που μετέφρασε ο Μπρετκούνας.

1.4. Στο παρόν άρθρο θα επιχειρηθεί να συγκριθεί μόνο αυτό το ένα περικόπιο, δηλαδή το «Kosani», με τα προαναφερθέντα μνημεία της λιθουανικής γλώσσας, τα οποία εκδόθηκαν ή προετοιμάστηκαν στο Δουκάτο της Πρωσίας πριν από την εμφάνιση της Postilės, να προσδιοριστούν οι διαφορές και οι ομοιότητες, να εξηγηθούν, στο μέτρο του δυνατού, οι αιτίες τους και να επιχειρηθεί να απαντηθεί το ερώτημα ποια από τις εδώ απαριθμούμενες εκδόσεις θα μπορούσε να αποτελεί την κύρια πηγή του.

Για τη γλωσσολογική ανάλυση των διαφορών θα χρησιμοποιηθούν οι ηλεκτρονικές συμφωνίες των τύπων λέξεων της Postilės, Enchiridiono και, σε ορισμένες περιπτώσεις, των Evangelijų bei Epistolų, οι οποίες καταρτίστηκαν στο Ινστιτούτο Λιθουανικής Γλώσσας το 1996–1998. Με χρηματοδότηση της Κρατικής Επιτροπής Λιθουανικής Γλώσσας παρά το Κοινοβούλιο της Δημοκρατίας της Λιθουανίας, στο πλαίσιο του «Προγράμματος για τη χρήση και την ανάπτυξη της κρατικής γλώσσας της Δημοκρατίας της Λιθουανίας για τα έτη 1996–2005», τις κατάρτισαν οι εργαζόμενοι του Τμήματος Ιστορίας της Γλώσσας και Διαλεκτολογίας: ο υφηγητής δρ Saulius Ambrazas (επικεφαλής του έργου), η Ona Aleknavičienė, ο Ričardas Petkevičius και ο Vytautas Zinkevičius (προγραμματιστής)¹⁵.

Η συγκριτική ανάλυση των κειμένων δείχνει ότι το «Kosanis» είναι πλησιέστερο σε ένα από τα κείμενα του Enchiridiono του Βίλεντας, το οποίο βρίσκεται στο κεφάλαιο «Sacramentas Altoriaus...» (E 33), γραμμένο σε μορφή ερωτήσεων και απαντήσεων· γι’ αυτό εδώ θα εξεταστεί διεξοδικότερα η σχέση του «Kosanies» με το κείμενο αυτού του κεφαλαίου. Ωστόσο, πρώτα πρέπει να εξεταστεί αν ο Μπρετκούνας στηρίχθηκε στο πρώτο λιθουανικό βιβλίο, τον Κατηχισμό του Μαρτίνας Μαζβίντας.

2. Η σχέση των «Kosanies» με το κείμενο του Κατηχισμού του Mažvydas

2.1. Ένα κείμενο παρόμοιο με το «Kosani» της Postilės του Bretkūnas βρίσκουμε για πρώτη φορά τυπωμένο στο Κατήχημα του Mažvydas. Στο κεφάλαιο του τέταρτου μέρους με τίτλο «Ape Swetaltį alba Sacramenta altariaus...», το οποίο εξηγεί τη σημασία της Ευχαριστίας, παρουσιάζεται ως «tefiaūfelis liudimas ir tefta=mentas nogi kieturiu Evangelijųtų parapchitas» (MžK 25,23–25).

Συγκρίνοντας αυτά τα δύο αποσπάσματα, πρώτα απ’ όλα γίνονται αντιληπτές οι αποκλίσεις του ίδιου του κειμένου. Σε μεταφρασμένα κείμενα τέτοιες αποκλίσεις συνήθως εμφανίζονται όταν οι μεταφραστές χρησιμοποιούν διαφορετικά πρωτότυπα. Το τέταρτο μέρος του Κατηχισμού, όπως απέδειξε

Για τις αρχές βάσει των οποίων καταρτίστηκαν, βλ. υποσημείωση 18· βλ. επίσης Ambrazas, Aleknavičienė, Zinkevičius 1998, όπου παρατίθενται και παραδείγματα αυτών των συμφωνιών.¹⁵

45

Christianas Stangas (1929: 6, 179), Mažvydas vertė iš 1545 m. išleisto Jano Seklucjano katekizmo Katechismv text prosti dla prostego lvdu wkrolewczv. 1.5.4.5. (toliau – SK), kai kur pasiremdamas ir Jano Maleckio katekizmu Catechismvs to iest. Nauka Krzescijanska... Wkrolewczv 1546 (toliau – MK). Seklucjano Katekizmas taip pat nėra originalus – į lenkų kalbą jis verstas iš dvikalbio – lotyniško ir vokiško (niederdeutsch) Martyno Liuterio Mažojo katekizmo, 1531 m. išleisto Magdeburge, – lotyniškosios dalies (ją išvertė Georgas Majoras), atsižvelgiant dar į pirmąjį lotynišką 1529 m. ir vokišką 1531 m. Wittenbergo leidimus (Neumann 1941: 84). Vilento Enchiridiono skyrius „Sacramentas Altoriaus...“ verčtas iš vokiško Liuterio Mažojo katekizmo. Reinholdo Trautmanno (1909: 478–479) nuomone, pagrindinis Vilento Enchiridiono šaltinis yra 1543 m. Leipzigo leidimas ENCHIRIDION Der Kleine Catechifmus. Fur die gemeine Pfarherr vnd Prediger. D. Mart. Luther. Leipzig. (toliau – LK), bet jis gali būti naudojęsis ir visais ar keliais Wittenbergo leidimais.

2.2. Τα συγκριτικά κείμενα των BP, E και MžK συμπίπτουν συνήθως στις περιπτώσεις όπου συμπίπτουν τα πολωνικά και τα γερμανικά πρωτότυπα, και διαφέρουν σαφώς όταν διαφέρουν τα γερμανικά και τα πολωνικά πρωτότυπα. Οι διαφορές αυτές αναδεικνύονται κυρίως μεταξύ MžK και E, ενώ, επειδή ο Bretkūnas ακολούθησε τον Vilentas (όπως θα φανεί από τα παραδείγματα που παρατίθενται παρακάτω και θα συζητηθεί διεξοδικότερα στο κεφάλαιο 4 του παρόντος άρθρου), είναι επίσης ορατές μεταξύ BP και MžK. Ακολουθούν ορισμένα αποσπάσματα των BP και E που δεν συμπίπτουν με το MžK, καθώς και οι αντίστοιχες φράσεις των γερμανικών και πολωνικών πρωτοτύπων¹⁶, οι οποίες αποκαλύπτουν την αιτία αυτής της ασυμφωνίας:

BP I 62,4–6 εκείνη ‖ τη νύχτα κατά την οποία είχε παραδοθεί / Eme ‖ άρτο

E 33,4–5 εκείνη τη νύχτα κατά την οποία είχε παραδοθεί= / Eme ‖ άρτο

MžK 26,3–5 εκείνη τη νύχτα \ κατά την οποία ‖ έπρεπε να παραδοθεί \ e=‖me άρτο

LK 389 Inn der nacht, da er Verraten ward, Nam er das brod

SK 13,2–3 tej nocži \ ktorei miał bijć ‖ widan \ wział chlep

BP I 62,12–13 τους έδωσε / λέγοντας / ‖ Πάρτε και πιείτε / όλοι από αυτό

E 33,11–13 τους έδωσε=‖λέγοντας / Πάρτε και πιείτε / όλοι από ‖ αυτό

MžK 26,13–15 έδωσε σε αυτούς \ λέγοντας \ ‖ Πιείτε από αυτό όλοι

LK 389–90 τους το έδωσε και είπε: Πάρτε και πιείτε όλοι από αυτό

SK 13,12–13 τους έδωσε \ λέγοντας \ ‖ πιείτε όλοι από αυτό

¹⁶ Η Μικρή Κατήχηση του Λούθηρου του 1543 (LK) παρατίθεται από το: Martin Luther. Werke. Kritische Gesamtausgabe. Bd. 30(I). Weimar, 1910 (οι αριθμοί υποδεικνύουν τις σελίδες του τόμου), ενώ η κατήχηση του Seklucjan (1545) από αντίτυπο που εντοπίστηκε το 1997 στη Βιβλιοθήκη της Λιθουανικής Ακαδημίας Επιστημών (Baniulienė 1997).

46

BP I 62,16–17 Κάνε τούτο· || όσο συχνά πίνετε, να το κάνετε σε ανάμνησή μου

E 33,16–17 Κάνε τούτο· όσο συχνά || πίνετε, να το κάνετε σε ανάμνησή μου

MžK 27,5–7 κάνε τούτο, όσες φορές πίνετε, σε ανάμνησή μου

LK 390 Κάνετε το ίδιο, κάθε φορά που πίνετε, σε ανάμνησή μου

SK 14,3–4 το κάνετε || όσες φορές πίνετε || σε ανάμνησή μου

BP I 62,15–16 θα χυθεί για εσάς / || για την άφεση των αμαρτιών

E 33,14–16 για εσάς || θα χυθεί / για την άφεση || των αμαρτιών

MžK 27,3–5 για εσάς θα χυ=||θεί για την άφεση των αμαρτιών || σας

LK 390 θα χυθεί για εσάς για την άφεση των αμαρτιών

SK 14,1–3 είναι το θέλημα για την ά=||φεση των αμαρτιών των =||δικών σας

BP I 62,11–12 Με τον ίδιο τρόπο, παίρνοντας το ποτήρι μετά το δεί=||πνο

E 33,10–11 Με τον ίδιο τρόπο, παίρνοντας το ποτήρι μετά το δεί=||πνο

MžK 26,12–13 Με τον ίδιο τρόπο, μετά το δείπνο || πήρε το ποτήρι

LK 389 Ομοίως, έπειτα από το δείπνο, πήρε και το ποτήρι

SK 13,10–11 Έπειτα από το δείπνο πήρε το πο=||τήρι

BP I 62,12–14 Αυτό το πο=||τήρι είναι η νέα διαθήκη μου || στο αίμα μου

E 33,13–14 Αυτό το ποτήριο είναι η νέα διαθήκη στο αίμα μου=

MžK 26,15–27,1–2 Αυτό το || ποτήριο είναι η νέα διαθήκη= στο αίμα μου

LK 390 Αυτό το ποτήριο είναι η νέα διαθήκη στο αίμα μου

SK 13,13–15 Αυτό το ποτήριο είναι η νέα Διαθήκη στο αίμα μου

Όπως φαίνεται από τα παραδείγματα που παρατίθενται εδώ¹⁷, τα αποσπάσματα των BP και E γενικά συμπίπτουν, αλλά διαφέρουν σαφώς από το Κατήχημα του Mažvydas, και η διαφορά οφείλεται ακριβώς στο ότι ο Mažvydas και ο Vilentas μετέφρασαν από διαφορετικά πρωτότυπα, τα οποία στα σημεία αυτά δεν συμπίπτουν. Καθώς στην πρώτη πρόταση του κατηχισμού του Seklucjan υπάρχει το miat bijč || widan, ο Mažvydas αποδίδει αυτό το σημείο ως tureia buti iſchdotas, ενώ ο Vilentas, βρίσκοντας στον κατηχισμό του Λουθήρου το Verraten ward, το αποδίδει ως buwa iſchdū=||tas. Εδώ ο Bretkūnas ακολουθεί τον Vilentas και γράφει buwa iſchdotas. Η φράση του Mažvydas Gierkiet iſch ta wilſij αντιστοιχεί στο pijcie ſtego wſilcžij του Seklucjan, ενώ το Imkite ir gerkite / wilſi iſch to του Vilentas συμπίπτει με το Nemet hin und trincket alle dar aus του Λουθήρου. Εδώ ο Bretkūnas επαναλαμβάνει πιστά τον Vilentas. Στο απόσπασμα MžK, στο ant atleidima greku || juſſu, η αντωνυμία δικών σας εμφανίζεται επειδή υπάρχει και στο SK: na od=||pvybžcženie grzechow wa=||ſchich, ενώ από το E (και το BP) απουσιάζει αυτή η αντωνυμία: ant atleidima || grieku, επειδή απουσιάζει και από το LK: zur vergebung der funden. Η διαφορετική σειρά των λέξεων στα MžK και E (και στο BP) σχετίζεται επίσης με τη σειρά των λέξεων στα αντίστοιχα πρωτότυπα. Τέτοιες προφανείς διαφορές του κειμένου

¹⁷ Υπάρχουν και άλλες, ιδίως ως προς τη σειρά των λέξεων, αλλά εδώ δεν παρατίθενται όλα τα παραδείγματα.

47

Οι αποκλίσεις ενθαρρύνουν επίσης το συμπέρασμα ότι το κείμενο του κεφαλαίου «Ape Swetafti arba Sacramenta altariaus…» στο Katekizmo του Mažvydas δεν θα μπορούσε να αποτελεί την κύρια πηγή της «Kosanė».

2.3. Μεταξύ του κειμένου της «Kosanė» και του MžK εντοπίστηκαν αρκετές (περίπου 80) και ποικίλες διαφορές. Είναι σχεδόν 3,5 φορές περισσότερες και σημαντικά μεγαλύτερες από εκείνες μεταξύ αυτής της περικοπής και του κειμένου του κεφαλαίου «Sacramentas Altoriaus...» του Enchiridiono (πρβλ. 4.1). Ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτοι είναι οι διαφορετικοί τύποι του β΄ πληθυντικού της προστακτικής των ρημάτων: όπου το ρήμα του Mažvydas έχει το τυπικό ζεμαϊτικό μόρφημα προστακτικής -ke-, το ρήμα του Bretkūnas και του Vilentas έχει το μόρφημα -ki-, με μόνη εξαίρεση έναν και τον ίδιο τύπο με -ke- και στα δύο αυτά έντυπα: dariket BP I 62,13 και E 33,16, αν και στην πρώτη παράγραφο αυτών των κειμένων υπήρχε darikite BP I 62,9 και E 33,9:

MžK

BP I

E

λάβετε 26,7 φάγετε=||πιείτε 26,7–8 κάντε 26,10 — σηκώστε 26,15 κάντε 27,5

Λάβετε 62,7 φάγε=||τε 62,7–8 κάντε 62,9 Λάβετε 62,13 πιείτε 62,13 κάνετε 62,16

Λάβετε 33,7 φάτε 33,7 κάντε 33,9 Λάβετε 33,12 πιείτε 33,12 κάνετε 33,16

Αφού εξετάστηκαν οι τύποι του β΄ πληθυντικού της προστακτικής αυτών των τεσσάρων ρημάτων στους δύο τόμους της Postilės του Bretkūnas, διαπιστώθηκε ότι τα λόγια αυτά χρησιμοποιούνται, τελικά, συχνότερα με το ζεμαϊτικό μόρφημα -ke- και σε συντομότερη, όχι σε μακρύτερη μορφή. Για παράδειγμα, το imket Postilėje απαντά συνολικά 10 φορές, ενώ το imkite 6 φορές· το dariket 13 φορές, ενώ το darikite 7 φορές· το walgiket 6 φορές, ενώ το walgikite μόνο 1 φορά, και μόνο σε αυτή την περικοπή. Επίσης, μόνο σε αυτή την περικοπή απαντά ο τύπος gerkite (1 φορά), ενώ το gerket Postilėje καταγράφεται 3 φορές¹⁸. Η συχνότητα αυτών των τύπων

¹⁸ Τα δεδομένα που παρατίθενται εδώ και παρακάτω στο παρόν άρθρο υπολογίστηκαν βάσει των ηλεκτρονικών συμφραστικών πινάκων τύπων λέξεων της Postilės, Enchiridiono και, σε ορισμένες περιπτώσεις, των Evangelijų bei Epistolų. Κατά τη σύνταξη του συμφραστικού πίνακα τύπων λέξεων της Postilės λήφθηκε υπόψη ότι το βιβλίο αυτό αποτελείται από αποσπάσματα σε πεζό λόγο και αποσπάσματα ημιπρωτότυπου κειμένου, καθώς και ότι η συγγραφή τους αποδίδεται σε διαφορετικά πρόσωπα. Κατά την ηλεκτρονική καταχώριση του κειμένου της Postilės, οι περικοπές και τα αποσπάσματά τους που τυπώνονται με την ίδια γραμματοσειρά στα κηρύγματα σημειώθηκαν με ειδικά σύμβολα· έτσι ο συμφραστικός πίνακας δείχνει ποιοι τύποι λέξεων προέρχονται από τις περικοπές του BP, που υπάρχουν και στο EE του Vilentas (στην παραπομπή τους μετά τον αριθμό στίχου υπάρχει το σύμβολο ∇), ποιοι από την «Kosanė» (το γράμμα k στην παραπομπή), από το Mt 3,13–17 (το σύμβολο ◊), από τις προσευχές (το γράμμα m) και από τις «Passijos» (το σύμβολο #). Οι λέξεις από τα κηρύγματα δεν φέρουν κανένα σύμβολο· στους πίνακες τα κηρύγματα σημειώνονται με Ø. Αυτό επιτρέπει μια αρκετά αξιόπιστη στατιστική ανάλυση της κατανομής των λέξεων και των τύπων τους σε κείμενο BP με τόσο σύνθετη δομή. Μικρό σφάλμα είναι δυνατό λόγω τυπογραφικών λαθών, ιδίως στην αρχή μιας λέξης, όταν εξαιτίας τους η λέξη καταχωρίζεται στον συμφραστικό πίνακα κάτω από διαφορετικό γράμμα του αλφαβήτου

48

Τα στοιχεία που παρουσιάζονται στον πίνακα δείχνουν τις περιπτώσεις σε διάφορα αποσπάσματα της BP, δηλαδή στις περικοπές που απαντούν επίσης στο EE του Vilentas (▽), στο «Kosanyje» (k), στα κηρύγματα (∅), στα «Passijose» (#), καθώς και στα E και MžK¹⁹:

Πίνακας 1

BP | E | MžK | ∇ | ∅ | # | k | BP συνολικά | | imket | 3 | 5 | 2 | | 10 | 0 | 0 imkite | | 2 | 2²⁰ | 2 | 6 | 7 | 0 imkiet | | | | | 0 | 0 | 3 walgiket | | 4²¹ | 2 | | 6 | 0 | 0 walgikite | | | | 1(!) | 1(!) | 4²² | 0 walgikiet | | | | | 0 | 0 | 1 dar iket | 2 | 8²³ | 2 | 1 | 13 | 1 | 0 darikite | 2 | 4²⁴ | | 1 | 7 | 7 | 0 dar ikiet | | | | | 0 | 0 | 3 gerket | | 2 | 1 | | 3 | 0 | 0 gerkite | | | | 1(!) | 1(!) | 4²⁵ | 0 gerkiet | | | | | 0 | 0 | 1

Όπως φαίνεται από τα αριθμητικά στοιχεία του πίνακα, στο Katekizme του Mažvydas χρησιμοποιούνται μόνο τύποι με το μόρφημα -ke- (γράφεται -kie-). Στην Postilėje, επίσης, σχεδόν σε όλα τα αποσπάσματα του κειμένου συχνότερος είναι ο διαλεκτικός τύπος της Σαμογιτίας, στο β΄ πληθυντικό της προστακτικής των ρημάτων αυτών: συνολικά υπάρχουν 32 παραδείγματα με το μόρφημα -ke- και 15 με το -ki-, δηλαδή οι σαμογιτικοί τύποι είναι περίπου 2,1 φορές περισσότεροι από τους αυκστάιτικους.

γράμματος ή όταν, εξαιτίας λάθους, έχει γίνει το δεύτερο συνθετικό μιας λέξης που έχει γραφτεί ενωμένη στην BP. Αυτό το σφάλμα διορθώνεται με τη βοήθεια ενός αντίστροφου συμφραστικού πίνακα των λέξεων (που καταρτίστηκε το 1998). Είναι πολύ χρήσιμος για τη μελέτη των μορφολογικών χαρακτηριστικών. Στο παρόν άρθρο θα χρησιμοποιηθούν επίσης ηλεκτρονικοί συμφραστικοί πίνακες τύπων λέξεων του Vilentas από τα Evangelijų bei Epistolų ir Enchiridiono και οι αντίστροφες εκδοχές τους, καταρτισμένοι με παρόμοια μέθοδο. Για περισσότερα, βλ. Ambrazas, Aleknavičienė, Zinkevičius 1998.

¹⁹ Skaičiuota pagal Dominyko Urbo Martyno Mažvydo raštų žodyną, Vilnius, 1996, sudarytą iš J. Gerulio 1922 m. išleisto fotografuotinio Mažvydo raštų leidimo.

²⁰ Ένας από αυτούς τους τύπους με το μόριο -gi: Imkitegi BP I 376,12.

²¹ Στον αριθμό αυτό περιλαμβάνεται και το newalgiket BP II 467,19.

²² Ένα από αυτά είναι συντετμημένο: walgikit E 39,15.

²³ Στον αριθμό αυτό περιλαμβάνεται και το ne dariket BP II 241,14, καθώς και το nedariket BP II 250,3.

²⁴ Στον αριθμό αυτό περιλαμβάνεται και το nedarikite BP II 357,7–8.

²⁵ Ένα από αυτά είναι συντετμημένο: gierkit E 39,15.

49

Η προστακτική έγκλιση με το μόρφημα -ke- απαντά και σε άλλα ρήματα της BP: π.χ., το eiket Postilėje χρησιμοποιείται συνολικά 40 φορές (11 από αυτές στα περικόπια, 25 στα κηρύγματα, 4 στις «Passijose»), ενώ το eikit(e) μόλις 6 φορές (3 στα περικόπια, 2 στις «Passijose», συμπεριλαμβανομένου στον συνολικό αριθμό και ενός ακόμη τύπου με το μόριο -gi: Eikiteghi BP II 470,9, που βρίσκεται σε κήρυγμα)· το fakiket απαντά συνολικά 7 φορές (3 στα περικόπια, 3 στα κηρύγματα, 1 στις «Passijose»), ενώ το fakikite μόλις 3 φορές (2 στα περικόπια, 1 στις «Passijose»). Συνολικά, στην Postilėje εντοπίστηκαν 242 τύποι του β΄ πληθυντικού της προστακτικής με -ket, 112 με -kite και 10 με -kit. Επομένως, σε αυτήν οι τύποι με το ζεμαϊτικό μόρφημα -ke- είναι σχεδόν δύο φορές συχνότεροι.

Στο «Kosanyje» βρίσκουμε, αντιθέτως, 5 αυκσταϊτικούς τύπους του β΄ πληθυντικού της προστακτικής αυτών των ρημάτων με -ki- και μόνο 1 με -ke-· συνεπώς, εδώ οι αυκσταϊτικοί τύποι είναι πέντε φορές συχνότεροι. Κατά συνέπεια, η συχνότερη χρήση των αυκσταϊτικών τύπων στο «Kosanyje» δεν συμφωνεί με τη γενική τάση χρήσης αυτών των τύπων που επικρατεί σε ολόκληρη την Postilėje. Σε αυτό το περικόπιο, η αναλογία των τύπων των εν λόγω ρημάτων με -ki- και -ke- είναι ίδια (5:1) με εκείνη στο κείμενο της ενότητας «Sacramentas Altoriaus…» του Enchiridiono του Vilentas.

Στο Enchiridione του Vilentas, οι τύποι του β΄ πληθυντικού της προστακτικής των ρημάτων imti, valgyti, daryti, gerti με το μόρφημα -ki- εντοπίστηκαν 24 φορές, ενώ με -ke- μόνο μία φορά. Επομένως, οι αυκσταϊτικοί τύποι αυτών των τεσσάρων ρημάτων απαντούν σε ολόκληρο το Enchiridione 24 φορές συχνότερα από τους ζεμαϊτικούς²⁶. Το γεγονός ότι έξι ακριβώς ίδιοι τύποι με εκείνους του κειμένου της ενότητας E «Sacramentas Altoriaus…» επαναλαμβάνονται και στο «Kosanyje» (πέντε αυκσταϊτικοί και ένας ζεμαϊτικός, ενώ δύο από αυτούς —walgykite ir gerkite— απαντούν συνολικά μόνο σε αυτό το απόσπασμα της Postilės), δεν μπορεί να είναι τυχαία σύμπτωση. Παρότι στην BP οι τύποι του β΄ πληθυντικού της προστακτικής με το μόρφημα -ke- είναι επίσης οι συνηθέστεροι, είναι πολύ λιγότεροι από εκείνους με -ki-· ως προς αυτό, το «Kosanis» διαφέρει από το κείμενο του MžK, αλλά συμφωνεί πλήρως με το κείμενο E του Vilentas. Το γεγονός αυτό μπορεί να θεωρηθεί ένα από τα επιχειρήματα ότι το περικόπιο αυτό της Postilės επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό όχι από το Katekizme του Mažvydas, αλλά από τους τύπους που περιέχονται στην ενότητα «Sacramentas Altoriaus…» του Enchiridiono του Vilentas (βλ. επίσης 4.6, 4.9–10).

²⁶ Ωστόσο, αν συγκρίνουμε συνολικά τους τύπους του β΄ πληθυντικού της προστακτικής όλων των ρημάτων του Enchiridiono, διαπιστώνουμε ότι δεν υπάρχει τόσο μεγάλη απόκλιση μεταξύ των τύπων με -ki- και -ke-: σε αυτό υπάρχουν απλώς λίγο περισσότεροι τύποι με το μόρφημα -ki. Με το μόρφημα -ki- βρέθηκαν συνολικά 33 παραδείγματα (από τα οποία 26 με -kite και 7 με -kit). Με το ζεμαϊτικό μόρφημα -ke- βρέθηκαν 31 παραδείγματα (από τα οποία 28 με -ket, 2 με -keteli και 1 με -kiet). Ο Gordonas Fordas (1969: 31–32) δίνει κάπως διαφορετικούς αριθμούς: για το E του Vilentas αναφέρει 19 τύπους του β΄ πληθυντικού της προστακτικής με -kite και 7 με -kit (συνολικά 26 με το μόρφημα -ki-), και 21 τύπους με -ket και 2 με -ketefi (συνολικά 23 με το μόρφημα -ke-). Από τα παραδείγματα που κατέγραψε φαίνεται ότι ορισμένες λέξεις δεν επισημάνθηκαν, π.χ.: darikite E 8,9 και E 8,13, Imkite E 75,9 και E 75,10· DEkawoket E 38,4, Pallifeminuket E 44,4, nejnarinket E 42,16, auginket E 42,17 κ.ά.

50

Και στην επόμενη ενότητα E, «Trumpas klausimas ir priepravimas...», χρησιμοποιούνται αυκσταϊτικοί τύποι του β΄ πληθυντικού της προστακτικής αυτών των ρημάτων (5 φορές): Imkite E 68,13, valgikite E 68,13, darikite E 68,14 και E 68,20, Gerkite E 68,17, ενώ εδώ δεν υπάρχει ούτε ένας ζεμαϊτικός τύπος. Τους ίδιους αυτούς τύπους βρίσκουμε και στην ενότητα «Sźodźei ape S. Wecźere…» του δεύτερου μέρους των Gesmių Chriksčzoniškų του Mažvydas, που εκδόθηκαν από τον Vilentas το 1570· το κείμενό της είναι σχεδόν ίδιο με εκείνο της ενότητας E «Trumpas klausimas ir priepravimas...». Είναι δύσκολο να πούμε με ακρίβεια και βεβαιότητα ποιο από τα τρία κείμενα που αναφέρονται εδώ επηρέασε τη χρήση τέτοιων τύπων στο περικόπιο της BP, αλλά η ίδια αναλογία τους (5:1) όπως στην ενότητα E «Sacramentas Altoriaus...» στρέφει περισσότερο προς το συγκεκριμένο κείμενο. Επιπλέον, υπάρχουν περισσότερες αποκλίσεις ανάμεσα στο «Kosanies» και τα MžG, καθώς και τα αντίστοιχα κείμενα της άλλης ενότητας E, παρά ανάμεσα στο «Kosanies» και το πρώτο κείμενο E (σχετικά με αυτό, βλ. κεφ. 3 και 5). Το μόρφημα -ke- διατηρείται με συνέπεια σε αυτά τα ρήματα (5 φορές), εκτός από το MžK, μόνο στο Paraphrasyje. του Mažvydas που εκδόθηκε από τον Bretkūnas το 1589.

2.4. Το «Kosanis» διαφέρει από το κείμενο του Katekizmo του Mažvydas και ως προς τον τύπο γ΄ ενικού του αορίστου του ρήματος duoti: εκεί όπου ο Mažvydas γράφει τον ζεμαϊτικό τύπο dewe (MžK 26,4 και MžK 26,14), ο Bretkūnas χρησιμοποιεί τον αυκσταϊτικό dawe (BP I 62,6 και BP I 62,12). Σε ολόκληρη την Postilėje βρίσκουμε επίσης μόνο το dawe (81 φορές). Αντί του ζεμαϊτικού αντωνυμικού τύπου δοτικής πληθυντικού gims στο MžK 26,14, σε αυτό το περικόπιο υπάρχει ο αυκσταϊτικός τύπος ghiemus BP I 62,12 (και αλλού στην Postilėje μόνο ghiemus 62 φορές και ghiems 1 φορά). Στα αντίστοιχα σημεία του κατηχισμού του Vilentas βρίσκουμε επίσης το dawe E 33,6 και E 33,11, καθώς και το ghiemus E 33,11.

2.5. Ανάμεσα στο «Kosanies» και το κείμενο του MžK υπάρχουν πολλές διαφορές στη στίξη (13), καθώς και διαφορές στη χρήση κεφαλαίων γραμμάτων σε λέξεις που σχετίζονται εν μέρει με αυτήν (6), αλλά και άλλες διαφορές στη χρήση κεφαλαίων (5). Αντιθέτως, ανάμεσα στο «Kosanies» και το κείμενο της ενότητας «Sacramentas Altoriaus...» του Enchiridiono υπάρχει μόλις μία διαφορά στη στίξη και καμία διαφορά στη χρήση κεφαλαίων (βλ. 4.1).

2.6. Ωστόσο, παρά τις πολυάριθμες αποκλίσεις, υπάρχουν ορισμένα παραδείγματα που ευνοούν την υπόθεση ότι ο Bretkūnas ενδέχεται να χρησιμοποίησε και το Katekizmu του Mažvydas. Ήδη στην πρώτη παράγραφο του «Kosanies» ξεχωρίζει ότι στις λέξεις duona, išduotas ir išduodamas, αντί του διφθόγγου uo γράφεται το φωνήεν o: αιτιατική ενικού dona BP I 62,5, ifchdotas BP I 62,5 και ifchdodams BP I 62,9. Στο Katekizme του Mažvydas βρίσκουμε επίσης την αιτιατική ενικού dona MžK 26,5, ifchdotas MžK 26,4 και ißldotas MžK 26,9–10, ενώ στο Enchiridione του Vilentas απαντούν εδώ τα dūna E 33,5, ifchdū=||tas E 33,4–5 και ifchdūtas E 33,8.

Το ζήτημα της διάκρισης ανάμεσα στα γράμματα ū και o είναι αρκετά περίπλοκο. Γενικά, στην Postilėje, στις συγκεκριμένες λέξεις συνηθέστερο είναι το γράμμα ū. Οι γραφικές παραλλαγές αυτών των λέξεων και η συχνότητά τους σε ολόκληρη την BP και στο MžK παρουσιάζονται στον Πίνακα 2:

51

Πίνακας 2

BP MžK ∇ Ø # k BP σύνολο dõna 17 1 1 19 5 dūna 60 7 67 0 ifchdotas 2 1 3 2 ifchdūtas 15 4 19 0 ifchdodams 1 1 0 ifchdūdams 1 1 2 0

Όπως φαίνεται από τον πίνακα, το ουσιαστικό duona στην Postilė απαντά συνολικά 86 φορές: από αυτές, 67 φορές με ū (60 φορές στα κηρύγματα και 7 φορές στα «Passijose») και 19 φορές με o (18 φορές στις περικοπές και μόνο 1 φορά στα κηρύγματα). Η παθητική μετοχή παρακειμένου išduotas με ū καταγράφεται 19 φορές (15 φορές στα κηρύγματα και 4 φορές στα «Passijose»), ενώ με o απαντά 3 φορές και μόνο στις περικοπές. Η παθητική μετοχή ενεστώτα išduodamas με ū βρέθηκε 2 φορές (από 1 φορά στα κηρύγματα και στα «Passijose»), ενώ με o μία φορά (δηλαδή μόνο σε αυτό το κείμενο). Αυτή η γραφή του γράμματος o αντί του ū, που δηλώνει τον δίφθογγο [uo] (<ide *ō), στους τύπους acc. sg. dona, ifchdotas και ifchdodams παραπέμπει στο Katekizmas του Mažvydas, όπου επίσης βρίσκουμε το γράμμα o σε αυτές τις λέξεις. Στο MžK, το dona απαντά συνολικά 5 φορές και πάντοτε με το γράμμα o· στα μεταγενέστερα έργα του γράφεται πλέον μόνο ως dūna (16 φορές) και duna (3 φορές)²⁷· το išdotas με o απαντά επίσης μόνο στο MžK: ifchdotas 26,4 και iſſǁdotas 26,9–10· στα μεταγενέστερα έργα γράφεται επίσης μόνο με ū (6 φορές). Το γράμμα ū δεν χρησιμοποιείται ούτε στο δεύτερο βιβλιαράκι του Mažvydas, το Giesmę S. Ambrazejiaus (Dini 1994: 58), που εκδόθηκε το 1549 (όσο ο συγγραφέας ήταν ακόμη εν ζωή). Ο Mažvydas το εισάγει μόλις στο Formoje Chrikshtima, που εκδόθηκε το 1559 (Palionis 1967: 22).

Εκτός από το Katekizmas του Mažvydas, σε κανένα από τα υπόλοιπα λιθουανικά κείμενα που μοιάζουν με το «Kosanis» δεν γράφεται o αντί του διφθόγγου uo στους προαναφερθέντες τύπους λέξεων: τόσο στο MžG όσο και στα δύο κείμενα E, καθώς και στο MžP, βρίσκουμε acc. sg. dūna και ifchdūtas (2 φορές). Μόνο στο Ευαγγέλιο του BNT κατά Λουκάν, όπου επίσης γίνεται λόγος για την ίδρυση της Ευχαριστίας, στο Lk 22,19 γράφεται o αντί του uo σε αυτές τις λέξεις: acc. sg. dona, dodamas. Εφόσον αυτό το απόσπασμα του «Kosanies» μοιάζει με το BNT Lk 22,19 και ως προς το ότι χρησιμοποιείται σε αυτό η ίδια σύνθετη παθητική μορφή ενεστώτα του ρήματος:

²⁷ Formos duna skaičių reikėtų patikslinti atsižvelgiant į Pietro U. Dini (1996: 21) pastabas dėl neaiškiai atspaustos ū raidės Gerulio parengtame Mažvydo raštų leidime. Dominykas Urbas kaip tik iš jo sudarinėjo Mažvydo raštų žodyną. Palyginęs Upsalos universitete saugomą Paraphrasia originala su Gerulio išleistu tekstu, Dini nustatė, kad MžP 137,9 ir 140,8 šiame žodyje yra rašmuo ū. Vadinasi, formos duna Mažvydo raštuose telieka vienas atvejis – Gesmėse Chriksconiskose, II d. (1570) (Gerullis 1922: 380,19).

52

μετοχή παθητικού ενεστώτα: BP I 62,9 ira ilchdodams, BNT Lk 22,19 ira dodamas, και διαφέρει σαφώς από το MžK και όλα τα άλλα συγκρινόμενα κείμενα —σε αυτά υπάρχει σύνθετος παθητικός μέλλοντας με παθητική μετοχή παρακειμένου bus ilchdūtas²⁸—, μπορούμε να υποθέσουμε ότι πριν γράψει αυτή την πρόταση ο Bretkūnas ενδέχεται να συμβουλεύτηκε και το αντίστοιχο απόσπασμα του BNT (βλ. επίσης ενότητα 7).

Jochenas D. Range (1992: 49) yra atkreipęs dėmesį, kad iš lotynų kalbos Bretkūno verstai Evangelijai pagal Luką būdingas rašmens o rašymas žymint iš indoeuropietiškojo *ō kilusį dvibalsį [uo]. Zigmo Zinkevičiaus (1987: 32) nuomone, dalies Prūsijos lietuvių, gyvenusių buv. Nadruvos ir Skalvos srityse, kalboje, fiksuotoje nuo XVI a. antrosios pusės, pasitaikantį [o·] ir [uo] (iš baltų *ā ir *ō) sumišimą reikėtų laikyti prūsų kalbos įtaka. Ar BP tai yra tik rašybos dalykas, ar ir fonetikos, nustatyti be specialių tyrinėjimų sunku. Danielius Kleinas savo gramatikoje, išėjusioje 1653 m., t.y. po 64 m. nuo Postilės pasirodymo, raidės o tarimo išsamiau neaprašo, tik skyriuje „Apie raides, jų rašybą, tarimą ir skirstymą“ nurodo, kad raidės „m, n, o, p, r, w su lotynų ir vokiečių raidėmis reiškia tuos pačius garsus“, o dvibalsės „uo, arba ū“ tarimą jis palygina su hebrajų j tarimu ir greta hebrajiškų pateikia du lietuviškus pavyzdžius: akmū ir dūna (PLKG: 425). Be to, autorius pamini, kad kitose kalbose ši dvibalsė visai nevartojama, išskyrus čekų. Kadangi ši gramatika skirta pirmiausia svetimšaliams, kad galėtų įvairuojančią lietuvių kalbą „lengviau ir teisingiau tvirtai įsisavinti“, tarimą stengiamasi aprašyti kuo išsamiau ir aiškiau. Kai kur jis nurodo ir tarmėse pasitaikančius skirtumus, kaip, sakykim, kitokį a tarimą Klaipėdos krašto tarmėje, lietuvių kalbos faktus lygina su lotynų, graikų, vokiečių bei kitomis kalbomis. Tačiau o ir uo kitoniško tarimo Prūsų Kunigaikštystėje, sekančioje „kauniečių tarme, kaip visų geriausia ir tinkamiausia“ (PLKG: 406), nei Grammaticoje nei Compendiume Kleinas nemini. Be to, ir kitame skyriuje „Apie įvairias raidžių padetis, arba akc idencijas“ kalbėdamas apie raidžių (=garsų) kitimus, jis tvirtina, kad „Dvibalsių atžvilgiu lietuviams jokių pasikeitimų nepasitaiko...“ (PLKG: 428)²⁹. Vadinasi, darytina prielaida, kad Bretkūnas rašmeniu o žymėjo ir balsį [o·] (<ide *ā), ir dvibalsį [uo] (<ide *ō), t.y., kad tai yra rašybos dalykas – laikymasis ankstesnės, nuo Mažvydo pirmųjų knygų prasidėjusios tradicijos.

²⁸ Διαφέρει μόνο η ορθογραφία: στο MžK 26,9-10 θα είναι iß||dotas· στο E 33,8 būs ilchdūtas.

²⁹ Ενδιαφέρον εδώ είναι ότι ο Kleinas δεν συμπεριέλαβε το δίπατο γράμμα ū στους καταλόγους γραμμάτων του, παρόλο που το χρησιμοποιούσε τόσο στη Grammatica όσο και στο Compendium. Κατά τη γνώμη του Jonas Palionis (1996: 34), πιθανότατα το έκανε επειδή το ū δεν δήλωνε ξεχωριστό φωνήεν αλλά συνδυασμό δύο φωνηέντων, κάτι που θα ερχόταν σε αντίθεση με τη γενική αντίληψη της γραφής ως συστήματος γραφικών σημείων που δηλώνουν μεμονωμένους ήχους.

53

2.7. Εκτός από τα ήδη αναφερθέντα acc. sg. dona MžK 26,5, ifchdotas MžK 26,4 και iſ||ldotas MžK 26,9–10, υπάρχουν μερικά ακόμη παραδείγματα όπου το κείμενο BP συμφωνεί με το MžK, αλλά διαφέρει από το κείμενο E:

BP I 62,8 Αυτό eſt Kunas mana

E 33,7–8 Εκείνο eſt Kunas || mana

MžK 26,8–9 αυτό eſti Kunas ma||na

LK 389 Αυτό iſt mein leib

SK 14,6–7 αυτό ielt || cƶialo moje

BP I 62,15 το οποίο για εσάς θα είναι χυμένο

E 33,14–15 το οποίο για εσάς || χυμένο θα είναι

MžK 27,3–4 το οποίο για εσάς θα είναι χυμένο=||tas

LK 390 εκείνο που για εσάς χύνεται

SK 13,15–14,1 ktora || ƶawas ieſt wilana

Στο πρώτο απόσπασμα, το tatai που υπάρχει στο BP και στο MžK αντιστοιχεί όχι μόνο στο πολωνικό tocƶ, αλλά και στο hoc³⁰, το οποίο απαντά σε όλες τις λατινικές κατηχήσεις του Λούθηρου. Στο δεύτερο απόσπασμα, το BP διαφέρει από το E, αλλά συμφωνεί με το MžK ως προς τη σειρά των λέξεων στη σύνθετη ρηματική μορφή. Αξίζει να σημειωθεί μόνο ότι σε αυτή τη σύνταξη ο Mažvydas, μολονότι διατηρεί την ίδια σειρά λέξεων με τον Seklucjan, χρησιμοποιεί σύνθετο τύπο μέλλοντα παθητικής φωνής με μετοχή παθητικού παρακειμένου bus ifchle=||tas και έτσι αποκλίνει από την κατήχησή του — σε εκείνη υπάρχει τύπος ενεστώτα ielt wilana. Εδώ ο Mažvydas είναι εγγύτερα στην κατήχηση του Jan Malecki, που εκδόθηκε επίσης στο Königsberg το 1546: ktora za waß wylana be=||dzie MK 10,4–5³¹.

Στο αντίτυπο της κατήχησης του Seklucjan που εντοπίστηκε το 1997 στη βιβλιοθήκη της Λιθουανικής Ακαδημίας Επιστημών³², το απόσπασμα αυτό έχει διορθωθεί: η λέξη ielt έχει διαγραφεί με το χέρι με καφέ μελάνι και από πάνω έχει γραφτεί beƶdzie. Ο Neumann (1941: 17) αναφέρει ότι η λέξη ielt έχει διαγραφεί και στο αντίτυπο της SK στο Königsberg³³, το οποίο έχει διορθώσει με κόκκινο μελάνι ο

³⁰ Εδώ και αλλού γίνεται σύγκριση με τις λατινικές Μικρές Κατηχήσεις του Λούθηρου, όπως περιλαμβάνονται στην κριτική έκδοση των έργων του: Martin Luther. Werke. Kritische Gesamtausgabe. Bd. 30(I). Weimar, 1910.

³¹ Το παράθεμα προέρχεται από την κατήχηση του Malecki, όπως ανατυπώθηκε στο βιβλίο του Neumann «Studien zum polnischen frühreformatorischen Schrifttum» (1941).

³² Για την ανακάλυψή του γράφει η Daiva Baniulienė στο άρθρο «Nepaprastas Mažvydo metų atradimas» στην εφημερίδα «Lietuvos aidas», αρ. 162, 20.08.1997.

³³ Sprendžiant iš Stango (1929: 13) ir Neumanno (1941: 7 ir 9) aprašymų, Vilniuje rastasis yra ne šitas jų minimas, o kitas egzempliorius: Karaliaučiaus valstybinio archyvo bibliotekoje iki Antrojo pasaulinio karo saugotas vienintelis išlikęs egzempliorius buvo įrištas kartu su keturiais kitais įvairaus turinio ir formato leidiniais, tomo Nr. 784. II. Be to, šio egzemplioriaus tekste ir

54

Ο Janas Maleckis. Εκεί, με άλλο χέρι (όχι του Janas Maleckis³⁴) και με άλλο μελάνι, είναι γραμμένο επάνω επίσης πτωχός. Σε ποια περίοδο ανήκουν αυτές οι δύο εγγραφές και αν και στα δύο αντίτυπα έγιναν από το ίδιο χέρι, μένει ακόμη να εξακριβωθεί. Το ότι το ieft διορθώθηκε σε πτωχός, και ότι ο Mažvydas μετέφρασε το είναι αποκλίνοντας από τον Seklucjanas αλλά πλησιάζοντας τον Maleckis, δείχνει ότι εδώ ο Mažvydas ενδέχεται να έλαβε υπόψη τις παρατηρήσεις του Maleckis σχετικά με τον Κατηχισμό του Seklucjanas ή να χρησιμοποίησε κάποια άλλη πηγή³⁵. Στους λατινικούς Μικρούς Κατηχισμούς του Liuteris συναντάμε συνήθως τον τύπο ενεστώτα οριστικής παθητικής φωνής effunditur, ενώ στους γερμανικούς vergolten wird. Η σειρά των λέξεων στα «Kosanies» διαφέρει από τη σειρά των λέξεων στο Enchiridion του Vilentas, η οποία αντιστοιχεί ακριβώς στη γερμανική εκδοχή, και συμπίπτει με εκείνη του Mažvydas.

2.8. Λαμβάνοντας υπόψη τις πολυάριθμες διαφορές ανάμεσα στις «Kosanies» και στο κείμενο της Katekizmo του Mažvydas, που βρίσκεται στο κεφάλαιο του μέρους 4 «Ape Swetafti alba Sacramenta altariaus...», συνάγεται ότι το κείμενο αυτό δεν μπορεί να θεωρηθεί κύρια πηγή των «Kosanies». Ωστόσο, ο Bretkūnas ενδέχεται να χρησιμοποίησε αυτό το κείμενο του πρώτου λιθουανικού βιβλίου ως συμπληρωματική πηγή.

3. Η σχέση των «Kosanies» με την ενότητα «Sźodzei ape S. Weczere…» του Β΄ μέρους των Gesm̃ių Chriksčioniškų του Mažvydas

3.1. Το δεύτερο βιβλίο στο οποίο τυπώθηκε κείμενο παρόμοιο με το «Kosanį» είναι το Β΄ μέρος των Gesm̃ių Chriksčioniškų του Mažvydas, που εκδόθηκε το 1570 από τον Vilentas. Στο τέλος του, στο κεφάλαιο «Catechifma pral̄tas Textas», υπάρχει ενότητα με τίτλο «Sźodzei ape S. Wecze=||re Pona Ieſaus Chriſtaus / taip || ralcha S. Ewange-||liſtai S. Matth. 26 || S. Mar. 14. S. Luc. 22. S. || Pawilas. 1. Cor. II. || Paguldi-||muſu.» (MžG 633–634). Δεν έχει ακόμη εξακριβωθεί ποιος ενέταξε αυτό το κεφάλαιο —ο ίδιος ο Mažvydas ή ο Vilentas. Ο Gerulis (1922: XXV) έτεινε να πιστεύει ότι το πεζό μέρος ενέταξε στον υμνολόγιο ο ίδιος ο επιμελητής: «Τόσο πολύ λειτουργικό πεζό λόγο εντάσσοντας στα»

στα περιθώρια έχουν καταγραφεί με κόκκινο μελάνι πολλές διορθώσεις και κριτικές παρατηρήσεις, ενώ στις πρώτες σελίδες υπάρχουν σημειώσεις με διαφορετικούς γραφικούς χαρακτήρες. Η κατηχητική έκδοση του Vilnius, παρότι φέρει την ίδια ταξιθετική ένδειξη, αριθ. 784. II. 4° (γραμμένη με μολύβι στην εσωτερική πλευρά του εξωφύλλου και ξαναγραμμένη σε λευκό χαρτί κολλημένο στη ράχη, με το τελευταίο ψηφίο «4» όμως αποκολλημένο), είναι δεμένη μαζί με 5 εκδόσεις του 18ου και 19ου αιώνα διαφόρων σχημάτων (2 από αυτές —η πρώτη και η δεύτερη— είναι οι ίδιες εκδόσεις του 1808). Περιέχει μόνο τη μία ήδη αναφερθείσα διόρθωση, δηλαδή, με 2 γραμμές καφέ μελανιού έχει διαγραφεί το ieft και από πάνω έχει γραφτεί bėdžie SK 14,1. Μία ακόμη λέξη —lafka SK 11,13— έχει επίσης διαγραφεί με 2 γραμμές, προφανώς με το ίδιο μελάνι, μόνο κάπως πιο έντονο, αλλά δεν έχει γραφτεί τίποτε στη θέση της. Ο Stanislaw Rospond (Seklucjan 1979: 29) αναφέρει επίσης ότι το αντίτυπο με τις διορθώσεις του Maleckio βρισκόταν πριν από τον πόλεμο στα Κρατικά Αρχεία του Königsberg, αλλά δεν περιγράφει την περαιτέρω τύχη του. Είναι πιθανό ότι η κατήχηση του Seklucjan που φυλάσσεται στη βιβλιοθήκη της Λιθουανικής Ακαδημίας Επιστημών είναι σήμερα το μοναδικό γνωστό πρωτότυπο.

³⁴ Stango (1929: 15) nuomone, minėtame egzemplioriuje ieft į bėdžie taisęs Janas Maleckis.

³⁵ Stangas (1929: 12–16) nurodo ir daugiau pavyzdžių, kur Mažvydas skiriasi nuo Seklucijano, bet sutampa su Maleckiu.

55

με την ενσωμάτωση ύμνων στα βιβλία, ο Mažvydas ήθελε να καλύψει το κενό που άφηνε η έλλειψη λιθουανικής ατζέντας». Κατά τη γνώμη του Vaclovas Biržiška (1960: 86), το δεύτερο μέρος του υμνολογίου του 1566 το συνέταξε ο ίδιος ο Mažvydas, εντάσσοντας σε αυτό και όλα τα παλαιότερα κείμενά του. Ωστόσο, δεν αποκλείει το ενδεχόμενο, κατά την έκδοση αυτής της συλλογής, ο Vilentas «να προσέθεσε κι εκείνος ένα ορισμένο μέρος, όχι δικό του έργο αλλά έργο άλλων, πιθανότατα επίσης ευρεμένο στην κληρονομιά των γραπτών του Mažvydas».

Μεταξύ της περικοπής του Bretkūnas και του κειμένου αυτού του υμνολογίου εντοπίστηκαν 56 διαφορές. Το «Szọdžei ape S. Wecžere…» διαφέρει σημαντικά τόσο από το «Kosanies» όσο και από το κείμενο του Katekizmo του Mažvydas. Μερικές διαφορές μεταξύ του «Kosanies» και του κειμένου αυτού του υμνολογίου ενδέχεται να υποδηλώνουν ότι το τελευταίο σχετίζεται ως έναν βαθμό με το κείμενο του MžK και την κύρια πηγή του, την κατήχηση του Sėklucjanas. Στην πρώτη πρόταση διατηρείται σαφές ίχνος μετάφρασης από το πολωνικό πρωτότυπο:

BP I 62,4–6 ſchito ‖ naktije kurioie buwa iſchdotas / Eme ‖ dona

E 33,4–5 εκείνη τη νύχτα, κατά την οποία δόθηκε=‖ / Πήρε ‖ ψωμί

LK 389 Τη νύχτα κατά την οποία προδόθηκε, πήρε το ψωμί

MžG 589,13–14 εκείνη τη νύχτα, κατά την οποία επρόκειτο να δοθεί=‖ ψωμί / Πήρε ψωμί

MžK 26,3–5 ſchitage nakteie \ kuria ‖ tureia buti iſchdotas \ e=‖me dona

SK 13,2–3 εκείνη τη νύχτα \ κατά την οποία έπρεπε να παραδοθεί ‖ προδόθηκε \ πήρε το ψωμί

MžG tureia bu=‖ti iſchdūtas αντιστοιχεί στο MžK tureia buti iſchdotas και στο miał bić ‖ widan του Sėklucjanas, ενώ το «Kosanies» buwa iſchdotas αντιστοιχεί στο E buwa iſchdū=‖tas και στο Verraten ward. του Liuteris.

Επειδή δεν έχουν προσδιοριστεί οι πηγές αυτού του κεφαλαίου του MžG, σε ορισμένα σημεία είναι δύσκολο να πούμε με ακρίβεια για ποιους λόγους διαφέρουν τα «Szọdžei ape S. Wecžere…» και «Kosanis». Η αντίστοιχη διατύπωση μιας ακόμη φράσης του MžG που δεν συμφωνεί με το «Kosanimi» θα μπορούσε επίσης να βρίσκεται στην πολωνική κατήχηση του Sėklucjanas:

BP I 62,12–13 dawe ghiemus / bilodams / ‖ Imkite ir gerkite / wiſſi iſch to

E 33,11–13 dawe ghiemus / bi=‖lodams / Imkite ir gerkite / wiſſi iſch ‖ to

LK 389–90 του τα έδωσε και είπε: Πάρτε και πιείτε όλοι από αυτό

MžG 590,2–3 τους έδωσε, λέγοντας: =‖ Πιείτε από αυτό όλοι

MžK 26,13–15 έδωσε στους μαθητές \ ‖ Πάρτε από αυτό και πιείτε

SK 13,12–13 τους έδωσε \ λέγοντας \ ‖ πιείτε από αυτό με δύναμη

Ωστόσο, αυτή η φράση του MžG αντιστοιχεί επίσης στη φράση «τους έδωσε, λέγοντας: Πιείτε από αυτό όλοι.» που απαντάται τόσο στα δύο λατινικά Μικρά Κατηχήματα του Λουθήρου που εκδόθηκαν στο Wittenberge το 1529 όσο και στα μεταγενέστερα κατηχήματά του, τα οποία μεταφράστηκαν στα λατινικά από τον Georg Major (1531) και τον Justus Jonas (1539). Σε κανένα από αυτά δεν υπάρχουν οι λέξεις «Λάβετε και, ενώ ο LK λέει Nemet hin» που βρίσκονται στο BP και στην ενότητα E «Sacramentas Altoriaus…»

56

και αντίστοιχων μορφών. Συνεπώς, δεν είναι σαφές αν στην προκειμένη περίπτωση ο MžG θα μπορούσε να βασίστηκε στον Seklucjano ή σε κάποια λατινική κατήχηση του Λούθηρου.

Δύσκολο είναι να προσδιοριστεί και η αιτία μιας άλλης διαφοράς ανάμεσα στο κείμενο της «Kosanies» και στο κείμενο του υμνολογίου:

BP I 62,8–9 kurfai vſch || ius για να χύνεται

E 33,8 kurſai vſch jus būs χυθεί

LK 389 der fur euch που δίνεται

MžG 589,17–18 kuris už jus bus || išduotas

MžK 26,9–10 kuris už jus bus iš⟦ldotas

SK 13,7–8 kuri dabar || θα παραδοθεί

Το MžG θα είναι || παραδομένο συμφωνεί με το MžK θα είναι παραδομένο και το SK θα παραδοθεί, ενώ το «Kosanies» παραδίδοντας διαφέρει από το E θα είναι παραδομένο και προσεγγίζει το datur. που απαντά στα λατινικά Μικρά Κατηχήματα του Λούθηρου και στο Λουκ. 22,19 της Vulgata. Από αυτή την άποψη, η Postilės περικοπή διαφέρει από όλα τα πέντε λιθουανικά συγκριτικά κείμενα (βλ. επίσης 2.6 και 7.1).

3.2. Ωστόσο, οι περισσότερες προτάσεις της ενότητας που περιλαμβάνεται στο υμνολόγιο έχουν ήδη απομακρυνθεί από την πολωνική εκδοχή και πλησιάζουν το γερμανικό κατηχητικό του Λούθηρου και, φυσικά, τα κείμενα της Postilės και του Enchiridiono του Vilentas:

BP I 62,16–17 Τότε να το κάνετε / || όσο συχνά πίνετε εις ανάμνησή μου

E 33,16–17 Αυτό να το κάνετε / όσο συχνά || πίνετε εις ανάμνησή μου

LK 390 Αυτό να κάνετε κάθε φορά που πίνετε, σε ανάμνησή μου

MžG 590,6–8 Αυτό || να κάνετε / όσο συχνά πίνετε / σε || δική μου / ανάμνηση

MžK 27,5–7 αυτό να κάνετε όσες φορές πίνετε σε ανάμνησή μου

SK 14,3–4 αυτό να κάνετε \ όσες || φορές θα πίνετε, σε || δική μου ανάμνηση

BP I 62,11–12 Έτσι λοιπόν θα πάρει το Ποτήριο μετά το Δείπνο=||

E 33,10–11 Έτσι λοιπόν θα πάρει το Ποτήριο μετά το Δεί=||πνο

LK 389 Κατά τον ίδιο τρόπο πήρε επίσης το ποτήριο μετά το δείπνο

MžG 590,1–2 Έτσι λοιπόν πήρε το ποτήριο μετά το δείπνο=||

MžK 26,12–13 Έτσι λοιπόν, μετά το δείπ||νο, πήρε το ποτήριο

SK 13,10–11 Έτσι λοιπόν, και οι δύο, μετά το=||δείπνο, πήραν \ το ποτήριο

BP I 62,15–16 θα χυθεί / || για την άφεση των αμαρτιών

E 33,15–16 θα χυθεί / για την άφεση || των αμαρτιών

LK 390 θα χυθεί για την άφεση των αμαρτιών

MžG 590,5–6 θα χυθεί || για την άφεση των αμαρτιών

MžK 27,3–5 θα χυ=||θεί για την άφεση των αμαρτιών || σας

SK 14,1–3 είναι θέλημα για την ά=||φεση των αμαρτιών=||

57

Όπως προκύπτει από τα παραδείγματα που παρατίθενται εδώ, στη θέση του Katekizme του Mažvydas, όπου υπήρχε kiek ka ‖ rtu, αποδοσμένο σύμφωνα με το ile ‖ krocž, του Seklucjanas, στο κείμενο του υμνολογίου υπάρχει το kaip dažnai, που αντιστοιχεί στο γερμανικό Jo oft. Στη θέση του bus ifchle=‖tas που υπάρχει στο MžK (SK 14,1–3 ieft wilana; MK 10,4–5 wylana be=‖dzie), εδώ υπάρχει το praletas ‖ bufs (LK vergollen wird). Από αυτή τη φράση του MžG λείπει επίσης η προσωπική αντωνυμία tu, στη γενική πληθυντικού jūsų, παρόλο που υπήρχε στο MžK και στην κύρια πηγή του, το SK. Η σειρά των λέξεων στο κείμενο του MžG συμπίπτει συνήθως και με τη γερμανική παραλλαγή. Φυσικά, για να προσδιοριστούν οι πραγματικές πηγές του κειμένου που τυπώθηκε στο υμνολόγιο του Mažvydas, απαιτείται λεπτομερής ανάλυση, αλλά αυτό δεν αποτελεί σκοπό του παρόντος άρθρου.

3.3. Σε ορισμένα σημεία αυτό το κείμενο μοιάζει ακόμη περισσότερο με το αντίστοιχο κείμενο των γερμανικών Μικρών Κατηχισμών του Λουθήρου (τα σχετικά χωρία τους ουσιαστικά δεν διαφέρουν) και, γι’ αυτό, αποκλίνει κάπως από το κείμενο του κεφαλαίου «Sacramentas Altoriaus...» στο Enchiridiono του Vilentas και, αντίστοιχα, από το κείμενο του «Kosan ies»:

BP I 62,6–7 έδωσε να σταλεί=‖σ’ αυτούς / στους άξιους

E 33,6 έδωσε εντολή στους υπηρέτες / λέγοντας

LK 389 έδωσε στους νεαρούς και είπε

MžG 589,15–16 έδωσε στους απεσταλμένους λόγο / ‖ και είπε

BP I 62,8 Αυτό είναι το σώμα μου

E 33,7–8 Αυτό είναι το σώμα ‖ μου

MžG 589,16–17 Αυτό είναι ‖ το σώμα μου

LK 389 Αυτό είναι το σώμα μου

Δεν μπορεί να αποκλειστεί εδώ και η επίδραση κάποιας λατινικής πηγής στο κείμενο του υμνολογίου. Για παράδειγμα, το πρώτο παράθεμα του MžG αντιστοιχεί επίσης στη διατύπωση του κατηχισμού του Justas Jonas, που εκδόθηκε το 1539 στο Wittenberg: deditaue discipulis suis et dixit (σε άλλους λατινικούς κατηχισμούς χρησιμοποιείται η participium praesentis activi dicens).

3.4. Αξίζει να δοθεί προσοχή σε ένα ακόμη απόσπασμα του MžG, το οποίο διαφέρει όχι μόνο από το «Kosan ies» και το κείμενο E που είναι πιο κοντά σε αυτό, αλλά και από το MžK και τους γερμανικούς και πολωνικούς κατηχισμούς:

BP I 62,13–15 Tas Ki=‖likas eſtinauias Teſtamentas mana ‖ Kraujeje

E 33,13–14 Αυτό το ποτήρι είναι η νέα διαθήκη=‖μου στο αίμα

LK 390 Αυτό το ποτήρι είναι η νέα διαθήκη μέσα στο αίμα μου

MžG 590,3–5 Αυτό ‖ είναι το αίμα μου / η νέα διαθήκη=‖

MžK 26,15–27,1–2 Αυτό ‖ το ποτήριο της νέας διαθήκης=‖ είναι στο αίμα μου

SK 13,13–15 Εκεί ‖ Το ποτήριο της νέας Διαθήκης ‖ είναι στο αίμα μου

MK 10,2–3 Εκείνο το ποτήριο είναι η νέα ‖ διαθήκη στο αίμα μου

58

Εφόσον δεν μπορούμε να εξηγήσουμε αυτή τη διαφορά βασιζόμενοι στον Mažvydas, στις γερμανικές κατηχήσεις του Λούθηρου, στην πολωνική κατήχηση του Seklucjan, καθώς και στις κατηχήσεις του Malecki, το βλέμμα στρέφεται και πάλι στις λατινικές. Αυτή η πρόταση αντιστοιχεί στην παραλλαγή της λατινικής κατήχησης του Justas Jonas του 1539: hic est sanguis meus novi testamenti. Εν τω μεταξύ, η παραλλαγή που υπάρχει στα BP και E συμπίπτει ουσιαστικά με τις γερμανικές και τις λατινικές κατηχήσεις του 1529, καθώς και με την κατήχηση που μετέφρασε ο Major το 1531: Hic calix Novum Testamentum eft in meo fanguine (B)³⁶.

3.5. Όπως φαίνεται από τα παραδείγματα που παρατίθενται εδώ, το τμήμα «Szodzei ape S. Wecżere...» που περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο «Catechifma praftas Textas», το οποίο προστέθηκε στο τέλος του δεύτερου μέρους των Gesmių Chriksčoniškų του Mažvydas, που εκδόθηκαν από τον Vilentas το 1570, είναι κατά κάποιον τρόπο συλλεκτικό, δηλαδή αποτελείται από προτάσεις βασισμένες σε μεταφράσεις από πολωνικά (ή λατινικά) και γερμανικά πρωτότυπα. Δεν είναι ακόμη σαφές ποια είναι η κύρια πηγή αυτού του κειμένου και ποιος το συμπεριέλαβε — ο ίδιος ο Mažvydas ή ο Vilentas (για να διαπιστωθεί αυτό απαιτείται λεπτομερέστερη ανάλυση)· τα ίχνη μετάφρασης από την κατήχηση του Seklucjan που έχουν διασωθεί, ωστόσο, υποδεικνύουν ότι αυτό το κείμενο συνδέεται με το Katekizmu του Mažvydas, επομένως οι εικασίες του Gerulis και του Biržiška ότι ο ίδιος ο Mažvydas μετέφρασε τα πεζά κείμενα και τα συμπεριέλαβε στο δεύτερο μέρος του υμνολογίου μπορεί να είναι βάσιμες. Ωστόσο, ορισμένα ορθογραφικά και μορφολογικά στοιχεία συμπίπτουν ήδη με τα κείμενα των δύο κεφαλαίων του Enchiridiono του Vilentas.

3.6. Επειδή υπάρχουν αρκετές διαφορές ανάμεσα στα «Kosan ies» του Bretkūnas και στο κείμενο που περιλαμβάνεται στο δεύτερο μέρος των Gesmių Chriksčoniškų του Mažvydas (περίπου 56, δηλαδή και πάλι πολύ περισσότερες από όσες υπάρχουν ανάμεσα στα «Kosanies» και στο κείμενο του κεφαλαίου E «Sacrementas Altoriaus…»), ενώ ορισμένες από αυτές σχετίζονται με τη χρήση διαφορετικών πρωτοτύπων, το κείμενο αυτό δεν μπορεί να θεωρηθεί η κύρια πηγή των «Kosanies».

4. Η σχέση των «Kosanies» με το κείμενο του κεφαλαίου «Sacramentas Altoriaus…» του Enchiridiono του Vilentas

4.1. Στην εισαγωγή του άρθρου (1.4) αναφέρθηκε, ενώ με τα παραδείγματα (2.2) και ορισμένα πραγματολογικά στοιχεία (2.3–2.4) που παρουσιάστηκαν κατά τη συζήτηση της σχέσης των «Kosanies» με το κείμενο του Katekizmo του Mažvydas έχει ήδη καταδειχθεί, ότι το «Kosanis» συγγενεύει περισσότερο με το Enchiridiono του Vilentas

³⁶ Επειδή το υπό εξέταση κείμενο είναι ιδιαίτερο, καθώς αποτελείται από τα Ευαγγέλια των τριών ευαγγελιστών Ματθαίου, Μάρκου και Λουκά, καθώς και από την Πρώτη επιστολή του Παύλου προς Κορινθίους, βάση για αυτό το απόσπασμα θα μπορούσαν να είναι διαφορετικά βιβλικά χωρία που αφηγούνται την ίδρυση της Ευχαριστίας. Για παράδειγμα, το αντίστοιχο χωρίο του MŽG είναι το Μκ 14,24: G τοῦτό ἐστιν τὸ αἷμά μου τῆς διαθήκης; V Hic est sanguis meus novi testamenti; LB Das ift mein Blut, des newen Teftaments. Πολύ κοντινό είναι και το Μτ 26,28: G τοῦτο γάρ ἐστιν τὸ αἷμά τῆς διαθήκης; V hic est enim sanguis meus novi testamenti; LB das ift mein Blut des newen Teftaments. Παραλλαγή που συμφωνεί με τα BP, E, MŽK, LK και SK βρίσκουμε στο Λκ 22,20: G τοῦτο τὸ ποτήριον ἡ καινὴ διαθήκη ἐν τῷ αἵματί μου; V Hic calix novum testamentum est in sanguine meo; LB Das ift der Kelch, das newe Teftament in meinem Blut.

59

στο κεφάλαιο «Sacramentas Altoriaus...» (E 33,3–17). Η περικοπή αυτή της BP διαφέρει από εκείνο το κείμενο σχετικά λίγο — εντοπίστηκαν 23 διαφορές· από αυτές, μόνο μία αφορά τη σειρά των λέξεων και μία τη στίξη· δεν υπάρχουν σημαντικές αποκλίσεις στο κείμενο, καμία διαφορά στη χρήση κεφαλαίων γραμμάτων, ούτε έχουν προστεθεί ή παραλειφθεί λέξεις. Επομένως, είναι πολύ πιθανό αυτό το κείμενο να αποτέλεσε την κύρια πηγή των «Kosanies».

Σε τι διαφέρουν, ωστόσο, αυτά τα σχετικά σύντομα κείμενα; Είναι συστηματικές οι αποκλίσεις τους; Ποια είναι η σχέση τους με τα ίδια γλωσσικά φαινόμενα στα υπόλοιπα μέρη της μιας και της άλλης έκδοσης; Για να απαντηθούν αυτά τα ερωτήματα, πρέπει να προσδιοριστούν οι γενικές τάσεις χρήσης κάθε γλωσσικής μονάδας που παρουσιάζει διαφορές και στις δύο πηγές. Γι’ αυτό, πρώτα παρατίθενται εδώ όλες οι διαφορές που παρατηρήθηκαν στα κείμενα αυτά (με εξαίρεση τη στίξη):

Πίνακας 3

E BP I νύχτι 33,4 νύχτι 62,5 του οποίου 33,4 του οποίου 62,5 εξέδω=||σε αυτόν 33,4–5 εκδοθέν 62,5 άρτος 33,5 δώρο 62,6 στους αποστελλόμενους 33,6 αποστέλλονται=||σ’ αυτούς 62,6–7 Αυτό 33,7 Αυτά 62,9 εσείς (2x) 33,8; 33,15 εσείς (2x) 62,9; 62,15 θα εκδοθεί 33,8 εκδίδοντας 62,9 εκδοθέν 33,8 εκδίδοντας 62,9 ανάμνηση (2x) 33,9; 33,17 ανάμνησης (2x) 62,10; 62,17 Έτσι 33,10 Έτσι 62,11 είναι νέο 33,13 είναι νέο 62,14 σε 33,14 σε 62,15 θα είναι 33,15 θα είναι 62,15 χυμένο 33,15 χυμένο 62,15 χυμένο θα είναι 33,15 θα είναι χυμένο 62,15 Αυτό 33,16 Τότε 62,16

4.2. Από τον πίνακα φαίνεται ότι οι περισσότερες διαφορές αφορούν την ορθογραφία. Ο αριθμός τους αυξάνεται εξαιτίας 3 σαφών τυπογραφικών σφαλμάτων της Postilės: eftinauias BP I 62,14, prelietas BP I 62,15 και Tadai BP I 62,16. Η μορφή prelietas στην BP καταγράφεται μόνο μία φορά· όλες οι μορφές του ρήματος pralieti και του ρηματικού ουσιαστικού praliejimas γράφονται μόνο με το πρόθημα pra- (17 και 4 εμφανίσεις αντίστοιχα), ενώ το πρόθημα pre- δεν απαντά ούτε ως παραγωγικό μόρφημα σε άλλους σχηματισμούς ρημάτων και ουσιαστικών. Χωρίς μεταβολή-

60

Ο δεικτικός τύπος του ουδετέρου γένους Tadai (=tatai) χρησιμοποιήθηκε επίσης μόνο μία φορά, δίπλα στο tatai (999x) και στο tatai (2x)³⁷.

4.3. Σε αυτή την περικοπή, στην κατάληξη της δοτικής πληθυντικού του ουσιαστικού πάλιουντινίνες ο Bretkūnas, σε αντίθεση με τον Vilentas, δεν γράφει το σημείο μαλακώματος. Μορφές της αναφερόμενης λέξης με -iems στην Postilė δεν υπάρχουν καθόλου, ενώ το pal(f)juntinėms χρησιμοποιείται 8 φορές. Δεν βρίσκουμε γραμμένο με σημείο μαλακώματος ούτε το άλλο ουσιαστικό της βάσης ijo, το moki(n)tinys, στη δοτική πληθυντικού· εδώ υπάρχει μόνο το moki(n)tinėms (6x)³⁸, καθώς και τα waikelėms (2x), pawargulems (2x), nebagelems (2x), nebagielems (1x), ßodžems (2x), lautems (1x) κ.ά. Στην BP το σημείο μαλακώματος γράφεται μόνο πριν από την κατάληξη της δοτικής πληθυντικού των ουσιαστικών της βάσης i̇jo, η οποία γράφεται μορφολογικά ως -ams: broliams (2x), braliams (1x), pawarguliams (2x), ßiniams (1x), ßodjiams (2x) και ούτω καθεξής.

Στο Enchiridione του Vilentas υπάρχει μία μορφή δοτικής πληθυντικού του ουσιαστικού pasiuntinys με κατάληξη -iems στο E 33,6 και μία με κατάληξη -ems στο E 68,12. Και στις καταλήξεις άλλων ουσιαστικών αυτού του κλιτικού τύπου ijo, το σημείο παλατοποίησης είναι επίσης σπάνιο στο E. Παρατηρήθηκαν εδώ και οι ακόλουθες μορφές: Wirifchkems E 42,3· Hertikems E 41,18, ßatiewainems E 42,6, ßodžems (5x), αλλά warnikfcżiems E 38,7. Στο Enchiridione δεν βρέθηκαν ουσιαστικά αυτού του κλιτικού τύπου με μορφολογικά γραμμένη κατάληξη δοτικής πληθυντικού. Επομένως, στο κείμενο του Vilentas, στο paliuntiniems πριν από το γράμμα e υπάρχει σημείο παλατοποίησης· μολονότι σπάνιο, δεν μπορεί να θεωρηθεί εντελώς τυχαίο. Αντίθετα, στην Postilėje, στα ουσιαστικά με θέμα i̇jo-, όπου το φωνήεν [aː] μετά από ουρανικό σύμφωνο αποδίδεται φωνητικά, δηλαδή με το γράμμα e, το σημείο παλατοποίησης δεν χρησιμοποιείται συστηματικά.

4.4. Σε ορισμένα σημεία, στα συγκρινόμενα κείμενα του Bretkūnas και του Vilentas διαφέρουν μόνο οι γραφές: ŋ / i· ū / u· v / u· fch / ß· ü / o. Αυτές οι διαφορές ανάμεσα στο E και την BP είναι συνήθως κανονικές. Για παράδειγμα, στο κείμενο του Enchiridiono βρίσκουμε 2 φορές τη γραφική παραλλαγή jus της αιτιατικής πληθυντικού της προσωπικής αντωνυμίας tu, ενώ στο «Kosanyje» απαντά το ius. Στα κείμενα του Vilentas, το γράμμα ŋ39 αποδίδει τα φωνήεντα [i], [iː] και το σύμφωνο [j] και είναι συχνό τόσο στην αρχή όσο και στο μέσο και στο τέλος της λέξης. Ο Bretkūnas δεν το χρησιμοποιεί καθόλου στην αρχή λέξης και σχετικά σπάνια στο εσωτερικό της (37x) — συνήθως μόνο σε μη λιθουανικά τοπωνύμια και ανθρωπωνύ-

³⁷ Αυτά τα 2 tatati πιθανότατα πρέπει επίσης να θεωρηθούν τυπογραφικά σφάλματα της BP.

³⁸ Μόνο περιστασιακά παρατηρούμε τέτοια μορφή αυτού του ουσιαστικού στη μετάφραση της Καινής Διαθήκης από τον Bretkūnas: Mokintiniems Mt 16,20, Mt 17,24, ενώ στο Mt 14,19 διορθώνεται ήδη σε Mokintinems. Εδώ πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι ο Bretkūnas, κατά τη διόρθωση της δικής του ΚΔ, διαγράφει αρκετά συχνά το σημείο παλατοποίησης πριν από τα φωνήεντα e και ė, ιδίως μετά τα σύμφωνα k, g, d, και κάπως σπανιότερα μετά τα s και l: u̇chieltas→u̇chkel tas Mt 11,25; u̇ßmokes→u̇ßmokes Mt 6,4; gieras→geras Mt 1,19, Mt 7,17; pagiend→pagenda Mt 5,13; Todiel→Todel Mt 5,23; 6,25; 7,24; 12,27; 14,7; Apfieftuofius→Apfelftuofius Mt 4,24; lietu→ietu Mt 13,14; Dwalies→Dwales Mt 1,19; palileptos→palileptos Mt 6,18.

³⁹ ŋ = y· στο Enchiridione του Vilentas χρησιμοποιούνται και οι δύο γραφές — ŋ και y.

61

σε λέξεις, εθνωνύμια και ξένες λέξεις (π.χ., γεν. εν. Egipto BP I 102,22· γεν. εν. Tjra BP II 364,15· ονομ. εν. Sjyrachas BP I 190,24· αιτ. πληθ. Egypciakus BP I 225,19· Sjmbolum BP I 71,20· Kjrie­leifon BP I 61,18). Στο τέλος της λέξης, αυτό το γράμμα απαντά στην Postilė συνολικά 4 φορές και μόνο στον σύνδεσμο beŋ (BP I 30,13· BP I 46,18· BP II 332,4 και BP II 466,10). Η αιτιατική πληθυντικού του tu στην Postilė δεν έχει καμία γραφική παραλλαγή· απαντά μόνο η μορφή jus (84x). Στο Enchiridione χρησιμοποιούνται 3 γραφικές παραλλαγές: jus (15x), ius (3x) και yus (3x)⁴⁰, αλλά η συχνότερη είναι εκείνη με το γράμμα ŋ. Στο EE του Vilento υπάρχουν επίσης 3 παραλλαγές: jus (52x), ius (3x) και jus (1x), αλλά και εδώ η συχνότερη είναι το jus. Επομένως, στο «Kosanyje» ο Bretkūnas ακολουθεί με συνέπεια την παράδοση που χαρακτηρίζει ολόκληρη την Postilė: δεν χρησιμοποιεί το γράμμα ŋ στην αρχή της λέξης και γράφει την αιτιατική πληθυντικού με ius.

4.5. Ο Bretkūnas δεν χρησιμοποιεί το γράμμα ū⁴¹ για να δηλώσει το μακρό [uː], όπως κάνει ο Vilentas στη λέξη būs. Η παύλα πάνω από το u στην Postilė είναι σημείο συντομογραφίας και, μάλιστα, απαντά μόνο μία φορά στη λέξη cond. 3 pl. paiūk=||tu ‘συνήθων’ BP I 244,9–10. Ο Fordas (1969: 112) θεωρεί τη μορφή būs χαρακτηριστική της διαλέκτου των Žemaičiai. Στην Postilė ο γ΄ εν. του μέλλοντα του ρήματος būti δεν έχει γραφικές παραλλαγές: απαντά μόνο το bus (309x), ενώ στο Enchiridione υπάρχουν 3: bus (9x), būs (6x) και bufs (1x), και στα Evangelijose και Epistolose 2: būs (74x) και bus (35x). Επομένως, η μορφή bus που απαντά στην περικοπή της BP συμφωνεί με τη γενική αρχή γραφής αυτής της μορφής σε ολόκληρη την Postilė.

4.6. Στα συγκριτικά κείμενα η πρόθεση už χρησιμοποιείται 2 φορές. Την πρώτη φορά η γραφή της συμπίπτει στα BP και E (vłch E 33,8 και vłch BP I 62,8), ενώ τη δεύτερη διαφέρει (vłch E 33,14 και uβ BP I 62,15). Η διαφορά είναι διπλή: 1) v / u και 2) γραφή /ch / β, αλλά και στις δύο περιπτώσεις είναι κανονική.

1) Στο Enchiridione του Vilento, το γράμμα v στην αρχή της λέξης συνήθως δηλώνει το φωνήεν [uː]: σε αυτή τη θέση βρέθηκαν 76 παραδείγματα με v και μόνο ένα με u (uβ E 75,10). Στην Postilė, το v χρησιμοποιείται πολύ σπανιότερα στην αρχή της λέξης για να δηλώσει τα φωνήεντα [u, uː]: βρέθηκαν 869 λέξεις με u και μόνο 7 με v (5 από τις 7 στις περικοπές, 2 στο κήρυγμα)⁴². Και εδώ η πρόθεση už γράφεται με u: τόσο στις περικοπές όσο και στα κηρύγματα, στις «Passijose» και στις προσευχές, συναντάμε συχνότερα το uβ (77x). Στην BP υπάρχει μόνο ένα παράδειγμα —και αυτό στην εν λόγω περικοπή— όπου η πρόθεση už γράφεται με πεζό v.

⁴⁰ Δύο από αυτά βρίσκονται στις πρώτες σελίδες του E (E 2,7 και E 2,15). Συγκεντρώθηκαν κατά την εκπόνηση της ηλεκτρονικής συμφραστικής καταγραφής τύπων λέξεων από την ανατύπωση του Enchiridiono του Vilento που δημοσίευσε ο Fritz Bechtel το 1882, επειδή από το αντίτυπο που φυλάσσεται στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Βίλνιους λείπουν οι 4 πρώτες σελίδες. Ο Bechtel χρησιμοποιεί παντού το γράμμα αντί του ŋ.

⁴¹ Στα BP, EE και E, το διακριτικό σημάδι πάνω από το γράμμα u θεωρείται παύλα και όχι περισπωμένη (πρβλ. Bechtel 1882: XVIII, Gerullis 1927: 68–75, Palionis 1967: 25–26 κ.ά.), όπως επίσης και πάνω από τα γράμματα a, o, i, e, m, n, πάνω από τα οποία η παύλα στην BP (όπως και πάνω από το u) είναι σημείο συντομογραφίας.

⁴² Οι προθέσεις με κεφαλαίο V δεν περιλαμβάνονται σε αυτούς τους αριθμούς, επειδή το γράμμα U δεν χρησιμοποιείται ούτε στην BP ούτε στο E, ενώ το V αντιστοιχεί τόσο στα φωνήεντα [u,uː] όσο και στο σύμφωνο [v].

62

2) Το ίδιο ισχύει και για τη σχέση των γραμμάτων ſch και β σε αυτή την πρόθεση: σε ολόκληρο το Enchiridione βρίσκουμε 24 παραδείγματα με ſch και 19 με β, ενώ στο EE υπάρχουν αντίστοιχα 126 και 47 παραδείγματα. Αντίθετα, στην Postilėje υπάρχει μόνο ένα παράδειγμα με ſch —και πάλι στην εν λόγω περικοπή— ενώ με β υπάρχουν έως και 81. Επομένως, με μία εξαίρεση, ο Bretkūnas διατηρεί εδώ τη μορφολογική αρχή γραφής αυτής της πρόθεσης. Σε αυτή την περίπτωση εξουδετέρωσης ηχηρού και άηχου συμφώνου στο τέλος της λέξης, στην Postilėje γράφεται με συνέπεια το ηχηρό.

Οι γραφικές παραλλαγές της πρόθεσης už και η συχνότητά τους στις περικοπές της BP που υπάρχουν και στο EE (∇), στα κηρύγματα (∅), στις «Passijose» (#), στο «Kosanyje» (k), στις προσευχές (m), στο E και στο EE παρουσιάζονται στον ακόλουθο πίνακα:

Πίνακας 4

BP

E

EE

∇

∅

#

k

m

Σύνολο BP

uβ

19

44

12

1

2

77

1

0

vſch

1(!)

1(!)

22

126

vβ

0

16

47

Vβ

1

3

4

2

0

VS₃

2

2

0

0

Έτσι, το γεγονός ότι σε ολόκληρη την Postilėje απαντά μόνο μία φορά η γραφή των γραφημάτων v και ſch στην πρόθεση už⁴³ είναι ένα από τα στοιχεία που δείχνουν ότι ο Bretkūnas ενδέχεται να χρησιμοποίησε αυτό το κείμενο του Enchiridiono του Vilentas. Στη δεύτερη παράγραφο του «Kosanies» έχει ήδη εξεταστεί και το vſch του Vilentas στο E 33,14, που αντικαταστάθηκε από το σύνηθες για τον Bretkūnas uβ στο BP I 62,15.

Θα μπορούσαν να έχουν επηρεάσει εδώ άλλα κείμενα παρόμοια με το «Kosani»; Πώς γράφεται σε αυτά αυτή η πρόθεση; Στην ενότητα «Sźodžei ape S. Wecžere…» του δεύτερου μέρους των Giesmių Chriksčoniškų του Mažvydas, που εξέδωσε ο Vilentas, καθώς και στο κείμενο που περιλαμβάνεται στο κεφάλαιο «Trumpas klaufimas ir prieprowimas…» του Enchiridiono, βρίσκουμε μόνο τη μορφή vſch (από 2 φορές). Αντίθετα, στο Paraphrasyje του Mažvydas, που εξέδωσε ο Bretkūnas, όπως και στο Katekizme του, και στις δύο παραγράφους υπάρχει το vβ. Συνεπώς, το vſch που τυπώθηκε στην πρώτη παράγραφο του «Kosanies» συνδέεται με την ορθογραφία του Vilentas και, βεβαίως, κυρίως με το κείμενο του κεφαλαίου «Sacramentas Altoriaus…» του E, το οποίο διαφέρει ελάχιστα από αυτή την περικοπή.

4.7. Το περίπλοκο ζήτημα της διάκρισης των γραμμάτων ū και o στις λέξεις duona, išduotas, išduodamas έχει ήδη συζητηθεί στο κεφάλαιο 2, ενότητα 2.2. Δεν θα αντέβαινε στον ισχυρισμό ότι το γράμμα o Postilėje δηλώνει τόσο το φωνήεν [oˑ] όσο και τη δίφθογγο [uo] και ένα άλλο παράδειγμα από το «Kosanies»,

⁴³ Στο BP χρησιμοποιείται επίσης η μακρύτερη παραλλαγή αυτής της πρόθεσης uβu (110x), αλλά η γραφή της δεν παρουσιάζει παραλλαγές (σε αυτόν τον αριθμό δεν περιλαμβάνονται επίσης οι τύποι VS₃u (5x) και Vβu (3x), που αρχίζουν με κεφαλαίο V· στο EE απαντά το vβunieke 215,4, ενώ το E uβu δεν απαντά καθόλου.

63

που διαφέρει ως προς τη γραφή του φωνήεντος o αντί του ū από το Enchiridiono και, παρεμπιπτόντως, από όλα τα άλλα κείμενα που συγκρίνονται εδώ. Πρόκειται για τον επιθετικό τύπο της ενικής οργανικής πτώσης του δεικτικού αντωνυμικού τύπου šitas Schitoui στο BP I 62,11· στο E είναι Schitūgi E 33,10 (σε άλλες πηγές Schitugi MžK 26,12, Schitū MžG 590,1 και E 68,16, SChitū gi MžP 8(142),4). Το BP έχει μόλις 2 παραδείγματα αυτού του τύπου: εκτός από το ήδη αναφερθέν, ένα ακόμη βρίσκεται στις «Passijose» BP I 358,23. Η κατάληξη του μη επιθετικού τύπου γράφεται στο BP με δύο τρόπους: -ū (8x, μόνο σε κηρύγματα) και -u (6x, επίσης μόνο σε κηρύγματα).

Αυτή η αντωνυμία της «Kosanies» διαφέρει από εκείνη που υπάρχει στο Enchiridione και ως προς το ότι δεν έχει το μεταθετικό μόριο -gi. Σε ολόκληρη την Postilėje δεν υπάρχει κανένας τύπος ενικής οργανικής πτώσης της αντωνυμίας šitas όπως το Schitūgi του E 33,10. Από τους τύπους αντωνυμιών με το μόριο -gi που κατέγραψε ο Hermann (1926: 116) φαίνεται ότι στο BP είναι γενικά πολύ λίγοι: οι δεικτικές αντωνυμίες καταγράφονται μόνο 3 φορές: tiegi BP I 188,9 και BP II 360,16, καθώς και Tamgi BP II 396,2044. Είναι επίσης πολύ σπάνιες στα γραπτά του Vilentas: στο Enchiridione υπάρχει με το μόριο -gi μόνο αυτό το ένα παράδειγμα, ενώ στο EE υπάρχει μόνο το tailgi 190,9 (Hermann 1926: 111)45.

4.8. Η γραφή του γράμματος o στην κατάληξη της γενικής ενικού atminimo στο BP αντί του -a του Vilentas πρέπει επίσης να θεωρηθεί συστηματική διαφορά: σε ολόκληρο το BP βρίσκουμε 7 τύπους γενικής ενικού αυτής της λέξης με κατάληξη -o και μόνο 2 με -a, ενώ στα E και EE χρησιμοποιούνται παντού μόνο τύποι με κατάληξη -a: αντίστοιχα 4x (E 33,9· E 33,17· E 68,15· E 68,21) και 1x (EE 171,4). Ωστόσο, στην «Kosanėje» υπάρχει ένας ακόμη τύπος γενικής ενικού ουσιαστικού σε o-θέμα, και η κατάληξή του, όπως και στο E, είναι επίσης -a: atleidima BP I 62,13 και E 33,15. Ποιος τύπος αυτού του ουσιαστικού είναι συχνότερος στο BP; Ο τύπος γενικής ενικού atleidima απαντά στο BP 4 φορές, ενώ το atleidimo 18 φορές. Επομένως, και οι δύο λέξεις γράφονται πολύ συχνότερα στο BP με την κατάληξη -o.

Από όλα τα κείμενα που συγκρίνονται εδώ, το atleidimo απαντά μόνο στην Paraphrasvie. του Mažvydas που εξέδωσε ο Bretkūnas. Στις άλλες πηγές χρησιμοποιείται διαφορετική προθετική σύνταξη: ing με αιτιατική. Ωστόσο, σε όλες τις πηγές, εκτός φυσικά από το «Kosanis», υπάρχει γεν. εν. atminima. Πρέπει να επισημανθεί ότι στο BP, στην αντωνυμία που προηγείται της λέξης atminimo, το γεν. εν. mana διατηρεί την κατάληξη -a. Η αναλογία των τύπων αυτής της αντωνυμίας με την κατάληξη -a και -o στο BP είναι εντελώς διαφορετική από εκείνη του προαναφερθέντος ουσιαστικού: εδώ βρίσκουμε 319x mana και μόλις 8x mano. Με βάση τη γραμματική του Kleinas μπορούμε να επιχειρήσουμε να προσδιορίσουμε γιατί η κατάληξη -a της γενικής ενικού ενός ουσιαστικού σε o-θέμα αντικαθίσταται στο BP από την -o. Ο Kleinas επισημαίνει ότι δεν είναι όλοι οι Λιθουανοί

⁴⁴ Εδώ πρέπει να προστεθούν και οι άκλιτοι τύποι των δεικτικών αντωνυμιών: Tataigi (3x) και Įchitaigi (2x).

⁴⁵ Εν τω μεταξύ, στο MžK η ενική οργανική πτώση αυτής της αντωνυμίας χρησιμοποιείται μάλιστα 3 φορές: Schitugi 26,12, schitogi 37,16 και Schytogi 34,12, καθώς και άλλες 2 φορές σε άλλα κείμενα Schytogi 103,12 και 142,4 (Urbas 1996: 365). Μήπως κατά τη μετάφραση του Enchiridioną ο Vilentas επηρεάστηκε εδώ από το Katekizmas του Mažvydas; Άλλωστε, υπάρχουν και περισσότερα παραδείγματα όπου ο Vilentas αποκλίνει από τον Liuteris και προσεγγίζει το Katekizmo του Mažvydas (ή τις πηγές του).

64

προφέρουν την κατάληξη της γενικής ως o· ένα μέρος των κατοίκων της περιοχής Įsrūtis, που ζουν κοντά στα σύνορα της Μεγάλης Λιθουανίας, έχει «δανειστεί» την κατάληξη -o της γενικής ενικού της πρώτης κλίσης και του τρίτου προσώπου ενικού του παρελθοντικού χρόνου της πρώτης συζυγίας, αλλά στις περιοχές Tilžė, Ragainė και εν μέρει Įsrūtis συνηθέστερη είναι η κατάληξη -a. Ωστόσο, στη γραμματική του διατηρείται το -o, ώστε να διακρίνεται η γενική ενικού από την αιτιατική ενικού και το τρίτο πρόσωπο του παρελθοντικού χρόνου από το τρίτο πρόσωπο του ενεστώτα (PLKG: 406, 439). Προφανώς, και ο Bretkūnas ήθελε οι πτώσεις αυτές να διακρίνονται στο τυπωμένο κείμενο (σε πολλά σημεία τα συμφραζόμενα απαιτούσαν σαφήνεια⁴⁶), και για τον ίδιο λόγο, όπως και ο Klein, άρχισε να γράφει συχνότερα -o παρά -a.

4.9. Στην πρώτη πρόταση των κειμένων BP και E παρατηρούμε 2 μορφολογικές διαφορές που σχετίζονται με τη διαφορετική διάλεκτο των συγγραφέων: χαρακτηριστικοί για τον Vilentas είναι οι συντετμημένοι ενικοί εντοπιστικοί τύποι θηλυκού γένους naktie και kurio⁴⁷, τους οποίους ο Bretkūnas αντικαθιστά με πλήρεις τύπους naktije και kurioje, αλλά, προφανώς από απροσεξία, αφήνει τον σύντομο τύπο της αντωνυμίας fchito. Και στα δύο μέρη του BP καταγράφεται μόνο αυτός ο μοναδικός σύντομος τύπος της εν λόγω αντωνυμίας και 6 πλήρεις τύποι, όλοι μάλιστα σε κηρύγματα: fchitoie BP I 92,15· BP I 154,12· BP II 121,12· BP II 488,4 και Schitoie BP I 90,8· BP II 149,15. Στο Enchiridione, σύμφωνα με τους υπολογισμούς του Ford (1969: 41), υπάρχουν 45 σύντομοι και 23 μακρείς τύποι ενικού εντοπιστικής των ā-θεμάτων. Για αυτή την αντωνυμία αναφέρει έναν μακρύ και έναν σύντομο τύπο: fchito E 33,4· fchitoie E 68,10. Ωστόσο, ο Ford δεν κατέγραψε τύπους των iā-θεμάτων και ο τύπος θηλυκής ενικής εντοπιστικής kurio, που απαντά 2 φορές στο E 33,4 και E 68,11, δεν συμπεριλήφθηκε στη μελέτη του. Σε ολόκληρη την Postilėje δεν υπάρχει σύντομος τύπος της ενικής εντοπιστικής της θηλυκής αντωνυμίας kuri, παρόλο που η τάση για σύντμηση είναι ήδη ορατή — 2 από τους 5 έχουν συντμηθεί, αλλά διατηρούνται ακόμη: Kurioje BP I 54,4, kurioje BP I 62,5 και BP I 131,1· kurioi BP II 205,12 και kuroi BP I 415,3⁴⁸. Λαμβάνοντας υπόψη ότι με-

⁴⁶ Το ότι ο Bretkūnas αισθανόταν την ανάγκη να διακρίνει τη γενική ενικού από την αιτιατική και κατανοούσε τη διαφορά αυτών των πτώσεων μπορεί να καταδειχθεί, μεταξύ άλλων, με το ακόλουθο παράδειγμα: Tikiu […] įg wiena Wieſchpati IEſu Kriſtu / Sunu || Diewo vienatighi / ir iſch Tiewo gimuſi / pirm willfu || ambſiu / Diewa iſch Diewo / ſchwieluma iſch ſchwielu= || mo / Diewa tikra iſch Diewo tikro / gimdita / nedarita […] BP II 184,4–10.

⁴⁷ Πρέπει να σημειωθεί ότι ο ενικός εντοπιστικός τύπος kurio στο E εμφανίζεται εδώ αποκλίνοντας όχι μόνο από το LK, αλλά και από το MžK και μία από τις πηγές του — την κατήχηση του Seklucjan — και προσεγγίζοντας την κατήχηση του Maleckis και τις πηγές της:

E 33,4–5 εκείνη τη νύχτα, κατά την οποία είχε προδοθεί=||

LK 389 τη νύχτα κατά την οποία προδόθηκε

MžK 26,3–4 εκείνη τη νύχτα / κατά την οποία || έπρεπε να προδοθεί

SK 13,2–3 εκείνη τη νύχτα \ κατά την οποία η αγάπη || παραδόθηκε

MK 9,4–5 εκείνης της νύχτας κατά την οποία παραδόθηκε || ήταν

⁴⁸Η ενική τοπική των ουσιαστικών της κλίσης (i)ā, με τις συντετμημένες παραλλαγές της κατάληξης -oj ή -o, χρησιμοποιείται σήμερα σε ολόκληρη την έκταση των λιθουανικών διαλέκτων, με εξαίρεση τους δυτικούς Žemaičiai και

65

τον συντετμημένο τύπο fchito στο BP απαντά μόνο μία φορά και μπορεί να έχει απομείνει κατά την αντιγραφή αυτού του κειμένου από το Enchiridiono· δεν μπορεί να θεωρηθεί μορφολογικό γνώρισμα της γλώσσας του Bretkūnas. Σήμερα αυτός ο τύπος παρατίθεται ενίοτε μαζί με παραδείγματα άλλων συγγραφέων του 16ου αιώνα που καταδεικνύουν συντετμημένες καταλήξεις της ενικής τοπικής (πρβλ. Rosinas 1995: 60, όπου το fchito BP I 62 παρατίθεται μαζί με τα Scho Mž 408 του Mažvydas, Kurio Mž 296, kobno E 22 και to EE 143 του Vilentas, κ.ά., ως ζεμαϊτικό ενικό ενέσεως θηλυκών αντωνυμιών).

Ο τύπος naktie που χρησιμοποιεί ο Vilentas, όπως και το kurio, δεν απαντά ούτε μία φορά στην Postilė του Bretkūnas. Συνολικά, εκεί απαντούν μόνο δύο τοπικές του συγκεκριμένου ουσιαστικού: naktije BP I 62,5 και nakteie BP I 394,19. Για τον προσδιορισμό του χρόνου χρησιμοποιούνται συνήθως εδώ η αιτιατική nakti (37x) και το επίρρημα nakcze (2x). Καθώς και οι δύο τοπικές απαντούν σε μεταφρασμένο κείμενο, ενδέχεται να εξηγούνται από την επίδραση άλλων γλωσσών (π.χ. γερμ. in der Nacht; λατ. in nocte). Στο Enchiridione, εκτός από το naktie, υπάρχει ακόμη μία ενική τοπική ουσιαστικού της κλίσης i: macie E 8,21⁴⁹.

Ο σύντομος τύπος της θηλυκής ενικής ενέσεως fchito που διατηρείται στο «Kosanyje» δείχνει ότι ο Bretkūnas δεν μετέφρασε ο ίδιος αυτό το «συρραμμένο» κείμενο από τα γερμανικά, αλλά χρησιμοποίησε ήδη μεταφρασμένο κείμενο της κατήχησης του Vilentas. Επιπλέον, η χρήση αυτού του κειμένου έχει αφήσει και άλλα ίχνη στην περικοπή BP. Η σημαντική επιρροή του καταδεικνύεται από τους ίδιους τύπους β΄ πληθυντικού προστακτικής των ρημάτων, με το μόρφημα -ki- σε πέντε περιπτώσεις και με -ke- σε μία, οι οποίοι απαντούν στο κείμενο BP, μολονότι σε ολόκληρη την Postilė είναι συνηθέστεροι οι ζεμαϊτικοί τύποι με το μόρφημα -ke- (περισσότερα σχετικά με τη σχέση της «Kosanė» με το κείμενο της Katekizmo του Mažvydas στην ενότητα 2.3). Δύο από τους πέντε τύπους που υπάρχουν στο «Kosanyje» και συμπίπτουν με τύπους του Enchiridiono απαντούν μόνο σε αυτό το απόσπασμα της Postilė: τα walgikite και gerkite. Αυτή η σύμπτωση όλων των τύπων β΄ πληθυντικού της προστακτικής, καθώς και η σαφής απόκλιση από τη γενική τάση χρήσης τους στην Postilė, δεν μπορεί να είναι τυχαία. Η προσπάθεια του Bretkūnas να διατηρήσει τους ίδιους τύπους μπορεί να εξηγηθεί από το ότι το κείμενο αυτό επαναλαμβανόταν τακτικά κατά τις λειτουργίες, πολλοί ιερείς το γνώριζαν ήδη απέξω και, γι’ αυτό, δεν ήθελαν να υπάρχουν παραλλαγές στους τύπους.

Επιπλέον, συγκρίνοντας το κείμενο του κεφαλαίου «Sacramentas Altoriaus…» στο Enchiridiono με την κύρια πηγή του —τη Μικρή Κατήχηση του Λουθήρου, που εκδόθηκε στη Λειψία το 1543—

μέρος της περιοχής Klaipėda των aukštaičiai, ενώ η πλήρης κατάληξη έχει καταγραφεί σε μια αρκετά μικρή έκταση των σημερινών λιθουανικών διαλέκτων και μόνο πλάι στη συντετμημένη παραλλαγή της (LKA III 1991: 49. Χάρτης αρ. 44).

⁴⁹Αυτές οι καταλήξεις αντιστοιχούν στη συντετμημένη παραλλαγή της παλαιάς κατάληξης -ėje της ενικής τοπικής θηλυκών ουσιαστικών της κλίσης i στα σημερινά Žemaičiai: -ė (προφέρεται -ie). Μόνο στο νοτιότερο άκρο της έκτασης χρησιμοποιούνται επίσης παράλληλοι τύποι με -y, ενώ οι διάλεκτοι των βορειοδυτικών aukštaičiai που βρίσκονται κοντά στα σύνορα των Žemaičiai —Aukščuičiai, Kruopiai, Šakyna— χρησιμοποιούν, πλάι στους aukštaitiškους τύπους της ενικής τοπικής αυτής της κλίσης, και τύπους με τη ζεμαϊτική κατάληξη -ie (που μεταγράφεται φωνητικά στην κοινή γλώσσα ως -ė) (LKA III 1991: 52. Χάρτης αρ. 46). Τέτοια τοπική του συγκεκριμένου ουσιαστικού χρησιμοποιούσε και ο Mažvydas στην Katekizme (1x), καθώς και σε άλλα γραπτά (4x).

66

Από την Κατήχηση φαίνεται ότι ο Vilentas σε ορισμένα σημεία μετέφρασε χωρίς να ακολουθεί αυστηρά το κείμενο του Λουθήρου. Ο Bretkūnas συνήθως δεν διορθώνει αυτές τις αποκλίσεις, αλλά ακολουθεί τον Vilentas:

E 33,4–5 εκείνη τη νύχτα κατά την οποία είχε δοθεί=|| αυτό

BP I 62,4–5 εκείνη || τη νύχτα κατά την οποία είχε παραδοθεί

LK 389 Inn der nacht, da er Verraten ward

E 33,6 έδωσε στους υπολοχαγούς του / μιλώντας

BP I 62,6–7 έδωσε να κοινωνήσουν=||τους δικούς του / λέγοντας

LK 389 έδωσε στους νεότερους του και είπεund sprach

E 33, 11–12 ευλόγησε και τους έδωσε να φάγουν=||λέγοντας

BP I 62,12 ευλόγησε και τους έδωσε να φάγουν / λέγοντας

LK 389 ευχαρίστησε και τους έδωσε το και είπε

E 33, 5–6 ευχαριστεί με ευγνωμοσύνη / και || έδωσε στους μαθητές του

BP I 62,6–7 ευχαριστεί με ευγνωμοσύνη / και έδωσε στους μαθη=||τές του

LK 389 ευχαριστεί και έπειτα το έκοψε και το έδωσε στους μαθητές του

E 33,10–11 πήρε το ποτήριο μετά το βραδινό γεύμα=||

BP I 62,11–12 πήρε το ποτήριο μετά το βραδινό γεύμα=||

LK 389 πήρε επίσης το ποτήριο μετά το βραδινό γεύμα

Αν ο Μπρετκούνας είχε μεταφράσει αυτό το κείμενο ο ίδιος από κάποια γερμανική έκδοση της Μικρής Κατήχησης του Λούθηρου ή έστω το είχε συγκρίνει με κάποια έκδοση (τα σχετικά χωρία στις διάφορες γερμανικές εκδόσεις συνήθως δεν διαφέρουν), πιθανότατα θα είχε προσέξει τέτοιες, έστω και μικρές, αποκλίσεις και θα είχε διορθώσει τουλάχιστον μερικές. Είναι μάλλον απίθανο να είχε μεταφράσει αυτά τα αποσπάσματα ακριβώς όπως ο Βιλέντας.

Ίχνος της ορθογραφίας του Βιλέντας μπορεί να θεωρηθεί και η ήδη αναφερθείσα (4.6) γραφή των χαρακτήρων v και ſch στην πρόθεση už: vſch BP I 62,8 και vſch E 33,8. Όπως φαίνεται στον πίνακα 4, το vſch απαντά σε ολόκληρη την BP μία μόνο φορά. Στη δεύτερη παράγραφο των «Kosanies», το vſch του Βιλέντας στο E 33,14 αντικαταστάθηκε από το συνηθισμένο στον Μπρετκούνας uſ̌ στο BP I 62,15. Στο κείμενο της ενότητας «Sʒodʒei ape S. Wecʒere…» του δεύτερου μέρους των Gesmių Chriksčoniškų του Μαζβίντας, που εξέδωσε ο Βιλέντας, καθώς και στο κεφάλαιο «Trumpas klaulimas ir prieprowi-mas…» του Enchiridiono, βρίσκουμε επίσης την παραλλαγή vſch (από 2 φορές).

Αξίζει να προσέξουμε ακόμη ένα ενδιαφέρον λεξιλογικό στοιχείο της Postilės, το οποίο θα μπορούσε επίσης να θεωρηθεί επιχείρημα ότι ο Μπρετκούνας δεν μετέφρασε ο ίδιος τις «Kosanies», αλλά χρησιμοποίησε κείμενα που είχε ετοιμάσει ο Βιλέντας. Και στους δύο τόμους της Postilės το χρονικό επίρρημα dažnai απαντά μόνο μία φορά, και μάλιστα στις «Kosanyje». Στην BP χρησιμοποιείται παντού άλλο χρονικό επίρρημα, που δηλώνει συχνότητα της πράξης και συγχρόνως σημαίνει

67

επανάληψη της πράξης. Πρόκειται για το επίρρημα tankiai: koſnam pareitiſi tankei ir be paliowimo || meltfiſi BP II 99,16–17· kita ilchwili || tankei didi keli keliauenti / nu ſeme nu wandeimi BP II 377,1–2· Tacżiau tankei ſchitokie || ſchturmai nuramdamni BP I 199,19–20 κ.ά. Ο μη συγκριτικός βαθμός του γράφεται με δύο τρόπους: tankei (35 φορές) και tankiei (11 φορές), ενώ και οι δύο τύποι χρησιμοποιούνται συνολικά 46 φορές. Εδώ απαντά και ο συγκριτικός βαθμός του επιρρήματος, σχηματισμένος με την κατάληξη -iaus: tankiaus (3 φορές). Στα μέρη της Καινής Διαθήκης που μετέφρασε ο Bretkūnas και από τα οποία περιλαμβάνονται περικοπές στην Postilėje, απαντούν επίσης συνήθως το επίρρημα tank(i)ei και το tankiaus, που αντιστοιχούν στα offt και ofter της Βίβλου του Λούθηρου (1546): Mt 17,15 (2 φορές), Apd 26,11, 2 Kor 8,22, 2 Kor 11,23 (2 φορές), 2 Kor 11,26 (2 φορές).

Η ίδια η πρόταση, στην οποία βρίσκεται το μοναδικό χρονικό επίρρημα Postilėje, το daſnai, διαφέρει ελάχιστα από την πρόταση του κεφαλαίου E του Vilentas «Sacramentas Altoriaus…»:

BP I 62,16–17 Αυτά να κάνετε / || όσο συχνά πίνετε εις ανάμνησή μου

E 33,16–17 Αυτό να κάνετε / όσο συχνά || πίνετε εις ανάμνησή μου

Το επίρρημα dažnai απαντά και στο κεφάλαιο E του Vilentas «Trumpas klaufimas ir prieprovimas…» E 68,20. Συνολικά στο E απαντά 2 φορές, ενώ το tankiai δεν εντοπίζεται καθόλου. Ωστόσο, στο EE, παράλληλα με το daſnai, που χρησιμοποιείται 2 φορές (125,10 και 189,7), βρίσκουμε και 7 περιπτώσεις του tankei· επομένως ο Vilentas χρησιμοποιούσε και τα δύο χρονικά επιρρήματα. Το επίρρημα daſnai απαντά επίσης στην ενότητα «Sżodżei ape S. Wecżere…», που περιλαμβάνεται στο τέλος του δεύτερου μέρους των Gesmių Chrikščonišku του Mažvydas, τα οποία εξέδωσε ο Vilentas· η ενότητα αυτή είναι σχεδόν πανομοιότυπη με το δεύτερο κείμενο του Enchiridiono (βλ. σχετικά κεφ. 5). Αντίθετα, στον Katekizme του Mažvydas και στην Paraphrasyje του που εξέδωσε ο Bretkūnas υπάρχει το lo. quotiescunque και το le. ile krocz, που αντιστοιχούν στο liet. kiek kartu⁵⁰.

Στην Postilėje το χρονικό επίρρημα tankiai χρησιμοποιείται μόνο στα κηρύγματα, με εξαίρεση ένα παράδειγμα στις «Passijose». Αν απαντούσε και στις περικοπές, θα μπορούσαμε να το συγκρίνουμε με τα αντίστοιχα χωρία του EE του Vilentas και να διαπιστώσουμε αν ο Bretkūnas αντικαθιστά συστηματικά το dažnai που χρησιμοποιεί ο Vilentas με το tankiai. Ωστόσο, τέτοια χωρία δεν υπάρχουν σε αυτά τα βιβλία· όμως, αντί για το dažnai που χρησιμοποιεί ο Vilentas στο αντίστοιχο χωρίο του κεφαλαίου EE «Hiftoria apie Muka || ir Smerti Pona muſu Ieſaus || Chriſtaus / pagal ketu=||riu Euangeliftu», στις «Passijose» της Postilės βρίσκουμε, παρ’ όλα αυτά, το tankiai:

EE 189,6–8 Ne=||ſa Ieſus daſnai fuſſieidawa ſu paliuntines ſa=||wa.

BP I 365,12–14 nes || IEſus the tankiei fuſſieidawa ſu ſawa Apaſchta=||lais.

Το γεγονός ότι στο BP, δίπλα στο χρονικό επίρρημα tankiai, που χρησιμοποιείται 49 φορές, απαντά μόνο ένα dažnai, και μάλιστα μόνο σε πρόταση που υπάρχει και στα κείμενα E του Vilentas

⁵⁰ Όπως το wie offt της Βίβλου του Λούθηρου (1546), έτσι και ο Bretkūnas μεταφράζει κατά τόπους στην Καινή Διαθήκη με kiek || kartu στο Mt 23,37 και με kiekas || kartu στο Lk 13,34.

68

και στο τμήμα του υμνολογίου του Mažvydas που εξέδωσε ο ίδιος, ενισχύει την υπόθεση ότι ο συντάκτης της BP χρησιμοποίησε κάποιο από αυτά τα κείμενα.

Ως πρόσθετο επιχείρημα, μεταξύ άλλων, ότι ο Bretkūnas δεν μετέφρασε ο ίδιος αυτό το κείμενο, θα μπορούσαμε να αναφέρουμε και τη γραφή του προσωπωνύμου Kristus. Τόσο στο μεταφρασμένο όσο και στο εν μέρει πρωτότυπο κείμενο της BP διακρίνεται σαφής τάση να γράφεται το προσωπωνύμιο Kristus (καθώς και οι λέξεις krikštas, krikštyti, krikščionis, krikščioniškas, krikščionystė) με K: το Kristus απαντά και στους δύο τόμους της Postilės 1793 φορές, ενώ το Christus μόλις 34. Ο πίνακας που ακολουθεί δείχνει πώς γράφει ο Bretkūnas αυτό το προσωπωνύμιο στις περικοπές, στα κηρύγματα, στις «Passijose» και στις προσευχές, καθώς και στο Enchiridione του Vilentas, επίσης στα Euangeliose και Epistolose, και πώς το χρησιμοποιεί ο Mažvydas στα γραπτά του (Mž):

Πίνακας 5

BP | E | EE | Mž ∇ | ∅ | # | k | m | Σύνολο BP Kriſtus | 16 | 1765 | 6 | | 5 | 1792 | 0 | 0 | 0 Krjſtus | | 3 | | | | 3 | 0 | 0 | 0 Chriſtus | 6 | 17 | 10 | 1 | | 34 | 61 | 110 | 332

Επομένως, παρά τη μεγάλη επίδραση της ορθογραφίας των πρωτοτύπων, ο Bretkūnas προσπάθησε να γράφει αυτό το προσωπωνύμιο με K (1792 φορές), ενώ ο Vilentas στα E και EE, όπως και ο Mažvydas στα γραπτά του, χρησιμοποιεί μόνο τον τύπο Chriſtus (61, 110 και 332 φορές, αντίστοιχα). Αν ο Bretkūnas είχε μεταφράσει ο ίδιος αυτό το κείμενο, πιθανότατα θα είχε γράψει σε αυτό το προσωπωνύμιο το γράμμα K και όχι το Ch. Παρεμπιπτόντως, αργότερα ο Kleinas πρότεινε να γράφεται έτσι και στη γραμματική του, καθώς το ch χρησιμοποιείται μόνο σε ξένες λέξεις και οι Λιθουανοί «μόλις που μπορούν να προφέρουν σωστά αυτό το γράμμα⁵¹» (PLKG: 421). Ακόμη και στις σημερινές λιθουανικές διαλέκτους, το σύμφωνο [ch] (όπως και τα [h] και [ʃ]) θεωρείται νεοφανές και χρησιμοποιείται σπάνια⁵².

5. Η σχέση του «Kosanies» με το κείμενο του κεφαλαίου «Trumpas klaufimas ir priepro wimas…» στο Enchiridiono του Vilentas

5.1. Το δεύτερο κείμενο του Enchiridiono, παρόμοιο με την εξεταζόμενη περικοπή της Postilės, τυπώθηκε στο κεφάλαιο «Trumpas klaufi=||mas ir priepro wimas tu kurie || nor

51 Τα παραδείγματα δείχνουν ότι εννοούνται τόσο το h όσο και το ch.

52 Σχεδόν σε όλη τη Λιθουανία, αντί του συμφώνου [ch], συνήθως προφέρεται [k], με εξαίρεση την περιοχή της Klaipėda, όπου οι διάλεκτοι επηρεάζονταν για μεγάλο διάστημα από τα γερμανικά, και τα νοτιοανατολικά και ανατολικά άκρα της διαλεκτικής επικράτειας, όπου η επίδραση των σλαβικών γλωσσών είναι έντονη (LKA II 1982: 108–109). Οι Žemaičiai dūnininkai και dounininkai προφέρουν [ch] μόνο σε λίγες λέξεις, και μάλιστα μόνο οι εκπρόσωποι της νεότερης γενιάς (Grinaveckis 1973: 284–285).

69

να λάβουν τὸ fchventaghi Sacra=||menta Altoraus. M. M.“ (E 68,10–21). Εκεί, με την παράθεση ερωτήσεων και απαντήσεων, εξηγείται η σημασία της Ευχαριστίας. Το απόσπασμα αυτό έχει τη μορφή απάντησης στην τρίτη ερώτηση, μολονότι με αυτή ζητείται μόνο να ειπωθούν «ßodžus teftamenta apie [chwেন=||tanję ſwietałti altoraus». Ο Fritz Bechtel (1882: IV) είχε ήδη την ιδέα ότι το M.M. θα μπορούσε να είναι κρυπτώνυμο του Martynas Mažvydas, καθώς ήταν γνωστό ότι ο Mažvydas είχε μεταφράσει στα λιθουανικά και λειτουργικά κείμενα. Ο Bechtel υπέθεσε ότι ο Vilentas απλώς είχε αντιγράψει αυτό το κεφάλαιο στη δική του διάλεκτο. Ο Jurgis Gerulis (1927: 68) και ο Vaclovas Biržiška (1957: 159; 1960: 108) θεωρούσαν ολόκληρο το κεφάλαιο διευρυμένη ενότητα του «Ape Swetaf̄ti alba Sacramenta altariaus…» από την Κατήχηση του Mažvydas του 1547, την οποία ο Vilentas είχε τυπώσει από το σωζόμενο χειρόγραφο του Mažvydas.

5.2. Ωστόσο, το συγκριτικό κείμενο που υπάρχει σε αυτό το κεφάλαιο του Enchiridion διαφέρει σημαντικά όχι μόνο από το «Kosanies» και το κεφάλαιο «Sacramentas Altoriaus…» του E, αλλά και από το αντίστοιχο κείμενο της Κατήχησης του Mažvydas. Είναι σχεδόν πανομοιότυπο με το κείμενο του δεύτερου μέρους των Gesmių Chriksconiskų του Mažvydas, το οποίο εξέδωσε ο Vilentas το 1570 και αναφέρθηκε ήδη στην ενότητα 3 του παρόντος άρθρου, με τίτλο «Szodzei ape S. Weczere…» (MžG 589–590), που περιλαμβάνεται στην ενότητα «Catechifma praftas Textas» στο τέλος του υμνολογίου. Διαφέρουν μόνο σε μερικά ασήμαντα ορθογραφικά σημεία: Ponas E 68,10 – POnas MžG II 633,12· Kjlika E 68,16 – kjlika MžG II 634,1· po wecžeres E 68,16 – powe=||cžeres MžG II 634,1–2· ghiemus E 68,17 – iemus MžG II 634,1· to E 68,18 – to MžG II 634,3· kraujes E 68,18 – kraujes MžG II 634,4· ius E 68,19 – ijus MžG II 634,5· pralietas E 68,19 – praletas MžG II 634,5· ghriekų E 68,20 – ghreku MžG II 634,6 (εδώ αναφέρονται όλες οι διαφορές που εντοπίστηκαν).

Εφόσον το δεύτερο μέρος των Gesmių Chriksconiskų κυκλοφόρησε 9 χρόνια πριν από το Enchiridion, ο Vilentas θα μπορούσε να έχει μεταφέρει αυτό το κείμενο στην κατήχησή του και από το προαναφερθέν υμνολόγιο του Mažvydas, και όχι απευθείας από το χειρόγραφο του Mažvydas, όπως αναφέρουν οι Gerulis (1927: 68) και Biržiška (1957: 159; 1960: 108).

Μεταξύ του «Kosanies» και του κειμένου «Trumpas klaufimas ir prieprowimas…» του κεφαλαίου E υπάρχουν τουλάχιστον 55 διαφορές. Επειδή οι υπόλοιπες αποκλίσεις είναι παρόμοιες με εκείνες μεταξύ του «Kosanies» και της ενότητας «Szodzei ape S. Weczere…» στο δεύτερο μέρος του υμνολογίου του Mažvydas (βλ. 3.1–3.6), δεν θα εξεταστούν εδώ εκτενέστερα.

6. Η σχέση του «Kosanies» με το κείμενο του Paraphrasio του Mažvydas

6.1. Το πέμπτο κείμενο που μοιάζει με το «Kosani» της Postilės και απαντά σε εκδόσεις που κυκλοφόρησαν πριν από το 1591 βρίσκεται στο Paraphrasyje του Mažvydas. Ο Bretkūnas συμπεριέλαβε ήδη αυτή τη μετάφραση, που αποδίδεται στον Mažvydas, στις Giesmes Duchau nas του και την εξέδωσε το 1589 μαζί με το Kancionalu και τις Kollectomis. Υποτίθεται ότι την είχε εκδώσει ήδη ο Vilentas το 1572 ή το 1574 (Gerullis 1927: 2; 89), αλλά η έκδοση δεν έχει σωθεί. Ο Gerulis διαπίστωσε ότι το Paraphrasis μεταφράστηκε από την πρωσική ατζέντα του 1558 «Preußische Kirchenordnung»

70

(στο εξής KO). Ωστόσο, παραδόξως, αυτό το κείμενο που μοιάζει με το «Kosani» δεν μεταφράστηκε από την προαναφερθείσα ατζέντα. Τα ίδια παραδείγματα που χρησιμοποιήθηκαν παραπάνω (2.2) θα έδειχναν και εδώ ότι δεν μεταφράστηκε από γερμανική πηγή. Το κείμενο του Paraphrasio είναι πολύ κοντά στο κείμενο της Κατήχησης του Mažvydas και στην κύρια πηγή του —την κατήχηση του Seklucjan. Ακολουθούν μερικές συνταγματικές φράσεις που δείχνουν την ομοιότητα των κειμένων MžP και MžK και τη διαφορά τους από την πρωσική ατζέντα και το «Kosanies». Επειδή αυτά τα ίδια αποσπάσματα από τη γερμανική Μικρά Κατήχηση του Λούθηρου του 1543 και την πολωνική κατήχηση του Seklucjan του 1545 παρουσιάστηκαν κατά τη σύγκριση των κειμένων BP, E και MžK (2.2), δεν επαναλαμβάνονται εδώ, αλλά παρατίθενται παραδείγματα από την πρωσική ατζέντα:

BP I 62,4–5 tą naktį, kurią buvo išduotas

MžP 7,4–5 tą naktį, kurią turėjo būti išduotas

MžK 26,3–4 εκείνη τη νύχτα \ κατά την οποία ‖ έπρεπε να παραδοθεί

KO 141 τη νύχτα κατά την οποία προδόθηκε ‖

BP I 62,11–12 με τον ίδιο τρόπο πήρε το ποτήριο μετά το δείπνο=‖Ires

MžP 8,4–5 με τον ίδιο τρόπο, μετά το δείπνο ‖ πήρε το ποτήριο

MžK 26,12–13 με τον ίδιο τρόπο, μετά το δείπνο‖Ires \ πήρε το ποτήριο

KO 143 Παρομοίως έλαβε κι αυτός τον ποτήριο / μετά το δείπνο

BP I 62,12–13 του έδωσε, λέγοντας ‖ Λάβετε και πιείτε όλοι από αυτό

MžP 8,5–9,1– έδωσε σε αυτούς ‖ λέγοντας / Gierket / από αυτό όλοι

MžK 26,13–15 έδωσε σε αυτούς \ λέγοντας \ ‖ Gierkiet \ από αυτό όλοι

KO 143–144 τους έδωσε και είπε / Πάρτε και πιείτε όλοι από αυτό

BP I 62,15–16 θα χυθεί για εσάς / ‖ για την άφεση των αμαρτιών

MžP 9,3–5 για εσάς ‖ θα χυθεί για την άφεση αμαρτιών=‖ σας

MžK 27,3–5 για εσάς θα χυ=‖θεί για την άφεση των αμαρτιών σας

KO 144 για εσάς θα χυ=‖θεί / για την άφεση ‖ των αμαρτιών

BP I 62,16–17 Κάντε το λοιπόν / ‖ όσο συχνά πίνετε προς ανάμνησή μου

MžP 9,5–10,1–2 Κάντε το λοιπόν / όσες φο=‖ρές πίνετε προς ανάμνη‖σή μου

MžK 27,5–7 κάντε το λοιπόν όσες φο‖ρές πίνετε προς ανάμνηση ‖ δική μου

KO 144–145 Κάνετε τέτοια πράγματα ‖ τόσο συχνά πίνετε / εις ‖ ανάμνησή μου

6.2. Στο Paraphrasio διατηρούνται στο κείμενο οι χαρακτηριστικοί για τον Mažvydas τύποι β΄ πληθυντικού της προστακτικής έγκλισης του ρήματος με το μόρφημα -ke-: Imket walgiket MžP 7,7, dariket MžP 8,2· 9,5, Gerket MžP 9,1, καθώς και όπως στο Κατήχημά του γράφεται και η πρόθεση πίσω: vſ MžP 8,1· 9,3. Ωστόσο, εκεί όπου στο Κατήχημα του Mažvydas υπήρχε η διαλεκτική της Žemaitija

71

του ρήματος duoti ήταν ο τύπος του αορίστου γ΄ ενικού dewe (MžK 26,4· 26,14), ενώ εκεί στο MžP υπάρχει ήδη ο ανατολικοαουκσταϊτικός τύπος dawe (MžP 7,6· 8,5). Αντί του ζεμαϊτικού τύπου δοτικής πληθυντικού της αντωνυμίας gims (MžK 26,14), στο κείμενο του Paraphrasio υπάρχει ο ανατολικοαουκσταϊτικός τύπος iems MžP 8,5. Πέρα από τις διαφορές που αναφέρθηκαν εδώ και ορισμένες ακόμη ορθογραφικές λεπτομέρειες, το κείμενο του MžP διαφέρει ουσιαστικά από το MžK μόνο σε ένα πρόθημα (ifchle=||tas MžK 27,3–4, wilana SK 14,1 – pralietas MžP 9,4, vergolten LK και KO) και στη σειρά των λέξεων μίας πρότασης. Η σειρά των λέξεων σε αυτό το απόσπασμα μπορεί να έχει αλλάξει στο MžP με βάση κάποια από τις Κατηχήσεις του Λούθηρου ή την Πρωσική αγέντα του 1558 (ίσως και μεταγενέστερες⁵³), ωστόσο, από τη χρήση κεφαλαίων γραμμάτων τεκμαίρεται ότι έγινε αναφορά τελικά στην αγέντα:

MžK 26,15–27,1–2 Αυτό || το ποτήριο της νέας διαθήκης=|| είναι το αίμα μου

MžP 9,2–3 αυτό το ποτήριο είναι η νέα διαθήκη=|| το αίμα μου

KO 144 αυτό=|| το ποτήριο είναι η νέα || διαθήκη στο αίμα μου

LK 390 Αυτό το ποτήριο είναι η νέα διαθήκη μέσα στο αίμα μου

6.3. Στο Paraphrasyje, όπως και στις Πρωσικές αγέντες, το κείμενο αυτό παρατίθεται με μουσικές νότες, οι οποίες όμως διαφέρουν από τις νότες των αγεντών. Πιθανότατα, επειδή το κείμενο είχε ήδη μεταφραστεί μία φορά και επιπλέον ήταν συνδεδεμένο με μουσικές νότες και ψαλλόταν στις εκκλησίες, ο Mažvydas δεν το μετέφρασε ξανά από τα γερμανικά, αλλά συμπεριέλαβε την καθιερωμένη για όλους, ίσως ήδη απομνημονευμένη εκδοχή⁵⁴.

6.4. Ο αριθμός των διαφορών ανάμεσα στο αντίστοιχο κείμενο της Postilės «Kosan ies» και του Paraphrasio του Mažvydas είναι ακόμη μεγαλύτερος από εκείνον ανάμεσα στις «Kosanies» και στα δύο αντίστοιχα κείμενα του Enchiridiono του Vilentas

⁵³ Στις Πρωσικές αγέντες των ετών 1558, 1568, 1583 και 1598, τα λόγια και οι μελωδίες των λειτουργικών κειμένων είναι τα ίδια· διαφέρουν μόνο στην ορθογραφία (Hubatsch 1968: 135)

⁵⁴ Είναι κρίμα που το κείμενο αυτό του MžP, ως ύμνος, δεν έτυχε προσοχής στο βιβλίο της Dainora Pociūtė XVI–XVII a. protestantų bažnytinės giesmės. Στον κατάλογο εκκλησιαστικών ύμνων της Πρωσικής Λιθουανίας του 16ου–17ου αιώνα, που παρατίθεται στο τέλος του βιβλίου, ως πρώτη πηγή του ύμνου «Ponas musu Jefus Kriftus» θεωρείται το υμνολόγιο του Lazarus Sengstock, που εκδόθηκε το 1612 (Pociūtė 1995: 169). Η συντομογραφία vert. που ακολουθεί δηλώνει ότι ο ύμνος είναι μετάφραση, αν και δεν προσδιορίζεται το πρωτότυπο, ενώ η συντομογραφία Vert.? σημαίνει ότι ο μεταφραστής είναι άγνωστος. Η συγγραφέας συμπεριέλαβε αυτόν τον ύμνο στον κατάλογο ανώνυμων ύμνων και τον κατέταξε στους ύμνους άγνωστης προέλευσης και αγνώστων δημιουργών του 16ου–17ου αιώνα (: 178). Ωστόσο, όπως αναφέρθηκε (6.3), με μουσικές νότες είχε ήδη δημοσιευθεί το 1589 στις Γiesmės του Bretkūnas Duchaunose, δηλαδή 23 χρόνια νωρίτερα από την επανέκδοσή του στο υμνολόγιο του Sengstock, μαζί με ολόκληρο το Paraphrasiu. Δεν θα έπρεπε να υπάρχει αμφιβολία ούτε ως προς την πατρότητα της μετάφρασης, καθώς το Paraphrasis είναι έργο υπογεγραμμένο από τον ίδιο τον συγγραφέα: «per Martina Moſwida ifchgulditta». Ακόμη περισσότερο, μέχρι στιγμής δεν έχει αμφισβητηθεί ούτε ότι ο μεταφραστής του κεφαλαίου «Ape Swetaſti alba Sa=||cramenta altariaus…» του τέταρτου μέρους του πρώτου λιθουανικού βιβλίου (όπου το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά) δεν είναι ο Mažvydas. Παρόμοιο κείμενο, μόνο χωρίς μουσικές νότες και κάπως πιο κοντά στη γερμανική εκδοχή, υπάρχει επίσης στο δεύτερο μέρος των Gesmių Chrikščoniškų του Mažvydas (βλ. 3.1), που εκδόθηκαν το 1570, καθώς και στο Enchiridione του Vilentas. Ως υπό όρους πρώτη πηγή αυτού του ύμνου (που τυπώθηκε μόνο χωρίς μουσικές νότες) θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε την Katekizmą του Mažvydas. Τότε το έτος έκδοσής του θα ήταν το 1547 και όχι το 1612, και ο αιώνας ο 16ος και όχι ο 17ος.

72

κειμένων καθώς και του κεφαλαίου του Β΄ μέρους των Χριστιανικών Ύμνων του Mažvydas — έχουν καταμετρηθεί περίπου 62, δηλαδή περίπου 2,5 φορές περισσότερες από όσες υπάρχουν μεταξύ αυτής της Postilės περικοπής και του πλησιέστερου σε αυτήν κειμένου του Enchiridiono. Οι διαφορές αυτές είναι παρόμοιες με εκείνες μεταξύ των «Kosanies» και του MžK: πέρα από τις ίδιες αποκλίσεις στο κείμενο, η Paraphrasis διαφέρει από την περικοπή του BP ως προς τη διατήρηση των ζαμοϊτικών τύπων β΄ πληθυντικού της προστακτικής των ρημάτων (και τα 5 ρήματα εδώ έχουν το μόρφημα -ke-), την απόδοση της πρόθεσης už με τα γράμματα v και β, και την κατάληξη -o στη γενική ενικού του atleidimo. Ωστόσο, σε αυτό, αντίθετα από το MžK και το BP, βρίσκουμε στην αιτιατική ενικού dūna, ilchdūtas όχι με το γράμμα o, αλλά με ū, καθώς και SChitū gi, και όχι Schitoiu όπως στο BP.

Λόγω του μεγάλου αριθμού διαφορών, ιδίως των αποκλίσεων στο ίδιο το κείμενο, που μαρτυρούν ότι υπήρχαν διαφορετικά πρωτότυπα αυτών των κειμένων, η Paraphrasis, όπως και το Κατήχηση του Mažvydas, δεν θα μπορούσε να είναι η κύρια πηγή των «Kosanies».

7. Η σχέση των «Kosanies» με το BNT Lk 22,19

7.1. Ένα χωρίο των «Kosanies» παραπέμπει στο εδάφιο 19 του 22ου κεφαλαίου του κατά Λουκάν Ευαγγελίου· ως προς τη σύνθετη παθητική μορφή και τον χρόνο του ρήματος išduoti διαφέρει τόσο από το πλησιέστερο σε αυτό κείμενο του κεφαλαίου «Sacramentas Altoriaus…» του Enchiridion, όσο και από το MžK και όλες τις άλλες λιθουανικές πηγές που αναφέρονται εδώ:

BP I 62,8–9 kurſai vſch || ius ira ifchdodams BNT Lk 22,19 kurſai uſ ius ira || dodamas E 33,8 kurſai vſch nus būs ifchdūtas MžK 26,9–10 kurſſai vſ jus bus iſſldotas MžG 589,17–18 kurſai vſch ius bus || ifchdūtas MžP 8,1–2 kurſſai vſ || ius bus ifchdūtas

Στα BP και BNT, στο Lk 22,19, χρησιμοποιείται η ίδια σύνθετη μορφή του ρήματος στην παθητική φωνή και στον ενεστώτα, με μετοχή ενεστώτα παθητικής φωνής· μόνο η μετοχή στα BP έχει το πρόθημα ifch- (ενδεχομένως λόγω της επίδρασης του E, καθώς και εκεί η μετοχή έχει το πρόθημα ifch- E 33,8).

Ο Μπρέτκουν μετέφρασε το Ευαγγέλιο κατά Λουκά από τη λατινική Βουλγάτα. Η σύνθετη μορφή του ρήματος να παραδίδω στα BP και BNT αντιστοιχεί στη μορφή praesens indicativi passivi που απαντά στη Βουλγάτα, στο Lk 22,19: quod pro vobis datur. Την ίδια παραλλαγή με τη Βουλγάτα βρίσκουμε και στις πρώτες λατινικές κατηχήσεις του 1529, καθώς και στις μεταγενέστερες Μικρές Κατηχήσεις του Λούθηρου, τις οποίες μετέφρασαν στα λατινικά ο Georg Major και ο Justus Jonas: quod pro vobis datur. Το σημείο αυτό ουσιαστικά δεν διαφέρει ούτε στις γερμανικές Μικρές Κατηχήσεις του Λούθηρου: der für euch gegeben wird, ωστόσο μπορεί να

73

να αποδοθεί με δύο τρόπους: με ενεστώτα της παθητικής φωνής που δηλώνει διαδικασία και με μέλλοντα της παθητικής φωνής που δηλώνει κατάσταση (αποτέλεσμα).

Ποια πηγή χρησιμοποιεί ο συντάκτης της Postilės —το δικό του μεταφρασμένο BNT, τη Vulgata ή κάποιο λατινικό κατηχισμό του Λούθηρου— είναι δύσκολο να ειπωθεί με ακρίβεια, επειδή από αυτή την άποψη συμπίπτουν. Από την εκδοχή των BP και BNT διαφέρουν σαφώς μόνο οι πολωνικοί κατηχισμοί του Maleckis και του Seklucjanas: SK 13,7–8: ktore żawas || będzę wydano· MK 9,8–9: kto =||re za was wydano bodzie.

7.2. Στο Ευαγγέλιο του BNT κατά Λουκάν παραπέμπει και η γραφή του φωνήεντος o αντί του διφθόγγου uo στην ίδια πρόταση αυτού του Ευαγγελίου: αιτιατική ενικού dona, dodamas. Όπως αναφέρθηκε στην ενότητα 2 του παρόντος άρθρου (2.2), και στο «Kosanyje» γράφεται o αντί του uo: αιτιατική ενικού Dona BP I 62,6, ifchdotas BP I 62,5, ifchdodams BP I 62,9, αν και σε ολόκληρη την Postilė αυτές οι λέξεις γράφονται πολύ συχνότερα (3,8 φορές) με ū. Ως προς αυτό συμφωνεί και με τον Katekizmu του Mažvydas. Στον τελευταίο βρίσκουμε αντίστοιχα την αιτιατική ενικού dona MžK 26,5, ifchdotas MžK 26,4 και ifƀ||dotas MžK 26,9–10. Εφόσον τόσο στα BP όσο και στο BNT, σε αυτή την πρόταση χρησιμοποιείται σύνθετος τύπος ενεστώτα παθητικής φωνής με μετοχή ενεστώτα παθητικής φωνής, ενώ μόνο η μετοχή των BP έχει το πρόθημα ifch-, ενώ στα MžK υπάρχει σύνθετος τύπος μέλλοντα παθητικής φωνής με μετοχή παρακειμένου παθητικής φωνής, μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο Bretkūnas αντιπαρέβαλε αυτή την πρόταση με τη δική του μετάφραση του BNT Lk 22,19.

7.3. Ο Bretkūnas ενδέχεται να συμβουλεύτηκε το BNT και όταν άλλαξε τη σειρά των λέξεων σε ένα ακόμη απόσπασμα αυτού του στίχου. Αν και η σειρά των λέξεων στα BP συμφωνεί επίσης με τα MžK, επειδή όμως εκεί χρησιμοποιείται διαφορετικό πρόθημα (ifchle=||tas MžK 27,3–3, αντιστοιχεί στο wilana SK 14,1), αυτό το παράδειγμα επίσης παραπέμπει περισσότερο στο BNT Lk 22,19:

BP I 62,15 kurfai uẛ ius bus θα χυθεί

E 33,14–15 kurfai vſch || nus θα χυθεί

MžK 27,3–3 όπου θα σας ελευθερώσει=||

BNT Lk 22,19 kurs || uẛ ius θα χυθεί

8. Συμπεράσματα

1. Από τις 67 ευαγγελικές και 2 επιστολικές περικοπές που περιέχονται στην Postilėje (BP) του Γιόνας Μπρετκούνας, 65 ευαγγελικές και 2 επιστολικές είναι ίδιες με εκείνες στο βιβλίο του Μπαλτραμιέγιους Βιλεντάς Ewangelias bei Epistolas (EE), ενώ 2 προστέθηκαν από τον Μπρετκούνας. Κείμενο παρόμοιο με ένα από αυτά, με τίτλο «KOSANIS APE VVAECZAE-||re Pono mufu Iefaus Chriſtaus, Dienoje || kaledu ant Miſchparo ſakama» (BP I 62), εντοπίστηκε σε τέσσερις εκδόσεις που κυκλοφόρησαν πριν από το 1591: 1) στο Katekizme του Μαζβίντας (1547· MžK)· 2) στο δεύτερο μέρος των Giesmių Chrikščoniškų του Μαζβίντας, που δημοσιεύτηκε από τον Βιλεντάς (1570· MžG)· 3) στο Enchiridione του Βιλεντάς (1579· E), όπου απαντά σε δύο

74

κεφάλαια: α) «Sacramentas Altoriaus / kaip || tô Hukinikas ſcheimina ſawa || praſcheȝiaufei tur || mokinti» (E 33,3–17)· β) «Trumpas klauſi=||mas ir prie= prowimas tu kurie || nor prijmti ſchventaȝghi Sacra=||menta Altoraus. M.M.» (E 68,10–21) και 4) στο Paraphrasyje του Μαζβίντας (1589· MžP).

2. Ως κύρια πηγή αυτής της περικοπής πρέπει να θεωρηθεί το κείμενο του κεφαλαίου «Sacramentas Altoriaus...» στο Enchiridiono του Βιλεντάς. Το «Kosanis» διαφέρει σχετικά λίγο από αυτό: εντοπίστηκαν 23 διαφορές (κυρίως ορθογραφικές και μορφολογικές), δεν υπάρχουν σημαντικές αποκλίσεις στο κείμενο, ούτε προσθήκες ούτε παραλείψεις λέξεων, και η χρήση κεφαλαίων γραμμάτων δεν διαφέρει. Τα ακόλουθα στοιχεία δείχνουν ότι ο Μπρετκούνας χρησιμοποίησε ακριβώς το κείμενο του κεφαλαίου «Sacramentas Altoriaus...» στο Enchiridiono: α) στην περικοπή της Postilės διατηρείται ο σύντομος τύπος της τοπικής ενικού θηλυκού ſchito· β) ακριβώς η ίδια αναλογία εμφανίζεται μεταξύ των τύπων β΄ πληθυντικού προστακτικής των ρημάτων imti, daryti, gerti, valgyti με το υψηλολιθουανικό και το σαμογιτικό μόρφημα (και στα δύο κείμενα υπάρχουν 5 ίδιοι τύποι με -ki- και 1 με -ke-), παρόλο που σε αυτές τις λέξεις σε όλη την Postilėje συνηθέστερο είναι το σαμογιτικό μόρφημα -ke- (όπως δείχνει ο πίνακας 1)· γ) τα τμήματα αυτής της περικοπής που ουσιαστικά ταυτίζονται με τα αντίστοιχα τμήματα του κεφαλαίου, παρόλο που ο Βιλεντάς κατά τη μετάφρασή τους απομακρύνεται κάπως από τη Μικρή Κατήχηση του Λούθηρου (1543).

Στο «Kosanyje» διατηρούνται χαρακτηριστικά ορθογραφίας και λεξιλογίου που είναι χαρακτηριστικά όχι μόνο του κεφαλαίου «Sacramentas Altoriaus...» του Enchiridiono, αλλά και του άλλου κεφαλαίου «Trumpas klauſimas ir prieprowimas...» του Enchiridiono, καθώς και της ενότητας «Sʒodʒei ape S. Wecʒere...» του δεύτερου μέρους των Gesmių Chriksčoniškų του Μαζβίντας, που εκδόθηκαν από τον Βιλεντάς: α) η γραφή v και ſch στην πρόθεση už: vſch BP I 62,8, ενώ σε όλη την Postilėje συνήθως γράφεται uſ̌, και το vſch χρησιμοποιείται μόνο στο «Kosanyje» (όπως καταγράφει ο πίνακας 4)· β) το χρονικό επίρρημα dažnai απαντά επίσης μόνο στο «Kosanyje», παρόλο που σε όλη την Postilėje η συχνότητα και η επανάληψη μιας πράξης εκφράζονται με το χρονικό επίρρημα tankiai.

3. Οι διαφορές ανάμεσα στο κείμενο της «Kosanė» και σε εκείνο του κεφαλαίου «Sacramentas Altoriaus...» στο Enchiridiono δείχνουν ότι ο Μπρετκούνας προσάρμοζε συστηματικά την ορθογραφία και τη μορφολογία στα χαρακτηριστικά της Postilei: έγραφε acc. sg. ius BP I 62,9· 62,15, και όχι jus όπως στο E 33,8· 33,15· bus BP I 62,15, και όχι būs όπως στο E 33,15· uſ̌ BP I 62,15, και όχι vſch όπως στο E 33,14· naktije BP I 62,5, και όχι naktie όπως στο E 33,4· kurioje BP I 62,5, και όχι kurio όπως στο E 33,4.

4. Τα άλλα προαναφερθέντα λιθουανικά κείμενα δεν μπορούν να θεωρηθούν κύρια πηγή της «Kosanė» για τους εξής λόγους:

α) ανάμεσα στην περικοπή αυτή και στο αντίστοιχο κείμενο του Katekizmo του Μαζβίντας υπάρχουν πολλές και ποικίλες ορθογραφικές, στιξιακές, φωνητικές και μορφολογικές διαφορές (περίπου 80 συνολικά), καθώς και σημαντικές αποκλίσεις στο κείμενο, που συνδέονται με τις διαφορετικές μεταφραστικές πηγές. Ωστόσο, το κείμενο αυτό ενδέχεται να άσκησε κάποια επιρροή στον Μπρετκούνας. Αυτό υποδεικνύεται από τη γραφή του γράμματος o αντί του uo (<ide *ō) στις λέξεις acc. sg. dona, ichdotas, ichdodams, καθώς ίσως και από το tatai pavar-

75

…τόπος αντί του αντωνυμικού τύπου tas που απαντά στο κεφάλαιο «Sacramentas Altoriaus…» του Enchiridiono του Vilentas.

β) Μεταξύ του «Kosanės» και του κεφαλαίου «Szodžei ape S. Weczere…», που βρίσκεται στο δεύτερο μέρος των Gesmių Chriksczoniszkų του Mažvydas, τα οποία εξέδωσε ο Vilentas, υπάρχουν τουλάχιστον 56 διαφορές. Τα κείμενα αυτά διαφέρουν κυρίως επειδή το δεύτερο έχει συνταχθεί από προτάσεις που βασίζονται σε μεταφράσεις από το πολωνικό έργο του Seklucjan, τα γερμανικά κατηχητικά του Λουθήρου και ακόμη μία μη προσδιορισμένη πηγή.

γ) Μεταξύ του «Kosanės» και του κειμένου που τυπώθηκε στο κεφάλαιο «Trumpas klausimas ir prieprowimas…» του Enchiridiono του Vilentas έχουν εντοπιστεί 55 διαφορές. Επειδή το δεύτερο είναι πολύ κοντά στο προαναφερθέν τμήμα του υμνολογίου του Mažvydas, οι αποκλίσεις του κειμένου μεταξύ του «Kosanės» και του δεύτερου κειμένου του Enchiridiono είναι ίδιες με εκείνες μεταξύ του «Kosanės» και του προαναφερθέντος τμήματος του υμνολογίου.

δ) Το κείμενο του Paraphrasio του Mažvydas (MžP) είναι κοντά στο κείμενο του Katekizmo του Mažvydas, αλλά διαφέρει σημαντικά από το «Kosanės» — μεταξύ τους έχουν εντοπιστεί 62 διαφορές· ορισμένες από αυτές (το διαλεκτικό της Žemaitija μόρφημα -ke- του β΄ προσώπου πληθυντικού της προστακτικής των ρημάτων, η πρόθεση vβ, η γενική ενικού atminima) είναι παρόμοιες με εκείνες μεταξύ της περικοπής αυτής της Postilės και του κειμένου του Katekizmo του Mažvydas.

5. Όταν έγραφε το «Kosanį», ο Bretkūnas ενδέχεται να συμβουλεύτηκε και το δικό του μεταφρασμένο κείμενο της Καινής Διαθήκης (BNT), Λκ 22,19, διότι τόσο στο «Kosanyje» όσο και στο BNT χρησιμοποιείται η ίδια σύνθετη μορφή παθητικής φωνής ενεστώτα του ρήματος (iš)duoti, με παθητική μετοχή ενεστώτα ira ilchdodams, ενώ στο Enchiridione και στο Katekizme του Mažvydas απαντά σύνθετη μορφή παθητικής φωνής μέλλοντα, με παθητική μετοχή παρελθόντος, η οποία αντιστοιχεί στο γερμανικό και το πολωνικό πρωτότυπο: būs ilchdūtas, bus ifždotas. Η Καινή Διαθήκη του Bretkūnas, όπως και το Κατήχημα του Mažvydas, ενδέχεται να επηρέασε επίσης τη χρήση του γράμματος o αντί του uo⁵⁵, καθώς και την αλλαγή της σειράς των λέξεων σε ένα απόσπασμα.

Παραλήφθηκε στις 16.06.1998

ŠALTINIAI

BP I – Bretkūnas J. 1591: POSTILLA Tatai eſti Trumpas ir Praſtas Iſchguldimas Euangeliu / ſakamuiu Bažniczoje Krikſchczioniſchkoie / nūg Aduento ik

⁵⁵ Pastaba. Straipsnį jau parengus spaudai, buvo atkreiptas dėmesys į tai, kad ir kitose Postilės perikopėse dvigarsis [uo] rašomas raide o, o ne rašmeniu ū. Visos BP perikopės išspausdintos aukštesniu šriftu (~18 punktų) nei pamokslai ir gali būti, kad spaustuvė neturėjo šio šrifto ženklo ū.

Nuoširdžiai dėkoju prof. habil. dr. Zigm[u]i Zinkevičiui ir habil. dr. Sauliui Ambrazui už vertingas redakcines pastabas, Vilijai Gerulaitienei už santraukos vertimą į vokiečių kalbą, Audronei Stanislovaitienei ir Vytautui Zinkevičiui už nuolatinę pagalbą, man teikiamą dirbant kompiuteriu filologinius darbus.

76

Wæliku. Per Iana Bretkuna Lietuvos Plebona Karaliaucȥiuie Pruſſu. Iſſpaude Karaliaucȥiuie Iurgis Oſterbergeras. Mæta Pono 1591.

BP II – Bretkūnas J. 1591: POSTILLA tatai eſti Trumpas ir Praſtas Iſchguldimas Euangeliu / ſakamuiu Baſnicȥoie Krikſcȥioniſchkoie / nūg Wæliku ik Aduento. Per Iana Bretkuna Lietuvos Plebona Karaliaucȥiuie Pruſſu. Iſſpauſta Karaliaucȥiuie / Iurgio Oſterbergero. Mæta Pono 1591.

BNT – Bretkūnas J. 1580: NAVIAS TESTAMENTAS. Ing Lietuwiſchką Lieſʒuwį perraſchitas. per Ianą Bretkūną Labguwos Plebona. 1580. Cituojama iš: NAVIAS TESTAMENTAS Ing Lietuwiſchką Lieſʒuwį perraſchitas. per Ianą Bretkūną Labguwos Plebona. 1580. DAS NEUE TESTAMENT in die litauische Sprache übersetzt von Johann Bretke, Pastor zu Labiau 1580: Faksimile der Handschrift, Band 7 und 8, Labiau, i. Pr. 1580. Hrsg. von J. D. Range und Fr. Scholz. 1991. Paderborn–München–Wien–Zürich.

E – Vilentas B. 1579: ENCHIRIDION Catechiſmas maſʒas / dæł paſpalitu Plebону ir Koʒnadiju / Wokiſchku lieſʒuwiu paraſchits per Daktara Martina Luthera. O iſch Wokiſchka lieſʒuwia ant Lietuwiſchka pilnai ir wier­nai pergulditas / per Baltramieju Willentha Plebona Karalauȥiuie ant Schteindama. Iſchſpaultas Karalauȥiu per Iurgi Oſterbergera / Metu Diewa M. D. LXXIX.

EE – Vilentas B. 1579: Euangelias bei Epiſtolas / Nedeliu ir ſchwentuju dienoſu ſkaitomoſias / Baſnicȥoſu Chrikſcȥoniſchkoſu / pilnai ir wier­nai pergulditas ant Lietuwiſchka Sʒodʒia / per Baltramieju Willenta / Plebona Karalauȥiui ant Schteindama. Priegtam / ant gala priedeta ira Hiſtoria apie muka ir ſmerti Wieſchpaties muſu Ieſaus Chriſtaus pagal kieturiu Euangeliſtu. Iſchſpaultas Karalauȥiui per Iurgi Oſterbergera / Metu M. D. LXXIX.

LB – Luther M. Das Newe Teſtament Deutʒſch. Vuittemberg. 1546. Cituojama iš: Luther M. Werke. Kritische Gesamtausgabe. Die Deutsche Bibel. Bd. 6. Weimar, 1929. Skaitmenys rodo šio tomo puslapius.

LK – Luther M. 1543: ENCHIRIDION Der Kleine Catechiſmus. Cituojama iš: Luther M. Werke. Kritische Gesamtausgabe. Bd. 30¹. Weimar, 1910. Skaitmenys rodo šio tomo puslapius.

MK – Malecki J. 1546: Catechiſmvs to ieſt. Nauka Krzesczianska od Apostolow dla prostich ludzi we trezech cząstkach zamkniona, y z drugiemi cząstkami ku teyże nauce krzesczianskie przileżącemi, z Lacinskiego jęzika pilnie przełożona. Przez Jana Maleckiego S. […] VV Krolevcv. M. D. XLVI. Cituojama iš: Neumann F.W. 1941: Studien zum polnischen frühreformatorischen Schrifttum. T. 1: Die Katechismen von 1545 und 1546 und die Polemik zwischen Seklucyan und Maletius. Leipzig.

MžK – Mažvydas M. 1547: CATECHISMVS PRAſty Sʒadei, Makſlas ſkaitima raſchta yr gieſmes del krikſcȥianiſtes bei del berneliu iaunu nauiey ſugulditas KARALIAVCʒVI VIII. dena Meneſes Sauſia, Metu vſgimima Diewa. M. D. XLVII. Šis ir visi kiti Mažvydo darbai cituojami iš: Martynas Mažvydas 1993: Katekizmas ir kiti raštai. Vilnius.

MžG – Mažvydas M. 1570: GESMES Chrikſcȥoniſkas gedomas baſnicȥoſu per Welikas ir Sekminias ik Aduenta. Iſchſpaultas Karalauȥiui / nūg Iona Daubmana. Metu Diewa / M. D. LXX.

MžP – Mažvydas M. 1589: PARAPHRASIS. Permanitina poter aus malda / per Martina Moſwida iſchguldita. [Karaliaučius, 1589].

77

KO – Preußische Kirchenordnung 1558: Cituojama iš: Hubatsch W. Geschichte der evangelischen Kirche Ostpreussens. Bd. 3: Dokumente. 1968, Göttingen. Skaitmenys rodo šio tomo puslapius.

SK – Seklucjan J. 1545: Katechizmv text profiti dla proftego lvdv wkrolewczy. 1.5.4.5.

V – Vulgata. Cituojama iš: Nestle-Aland 1994: Novum Testamentum Graece et Latine. Stuttgart.

G – Graikiškas Naujasis Testamentas. Cituojama iš: Nestle-Aland 1994: Novum Testamentum Graece et Latine. Stuttgart.

LITERATŪRA

Aleknavičienė O. 1998: Jono Bretkūno Postilės perikopių autorystė: Mt 3,13–17 šaltiniai. In: Baltistica, V priedas.

Ambrazas S., Aleknavičienė O., Zinkevičius V. 1998: Istorinis lietuvių kalbos žodynas ir senųjų raštų kompiuterizavimas. In: LKK XXXIX.

Ambrazas V. 1962: Absoliutinis naudininkas XVI–XVII a. lietuvių kalbos paminkluose. In: LKK V, 3–106.

Baniulienė D. Nepaprastas Mažvydo metų atradimas. In: „Lietuvos aidas“ Nr. 162, 1997 08 20.

Bechtel F. 1882: Bartholomäus Willent’s litauische Uebersetzung des Luther’schen Enchiridions und der Episteln und Evangelien, nebst den Varianten der von Lazarus Sengstock besorgten Ausgabe dieser Schriften. Göttingen.

Bezzenberger A. 1893: Zur litauischen Litteraturgeschichte. In: Mitteilungen der Litauischen Litterarischen Gesellschaft. Bd. 3. Hf. 13–18. Heidelberg.

Biržiška V. 1953: Senųjų lietuviškų knygų istorija. D. 1. Chicago.

Biržiška V. 1957: Senųjų lietuviškų knygų istorija. D. 2. Chicago.

Biržiška V. 1960: Aleksandrynas: Senųjų lietuvių rašytojų, rašiusių prieš 1865 m., biografijos, bibliografijos ir biobibliografijos. T. 1: XVI–XVII amžiai. Čikaga.

Bretkūnas J. 1983: Rinktiniai raštai. Parengė J. Palionis ir J. Žukauskaitė. Vilnius.

Dini P. 1994: L’Inno di S. Ambrogio di Martynas Mažvydas: Studio filologico-linguistico del testo antico lituano (1549) e delle sue fonti latine e polacche. Roma.

Dini P. 1996: Apie J.Gerullį – Mažvydo (GA, MPr) leidėją. In: LKK XXXVI. Vilnius.

Falkenhahn V. 1941: Der Übersetzer der litauischen Bibel Johannes Bretke und seine Helfer: Beiträge zur Kultur- und Kirchengeschichte Altpreussens. Königsberg (Pr) und Berlin.

Ford G. 1969: The Old Lithuanian Catechism of Baltramiejus Vilentas (1579): A Phonological Morphological and Syntactical Investigation. The Hague–Paris.

Gerullis J. 1922: Mažvydas Seniausieji lietuvių kalbos paminklai iki 1570 metams. Kaunas.

Gerullis J. 1927: Senieji lietuvių skaitymai. I dalis: Tekstai su įvadais. Kaunas.

Grinaveckis V. 1973: Žemaičių tarmių istorija. Vilnius.

Hermann E. 1923: Bemerkungen zum altlitauischen Schrifttum in Preussen. In: Die Nachrichten der K. Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen. Philologisch-historische Klasse. Göttingen.

Hermann E. 1926: Litauische Studien: Eine historische Untersuchung schwachbetonter Wörter im Litauischen. Berlin.

Heussi K. 1991: Kompendium der Kirchengeschichte. 18 Aufl. Tübingen.

Hubatsch W. 1968: Geschichte der evangelischen Kirche Ostpreussens. Bd. 3: Dokumente. Göttingen.

KBI 1997: Lenzenweger J. ir kt. Katalikų bažnyčios istorija. T. 2. Vilnius.

Kleinas D. 1653: Grammatica Litvanica … Regiomonti. Cituojama iš: Pirmoji lietuvių kalbos gramatika 1957. Parengė T. Buchienė ir J. Palionis. Vilnius.

Koženiauskienė R. 1990: XVII–XVIII amžiaus prakalbos ir dedikacijos. Vilnius.

78

Лихачев Д. 1983: Текстология: На материале русской литературы X–XVII веков.

LKA II 1982: Lietuvių kalbos atlasas. T. 2: Fonetika. Vilnius.

LKA III 1991: Lietuvių kalbos atlasas. T. 3: Morfologija. Vilnius.

LKŽ VI 1962: Lietuvių kalbos žodynas. T. 6. Vilnius.

LLICh: Lietuvių literatūros istoriografijos chrestomatija (iki 1940 m.). Parengė L. Gineitis. Vilnius, 1988.

Luther M. 1910: Werke. Kritische Gesamtausgabe. Bd. 30^I. Weimar.

Luther M. 1929: Werke. Kritische Gesamtausgabe. Die Deutsche Bibel. Bd. 6. Weimar.

Michelini G. 1995: Über die Stellung des Objektes in der Postille von Bretkūnas. In: Analecta Indoevropaea Cracoviensia Ioannis Safarewicz memoriae dicata. Krakow. S. 249–256.

NBL 1997: Neues Bibel-Lexikon. Lieferung II. Obadja – Qudschu. Hrsg. von Manfred Görg, Bernhard Lang. Zürich und Düsseldorf.

Nestle-Aland 1994: Novum Testamentum Graece et Latine. 3. neubearb. Aufl. Stuttgart.

Neumann F. W. 1941: Studien zum polnischen frühreformatorischen Schrifttum. T. 1: Die Katechismen von 1545 und 1546 und die Polemik zwischen Seklucyan und Maletius. Leipzig.

Palionis J. 1967: Lietuvių literatūrinė kalba XVI–XVII a. Vilnius.

PLKG: Pirmoji lietuvių kalbos gramatika. Parengė T. Buchienė ir J. Palionis. Vilnius, 1957.

Pociūtė D. 1995: XVI–XVII a. protestantų bažnytinės giesmės: Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė ir Prūsų Lietuva. Vilnius.

Range J. 1992: Bausteine zur Bretke-Forschung: Kommentarband zur Bretke-Edition (NT). Paderborn–München–Wien–Zürich.

Rhesa L. 1816: Geschichte der litthauischen Bibel. Königsberg.

Rosinas A. 1995: Baltų kalbų įvardžiai: morfologijos raida. Vilnius.

RŽ 1992: Religijotyros žodynas. Vilnius.

Salopiata P. 1929: Das Verhältnis der Evangelien-Texte in den ältesten katholisch-litauischen Drucken. Göttingen.

Seklucjan J. 1979: Wybór pism. Dokonał, opracował i wstępem poprzedził S.Rospond. Pojezierze–Olsztyn.

Skvireckas J. 1991: Bendrasis įvadas į Šventąjį Raštą. In: Šventasis Raštas. Senasis Testamentas. T. 3. P. 439–505.

Stang Chr. 1929: Die Sprache des litauischen Katechismus von Mažvydas. Oslo.

Trautmann R. 1909: Die Quellen der drei altpreussischen Katechismen und des Enchiridions von Bartholomaeus Willent. In: Altpreussische Monatsschrift. Bd. 46. Königsberg.

Urbas D. 1996: Martyno Mažvydo raštų žodynas. Vilnius.

WP: Wolfenbüttelio postilė. Parengė J. Karaciejus. Vilnius, 1995.

Zieger A. 1967: Forschungen und Quellen zur Kirchen- und Kulturgeschichte Ostdeutschlands. Bd. 5: Das religiöse und kirchliche Leben in Preussen und Kurland im Spiegel der evangelischen Kirchenordnungen des 16. Jahrhunderts. Hrsg. von Bernhard Stasiewski. Köln Graz.

Zinkevičius Z. 1987: Lietuvių kalbos istorija. T. 2: Iki pirmųjų raštų. Vilnius.

Zinkevičius Z. 1966: Lietuvių dialektologija: Lyginamoji tarmių fonetika ir morfologija. Vilnius.

79

DIE FRAGE NACH DEM ÜBERSETZER DER PERIKOPEN IN DER POSTILLE VON JONAS BRETĶUNAS: QUELLEN VON „KOSANIS“

Zusammenfassung

In diesem Artikel wird der Frage nach dem Übersetzer der Perikopen in der Postille (BP) von Jonas Bretkūnas nachgegangen und ein Versuch gemacht, festzustellen, was die Hauptquelle der Perikope „Kosanis“ gewesen sein könnte. Eine vergleichende Textanalyse ermöglicht folgende Schlußfolgerungen:

1. Von den 67 evangelischen und 2 epistolischen Perikopen in der Postille von Jonas Bretkūnas (BP) sind 65 evangelische sowie 2 epistolische Perikopen dieselben wie die im Buch von Baltramiejus Vilentas Evangelias bei Epistolas gedruckten, zwei Perikopen sind aber von Bretkūnas hinzugefügt worden. Den Text, der einer Perikope („KOSANIS APE VVÆCZE-||re Pono mufu Iefaus Chriſtaus, Dienoie || kaledu ant Miſchparo ſakama“; BP I 62) nahe kommt, finden wir in vier bis zum Jahre 1591 erschienenen Ausgaben: 1) im Katechismus von Mažvydas (1547; MžK); 2) im 2. Teil der durch Vilentas veröffentlichten Gesmes Chriksczoniskas von Mažvydas (1570; MžG); 3) im Enchiridionas von Vilentas (1579; E), wo er in zwei Kapiteln zu finden ist: a) im „Sacramentas Altoriaus / kaip || tō Hukinikas ſcheimina fawa || praſchczi aufei tur || mokinti“ (E 33, 3–17), b) im „Trumpas klaufi=||mas ir prieprowimas tu kurie || nor priimti ſchwentaghi Sacra=||menta Altoraus. M. M.“ (E 68, 10–21) und 4) im Paraphrasis von Mažvydas (1589; MžP).

2. Die Hauptquelle für diese Perikope sollte der im Kapitel „Sacramentas Altoriaus…“ des Enchiridionas von Vilentas enthaltene Text sein. „Kosanis“ weist ganz unwesentliche Unterschiede dazu auf: es wurden 23 Unterschiede festgestellt, vor allem in der Rechtschreibung und Morphologie, es gibt keine bedeutsamen Abweichungen im Text, weder fehlen Wörter noch wurden welche hinzugefügt, der Gebrauch von großen Buchstaben unterscheidet sich nicht. Folgende Tatsachen lassen schlußfolgern, daß Bretkūnas gerade den im Kapitel „Sacramentas Altoriaus…“ von Enchiridionas gedruckten Text herangezogen hat: a) die in der Perikope der Postille erhalten gebliebene Kurzform ſchito im Lokativ Singular Femininum; b) das gleiche Verhältnis zwischen den Imperativformen der Verben imti, daryti, valgyti, gerti in der 2. Person Plural mit dem aukštaitischen und žemaitischen Formans (in beiden Texten gibt es fünf gleiche Formen mit -ki- und eine mit -ke-), obwohl in der ganzen Postille das žemaitische Formans -ke- kennzeichnender ist (Tabelle 1); c) die Fragmente von dieser Perikope, die im Prinzip mit entsprechenden Fragmenten dieses Kapitels übereinstimmen, obwohl Vilentas sich bei ihrer Übersetzung in einigem vom kleinen lutherischen Katechismus (1543) entfernt hatte.

In „Kosanis“ sind die nicht nur dem Kapitel „Sacramentas Altoriaus…“ von Enchiridionas, sondern auch dem Text eines anderen Kapitels davon („Trumpas klaufimas ir prieprowimas…“) sowie dem Kapitel „Ṡodžei ape S. Wecžere…“ des 2. Teiles der durch Vilentas veröffentlichten Gesmes Chriksczoniskas charakteristischen Tatsachen der Rechtschreibung und Lexik erhalten geblieben: a) der Gebrauch von Buchstaben v und ſch in der Präposition už: vſch in BP I 62, 8, obwohl in der ganzen Postille üblicherweise uſch geschrieben wird, und vſch nur in „Kosanis“ gebraucht wurde (dazu Tabelle 4); b) darüber hinaus das Temporaladverb dažnai, das nur in „Kosanis“ verwendet wurde, obwohl die Häufigkeit und Wiederholung einer Tätigkeit in der ganzen Postille durch ein anderes Temporaladverb – tankiai – wiedergegeben wird.

3. Die Unterschiede zwischen „Kosanis“ und dem Text des Kapitels „Sacramentas Altoriaus…“ von Enchiridionas zeigen, daß Bretkūnas die Rechtschreibung und Morphologie der für die Postille typischen konsequent angeglichen hatte: Acc. Sg. hat er als ius in BP I 62, 9 sowie in BP I 62, 15 und nicht nus wie in E 33, 8 sowie in E 33, 15 geschrieben; uſch in BP I und nicht vſch wie in E 33, 14; naktije in BP I 62, 5 und nicht naktie wie in E 33, 4; kurioie in BP I 62, 5 und nicht kurio wie in E 33, 4.

80

4. Die anderen zum Vergleich herangezogenen Texte können nicht für die Hauptquelle für „Kosanis“ gehalten werden aus folgenden Gründen:

a) diese Perikope und der entsprechende Text des Katechismus von Mažvydas unterscheiden sich in Vielem in der Punktuation, Phonetik und Morphologie (es gibt etwa 80 Unterschiede), es gibt auch deutliche inhaltliche Unterschiede, was an unterschiedlichen Vorlagen für die Übersetzung liegt. Andererseits kann er auf bestimmte Weise Bretkūnas beeinflußt haben. Davon zeugt die Schreibung von o anstelle von uo (<ide *ö) in den Wörtern Acc. Sg. dona, ichdotas, ilchdodams sowie vielleicht auch der Gebrauch von tatai anstelle des Pronomens tas, das im Kapitel „Sacramentas Altoriaus...“ des Enchiridionas von Vilentas verwendet wurde.

b) „Kosanis“ und das im 2. Teil der durch Vilentas veröffentlichten Gesmes Chriksczoniskas von Mažvydas gedruckte Kapitel „Sʒodʒei ape S. Wecʒere...“ weisen nicht weniger als 56 Unterschiede auf. Diese Texte unterscheiden sich vor allem dadurch, daß der letztere aus Sätzen besteht, deren Grundlage Übersetzungen aus dem polnischen Seclucjanus und der deutschen Katechismen von Luther sowie noch einer weiteren nicht festgestellten Quelle bilden.

c) Beim Vergleich von „Kosanis“ und dem Text im Kapitel „Trumpas klaufimas ir prieprowimas...“ wurden 55 Unterschiede festgestellt. Der Text von diesem Kapitel ist dem Kapitel im Gesangbuch von Mažvydas besonders ähnlich.

d) Der Text von Paraphrasis von Mažvydas kommt dem Text des Katechismus von Mažvydas nahe, doch unterscheidet sich ziemlich von „Kosanis“, – dabei können 62 Unterschiede verzeichnet werden. Einige von diesen Unterschieden (daszematische verbale Formans -ke- im Imperativ der 2. Person Pl., die Präposition vʒ, Gen. Sg. atminima) sind denen zwischen dieser Perikope der Postille und dem Text des Katechismus von Mažvydas ähnlich.

5. Bei der Arbeit am „Kosanis“ kann Bretkūnas im von ihm selbst übersetzten Neuen Testament (BNT), im 19 Vers des 22 Kapitels des Evangeliums nach Lukas, nachgeschaut haben, denn sowohl im „Kosanis“ als auch im Lk 22,19 des BNT wurde dieselbe zusammengesetzte Passivform vom Verb (iš)duoti mit dem passiven Partizip von Mažvydas die deutsche und polnische Vorlage entsprechende im Präsens ira ichchodams gebraucht, indem in Enchiridionas und im Katechismus zusammengesetzte Passivform im Futur mit dem passiven Partizip im Präteritum būs iʒdūtas, bus iʒdotas zu finden ist. Das Neue Testament von Bretkūnas wie auch der Katechismus von Mažvydas kann den Gebrauch von o anstelle von uo sowie die Änderung der Wortfolge in einem der Fragmente beeinflußt haben.

81