244 Palmi a Zemle ičiū ė Nomeamen os comuns dos ó gãos geni ais humanos
XIX a. pab.–XX a. p . lie u ių gydy ojų
populia inamuosiuose medicinos aš uose
doi.o g/10.35321/ e m26-12
Nomeações comuns dos ó gãos
geni ais humanos XIX a. pab.XX a. p .
médicos li uanos em esc i os de
medicina popula izamuos
PALMIRA ZEMLEVIČIŪTĖ
Lie u ių kalbos ins i u as
ANOTACIA
No a igo são analisados XIX a. pab.XX a. p . médicos li uanos popula izando-se em
esc i os médicos (li os, li osgelês e a igos) usa comuns ieji nomes de ó gãos
sexuais humanos es abelecem aqueles nomes signi ica i os, com base nas suas
elações de consumo e necessá io ou as on es (akami sa akilmių e
deminiu lie u ių kalbos žodynu, ana omijos li e a ū a), išsiaiškinami pa adi-
nimų kilmės šal iniai (gy oji kalba, ašomoji kalba, s e imos kalbos), s a s o-
s e imakilmių e mos de con ex o, ques ão de composição de no os e mos,
alguns e minos p oblemá icos, e minologizações, eu emizações, cono ações.
ESMINIAI VOZŽIAI: e mo, nomeamen o, abu, eu emizmo, medicina, saúde, ó gão sexual, i ói
língua, esc i omoji língua, signi icação, kilmė.
ABSTRACT
The a icle analyzes common names o human geni als used by Li huanian medical doc o s
in he popula ized medical w i ings (books, bookle s and a icles) o he la e 19 h and ea ly
20 h cen u ies. Os signi icados de hese names a e iden i ied based on he con ex o
hei use and o he sou ces ( he Academic Dic iona y o he Li huanian Language,
ana omy li e a u e), and he e ymological sou ces a e de e mined (colloquial, w i en and
o eign languages). Ques ions o he ela ionship be ween endogenous and exogenous
e ms, c ea ion o new e ms, p oblema ic meanings o some e ms, conno a ions,
e minologiza ion, and euphemiza ion a e discussed. KEYWORDS: e m, name, aboo,
euphemism, medicine, heal h, geni als, colloquial language, w i en language, meaning,
o igin.
245Te minologia | 2019 | 26
Po mui os séculos gili yla dengē
udo, que oque a gêne o
P anašas, PV 1919 7
ĮVADINS PASTABOS
XIX. a. pab.XX a. p . oi popula amosios medicina imp udos me as de a anço.
Ligões e seus a amen o bem como p o ilaxia, higiene, sani á ia e ou as
ques ões gausiai esc e e amosos médicos de a o es da sociedade li uãs da
época Pe as A ižonis (186751939), Juozas Bagdonas (18661950), Jonas
Basana ičius (18511927), Vinciejus D augelis (18881899), Kazys G inius (1866i ka),
Kudas (185818), S asys Ma ulai is (18661956), An anas Vileiš (185619 e k .
Imp imiu-se di e sa olume a o iginaliais e e s inos li os de medicina, e
pe iodizada p adoe pasipylė a igos de a igos isokiais anuome opiais
ques ões de saúde. Sujei os publici á ios o am mui o amplos esc i a sob e
con agiamsias, ci ú gicas e auma ologicas, ó gãos diges i os, pele,
ne os, ou idos, nosies e ga glés, ó gãos espi a ó ios, olhos, ginecologinas
e obs e inas, psicines, co ação e asos sanguíneos, den ões e o nos e
ou as doenças humanas, suas causas, sinais, a amen o e p o ilaxia,
en e mei os, medicina oludies e a amen o domicilio, kikiu cul i o e
supe isão, akuše , ginecologia, home, ana omia, isiopa ía e e c. Gausumu
dis inguiu-se anúnbinhas sob e in eccines doenças e higiená e sani a iją isso
e a de umas das mais g andes e dolo žiausios daquele empo k aš o domínio
saúde p oblemas. Gana ac uali oi p oblema de álcool e abaco danos à saúde
humana. Em ou os emas esc i o um pouco menos. Lies ques ões o am uma
daquelas ela i amen e a as anuome g ilden ų emá.
Lí iços dos Es ados Unidos da Amé ica a o , li onešys, médico P anas
Ma ulai is (18761951) 1910 m. em Bos on i leis o li ogele a Ly iškos Ligos e
Como de eles apisualiza esc e eu: Ly iškus klausimus nē a pa anku apkalbē i
spaudoje. Essas coisas po mui osel anos são man idas sob igno ância
sk ais e: ē ai sob e eles não alam c ianças, mokin ojai mokiniams,
jaunuomenē dasižino só de pu inos e smių, desde y esnių paleis u ių, desde
из i kusių своих приятелей. Tokis sociedadeēs apaziguamen o pa a uma
ques ão impo an e é mui o danksming pa a a sociedade1 (Ly L 1910: 3).
Dešim mečiu mais a de apa ecido no li o do médico An ano Ka aliaus Ly ies
mokslas (1921 m.) a diamen e lendoamos, que ly ies dalykai oi e ainda ebē a
qual isso plynia, em que baugu ing essileis i, cuja maio ia da из olo 1
S aipsnyje ci ou on es língua ap esen ama au en iška e ne a aisy.
246 Palmi a Zemle ičiū ė Nomeamen os comuns dos ó gãos geni ais humanos
XIX a. pab.–XX a. p . lie u ių gydy ojų
populia inamuosiuose medicinos aš uose
eceia. Li is semp e oi apada isokias ųšies sk ais ēmis; da e hoje emos
bas an e cau ela a le an a aquela co ina, po que da mulhe ēs ecei ala
abe amen ei sob e assun os de sexoē i (LM 1921: 1).
Assim sexo e as assun os médicos e de saúde elacionados a ela o am po
mui o empo como um abu não esc i o2. Ra amen e ó gãos geni ais, com eles
elacionados p ocessos isiológicos ou doenças geni ais in oduzidos
indi e amen e, subs i uídos po ou as pala as, po exemplo, ó gãos
geni ais chamados e gonhas dalimis, gimda mo inėle, gumbu, mėnesinės
audja liga, žiedais, skalbiniais, sí ilis blogąja, pik ąja, bijau iąja, p as a liga,
gono ėja a ekliu e k ., is o é, eu em3 ( e mais amplamen e sob e mo e s e
ó gãos geni ais do homem). Sme ona 2015: 122131; sob e ly inių negala imų i ligų eu emizmus s . Sme-
ona 2015: 131–137), s igma izuojami (plačiau apie kalbines s igmas ž .
Солодилова, Соколова 2017: 75–77).
De e no a -se que nessas ques ões e i ou esc e e mesmo e os p óp ios médicos. Pasclaidindo o empo alado
em publicações popula izado as de ques ões médicas, no ou-se que sob e o sis ema de ó gãos sexuais de odo
não oi esc i o, embo a espec i as emá icas li oselas o am discu idas odos os ou os o ga ai humanos,
Pajau imo in aisai ou o ganai, Į aisai kune algiui mal i, kuna sangue e como ele eka po musu, Apie plaučius i
nai i jų sis emos. Pa yzdžiui, S asio Ma ulaičio knygelėje Kaip su aisy as
żmogaus kunas (1901) y a okie sky iai: Kaulai, Raumens, Smegens i ne -
espėpa ima, Kokiu budu kunas p a2 De ido a azões do o inius, eligioias e de ou o ipo (nekalbinais) su giu a
p oibição ou a e dadei a denominação de ce os concei os ( abuis inas). Os úl imos ge almen e subs i uem
ou as pala as eu emizmais (KWT 1975: 266267; LST 1988: 242; KTŽ 1990: 203; mais plg. СЛТ 2005: 467; mais
amplamen e s .
КРР 2003: 700–701).
3 Eu emismo chamado indi e o, neu alesnis, es elnesnis pala a p a daik u ou eiškini nomei igian ando
di e amen e in oduzi aquela daik á ou eiškinį, que conside ado nemaloniu, bjau iu, g ubiu, šiu kščiu,
neš ankiu e c. (Pikčilingis 1975: 21; KWT 1975: 79; LST 1988: 68; KTŽ 1990: 61; CODL 119: 201; LKE: 188; EDEL: 1997; СЛТ
2005: 521; DU 2007: 162; Jakai ienė 1999: 530; pa a mais sob e eu emismo. КРР 2003: 757758; DE 2003: iiixi; Jasiūnai ė
2005; Маджаева 2010: 5561; Никитина 2015: 101
107; Пастухова 2017: 141–144).
Nega i amen e a aliadas das coisas e enômenos di e os denominações é e i ada, eles o nam-se p oibidos e,
po an o, subs i uídos acei esnasis po causa psicológicos, sociais, eligiosos, mo ais e k . in luência das
ações. Eu emismo, um no o nome, como neu alizá el e dadei o nome de i em ou enômeno, p o ocando uma
emoção nega i a (Niko ina 2015: 102103). O eu emismo ca ac e iza-se po semân ica inde inėžem, que sua iza a
a aliação nega i a do obje o in ociá el (Солодилова, Соколова 2017: 74). Eu emizmai execu a da chamada
unção de mecanismo de p o eção. Num caso é um psicológico mecanismo de p o eção, que sš ennina nega i ią
eação (su okimą) amplnês semân ica pala as. caso Ki u é um asociacinis mecanismo de p o eção, que
pe mi e des ia a a enção do obje o indesejá el. e embo a não odos eu emizmos possam se conside ados
e mos, po ém den o de ce o sis ema de e minologia, sendo pa e da pe i e ia daquele sis ema, eles
ambém êm seu luga naquele sis ema. Subliu endo-se ao sis ema e minologia eu emizmo pe de sua
eu emi-dade e o na-se li e al nome de obje o ou enômeno nemalonaus (Маджаева 2010: 57, 60).
247Te minologija | 2019 | 26 shalina não necessá io pa a ele išme as?, Uoda.
Assim, como is o de sky elės denominações, discu idas quase odas
i ibiamen e impo an es sis ema de ó gãos humanos g iaučių, musumenų,
ne ų, diges ão, co ação e asos sanguíneos, espi ação, u inação, ju imų,
gene alizadas dangos, po ém sis ema de ó gãos geni ais nãoliudoma, suas
excu silkiama. Ve dade, al ez quan o mais naquelas imp ensas oco a
mo e s geni ais o ganų denominações. Is o não e a possí el e i a
esc e endo sob e mo e s physiology, doenças, g a idez e pa o. Aqui
signi icou-se p incipalmen e médico A. Vileišis, que in e p e eu li ogelê
Pa a mēs mulhe es que que em se saudá eis (1899 m.), que, manding, oi
anuome demandusi, ma 1906 m. apa eceu sua segunda edição. Um ou o
nome dos ó gãos geni ais p asp ūs a nos anúncios sob e á ias ou as
doenças. Ben quan o alamuja emá obs uí médicos, que esc e e am
a igos ou li oselinha excepcionalmen e sob e doenças sexuais. Sob e elas
esc e endo, cla o, neišsi e ė sem nomes de ó gãos sexuais, po ém,
p ecisa dize , que eles adquud in a am aqueles nomes odaip byi i, i. i. deles
quase não menciona ou pelo menos nãoconc e i i. Po exemplo, A. Vileišis
li ogelėje Sob e blogąją ligą ou sy ilį (p ancus) (1904) p incipalmen e usa a
comuns pa es e gonhosas (dažniausiai), nomes de luga es e gonhosos. J.
Bagdono li ogelê Que é p eciso sabe sob e as doenças do sexo (1921) menciona só pa es do sexo nomeamen o.
K. G inius oi aquele médico que queb a a mencionado o abu, populia men e
esc e endo não só sob e ais doenças sexuais como sí ilis, ipe is, mas e
sob e, de suas p óp ias pala as dizendo, uma das biau ias acos umamen os
onanismo, ou a mas u bação, que en ão dingoju ha ia sido bas an e
equnas em mulhe es cuidado kéles į assun o. Sob e ala i o a i icial do
geni al susci amen o ou pas sa is ação sukėlimą mancha i i ginando
geni ais o gans seu p epa ado a igono usado mais do homem e mo e s
geni ais o ganų denominações do que an es isso menė ų médicos li ogelês.
En ep des e médico edaguo ame jo nalização em S eika a imp udidiamos
pessoas pe gun as sob e á ios emas de saúde bú a e nemagens enclausas
sob e assun os de gêne o. Po an o, pode-se dize , emas pelo menos quan o di a am e lei o es do jo nal.
Como já mencionado, ques ões de gêne o ano empo popula a inamojoje imp udo médica o am de
umakuio ou ou okuio manei a ci cuminos, nu ilimi, po an o e des a s i es e minų não há mui o. Ben
quan os deles escolhidas de li os ou a igos sob e doenças sexuais. O iginaliais li oseles sob e es as
doenças edi a am médicos An anas Ka alius (Vy as. Qual cada homem de e sabe sob e seus assun os de
gêne o, 1918), Agnie ė Amb aziejū ė-S eponai ienė (Ly ies slimības, 1919). Kelias li osgelés o am
e s inas. 1912 m. saiu Oke -Blomo Como con ou o dádė dak a as c iança-giminaičiui (P adinės ly ies
klausimo s i ies žinios) ( adu o nãou ody as). 1919 m. apa eceu P anašo4 adui Pa a imai homens
sob e assun os de gêne o Su ensinimais, como exškin i c ianças os apa eiškimos de gêne o. 1901 m. saiu J.
248 Palmi a Zemle ičiū ė Nomeamen os comuns dos ó gãos geni ais humanos
XIX a. pab.–XX a. p . lie u ių gydy ojų
populia inamuosiuose medicinos aš uose
Laukio e s as Idos C. C addock Tik as enybinis ida. Šią knygelę expei ou P. A ižonis. m. apa eceu A.
Vileišio abalho Sob e a blogąją liga (sy ilį) ou p ancus, 1915 m. 1904 P . Ma ulaicius Ly iškos doenças e
como se p o ege con a elas (ž . ig. 1.) e 1920 m. J. Bagdono Quem p ecisa sabe sob e doenças sex ais
(ž . ig. 2). […]M 1911 K. G inius publicou a igos […]Apie onanizmą[…], […]Si ilis e […]606[…], […]T ipe is[…] 1910. As
denominações dos ó gãos sexuais emininos encon ada A. Vileišio li ogelê Pa a mės pa a mulhe es, que
que em se saudá eis. 4 Nes e slapi a džiu assininėjo lie u is médicojs, medicina ciência
popula a in ojas An anas Ka alius (18901932), 1909 m. de ykęs į JAV. Mais equen emen e esc e eu
ques ões de medicina e higiene, esc e eu e aduziu li os médicos (plačiau ž . LE X: 512).
1 ig. Knygelės Ly iškos doenças e como se p o ege con a elas (1910) co e el
249Te minologia | 2019 | 26
2 pa . Knygelės Kas eikia žino i apie ly ies ligas (1921) i šelis
A ski ai eikė ų paminė i be eik 400 puslapių A. Ka aliaus knygą Ly ies
ciência, expos as a 1921 m. Chicagoe. O p óp io au o sob e ela ši aip išsi a ė:
Pasi ody i pas lie u ius su ši okia g āma a, žinoma, eikējo daudz d ąsos (p.
ix). E ele numaąs aquela p eço da sua co ąsos: E eu sei que lou ões não
ecebe ei: eu delas e não espe o. <...> (p. ix). Esc e i es e li o a del o, que já é
ho a e aos li uanos in e essa em-se em assun os de gêne o, pelos quais odo
senai susidomējo. Bandžiau ašy i aip, kad sup as ų ie, ku iems ši ą kny-
gą ski iu, – pap as iems žmonēms, ku ie manęs nuola os laiškais i asme-
o mundo já niškai pe gun a conselhos em assun os de gêne o (p. x). Es e
a igo é obje o do XIX a. pab.XX a. p . médicos li uãos popula a inamuosiuses
em esc i os médicos (quad os, li ogelês e a igos) usa comuns iei
nomeiamen os do homem e eme s dos ó gãos sexuais. O obje i o do a igo
250 Palmi a Zemle ičiū ė Nomeamen os comuns dos ó gãos geni ais humanos
XIX a. pab.–XX a. p . lie u ių gydy ojų
populia inamuosiuose medicinos aš uose
de e mina as signi icações daqueles nomes e escla ece suas on es de
o igem. Pa a pô es e im, le an am-se as seguin es a e as: baseado no
con ex o de uso das denominações conside adas e, se necessá io, ou as
on es (academiniu dicionio da língua li uânica, li e a u a de ana omia)
de e mina , que que os comuns ó gãos geni ais do homem e da mulhe sejam
apon ados nessas denominações; cla i ica e minologizados pala as da i a
língua e e en uais e mos de no a composição; passe s y i sa akilmių e
s e imakilmių e mos de elação, alguns e minos p oblemá icos medicinais
signi icações, eu emizações, cono ações ques ões.
Nag inėjando nomes de ó gãos sexuais api elha-se desc i omasse analí ico
e g e inamasse mé odos. Aqueles nomes são ap esen ados no con ex o
sen ença e em abelês ade inamos. Nas úl imas imagens ê-se odos discu i
nomes e suas c onologinė aida. Len elėse, sem nomeiamen os do pe íodo
in es iga i o, indicam-se la yniški e a uais nomes dos ó gãos sexuais.
Vaisdumo dėlei da gi ap esen a-se pic slas de alguns li os (o knygelių)
sob eelos, daqueles li os (o knygelių) ou a igos de paglapios com elas
ixadasis a ados e minos.
BRIENEJI VYRO IR MOTERS
LITINI ORGAN PAVININMAI
Todas, do se humano, essencialmen e an o do homem, quan o da mo e s,
sis ema do o ganism, embo a e enha nãoymias ou mais b iskas di e enças
sexuais, são homodas, excep o o sis ema dos ó gãos sexuais. Os homens e as
mulhe es êm sis emas de ó gãos geni ais comple amen e di e en es (ŽA
2005: 205). Esses sis emas, mais p ecisamen e, seus denominações, целеiga
panag ina sepa adamen e. Es ima a ap io ia-se apenas às denominações
comuns ãos sis emas, embo a deles, à e dade con ado, não haja gausu. O
mais impo an e aqui p eocupimi são aquelas denominações signi ica i os e
ques ões de o igem. Assim dis inguem-se pu amen e lie u iškos e
nelie u iškos (s e imos) denominações de o igem. Os p imei os sua ez u
ainda se classi icam de aco do com o que, em i a ou esc i a línguas on es aqueles pala as ixos médicos po oam com signi icados medicinines.
Li u iškos o igem nomes Eles es i d ejopi isso depende do que, qual
aqueles nomes o igem on e. Di idem-se nomes da língua i a e
esc i omó ica. À es es schliejasi mais uma condicional […] compos os
nomes […] g upelė. Essas denominações êm di e en es on es de o igem
um pode se i ado da i a, o ou o da esc i a.
251Te minologia | 2019 | 26
GIVOSIOS LABOROS PONTINALAI
Jų médicos usa am gausiusiai. Isso, cla o, lemb ou anúncios ende eçado simples, de
ciência médica nês, homem. Ges o es medicinais conhecê p ocu a am ap esen a
populia men e, cla amen e, em ou o sen ido, inha usa quan o mais pala as, que
ossem conhecidas e quais en as as dos seus ex os lei o es. Ges o es humanos
geni ais o gans (la . o gano geni alia) em seus ex os chama am kele iopai,
ge almen e compos os d ižodžiais denominaisimais. Gėdas pa es (ž . 1 len elę)
descobe as A. Vileišio em 1904 m. li oela sob e sí ilį: Jeigu-gi quem e seid ąsy ų
liga -se com al oda ele desconhecida mulhe , isso ele ob iga, a cada, acon ecem
an es de se ligando, bem apexi se a sua g ė d o s d a l in o, se não há sob e ela
ku -no s plisões ou e idas, e se há, é melho não liga ; susiėjus-gi é p eciso
nea bu inai bem numazgo i g ėd o s d a l in o BL 1904 21; I ši eip associando com
eimas, puliai com onais con a skauduolos, que ma ėd a doença oco ida, mui as es i
an g ėd o s d a l i ų, caiu sob e o homem g ėd o s d a l i ų, ku s e закреча badąja liga, se
sob e essas suas pa es há esplaišimas ou ždelě BL 1904 9 (ž . pa . 3.).
Es e nome, po exemplo, encon a-se apenas em seu abalho, embo a ien isinį e gondos
e mão mo e s ex e nins ly inių o ganų signi icado ainda é a ojęs S . Ma ulai is 1913 m.
Medicinoe e na na u eza publicb ame a igo Ana omijos, izijoganų signi icado. Gêne os
logijos, pa ologijos bei chemijos lie u iška e minologija“. Šis žodis gy o-
joje kalboje (Ka klėnai, Salamies is, G ūžiai) žinomas „išo inių ly ies o -
alados e minologiza am a pala a a mių. A pala a e gonda é aki aizdi eu emizações
apa aška. Es a pala a subs i ui o e dadei o nomeamen o dos o gãos, ma úl imoio ao
nomeijamo concei o a ano me o pessoas ainda a alia am como ulga ią, gėdingą, nepado ią e
pan. Como apon a E alda Jakai ienė, em mui as línguas ulga ismos conside am-se ce os
ó gãos, nomes de p ocessos isiológicos (Jakai ienė 2009: 161). E nes e caso a subs i uição
dos ó gãos geni ais e gonda é uma pala a de a aliação emocional nega i a5 , po ém, po
ou o lado, es elnes, pado ios ausies ne ėžian is (Jakai ienė 2009: 161). 5 Po mais sob e as
pala as emocional componen e do signi icado eja. Guda ičius 2007: 8389. 3 ig. Te minas
e gonhos dalys A. Vileišio li ogelėje Sob e a blogąją liga ou sy ilį ( ancus) (1904)
252 Palmi a Zemle ičiū ė Nomeamen os comuns dos ó gãos geni ais humanos
XIX a. pab.–XX a. p . lie u ių gydy ojų
populia inamuosiuose medicinos aš uose
J. Bagdonas, A. Ka alius os ó gãos sexuais in oduzi am o e mo pa es
sexuais (ž . 1 len elę), e A. Amb aziejū ė-S eponai ienė pa es sexuais (ž . 1
len elę): Abelns musumenų sis ema es ip inamen o, šal os maudynēs,
plo imas de pa es sexuais d ū inančiomis gyduolēm e le ējam adequadamen e adap ado
mašnelei p ilaiky i maišiuko (suspenso y) – ai isa, kas eikalinga da y i“ PV
1919 176;
S eca ai p o ege necessa iamen e é p eciso limpa amen e man e l y i e s d a l
y s Ly Lig 4; T ipe is apa ece depois de alguns dias apsik ė us e įsisseguei a no que
de homens phlapinimas akų e mo e ies l y i e s d a l i ų ima ekė i pūliai mui as
ezes com skaudėjimu, degėjimu e niežėjimu, e às ezes e sem eles Ly Lig 3; 1921 Se
esse oco eu nas pa es geni ais, a a pa i geni ais e começa LL 1919 7. Rūšinis
dėmuo ly inis ge almen e usado e de ou os médicos. O gano signi icado em K.
G iniaus anúncios ixuo i e minais a ijuojan es disposi i os, in aisai, in aisos,
disposi i os, A. Vileišio disposi i os. O signi icado da lei cas de iceado médicos
especializa am adap ando ana omia à necessidade. Minė i a ijuojan es
pa ininhos êmenys ge almen e ai com espécieiniu dėmeniu ly is: ly ies in aisai,
ly ies į aisai (ž . 4 ig.), ly ies in aisas, ly ies į aisas (ž . 1 len elę): Aišku, jogei
susipo inimas y iškio su mo e iške am é, idan mui o žmonių eislė. Pa a há e
in aisai do sexo S k 1910 12 2; Žmogus, o ambémogi kaiku ie e animais, neka ą
bando a na u eza p igau i, que da sexo í aisų e só smagu ia imen os on e, na,
e es po isso pabaus i S k
1910 12 2;
Jie, assim dizendo, mesmo sozinhos si mesmos zaziganėdina besi ainiodami in aisas do sexo com mãos ou
quaisque ou as i ens S k 1910 12 2; P ie odo in aisos do sexo be eikalo nesily ė i, kelnių kišeniai užsiu i
S k 1910 12 5; Buk isu kame š a us. La e os apa elhos sexuais pelo menos em água com muilo
kuo ankicamen e, pa a não es asse neles nem umaqualque impu eza S k 1911 1 6. 4 ig. Te minas sex ais
disposi i os J. Bagdono a igo P ancuzligė ou pik oji liga (lo yniszkai syphilis)
259Te minologia | 2019 | 26
Rodos na u eza pada ē in ole á el alidão, plaalpindando ais ca os o gans, que
absolu amen e necessá ios acēs manu enção, ais nãop o ego oi luga . Eles
de emē as se colocados em luga bem p o egido, assim-mesmo como são
colocados os ó gãos ep odu o es emininos, o a ai PV 1919 20.
No siė ų chama a a enção pa a o mesmo au o iaus (A. Ka aliaus) nos
di e en es 1919 e 1921 m. ex os pa a u os e minus ly iška sis ema e sex ies
apa a as e seus elação. Da ap esen ada ase ilus a i a pode-se numinha ,
que o e mo ly iška sis ema u ilizado ly inių o ganų sis emos signi icado. E como
com o apa elho sexual? 1921 m. li oje Ly ies mokslas e minai homem sex ies
apa a us, mo e s sex ies apa a us ai li ogos sky elių pa adinimais. Pode-se
alega que o au o apa ão usa a como sis ema sinônimo? Manding, é possí el, se
base umemos-nos a uais dados enciklopedinhos, plg. apa a us humano de uma
alguma des inação o gãos odo (VLE 2001: 631). Mas, po ou o lado, pe xasi e
i okia men is, i. i. que e minis apa a o do sexo do homem, mo e s sex i
apa a us au o ius podia chama e do homem sexinius o gans, e mo e s sexinius
o gans. Do que oi di o, é ób io que emp es ados e mos ainda não e am
ca ac e ís icos pe íodo de pesquisa comuns mic osis emas de denominações
de ó gãos sexuais do homem e da mulhe . Os médicos en a am e e a sua
linguagem léxica e lhes isso oi pe ei amen e bem sucedido.
IŠVADOS
1. XIX a. pab.XX a. p . médicos li u os abundan emen e esc e e am a iadas
doenças e seus a amen o bem como p o ilá ica, higiene, sani á ia e
ou as naquela época opiais ques ões de saúde em li os, li ogelês e
pe iodizada p ado. Ly inių o ganų sis ema e suas doenças e a uma daqueles
a os abuis inių emas, pelas quais e i a am esc e e mesmo e os
p óp ios médicos. Apa eceu apenas alguns li os, li e os e a igos sob e
doenças sexuais, nos quais usado nomeiamen os de ó gãos sexuais. Ano
me o imp ensa médica do gêne o e odas as ques ões com ela elacionadas
e a como ne aisi ado abu, eles o am ci cumi ados, nem a as ezes a é e
gêniniai ó gãos, com eles elacionados isiologiniai p ocessos ou gêníneas
doenças in oduzidos indi e amen e (eu emizuados), s igma izuados. Do o
adosi emociamen e-exp essi amen e cono uados nomes, me a o as. Em
ge al sob e o sis ema de ó gãos geni ais pelo menos quan o mais
de alhadamen e de odo não oi esc i o, embo a espec i as emas
li oselésias o am discu idos odos ou os i almen e impo an es
ó gãos humanos e seus sis emas. Pe gun as de Gêne o en ão na popula izamojoje imp udo médica o am unokiu ou de ou o modo mu ilimi, po an o e des a s i as e minos não há mui o.
260 Palmi a Zemle ičiū ė Nomeamen os comuns dos ó gãos geni ais humanos
XIX a. pab.–XX a. p . lie u ių gydy ojų
populia inamuosiuose medicinos aš uose
2.Sep yniolikoja i as de di e en e olume de on es (knygų, knygelių,
a ykułów) sob e as a d i dezim is, p incipalmen e sudė inių,
denominações (incluindo suas a ius), pelos quais médicos chamam
comuns ios do homem e eme s geni ais ó gãos. Tais denominações
in oduzidas qua o concei os ana omia o gano geni alia, pe ineum, glandula geni alis, game a.
3. Gydy ojams, ašiusiems kalbamąja ema, iškilo neleng as užda inys –
isų pi ma e minų paieška i jų a anka. Pi miausia gydy ojai, žinoma,
ęžėsi em i a língua e nela busca a ap op iadas pala as aos desejados concei os
in oca . Gy oji língua oi p incipal on e de nomes de ó gãos sexuais do homem e
mo e s comuns Li u iškų. Delį daquelas pala as da língua médicos
e minologiza am, po exemplo, e gonda ( e mins e gonhos dalys ly iniai
o ganai), de iceas ( e mins gên ies de icei ly iniai o ganai), į aisa ( e minai y ų
linės į aisos „ y o ly iniai o ganai“, mo e ų eislinės į aisos „mo e s ly iniai
o ganai“), na elis ( e minas eislinis na elis „game a“).
eis4. Ou a impo an e on e de denominações in es igá eis oi a língua esc i a.
Um pouco quan o à ques ão e minologia médicos i a am pala as de on es
esc i as, po exemplo, gilė ( e minos ly iška gilė daugimen o sis ema liauka, ly inė
liauka). 5. Nelie u iškos o igem alamieji nomeiões quase nãoūdingi as a só
eje as skolinių g eikiškos kilmės sis ema ( e minas ly iška sis ema) e o ganas
( e minai le ies o ganai, ly iniai o ganai, ly iški o ganai, eisimosi o ganai) bem como
la yniškos kilmės apa a as ( e minas le ies apa a as), que ão compos os de
e minis p incipais dėmenimis. A aca- inha a enção ao a o de que de iniu ó gão
médicos encon a am e sa os, Li u iškų, pakai ų, os quais usa am mui o mais
eqüen emen e do que menė ą de inio. Tam neembejo inai in luência inha
ende ea a as mediciniamen e nep ap usês lei o ojas, po an o, que es e
en as ų lhe ende ei ado ex o médico, médicos, p esumi el, es o ça -se escolhe
ais pala as, que a maio ia se ia conhecidos e comp eendidos. 6. Ne adę gy ojoje
ou ašomojoje, ambémgi e em línguas es anhas ap op iados de pala as aos
ó gãos geni ais nomeados médicos mesmos kū ė e minus. Po causa de um ou
ou o e mo mencionado nes e a igo decidi au o ização é di ícil, mas de ais,
ecém nukal ųjų, e mos se ia possí el menciona que e A. Vileišio usado pa e da
e gonha, K. G iniaus eislinį na elį, P . Ma ulaičio ly išką gilę. 7. Ti iamícios XIX a.
pab.XX a. p . médicos esc i os, manding, o am bene p imei os popula a inamieji
medicina ciência on es, sua dê aquela seg edoum, baugumo, nepado umo sk ais ę,
mui oselį amžių dengusią udo, que elacionados com o sexo. Colbamaisiais esc i os
li u ia médicos educou simples a lei o oja em ques ões de gêne o. Elas apa ece am
comuns dos nomeamen os dos ó gãos sexuais do homem e da mulhe . Na u almen e,
a maio ia daqueles apelidos assim e icou ao imemžin-
261Te minologia | 2019 | 26 i ųjų aços páginas, e isso pa e da e minologia
his ó ica médica, po ém o e mo ó gão sexual puikiausiai p igio e
ebe a ojamo a ual na nomenkla ū a da ana omia.
ŠALTINIAI
AK – [Vais ininkas (Dak a as)]. Apie kole ą. – Kaip a sigin i nů Kole os i ki i Naudingi skai ymai, Tilžė,
1893, 14–27.
BL – Apie blogąją ligą a ba sy ilį (p ancus). Pagal d- o M. Člėno o eikalėlį su aisė d- as A. V., Tilžėje,
1904.
Ly L – [D- as F. Ma ulai is]. Ly iškos Ligos i Kaip nuo jų apsisaugo i. Pa ašē D- as F. Ma ulai is. An a, pe -
žiu ē a i page in a laida, So Bos on, Mass, 1910.
[D- as F. Ma ulai is]. Ly iškos Ligos i Kaip nuo jų apsisaugo i. Pa ašē D- as F. Ma ulai is. An a, pe žiu ē a
i page in a laida, So Bos on, Mass, 1915.
Ly Lig – Kas eikia žino i apie ly ies ligas. Ve ė iš okiečių kalbos D- as J. Bagdonas, Kaunas, 1920.
LL – D- as AS-nė. Ly ies ligos, Kaunas, 1919.
LM – Ly ies mokslas. Pa ašē A. J. Ka alius, M. D., Chicago, Ill.: Wes Side P ess, 1921.
NG – Naminis gydy ojas: T umpas ap ašymas p asčiausių ligų i p asčiausių ais ų ko oje su jomis. D. 1. Apie
žmonių ligas i jų gydymą. Su aisė D- as A. Vileišis, Seinai, 1908.
PD – D- as Oke -Blom. Ką pasakojo dėdė dak a as aikui-giminaičiui. (P adinės ly ies klausimo s i ies žinios),
Vilnius, 1912.
PM – An anas Vileišis. Pa a mės mo e ims, ku ios no i bu i s eikos. Pagal Zielčaka pa ašē D . A. V., Tilžēje,
1899.
Pa a mės mo e ims, ku ios no i bu i s eikos. Pagal Zielčaka pa ašė d . A. Vileišis. 2-oji laida, Vilnius, 1906.
Psn – [D- as A. Ske e is]. Š a umas i s eika a. – Pasiun inys 6, 1912, 184–186.
PV – Wm. J. Robinson, M. D. Pa a imai y ams apie ly ies dalykus. Su pamokinimais, kaip aiškin i aikams
ly ies apsi eiškimus. Au o iui leidus e ē P anašas, New Yo k, 1919.
S k – [D- as K. G inius]. Apie onanizmą. – S eika a 12, 1910, 1–6.
[D- as K. G inius]. Si ilis i „606“. – S eika a 1, 1911, 1–8.
U – [J. Slibinas]. P ancuzligė a ba pik oji liga (lo yniszkai – syphilis). – Ukinįkas 6 i 7, 1892, 230–237.
V p – [Hygiėnos a nas]. Alkogolis i alkogolizmas. – Va pas 9 i 10, 1895, 155–157.
LITERATŪRA
CODL 1997: The Concise Ox o d Dic iona y o Linguis ics. P. H. Ma hews, Ox o d, New Yo k.
DE 2003: A Dic iona y o Euphemisms. How no o say wha you mean. R. W. Holde , New Yo k: Ox o d
Uni e si y P ess.
2007: Duden Deu sches DU Uni e salwö e buch 6. übe a bei e e und e wei e e Au lage. He ausgegeben on
de Duden edak ion, Mannheim, Leipzig, Wien, Zü ich: Duden e lag. EDEL 1999: An e ymological dic iona y o he
english language by he Re . Wal e W. Skea , Ox o d: A he
Cla endon P ess.
Gai enis K. 2014 [1991]: Lie u iškų e minų aizdingumo ques ãoimu. Gai enis K. Rink iniai esc i os. Suda ė J.
Gai eny ė-Bu le , Vilnius: Li u ians kalbos ins i u as, 189194. Guda ičius A. 2000: E noling is ica, Šiauliai: Šiaulių
uni e si e as. Guda ičius A. 2007: G e inamoji semán ica, Šiauliai: VšĮ Šiaulių uni e si e o leidykla. Jakai ienė E.
2009: Leksikologija, Vilnius: Vilniaus uni e si á ia publikla. Jasiūnai ė B. 2005: Eu emizmai a mėse bei
au osakoje: p oblemos e pe spec i as. Bal is ica, 6 apêndice, KTŽ 1990: Gai enis K., Keinys S . Kalbo y os
e minų žodynas, Kaunas: Š iesa. K ašy ė R. 2005: Mokomasis e minologijos žodynėlis, Šiauliai: VšĮ Šiaulių
101–117.
Keinys S . 2005 [1975]: P iesaginė lie u iškų e minų da yba. – Keinys S . Daba inė lie u ių e minologija,
Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u o leidykla, 21–76.
uni e si e o leidykla. KWT 1975: Kleines Wö e buch sp achwissenscha liche Te mini, Leipzig: VEB
Bibliog aphisches Ins i u .
262 Palmi a Zemle ičiū ė Nomeações comuns dos ó gãos geni ais humanos
XIX a. pab.–XX a. p . lie u ių gydy ojų
populia inamuosiuose medicinos aš uose
LE 1957: Lie u ių enciklopedija X, So. Bos on, Mass: Enciclopedias Li uãs publicação. LKE 1999:
Enciclopedia do idioma Li uânico. Pa engė K. Mo kūnas, Vilnius: Mokslo e enciklopedijas ins i u o de
publicação.
LKŽe Lie u ių kalbos žodynas (IXX, 19412002), e. a ian as, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 2005.
P iega po in e ne : www.lkz.l
LST 1988: Lexikon sp achwissenscha liche Te mini, Leipzig: VEB Bibliog aphisches Ins i u . Macienė J.
2005: Deminu y ų s ilis ika, Šiauliai: Šiaulių uni e si e as. Med 1980: As auskas V., BiziŽule ičius S.,
Pa ilonis S., Vai ila ičius A., Vileišis A. Medicinos e minos Dic iona y, Vilnius: Mokslas.
Mi ke ičienė A. 2015: Alguns aspec os da sinonimia de e mos. Te minologia 22, 3960. Pikčilingis J. 1975:
Li u ians kalbos s ilis ika II, Vilnius: Mokslas. Ska džius P . 1996: Rink iniai aš ai 1: Lie u ių kalbos žodžių
da yba, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as.
Sme ona M. 2015: Eu emizmai da língua Li uânica: aiška i mo y acija. Dac a o disse ação, Vilnius. P ieiga
po in e ne : h ps://epublica ions. u.l /objec /elaba:8283971/index.h ml. VLE 2001: Visuo inė lie u ių
enciklopedija I, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as. ŽA 2005: S opus R., Tamašauskas K. A.,
Paužienė N. Žmogaus ana omija, Kaunas: Vi ae Li e a. ŽAF 2014: Anuse ičienė O. V, Cibas P., Lilienė L. Humânico
ana omia e isiologia, Kaunas.
КРР 2003: Культура русской речи. Энциклопедический словарь-справочник, Москва: Флинта Наука.
Маджаева С. И. 2010: Эвфемизация как способ пополнения медицинской терминологии. – Гумани-
тарные исследования 3(35), Астрахань: Астраханский государственный университет, 55–61. Доступ
a a és in e ne : h ps://elib a y. u/i em.asp?id=15260446.
Никитина И. Н. 2015: Теоретические основы изучения эвфемии. – Актуальные проблемы лингвистики
переводоведения и педагогики 1(2), Самара: Самарский государственный экономический университет,
101–107. Accesso a a és da in e ne : h ps://elib a y. u/i em.asp?id=26901789.
Пастухова О. Д. 2017: Об эвфемизмах и табу. – Филологические науки. Вопросы теории и практики,
Tambo s: G aмота, No 11(77): 3-х ч., ч. 1, 141–144. Accesso a a és da in e ne :
h p://g amo a.ne / ma e ials/2/2017/11-1/38.h ml.
СЛТ 2005: Ахманова О. С. Словарь лингвистических терминов, Москва: КомКнига.
Солодилова И. А., Соколова Т. Ю. 2017: Критерии идентификации эвфемизмов. – Вестник оренбург-
ского государственного университета 11(211), Оренбург: Оренбургскийо государственный универси-
e , 7378. Accesso a a és da in e ne : h ps://elib a y. u/i em.asp?id=32274049. COMMON NAMES
OF HuMAN GENITALS IN THE POPULAR MEDICAL WRITINGS BY LITHUANIAN MEDICAL DOCTORS OF THE
LATE 19TH AND EARLY 20TH CENTURIES (Nomes comuns de humanos geni ais nos esc i os médicos popula es po médicos li uanos do inal do século XIX e início do século XX)
Summa y
The a icle analyzes common names o male and emale geni als used by Li huanian
medical doc o s in he popula medical w i ings (books, bookle s and a icles) o he la e
19 h and ea ly 20 h cen u ies. The meanings o hese names a e iden i ied based on he
con ex o hei use and o he sou ces ( he Academic Dic iona y o he Li huanian
Language, ana omy li e a u e), and he e ymological sou ces a e de e mined. In his
pe iod, Li huanian medical doc o s w o e a lo abou a ious diseases, hei ea men
and p e en ion, hygiene, sani a ion, and o he delica e heal h issues o he ime.
Howe e , he geni al sys em and i s diseases was one o ew aboo opics ha e en
doc o s a oided w i ing o w i e abou . The e o e, he e minology o his ield is
sca ce. Only ew publica ions abou geni al diseases used some names o geni als.
Au ho s o en named hese o gans and ela ed physiological p ocesses o geni al
diseases indi ec ly (euphemized hem), and s igma ized hem.
263Te minologia | 2019 | 26
In se en een sou ces s udied, a ound wen y mos ly composi e names (including hei
a ia ions) we e ound ha doc o s used o name gene al male and emale geni als.
They named ou ana omical concep s o gano geni alia, pe ineum, glandula geni alis,
game a.
Doc o s w i ing abou his opic aced a challenge in sea ching and selec ing he e ms.
The main sou ce o he Li huanian common names o male and emale geni als was
colloquial language. Doc o s e minologized a pa o he wo ds o he colloquial language,
e.g., gėda ( e m gėdos dalys geni als), į aisas ( e m ly ies į aisai geni als), į aisa ( e ms
y ų eislinės į aisos, mo e ų eislinės į aisos), na elis ( e m eislinis na elis game e (a
ma u e ep oduc i e cell). Ano he impo an sou ce o hose names was w i en
language. Doc o s adop ed some e minology om w i en sou ces, e.g. gilė ( e m ly iška
gilė ep oduc i e sys em gland, gonad).
The geni al names o non-Li huanian o igin we e a he uncommon. Only h ee loanwo ds o
G eek o igin, sis ema ( e m ly iška sis ema) and o ganas ( e ms ly ies o gane, ly iniai
o gane, ly iški o gane, eisimosi o gane), and La in o igin, apa a as ganas and used hem
( e m ly ies apa a as) – we e ound ha se e as main componen s o composi e
e ms. I is no ewo hy ha doc o s ound Li huanian subs i u es o he loanwo d o -
mo e o en han he la e . This was mainly due o he medical illi e acy o he eade s o
hei ex s. Au ho s, e y likely, a emp ed o selec wo ds ha he majo i y o eade s
would ecognize and comp ehend. I doc o s could no ind sui able wo ds o name geni als
in colloquial, w i en o o eign language, hey c ea ed he e ms hemsel es. Examples o
such newly made e ms a e e gonhos pa e geni als by An anas Vileišis, eislinis na elis
game e by Kazys G inius, and ly iška gilė gonad by P anas Ma ulai is. The w i ings o
doc o s o he la e 19 h and ea ly 20 h cen u ies we e some o he i s popula sou ces
o medical science ha dis up ed sec ecy, ea , and indecency accompanying all ques ions
ela ed o sexual heal h. In hese w i ings, doc o s we e educa ing hei o dina y eade s
on sexual heal h. In hese w i ings, he i s common names o male and emale geni als
appea ed. Embo a mos o hose e ms ha e no became es ablished and ha e emained
pa o his o ical medical e minology, he e m ly ies o ganas is s ill used in he
con empo a y ana omical nomencla u e.
Ga a 2019-09-18
Palmi a Zemle ičiū ė
Lie u ių kalbos ins i u as
P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius
E-mail [email p o ec ed]