scieee Science in your language
[lt] (orig) [de] [fr] [it] [es] [pt]

Lietuvių kalbos leksikos norminimo raida

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Lietuvių kalbos leksikos norminimo raida

Author: Antanas Balašaitis
Year: 2008
Source: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/download/342/407
112
Cul u a de Línguas | 81
ANTANAS BALAŠAITIS
lIETUVI Kalbos leksikos
No MINIMo aIDa
1.VaDINė obse ações nos dicioná ios p á icos ap esen am in o mação
unciona a oseną da língua, po que eles são compilados com o obje i o de
no min i leksiką (Nak inienė 2000: 12). há mais de meio século apa ecido
Daba inės lie u ių kalbos žodynas ( oliau DŽ) é conside ado undamen aliniu
eikalu do lie u ių kalbos (Keinys 1991a: 96). além disso, es e diccioná io é simpla,
acessí el e e icaz an o šnekamosios como ašomosios linguagem de
le an ação cul u al (ul ydas 1977: 13). aigi DŽ é impo an e eikalas bend inês
ao aidai da língua li a ians, e ao mesmo e oda a cul u a li a ians.
po isso p a a u o a alia em á ios aspec os, an o mais p epa ando diccioná io da língua
bend inesa. a igo ap esen a-se alguns aožos a pa i da his ó ia de DŽ p epa amen o pon o de
is a sociológico, lemb ando à a ual jo em ge ação de ilologos di icilmen e imaginá eis assun os
como i en e empo poli inė aldža e suas mudanças eikė kalbininkus, seus p epa ado eikalo
na u eza e o necidos no mas. Nag inėjando as condições de p epa ação DŽ não de e se esquecido
e uma a aliação mais ampla pe íodo. Têginimas o ganizoui cuida in is da p ese ação da língua li uãs
adqui alinhas d ikalbys ės condições (a gai in i lie u ių kalbos d augiją) da au o idade o icial oi
s oppdomas, e pe šamas in e nacionalizmo e nações de d augys ei necessá ia usų kalba, keliamas
ien eigiamas e ei o dela à língua li uãs. aigi lie u ios língua pe deu k aš e sua sobe ania a
p incipal condição, que pe mi iu ela c esce e o alece (pi očkinas 1994: 5). Au o des e a igo1 a
condição da língua, sua no minimen o liga com a ida da sociedade como e p o esso Zigmas
Zinke ičius de his ó ia da língua eikaluose. 1 é um a igo bem complemen ado da e são do ela ó io
lei o na jubiliejininha in e nacional em con e ência cien í ica de 2008 m. 23 de junho (ž . Lexikologia e
e minologia: eo ia, his ó ia, p á ica, eses de comunicados. Lexikologia e e minologia: p imei as
edições do dicioná io da língua li uana a ual, 2008). a igo que ima homenagia DŽ p imei os dois
edições esponsabil o edi o es de Joną K uopą (19081975) 100o ani e sá io de nascimen os.
a. balaŠaI Is. da lexicosa li u ias no minimo aida 113 2. pIRMIEJI p ak INIo
ŽoDyNo MėgINIMaI p á ico no minį ocínio g e a o g andejo já ke ino
p epa a i Kazimie as būga (18791924). Como indicoma an ano salio (19021972) no
a igo Lie u ių enciklopedijoje (lE XXXV 1966: 408), a. Vi eliūnas e a. Va nas e a
já começėję a eleinė i ma e ialá do g ande dicioná io ka o eco. mas após a
mo e do bóga es e objec i o oi esquecido. A seleção de ma e ial oi de no o
iniciada na edacção do g ande dicioná io di igido Juozo balčikonio
(mesmo).
o p á ico eikalos da língua oi p epa ado logo se e minando o segundo
mundial gue a. Calbinis a e pedagogo al onsas Kalnius (19071981) com
geóg a o s anislo u a ydu (19031975), ap o ei ando Ma o Ju kyno (19091944)
onomas ikos inkiniais, pa engė kalbos ado ą. Jį edi ou Kazimie as
gaspa a ičius (19081983), Napalys g igas (18961972), Kazys ul ydas (19101996) e
aleksand as Ži gulys (19091986), a s. edi o is Juozas lazauskas (18921970). Ele
oi chamado de Li u ians lingua esc i a diccioná io e expulso 1948 anos.
nomeamen o cla amen e po es eu os: nes e abalho dados o og a ia,
sky ybos, ki čia imo, linksnių consumo undamen os, a mių apyb aiža,
á ias cen enas de localo a džių e sob e cinco milhas de pala as ki čiuo as
diccioná io (sem aiškinimų). Que um empo isso oi pa ankinė li o pa a
es udan es e bend inês ins umen o de no minamen o da língua.
Ca o e ugiados dos li uanos kalbininkai na Alemanha ambém cuida a de
p epa ados publicações de língua na i a. 1950 m. byle elde oi expulso p ano
ska džiaus (18991975), s asio ba zduko (19061981) e Jono Ma yno lau inaičio
(18941966) p epa ado Li huanian língua guia. edakção pala aje p. ska džius
explicou a his ó ia de p epa ação da publicação. iubingeno Li uães gimnazia
p o esso s. ba zdukas le an ado lhe a idéia, que de e ia p epa á escolas
des inou uma esc i ybos manualėlį. p o esso assen iu a es a inicia i a. 1948
m. mês de ma ço o p epa a ó io do guia oi p en ada Li huanian em inių
bend uomenės posėdyje. mas em b e e apa eceu, que é necessá ia publicação
mais ampla: nes e momen o é ap op iada publica não só guiėlho de esc i a,
mas quan o possin amesnį eikalá, que ao lado da esc i a, que e b e emen e
ainda ab angesse impo an esnias comun inês da língua a ia, pala as
da ybos, kai ybos, de pa e sin aksês e ocodino assun os. Tudo isso é
necessá io, que nós odos i éssemos se i esnę kalbinę e amen a, que nos
ajudasse mais longo man e o ní el cul u al da língua na i a e a sua
au oimingidade, acili asse a nossa mú ua susixigação e dessa manei a mais longo sus en assem o nosso senso nacional e comuni á io.
Kalbos Kul ū a | 81 114 Visando al obje i o, o manusc i o iou-se num didoką li o.
do idioma Li uãos guo e p. ska džiaus discu a bend inês da língua a osena,
a is, sons dos da yba, ki is e p iegaidė, sepa i das pa es do idioma
ki čia anje, ašyba (i s y uojan ys dalykai), s e imybių ašymas, pala as
da yba, naujada ai, in e p au inie pala as, linksnių a ojimas, sky yba.
anexado e pla okas diccioná io. sa i as uni e salus diccioná io, cons i uindo
es qua adalius li o (444 pg), oi p e is o išei ijai, endo em con a a au iečių
necessidades seus g ensim nos países. Nele, sem Li u ichas nomes e
localo a dzes, inse a e Alemães, JaV, Canados, aus alijos localo a dzes e
ac o es pa a dzes. Soodyne encon amos e biblias nomes de, esc i o es
slapy a džių, cien is as pa a džių, san oso ios nomes de, á ios
su uninimen os, popula ių la yniškų pa adinimų e posakių. em isolados niddos
ap esen am-se e explicam-se eqüen esnei as p ecei os e p e ixélias. Dalis
conhecinomos pala as de neaiškinami (nu odoma só pa e do discu so,
ki čiuo ė), ou os aiškinami sinonimais. Algumas pala as indicam-se o igem ou
ingles, p ancūzų, okiečių línguas co espondmenys. Mais equen emen e
ap esen am-se sucus as explicação com umpais exemplos de consumo.
p é-dėlinhas açõesmazodsias ap esen am-se ou da pala a p incipal ilus ação
ou sepa is lizdais, às ezes e explicamados.
A pala a p ocu ou e no min i leksiką: comummen e as pala as não di ik ini
esc e em em lauž iniuose slgiaus os com a e e ência de o igem: [apa (p c.,
sl.), be, например, без денег, onu ė da ecebeu e do anų [gù], [g., l.), sagà],
[leikà (g.), lais ỹklė, pil ù as], [mie à (g., .), mã as, sakas], [am ], [celis (p.), n., n.,
špõs, [l., pókš , ne da], [ ùsikai], [ ., l., l.]] [ ., l.]], [k], [k], [k], [k], [k], [k], [k], [k], [k],
[k], [k], [k], [k], [k], [k], [k], [k], [k]. apsk i ai cuidadosin asi pailius a paodyno
in odu ade os assun os, mos a a a osená da linguagem, le an a sua
cul u a, ensina eg asingo ki čiação e esc i a.
Guo oi inalisado p epa a começados emig ação de Alemanha. edi o ius p.
ska džius ko ek ū ą baigė skai y i já chegendo em Kli lendą (JaV) e
edakcijos žodį pasi ašė 1949 m. dezemb o 15 dia. no inal da pala a Da bą
baigian , da Comunidade Li uânica Alemã assini ame Miunchene 1950 m. junho 29
dia, indica alkininkai e ėmėjai de p epa ação e imp essão. pe missão
cuida a Ven os edi o a. 5000 ejemplió ios i aju imp imido manual do idioma
Lie u ių (604 p.) longo empo oi nosso e ugiados de gue a pa ankinė li o. oi
p epa ada uma edição co igida e complemen ada des e li o, mas ele não oi
imp esso (ska džius 1999: 793794, 928).
a. balaŠaI Is. do léxico da
língua li uana no mminimo aida 115
3. P esen es Li u ias KaLbos Ve DyNo pI MasIs lEIDIMas p á ico diodyno
man aš į só depois do segundo mundo wa p epa ê Li u ians kaLbos ins i u o
žodynininkai Napalys g igas i an anas lybe is (1909 1996). Oodžius do g ande
dicioná io ka o eca selecionou e ecen emen e Ins i u e começou a abalha
an anė Kučinskai ė (19152006), po que dicioná io pequeno ka o eca inha que
nog aši i ap oximadamen e meia abėcėlės pala as (Kučinskai ė 1981: 2627).
Como es á esc e usi es a au o ė, já em 1948. gale exus esc i o didós dicionio
manusc ípi o ( en o mesmo). amilia izando-se com manusc ício, a lide ança
da Mokslų akademijos indicou que al a há de pala as de ida so ié ico,
especiais e mos. depois do g ande li o do dicioná io da língua Li uânia II omo
(1947) c í icas Ma na sessão es endidamen e do depa amen o de ciências
Visuomeninas em 12 de no emb o de 1948 oi conside ado e o ganizado um
manusc i o do dicioná io da língua bend inesa. di e o do ins i u o da língua
Li uânica Juozas balčikonis (18851969) no ela ó io indicou, qual se á a
diccioná io. Nele p e ê inclui odos os us ojamus lie u iškus pala as e
equnesnius in e nacionais, ambém localo a džius com pasauliniais nomes
geo iais. Já su edaguada pa e do ocabulá io (Ao, R, Š e u le as). edi ando
diccioná io su ge di iculdades de ido à no minização, ki čiação, p eesagų e k .
silpna pala a pusė po maža ecoll a e miniação cien í ica, ambém do
so ie ico ida suku ų žodžių (ž . Li huanian s Mokslų akademijos žinynas,
1949: 301). O manusc i o da pala a ecebeu se e as c í icas. Viceep eziden J.
Žiugžda obje is a a, que Žodynui oda nãoc i icamen e u iliza-se obsole a, de
odo mais an igamen e mon ag oji ma e ial. [...] an o a escolha de pala as,
quan o seu azeologija (i. y. consumo ilus ação) Oodynas a ūkęs da ealidade
da ida so ié ica (ibid, 302). alam c í icaskam alo ação p i a ê edi o da
e dadeus H. Zimanas, Ma p esiden e J. Ma ulis. di e o do ins i u o de
li e a u a Li uães K. Ko sakas en a izou, que bend inês ocabulá io da língua
de e ia se a ibuído a assun o da p á ica. [...] e de ac o ago a su edagado
dicioná io da língua comun inês é a ab e iada sín ese do G ande Dicioná io
(ibid, 304). po isso o dicioná io manusc i o p ecisou ab ecia , e ao mesmo e
en ia . O dyno o ganizado es cuida am não só emo e idėjines e os, mas
conside s ė e suas sanda os ques ões. oi abandonada ce os nomes, buscada
manei as, como melho ap esen a p e ixėlinius eiksmažodžius. acadêmico
bo isas la inas (18931964), abalhou 19521953 m. ice-di e o do ins i u o de
língua e li e a u a li uãs, siūlė p iešdėlinius eiksmažodžius pa eik i a ski ais
lizdais. com essa p opos a não podia se acei o, po que o g ande dicioná io
ka o eca es a a di e en e compilado. po an o mais a de pa-
Lingbos Kul ū a 116 | 81 al ez possibilidades a. lybe is le an ou sepa ados lizdais
só speci ines signi icados con endo p e idėlinius eiksmažodžius, e ou os assim
e icou exemplos de consumo. DŽ1 in odução indica que de a o se ia ap op iado
odos os an ecedelė us açõesmajodžius, mesmo e não endo signi icados
exclusi os, da sepa adamen e abėcėlės o dem (p. XI). isso oi ei a na pe missão
DŽ2. m. mês de ab il de 1952 na con e ência de lexicóg a os sindical o ganizada
pelo ins i u o da língua li uânica, como esc e e Li e a ū oje i mene (1952 05 11),
s s Ma Kalbo y os uncioná ios do ins i u o ize am na con e ência ila de
aliosos comunicados e de am se ias ins uções sob e ques ões de lexicologia,
lexicog a ia. Não conco dando com e čiamais lKŽ edagação pe a kymais J.
balčikonis de edi o e do Ins i u o di e o dos ca gos pasi aukė. ins i u o de
línguas Li uãs 1952 m. oi unido com ins i u o de li e a u a Li uãs. O ins i u o
conjun o a di igi oi nomeado li e a as acadêmico Kos as Ko sakas (19091986).
de aco do com ecomendações da con e ência li u os Ma p esidium cons i uído
pela o dem da comissão edi o ial do dicioná io das línguas li uanas a uais oi
p epa ada a co esponden e ins ução de edação (suas au o es J. K uopas, a.
Kučinskai ė, b. la inas). Į edakcinę komisiją paski i K. Ko sakas, b. la inas, J.
Kabelka, J. K uopas (a s. edac o ius), a. lybe is, K. ul ydas. na página de
i ulação em e J. balčikonio pa a dė, embo a ele
m. 3 de dezemb o de 1953 ecusou po esc i o se mencionado en e os
edi o es do dicioná io: Kadangi, eu não sou mais di e o colabo ado do Ins i u o
de língua e li e a u a li uanas e po causa da egula idade da linguagem não em
odo o lado conco do com a opinião dos ou os edi o es do dicioná io, po isso
pexei que os edi o es do dicioná io não me mencionassem em núme osujimai
(ž . a siminą apie kalbininką Juozą balčikonį, 2006: 296). Daba inės lie u ių kalbos
žodynas oi expulso em 1954 anos. pla okame in odu ade explickin a ocodyno
sanda a, pala as signi icâncias aiškinimas, ki čiação. Woodyne suki čiuo a e
explicado a sob e 45 mil. pala as. p a a mê assim nscon a-se DŽ obje i o:
a ybiniams kalbininkams oi le an ada nea idėlio inas a e a p epa a pla os
aiškinamąjį a ual da língua li uânica diccioná io, que b iskamen e e lic ais
socialis ina ideologiją bem so ie inį gy enimą, e icazmen e con ibuíssem ao
le an amen o da cul u a da língua, ao li e ū ines no mas da in odução na
sociedade so ie ica. aigi diciono edi o es p incipalmen e inha cuida ė i
ideologia p ime ama do pa ido comunis as. de aco do p a o mê indicada da
disposição do pa ido comunis a DŽ o am o necidos ais e semelhan es
idėjiški pala as de ida pública aiškinimai e ilius aciniai sakiniai, ge almen e i ados de usiškų so ie inių žodynų:

a. balaŠaI Is. da lexicico das línguas Li u ias 117 ãgen as 3. impe ialis inas go e nos
shnipas, di e san as. ag èso ius g obikas, do impe ialis ino gue a ku s y ojas,
puolan i países: impe ialis iniai ~iai.
á mija 5. šnek. bū ys, mui osybė: Milžiniškos po en as pací icas shalininkų a mijas
dian eakije eengia a g ande de nosso ė ynė conselhos sąjunga. bažnýčia (1) 1.
casai, pa a os quais enkasi o s is eligiosos p ie a ų besilaikan ys pessoas.
plg. ce k ė p a osla ų š en namis. búožė (1) 5. ep esen an e da bu žuazía u al
ico es adoe is: Pas nos ~ių klasė lik mediuo a.
elgia (1) uma das o mas de consciência social, mís ica e c ença em po ências
milag osas e em se es imaginá eis baseadas em isões; ikyba: eligão é opium das
populações (Ma x). eligão é uma das espécies de op essão espi i ual (leninas).
classizada sociedade . é abalho das pessoas engimo e esgo ado es classes de
dominação ins umen ois. . con adiga mokslui e obs aculiza conhece a na u eza
e sociedade do desen ol imen o dêsnius.
ikýba (1) c ença na alegada exis ência de um deus; eligiões pseudomoclas. Mais alguns
sakinių, ans e idos em diccioná io a pa i de ha me o p ados: Mūsų didžióji
a ybinė ė ynė y a aikos isame pasaulyje i o ė i ėlia ininkas. Džiaugsmo e
elicidade kupina em unido pa ybinių au ų šeimoje ou ub o demons ação pelengia
lie u ių au a. Nãoug iaunamas é de comunismo pe gale. odos os caminhos le am ao
comunismo. pode es dos conselhos c ia am opo unidades não is as à cul u a
desen ol e -se. as expe iências de ida daqueles empos pe mi em pensa , que al
polí ico e al ão do e doim lemb ou uni e so á ia di adu a e p opaganda. Sua
execu o es exo a am DŽ obulin i da ideologia comunis a e do So ie ico ida b ilesium
de con icção, e os edi o es isso aziam de medo apa ece em desobedinús e inguan es
pe umi b ukamo ideologia. Já oi su icien emen e expe imen ado, que não obedinumá
acompanha ep essões. lemb ando o p imei o edição DŽ, edi o a da e cei a edição
s asys Keinys econheceu que ai e a um di ícil e complexo me as. ideológico
inac edi á el ao pode . Cada en ão podia acaba is longamečiais com suas e adas
e lexões e musumenos miklinim da ampla ė ynės gulago salyne (Gim oji kalba 8, 1991: 22).
De ido DŽ1 supoli ização p iekaiš a o JaV a sidū ę lie u ių kalbininkai. p.
ska džius esc e eu que iskas, que no Oca o cons i uem cul u a e ci ilização
base, aqui é e s e in e ida sob e um único mecânico u palio: [...] udo é
pajam a a aclam mecanismo, social económico ac o io [...]. Nemaža pa e do
e bo y a pe sunk a ideologias comunis as (ska džius 1999: 918); ...sís
diccioná io é não moksliškai obje i os, mas sob e esli ą diccioná io iesoje
118 Kalbos Kul ū a | 81 ideo logicamen e selek i us: nele yčiomis излеста многие
часто в жизни употребоваемых слов, например. ad en as, ana ema, a elykis,
bab is as, čekis as, dekalogas, enka edis as, e angelija, e angelis as, komunija,
os ija, ejybė e k . (ska džius 1997: 411). sp ęsando de DŽ o necida pala as de
ilus ação, a. salys Li u ians encyclopedia no a igo 35 omo Žodynai esc e eu, que
okią p opagandinę eks azę można neben поясни anų me ų be ibiu poli iniu e o u
(salys 1985: 236).
(1954 10 05) in o mou di e o Ins i u ous K. Ko sakas. Ne ukus Dic iona y
ap esen ou e esponsomasis edi o us J. K uopas ( a ybinis moky ojas, 1954 11
11), indicando algumas no mas es abelecidas: abažū as, eliū as, aky as,
u ny as. Ao mesmo empo salien ou que algumas ixação de o mas
no ma i as causou diccioná io edação g andes dispu as (K uopas 1998: 422425).
de si em si comp eendida, que na p imei a no ma i a dicodyne neleng a o am
es abelece acei esiníssimas no mas. po isso já na p imei a ecenziação
Vy au as būda (Li e a ū a i menas, 1954 10 30) le an ou dú idas sob e a
p opos a somen e p ecei os ie is ajuda suda inė i asmen a džius de
luga o a džių [...]. Suda y oi da pala a endo em con a a li e á ia da li uãs
liaudies šnekamąją kalbą, se ia melho aze em odas as ês p eessagas
(ie is, iškis, ėnas) deixando-as igualag e ėmis. depois de meio ano em ou a
ecenziação Vincen as D o inas, adelė laigonai ė e Jonas paulauskas
(Li e a ū a i menas, 1955 04 02) ap esen a am no as po causa de seleção de
pala as (ne ado aben as, buldoze is) pa a da mais a enção às pala as com
papli u ias dian e, su, su.
Vladas g ina eckis, Jonas palionis e Vincas u bu is iesoje (1955 03 05)
publica am ano ações sob e a seleção de pala as: aiškinamajame ocodyne
de e ia encon a luga es e a esni dialek izmai, se eles encon am nos
clássicos de li e a u a g ožinės li uānas: например, luinas, pylė, epukas
(Donelaičio), snopis (Žemai is), a alka, k aiguo i, nupiep i (p. C i kos),
panuolalis (Vienio), p iega (Iona simi y ė). De pala as in e nacionais se ia
p eciso a iamodelizmas, buldoze is, ezuo i, leibo is as, sk epe is,
s ep omicinas. O maio deles pa eikš as ep ekaiš as po causa dos
emp és imos ap esen ados: Žodyne skoliniai como necessá io neapedo o i
leksikog a išku a ž ilgiu, neap imo i, nãounu ody as seus a osenos limi es.
En esi es oji san umpa nãoik . ne eik inas pala a) à ealmen e
ne eik inas línguas li uanias a osenai skolinių quase nemu nededama...,
josios não p a ainis, exdi binys, lais ano is, skai lingas, aizdinys, nem pa a
balkis, gli a, šniū as, šp icas, usikai, (= a. balaŠaI Is. lexicônicos li uanos
no mminimo aida 119
4. DŽ laIDa CHICAGOGUE (1962)
Na e isão de pe missões DŽ é p eciso lemb a -se e da p imei a pe missão DŽ
laidą em Chicago. p á ico dicioná io da língua li uãs p ecisou depois do gue a
JaV pagausėjusiai lie u ių bend uomenei a ela con ibuídas aos e ugiados de
gue a, aqui chegusiam da Alemanha. po ém al diccioná io p epa a não
hou e a quem: e kalbininkai, e pedagogai p imei o inha cuidado de
es abelece si, abalhando di e sos ipos de abalhos ísicos. Nusp ęs a
eimp imi-la 1954 m. Vilniuje i leis á Daba inės lie u ių kalbos žodyną, só
p ecisou emo e a p opaganda comunis a, seu e mo nubolše ikin i.
popula i edi o a Li uãs e a Chicagoe pe leidimo do zodyno começou cuida in is 1955 anos.
na imp ensa (D auge, naujienose, ienybėje) iniciou discussão, como o de e ia conse a .
Mui os apon os ap esen a am p. ska džius (1999: 917 924) e benedik as bab auskas. DŽ
nubolše ikinimo decijosi oma esc i o b. bab auskas (19101968), li o o esc e eu linguagem
em ques ões cul u ais, expôs li ogelê Ki čia imo aisyklės (1939). Ele subs i uiu poli izadas
pala as signi icado explicações e ilus acinius sen inius, á ios so ie ines e minos oda
expu gou e subs i uê do amanho co esponden e neu aliu g e imų pala as ilius aciniu
ex o. mui o pa ešiu on e mon a o en a pai do diodyno o am o ca uados em cima de
cima e assim em Chicago oi imp esso imp in ado o og a uo ino licença. A pala a inse iu
sua p a a mė pas abos à segunda laido, onde explicadas azões da co eção: aisi a
pala ayną im asi po pi míssima laido inacei abilidade, pa icula men e po sua sob eca ga
bolše ikinės p opaganda ma e ial, nada comum nãou inčia nem com a designação do dicódino,
nem com lingubinas exigimen os do dicódino, nem po im com a se i ude e obje i idade do
ac o cien í ico. De ido à ex- i a de e o iá ia incapaz de comunica -se com p epa ado es e
solici a suas pe missão eimp imi, aisy ojas apologiza. em i ulação lape neliko edi o ial
collegia na io b. la ino pa a dės, po que lá ele conside ado Li uães kalbininkų poli iniu guio o,
usišku e mo poli uku. sob e o di ado pe a ky oją nemu nenhuma suguominas, nem l. D.
( ik iausiai leona do Damb iūno (19061976)) esc i oye ecenzijoje Gim ojoje kalboje (1963, n .
1) neminimi mesmo edi o es. isso é comp eensí el, pois o diccioná io oi eimp esso sem
pe missão dos o ganizado es. e isão au o ui, sem abejo, e a conhecido dicodyno
aisy ojas e edi ó ia, mas esc e e sob e ilegalmen e ealizada abalho e a nea sa gu.
JaV jo nalis as li uanos p epa ados diccioná io oi anunciado (paskelb oje subsume a oje)
como p o . J. balčikonio diccioná io, al ez de ido a que seu pa a dė p imei oji edak o ių
kolegijoje, embo a espondomasis edac o us pažymė as J. K uopas. De ido a isso J.
balčikoni e e a é na imp ensa cla i ica : leis i ame ian asis pe missão oi ge okai
obulesnis e maio . p imei o é p eciso des aca que ele, como p omedida DŽ1 in odu ade, oi
pe a ky as leksikog a iquemen : sepa a is lizdais an es de coloca liniai eiksmažodžiai.
p imei a edição com p e ixėlias oi dada apenas ilius acinių sakinių. complemen ado e
120 Kalbos Kul ū a | 81 koje okį žodyną никто меня не просил и я не дал
согласия использовать свое имя для того дела ( iesa, 1961 03 04). na Li uânia
es a pe missão naquele momen o em luga nenhum não e a discu ida, nem
kalbinėje p adoe, como se dele e não es i essem ha idas. só no ano do
egene amen o nacional alguns dos seus exempla lió ios su gi am nas
eno mes biblio ecas da Li uú ia. sob e a his ó ia des a edição pela p imei a
ez minha esc i a em 1999 m. Gim ojoje kalboje (n . 5, 6) Daba inės lie u ių
kalbos žodyo Čikagos edi ion (1962)2.
5. DŽ aN asIs lEIDIMas passados algunsolikai anos, p ib endo a ques ão
p epa a uma no a DŽ pe missão. hou a in eninimen os no a edição p epa á-la
mui o melho já não a uais, e bend inês, naquela época chamadas
li e a u au inés (pagal usos kalbo y oje a ojamą li e a u nyj jazyk),
linguagem do idioma. pa a esse p opósi o 1968 m. 23 de ou ub o d. oi sukcons a
con e ência começê am dicynhi discu i . espondomasis edi o J. K uopas
a igo anunciou Koks pi äisi olla li e a unės kalbos žodynas (Li e a ū a i
kunas, 1968 10 19; c . K uopas 1998: 455460). po ém depois cujo empo con encida,
que isapúliamen e exemplininho bend inês de língua dicioná io ainda
impossí el p epa á, e depois de e e ias anos (1972) edi adoam dicioná io
deixi ado elhas denominação.
naujada ais. no p a a minho indica : bu ininkas, d augó ininkas, dùjininkas, dail y a,
di ó y a, kosmonáu as, sa a na, além disso, da láip inė, mo o òle is, nailònas, po o lò
nas, eglaà, eikin. eikmuõ (g e a bu usio). e enunciada a os e nelabai necessá ios à
linguagem comum das pala as: kasis, mainybos, miešinys, ki ys ė, nuožanga, pasaginė, k ., a
pa i da a iação ap esen ada de no as a ian es de ki čia: ais á (3, 2), ás us, i, aša o i,
ąš a o i; be i, bé i; oxigõnis (2), oxigons (3b); pakanė (2), pakálnė (1); paslg i, paslg i; p ó g a
(1), p ogà (4); e melónas (1, 3), e melonúo i, aũdonuo i; šis (1), espécies (4); ekė (2), elk (4);
é gas (3), egas (4) e e c. ai ei a com a sume ei a de que a língua exis indoan es a ian es
de ki chiação não ossem conside adas e os. 2 expe iencia as ci cuns âncias des e
lançamen o nep aseidau opo unos m. e a ą 1994, quando Mokslo e enciclopedijas publicos
ui en iús as a Čikagą cole a dados conhecynui Ja lie u iai (1998, 2002).
a. balaŠaI Is. aida do leksikos no minimo 127 goje em leksikos no minimą
o e ece-se olha linguagem pu oumo, sua peculia idade pon o de is a. Pa a o
assun o de no ma i a DŽ1 oi usado apenas uma no yma ž ., pela qual o am
indicadas dize inesni a ian es e suge e-se oca só uma ou a s e imybę:
anks ýbas ž . anks y as, dyglus ž . dygus, kiniečiai ž . kinai, skai lingas ž .
gausus, služs é ž . služba, za aizdas ž . p ie aizdas, e p u ė ž . e pykla,
ė ungė ž . ja odis; bakūžė s . lūšna, bonka s . bu elis, g abas s . ka s as,
kaš uo i s . kainuo i, kulšis s . šlaunis, špižius s . ke us, špokas s . a nėnas,
šp icas s . š i kš as, usikai s . glaudės, jednak jednak s . ígi a pažyma
nãoik . ac escen ada apenas a algumas pala as: apip ekin i 2. spec. ne eik .
oinhi p odu os ag ícolas em p ekes: a. kolūkių p odução; ge bū is nãoik . z .
ge o ė; kablia aškis nãoik . pon o cablelis; ipka nãoik . olinis. aigi mais cla as
disposições po causa s e imybių, chamadas dos ba ba ismos, en ão não a e e
dize . Lingbos e šalai eikiamai não alo iza . isso oi indicado e e isões. Po que
al e a a disposição DŽ1? Ma y , po que que oi in oduziama o iciali opiniê, jog
usų kalba da an i só posi i a in luênciaą li ius kalbai, ją p a u inan i. a o o
o icialus au o i e as akad. J. Žiugžda pabal ijo e Mosco a kalbininkų con e ência
na ygoje 1952 m. iškėlė bū iną eikalą gausin i lie u išką e miniją pagal usų
kalbos da ybos p ak iką i p incipus (Li e a ū a i menas, 1952 03 09). À in enção
de p epa a i dos doybinių e dicyninių kalbos aisymų inkinį, pa ecido à l.
Damb iūno pa eng ą e 1939 m. expleis ą Kalbos pa a ėją, so ie inių leidyklų
ado ų oi espondida nega i amen e. azão a maio ia aisy inas s e imybių esą
de sla as línguas (mui o mais de usas língua). Têginama e de ou a o ma
explica DŽ1 š elnią no minamąja posição. Ne a al abo dagem libe al a no mas
enha-se ca ac e izado e aos aniska io lbinis as (Keinys 1991a: 83). pelo e čia
abejo i . Miliūnai ės a igo sob e a a aliação dos enómenos da linguagem
(Miliūnai ė 2000: 27). Nag inėjusi Kalbos pa a ėjuje (1939) ap esen ados
ecomendações, au o ė indica que de mais de meio milhocio nele abe os dos
enómenos do idioma (maisiausia pala as) a maio pa e (81 po cen o) são
conside ados e os do idioma. aigi an o Kalbos pa a ėjo suda y ojas l.
Damb iūnas, an o seus edi o es p. ska džius e a. salys eikiamai a alia am
ne eik inos e mos da linguagem. alam opiska io kalbininkų de abo dagem em
pa e p endeu e mencionadas DŽ1 e isão iesoje au o es, p iekaiš a ę de ido
skolinių leksikog a inio neapodo ojimo. a supos amen e libe al abo dagem DŽ1,2
edi o es con adiu-se em ou o à época ap esen ado do DŽ3 edi o -che e s.
Keinio em con essão de que e a "sunkus e complexa me as, quando po e os
ideológicos ameaçam ep essões (plg. p. 117). po isso al disposição po causa
es animybios e a é po causa da pu eza da linguagem

Kalbos Kul ū a | 81 ilgokai s oppdė hei aisymą lingua kul ū oje, Mūsų kalboje, as well as
and kalbos p ak ikos pa a imų pasi odymą, eikė jų eikinius only su nuo oda ge iau было
отмечено e iniai a lie i, bend asąjunginis, be a piškas, gilus (dėkingumas, įspūdis), gili
(užuoja palau a), k ipsniui, pilnu inai, amp ūs ( yšiai) e 128 opinionė, que não se de e da de se
abejo i do mais impo an e au o i e o DŽ. Kas nãoikoma nãoik inu DŽ, isso e não p ecisa
conse a . Embo a pauzinhas edi o es e e ie s e imybių, mas suas pli o pe p ensa, da ėsi
a si acei asminas. O senso de língua olydžio silpnino adqui i pa a d ikalbys ė, e
adminis ação, gamyboje, po im e buí e cada ez mais oi u ilizada a língua usas. ou DŽ1
edi o es abo dagem libe alus po causa das no mas de linguagem não oi o ce s á ias
pequena concesión aos es animiços?4 Necessá ia a enção ao no mminimui léxico oi
des inado apenas DŽ2, quando menos alcanço eme s e imybių c í icas. g e a pažymos s .,
indican es eik inus o mų a ian us, ge okai mais equen emen e usada pažyma n k., . i.
ne eik inas pala a, e okai s ilis inės pažymos knyg. e spec. às pala as ne eik inas DŽ2
a ibui bakūžė = lūšna, bo i = páisy i, b ylius = sk ybėlė, kaladė = inka, kalnie ius =
apykaklė, p ūdas = enkinys, sa is o us = sa a ankiškas, smala = de a, sosiska = deš elė,
špi = ke us, šp icasėd = š i kš as, zaganin i = ne ešio, zame inė i, pa eninė i = p ikaiš i, el
=, linkė i i ., e apenas com a e e ência libe ino is, pal an, ucks a a, k . (DŽ3 eles são
conside ados li es pa a le . Como inespe adas pe dis os e de algumas pala as e s inas
signi icâncias: DŽ1 ha ida cheio 5 signi icação aukščiausias, isiškas, sek i 10 signi icação ei i,
быть uoj po ko. Ainda mais se e amen e o legado de léxico es animas a alia-se DŽ3. em
segunda pe missão a alia só com pažyma s . kna as dag is, š epselis kiš ukas DŽ3
conside am não-di inais. sem nenhuma ma cação DŽ2 o nece a lie i, papkė olkão ca ono
pa a láš ams susidė i DŽ3 são ne eik ini. amp us 3. p k. a imas, glaudus DŽ1,2, e DŽ3 já
nãoik ina signi icação. ne amin i, ha endo sem pažymos, DŽ3 não des ininas. zamsi ecendua ,
DŽ2 ha endo sem pažymos, e DŽ3 lib o. Zymus 3. g andel, signi ica i o, žỹmiai daug, labai DŽ2
sem pažymos, DŽ3 knyg. neišpasaky as DŽ2 z . neapsakomas, e DŽ3 dele de odo não. na
e cei a edição abandonada e s inių pe kel inių signi icações: plokščias negilus,
pa i šu iniškas, p. gal ojimas em DŽ3 nepe kel as. Con aakinis 3. p immaujan e,
p og essusis, a4 plg. Z. Zinke ičiaus men į baigiamajame p ie aše ao his ó ia da língua
Li uânica omo VI, esc i oame 1993 m. asa io 16 d.: Mažos nuolaidos es animiesiems semp e
em skaudžių pasekmių, que e qual que p e ex us u elas ossamas eisinadas (lanks umu,
ealidade sup a imu e e c.).Is a balaŠaI . linguagem li uânica do léxico no minimo aida 129
do aujan es: ~iai da bininkai (labiausiai susip a ę, pažangiausi). P. ciência. ~ė écnica. P. o
papel dos abalhado es e s inė signi icação oi apenas DŽ1. Gilus 3. p k. bigel, zymus,
esminis: G. mokslas. ~i sabedo ia, sec e is. G. e oliucinis eo gankimas DŽ1. Mais a de
signi icado quan o mudada: DŽ2 didelis, o alus: G. sen imen o, imp essūdis. ~i sabedo ia. G.
sonogas. DŽ3 es e signi icado com conhecimen o li os. G. sen imen o, imp essiondis. Ma y ,
conside ada-se em ecomendações de conselhos de p á ica da linguagem. al ez sua in lecê e
plna e ão DŽ3 a alia conhecyma li os. só algumin ou em DŽ3 p ecisou ans e i
paañ in i? Įp as inių epe i e aca a i não de e ia s elb i e inys (plg. us. po o i j).
a essenas no minamosiomas ma comas li os. e spec. DŽ2 o am ma cados
nedėsningas da ybos (a maio pa e de ido à in luência usas da su gida)
pala as apsp ęs i sąlygo i, lem i de e minuo i (DŽ3 seu jáė a), p iešpas a
knygy i. (plg. us. p o i opos a i j) DŽ3 com pažyma n k., nu iebalin i spec.
pašalin i adibalus (DŽ3 ele não). naquela época p oducido es šnekamojoje
alboje oi u ilizada e mais al da ab icação alo es de: nudùjin i, nu d ùs kin i,
nukeñksmin i, numsin i, nupláukin i, nušá min i, nu andẽnin i, nu žiẽ in i. Eles
o am co igidos das p á icas da linguagem conselhões (1976), e nem em DŽ2, nem
em DŽ3 não passou. isso de e ia signi ica que o seu consumo oi em empo
in e ompido. Embo a osse di undido skolinys máikė, mas nesu adus adequamo
sklandaus subs i ui o longaokai não a e eu o cons ipa . só na segunda Kpp
pe mi ime (1985) o e ece alguns subs i u os: má škė, ma škùčiai, spo inùkė,
ma škinliai. Es e emp és imo não es á em nenhuma das DŽ. só na segunda edição
Kpp oi co e oma ãšė, p opos o e bom subs i u o añkinė. lamen o, des e
naujada o não encon amos DŽ3, e ao lado ankinùko ele se ia mui o ikęs (nė a
dele e DŽ e são in e ne ). Ainda discussu uo ina com pažyma li os. DŽ3
ma cada ýs y i 2-oji signi icação, cuja sang ąžinė o ma sem nenhuma
ma cos oi DŽ1 como aug i, s ip ė i, b ęs i con o midade. DŽ2 com pažyma spec.
lhe dada signi icação da y i obulesnį, sudė ingesnį, plė o i, u ulio i. é odo
empo a mui os kalbininkų dú ida, a kėlęs eiksmažodis, cujo sang ąžinė
signi icado p oli i o como usų kalbos az i a sja a i ikmuo. Kliu o sua
con adigência à p imei a signi icação di e a en ia , sup i ys yklas. Ago a em
ez de desen ol imen os ( isuomenės, consciências, democ acias, gemalo) mais
equen emen e é usada aida, plė o ė, expansão, sklaida. desen ol e a
segunda signi icação deu-se e DŽ4. Po isso ela não é assus ada e em esc i os,
ac edi a-se que desen ol imen osi não isu pode subs i ui menė i
co espondemnis (Klima ičius 2002: 106). po ém ou longos e equen es desen ol e , desen ol imasis uso nãope miu desses concei os con eúdo e não andê daqueles eles ma cinhos pala as a si inadequí eis.
130 Líbos
Cul u a | 81
IŠVaDos
Já K. būgos kel ą sumanymą g e a do g ande his ó ico dicioná io da língua
li uânica p en i um p á ico diccioná io conseguiu implemen a só depois do
segundo gue a mundial J. balčikonio lide ado no ins i u o da língua li uânica.
po conside as ymų, c í icas e aisymų em 1954 anos oi edi ado Daba inės
lie u ių kalbos žodynas. lexikos no minismo dependia da condições socie á io
da ida. Pa a os edi o es DŽ1 elas o am des a o kias. en ão uma di e o ia da
academia de ciências li u as execu a a a e a do pa ido comunis as e
eikalus da língua exigia adap a izados p opagandai, e di e a dicodiino
paski is a sidū ė em segundo luga . po isso judeus li uanos em Chicago
(JaV) 1962 m. pe sp in a am es a edição, expulsando de sua linguagem eikal
pa a inacei á el p opaganda comunis a. Mais a enção à cul u a da língua
podia se a ibuída só DŽ2, quando diminuiu a ciência da língua ideologizando e
menos emo a c i ica usiškas es animybes. mais obje i es o nou-se
de inições de e mos sociais e ilius aciniai sakiniai.
obje i ous no minamasis diccioná io p epa ado só a sikū us
independen emen e lie u ai e a sik ačius p imes os ideologias, e albiniks
usų kalbos ien posi i a in luência econhecimen o. al oi 1993 m. expulso
e cei a edição DŽ. compa ado com anks esniaes, nele ei a maio
p og esso da linguagem no minamen o, sua cul u a ícima umo.
lE a ū a b a l a š a i i s a. 1995: Zodyno no mos e conselhos. Gim asis pala a
6, 13. b a l a š a i i s a. 1999: Daba inės lie u ių kalbos žodino Čikagos edição
(1962). Na i a língua 5, 2831; 6, 2832. b a l č i kon i s J. 1961: ca a ao edi o ial.
e dade, ma ço 4. būd a V. 1954: Daba inės lie u ių kalbos žodynas.
Li e a u a e a e, 30 de ou ub o.
b ū d a V. 1973: Ilgai auk as edicino. Pe galė 8, 161166. Daba inės lie u ių kalbos
žodynas: I leid., 1954; II leid., 1972; III leid., 1993. Ago ao inas di adu as da língua
li uana, Čikaga (JaV), 1962. Põe pala a ao pala a e ás diccioná io.
eco dações sob e kalbininką Juozą balčikonį. sud. b. gobe ienė e a. pupkis.
Vilnius: ins i u o das línguas li uanas leidyk la, 2006.
D o i n a s V., la i g o n a i ė a., pa u l a u s k a s J. 1955: obse ações sob e
Daba inės lie u ių kalbos žodyną. Li e a u a e a e, ab il 2. g in a e c k i e
n ė E. 1973: a uodas de línguas li e á ias. Li e a u a e a e, 10 de e e ei o.
a. balaŠaI Is. da leksikos lie u ių no minimo aida 131 g in a e c k i s V., pa l i
o n i s J., u b u i s V. 1955: Daba inės lie u ių kalbos žodynas. e dade,
ma ço 5. conselhos de p á ica da linguagem. sud. a. pupkis. ed., I 1976; II ed.,
1985, Vilnius. Ke i ny s s. 1991a: Daba inės lie u ių kalbos žodynas e linguagem
no malização. Li u ians kalbo y os ques ões 29, 9298. Ke i ny s s. 1991b: Es e
esse sob e Daba inės lie u ių kalbos žodyno a e cei a edição. Gim oji
língua 8, 2224.
Ke i ny s s. 1993: Pala ynas pa a odos. Escola 10, 3132. Ke i ny s s. 2004:
Daba inės lie u ių kalbos žodynas pe penkiasdešim me ų. cul u a da
língua 77, 7683.
K i a i i s g. 1974: Ainda melho inkemos Daba ines lie u ių kalbos
žodyną. cul u a ba ai 1, 6364.
K l i m a i č i u s J. 2002: Ka ekizmo kalba idioma ca echizmas. cul u a da
língua 75, 105120.
K u o p a s J. 1998: ink iniai aš ai, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos
ins i u as.
Kuč i n s k a i ė a. 1981: Como oi p epa ado Daba inės lie u ių kalbos
žodynas. Nossa língua 1, 2528.
Líde da língua Li uânia. sud. p. ska džius, s. ba zdukas, J. M. lau inai is.
biele eld, 1950.
s Li uânia Mokslų akademijos žinynas. . 45. Vilnius, 1949. M i l i ū n a i ė .
2000: G ades de a aliação de Fenômenos de Língua Kalbos pa a ėjuje.
cul u a da língua 73, 2435.
N a k i n i e n ė g. 2000: diccioná io da língua bend inês e leksikos no minimo
p oblemos. cul u a da língua 73, 1224. pa u l a u s k a s J. 1952a: Moscou e pabal ijo
kalbininkų mokslinė kon e encija. Li e a u a e a e, 9 de ma ço pa u l a u s k a s
J. 1952b: Kon e encija mokslo kalbos klausimais. Li e a u a e a e, maio 11.
pa u l a u s k a s J. 1974: ac uais lexicikos no minimo p oblemos e ocynas.
cul u a da língua 27, 4049.
p i o č k i n a s a. 1994: língua Li uânica okupações gniauž uose (19401991 m.)
Gim asis pala a 78, 17.
salys a. 1985: aš ai, . 3, 213244, oma. ska džius p. ink iniai aš ai:
. 2, 1997, 406420; . 4, 1998, 649660; . 5, 1999, 793794, 917924, 928, Vilnius:
Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as.
ul ydas K. 1977: Kas coloca a cul u a do idioma. cul u a da língua 32,
321. Vai ke ičiū ė V. 2007: in e nacionais pala as de diccioná io, Vilnius: Zodynas.
ecebida 2008 10 06
132 Kalbos Kul ū a | 81 oN HE DEVElopMEN oF s aNDa DIsa IoN oF lI HuaNIaN lEXIs
summa y he pape gi es an o e iew o ci cums ances o compiling he Dic iona y o
Con empo a y Li huanian (DCl; Daba inės lie u ių kalbos žodynas) and he
s anda disa ion o lexis in i s di e en edi ions. he idea o compiling a dic iona y o
p ac ical pu poses belongs o Kazimie as būga (1879-1924). Howe e , due o his ea ly
dea h he compila ion o he dic iona y was suspended and only esumed by Juozas
balčikonis (1885-1969) who headed he edi o ial boa d o he Dic iona y o Li huanian. I s
manusc ip was inalised a e WW2 a he Ins i u e o he li huanian language. he
manusc ip was discussed a he Depa men o social sciences o he hen li huanian
academy o sciences in 1948. he Depa men ad ised o amend he Dic iona y by adding
he ma e ials om so ie newspape s and li e a u e and by explica ing he e ms in
he way hey we e explica ed in dic iona ies o he ussian language. he e was an
edi o ial boa d se up o edi ing he Dic iona y. J. K uopas (1908-1975) was appoin ed as
i s edi o -in-chie . he Dic iona y o Con empo a y Li huanian was published in 1954. o
e e o he no ma i e de i a i e a ian s o he lexis, synonyms and equi alen s
eplacing loanwo ds he au ho s used he abb e ia ion ž .. Mo e a en ion o language
s anda disa ion was de o ed in he second edi ion o he DCl (1972), which was published
when he poli ical censo ship was no so hea y. he edi ion amply uses he abb e ia ion
n k. o unaccep able loanwo ds. Mo eo e , he dic iona y was e ised by
lexicog aphe s; as a esul , p e ixed e bs we e gi en in sepa a e en ies. In he hi d
edi ion o he DCl which was published a e he es o a ion o li huanias
independence (1993) he e alua ion o loanwo ds was e en s ic e .