Lietuvių kalbos leksikos norminimo raida
Full text
112
Cul u a de Línguas | 81
ANTANAS BALAŠAITIS
lIETUVI Kalbos leksikos
No MINIMo aIDa
1.VaDINė obse ações nos dicioná ios p á icos ap esen am in o mação
unciona a oseną da língua, po que eles são compilados com o obje i o de
no min i leksiką (Nak inienė 2000: 12). há mais de meio século apa ecido
Daba inės lie u ių kalbos žodynas ( oliau DŽ) é conside ado undamen aliniu
eikalu do lie u ių kalbos (Keinys 1991a: 96). além disso, es e diccioná io é simpla,
acessí el e e icaz an o šnekamosios como ašomosios linguagem de
le an ação cul u al (ul ydas 1977: 13). aigi DŽ é impo an e eikalas bend inês
ao aidai da língua li a ians, e ao mesmo e oda a cul u a li a ians.
po isso p a a u o a alia em á ios aspec os, an o mais p epa ando diccioná io da língua
bend inesa. a igo ap esen a-se alguns aožos a pa i da his ó ia de DŽ p epa amen o pon o de
is a sociológico, lemb ando à a ual jo em ge ação de ilologos di icilmen e imaginá eis assun os
como i en e empo poli inė aldža e suas mudanças eikė kalbininkus, seus p epa ado eikalo
na u eza e o necidos no mas. Nag inėjando as condições de p epa ação DŽ não de e se esquecido
e uma a aliação mais ampla pe íodo. Têginimas o ganizoui cuida in is da p ese ação da língua li uãs
adqui alinhas d ikalbys ės condições (a gai in i lie u ių kalbos d augiją) da au o idade o icial oi
s oppdomas, e pe šamas in e nacionalizmo e nações de d augys ei necessá ia usų kalba, keliamas
ien eigiamas e ei o dela à língua li uãs. aigi lie u ios língua pe deu k aš e sua sobe ania a
p incipal condição, que pe mi iu ela c esce e o alece (pi očkinas 1994: 5). Au o des e a igo1 a
condição da língua, sua no minimen o liga com a ida da sociedade como e p o esso Zigmas
Zinke ičius de his ó ia da língua eikaluose. 1 é um a igo bem complemen ado da e são do ela ó io
lei o na jubiliejininha in e nacional em con e ência cien í ica de 2008 m. 23 de junho (ž . Lexikologia e
e minologia: eo ia, his ó ia, p á ica, eses de comunicados. Lexikologia e e minologia: p imei as
edições do dicioná io da língua li uana a ual, 2008). a igo que ima homenagia DŽ p imei os dois
edições esponsabil o edi o es de Joną K uopą (19081975) 100o ani e sá io de nascimen os.
a. balaŠaI Is. da lexicosa li u ias no minimo aida 113 2. pIRMIEJI p ak INIo
ŽoDyNo MėgINIMaI p á ico no minį ocínio g e a o g andejo já ke ino
p epa a i Kazimie as būga (18791924). Como indicoma an ano salio (19021972) no
a igo Lie u ių enciklopedijoje (lE XXXV 1966: 408), a. Vi eliūnas e a. Va nas e a
já começėję a eleinė i ma e ialá do g ande dicioná io ka o eco. mas após a
mo e do bóga es e objec i o oi esquecido. A seleção de ma e ial oi de no o
iniciada na edacção do g ande dicioná io di igido Juozo balčikonio
(mesmo).
o p á ico eikalos da língua oi p epa ado logo se e minando o segundo
mundial gue a. Calbinis a e pedagogo al onsas Kalnius (19071981) com
geóg a o s anislo u a ydu (19031975), ap o ei ando Ma o Ju kyno (19091944)
onomas ikos inkiniais, pa engė kalbos ado ą. Jį edi ou Kazimie as
gaspa a ičius (19081983), Napalys g igas (18961972), Kazys ul ydas (19101996) e
aleksand as Ži gulys (19091986), a s. edi o is Juozas lazauskas (18921970). Ele
oi chamado de Li u ians lingua esc i a diccioná io e expulso 1948 anos.
nomeamen o cla amen e po es eu os: nes e abalho dados o og a ia,
sky ybos, ki čia imo, linksnių consumo undamen os, a mių apyb aiža,
á ias cen enas de localo a džių e sob e cinco milhas de pala as ki čiuo as
diccioná io (sem aiškinimų). Que um empo isso oi pa ankinė li o pa a
es udan es e bend inês ins umen o de no minamen o da língua.
Ca o e ugiados dos li uanos kalbininkai na Alemanha ambém cuida a de
p epa ados publicações de língua na i a. 1950 m. byle elde oi expulso p ano
ska džiaus (18991975), s asio ba zduko (19061981) e Jono Ma yno lau inaičio
(18941966) p epa ado Li huanian língua guia. edakção pala aje p. ska džius
explicou a his ó ia de p epa ação da publicação. iubingeno Li uães gimnazia
p o esso s. ba zdukas le an ado lhe a idéia, que de e ia p epa á escolas
des inou uma esc i ybos manualėlį. p o esso assen iu a es a inicia i a. 1948
m. mês de ma ço o p epa a ó io do guia oi p en ada Li huanian em inių
bend uomenės posėdyje. mas em b e e apa eceu, que é necessá ia publicação
mais ampla: nes e momen o é ap op iada publica não só guiėlho de esc i a,
mas quan o possin amesnį eikalá, que ao lado da esc i a, que e b e emen e
ainda ab angesse impo an esnias comun inês da língua a ia, pala as
da ybos, kai ybos, de pa e sin aksês e ocodino assun os. Tudo isso é
necessá io, que nós odos i éssemos se i esnę kalbinę e amen a, que nos
ajudasse mais longo man e o ní el cul u al da língua na i a e a sua
au oimingidade, acili asse a nossa mú ua susixigação e dessa manei a mais longo sus en assem o nosso senso nacional e comuni á io.
Kalbos Kul ū a | 81 114 Visando al obje i o, o manusc i o iou-se num didoką li o.
do idioma Li uãos guo e p. ska džiaus discu a bend inês da língua a osena,
a is, sons dos da yba, ki is e p iegaidė, sepa i das pa es do idioma
ki čia anje, ašyba (i s y uojan ys dalykai), s e imybių ašymas, pala as
da yba, naujada ai, in e p au inie pala as, linksnių a ojimas, sky yba.
anexado e pla okas diccioná io. sa i as uni e salus diccioná io, cons i uindo
es qua adalius li o (444 pg), oi p e is o išei ijai, endo em con a a au iečių
necessidades seus g ensim nos países. Nele, sem Li u ichas nomes e
localo a dzes, inse a e Alemães, JaV, Canados, aus alijos localo a dzes e
ac o es pa a dzes. Soodyne encon amos e biblias nomes de, esc i o es
slapy a džių, cien is as pa a džių, san oso ios nomes de, á ios
su uninimen os, popula ių la yniškų pa adinimų e posakių. em isolados niddos
ap esen am-se e explicam-se eqüen esnei as p ecei os e p e ixélias. Dalis
conhecinomos pala as de neaiškinami (nu odoma só pa e do discu so,
ki čiuo ė), ou os aiškinami sinonimais. Algumas pala as indicam-se o igem ou
ingles, p ancūzų, okiečių línguas co espondmenys. Mais equen emen e
ap esen am-se sucus as explicação com umpais exemplos de consumo.
p é-dėlinhas açõesmazodsias ap esen am-se ou da pala a p incipal ilus ação
ou sepa is lizdais, às ezes e explicamados.
A pala a p ocu ou e no min i leksiką: comummen e as pala as não di ik ini
esc e em em lauž iniuose slgiaus os com a e e ência de o igem: [apa (p c.,
sl.), be, например, без денег, onu ė da ecebeu e do anų [gù], [g., l.), sagà],
[leikà (g.), lais ỹklė, pil ù as], [mie à (g., .), mã as, sakas], [am ], [celis (p.), n., n.,
špõs, [l., pókš , ne da], [ ùsikai], [ ., l., l.]] [ ., l.]], [k], [k], [k], [k], [k], [k], [k], [k], [k],
[k], [k], [k], [k], [k], [k], [k], [k], [k]. apsk i ai cuidadosin asi pailius a paodyno
in odu ade os assun os, mos a a a osená da linguagem, le an a sua
cul u a, ensina eg asingo ki čiação e esc i a.
Guo oi inalisado p epa a começados emig ação de Alemanha. edi o ius p.
ska džius ko ek ū ą baigė skai y i já chegendo em Kli lendą (JaV) e
edakcijos žodį pasi ašė 1949 m. dezemb o 15 dia. no inal da pala a Da bą
baigian , da Comunidade Li uânica Alemã assini ame Miunchene 1950 m. junho 29
dia, indica alkininkai e ėmėjai de p epa ação e imp essão. pe missão
cuida a Ven os edi o a. 5000 ejemplió ios i aju imp imido manual do idioma
Lie u ių (604 p.) longo empo oi nosso e ugiados de gue a pa ankinė li o. oi
p epa ada uma edição co igida e complemen ada des e li o, mas ele não oi
imp esso (ska džius 1999: 793794, 928).
a. balaŠaI Is. do léxico da
língua li uana no mminimo aida 115
3. P esen es Li u ias KaLbos Ve DyNo pI MasIs lEIDIMas p á ico diodyno
man aš į só depois do segundo mundo wa p epa ê Li u ians kaLbos ins i u o
žodynininkai Napalys g igas i an anas lybe is (1909 1996). Oodžius do g ande
dicioná io ka o eca selecionou e ecen emen e Ins i u e começou a abalha
an anė Kučinskai ė (19152006), po que dicioná io pequeno ka o eca inha que
nog aši i ap oximadamen e meia abėcėlės pala as (Kučinskai ė 1981: 2627).
Como es á esc e usi es a au o ė, já em 1948. gale exus esc i o didós dicionio
manusc ípi o ( en o mesmo). amilia izando-se com manusc ício, a lide ança
da Mokslų akademijos indicou que al a há de pala as de ida so ié ico,
especiais e mos. depois do g ande li o do dicioná io da língua Li uânia II omo
(1947) c í icas Ma na sessão es endidamen e do depa amen o de ciências
Visuomeninas em 12 de no emb o de 1948 oi conside ado e o ganizado um
manusc i o do dicioná io da língua bend inesa. di e o do ins i u o da língua
Li uânica Juozas balčikonis (18851969) no ela ó io indicou, qual se á a
diccioná io. Nele p e ê inclui odos os us ojamus lie u iškus pala as e
equnesnius in e nacionais, ambém localo a džius com pasauliniais nomes
geo iais. Já su edaguada pa e do ocabulá io (Ao, R, Š e u le as). edi ando
diccioná io su ge di iculdades de ido à no minização, ki čiação, p eesagų e k .
silpna pala a pusė po maža ecoll a e miniação cien í ica, ambém do
so ie ico ida suku ų žodžių (ž . Li huanian s Mokslų akademijos žinynas,
1949: 301). O manusc i o da pala a ecebeu se e as c í icas. Viceep eziden J.
Žiugžda obje is a a, que Žodynui oda nãoc i icamen e u iliza-se obsole a, de
odo mais an igamen e mon ag oji ma e ial. [...] an o a escolha de pala as,
quan o seu azeologija (i. y. consumo ilus ação) Oodynas a ūkęs da ealidade
da ida so ié ica (ibid, 302). alam c í icaskam alo ação p i a ê edi o da
e dadeus H. Zimanas, Ma p esiden e J. Ma ulis. di e o do ins i u o de
li e a u a Li uães K. Ko sakas en a izou, que bend inês ocabulá io da língua
de e ia se a ibuído a assun o da p á ica. [...] e de ac o ago a su edagado
dicioná io da língua comun inês é a ab e iada sín ese do G ande Dicioná io
(ibid, 304). po isso o dicioná io manusc i o p ecisou ab ecia , e ao mesmo e
en ia . O dyno o ganizado es cuida am não só emo e idėjines e os, mas
conside s ė e suas sanda os ques ões. oi abandonada ce os nomes, buscada
manei as, como melho ap esen a p e ixėlinius eiksmažodžius. acadêmico
bo isas la inas (18931964), abalhou 19521953 m. ice-di e o do ins i u o de
língua e li e a u a li uãs, siūlė p iešdėlinius eiksmažodžius pa eik i a ski ais
lizdais. com essa p opos a não podia se acei o, po que o g ande dicioná io
ka o eca es a a di e en e compilado. po an o mais a de pa-
Lingbos Kul ū a 116 | 81 al ez possibilidades a. lybe is le an ou sepa ados lizdais
só speci ines signi icados con endo p e idėlinius eiksmažodžius, e ou os assim
e icou exemplos de consumo. DŽ1 in odução indica que de a o se ia ap op iado
odos os an ecedelė us açõesmajodžius, mesmo e não endo signi icados
exclusi os, da sepa adamen e abėcėlės o dem (p. XI). isso oi ei a na pe missão
DŽ2. m. mês de ab il de 1952 na con e ência de lexicóg a os sindical o ganizada
pelo ins i u o da língua li uânica, como esc e e Li e a ū oje i mene (1952 05 11),
s s Ma Kalbo y os uncioná ios do ins i u o ize am na con e ência ila de
aliosos comunicados e de am se ias ins uções sob e ques ões de lexicologia,
lexicog a ia. Não conco dando com e čiamais lKŽ edagação pe a kymais J.
balčikonis de edi o e do Ins i u o di e o dos ca gos pasi aukė. ins i u o de
línguas Li uãs 1952 m. oi unido com ins i u o de li e a u a Li uãs. O ins i u o
conjun o a di igi oi nomeado li e a as acadêmico Kos as Ko sakas (19091986).
de aco do com ecomendações da con e ência li u os Ma p esidium cons i uído
pela o dem da comissão edi o ial do dicioná io das línguas li uanas a uais oi
p epa ada a co esponden e ins ução de edação (suas au o es J. K uopas, a.
Kučinskai ė, b. la inas). Į edakcinę komisiją paski i K. Ko sakas, b. la inas, J.
Kabelka, J. K uopas (a s. edac o ius), a. lybe is, K. ul ydas. na página de
i ulação em e J. balčikonio pa a dė, embo a ele
m. 3 de dezemb o de 1953 ecusou po esc i o se mencionado en e os
edi o es do dicioná io: Kadangi, eu não sou mais di e o colabo ado do Ins i u o
de língua e li e a u a li uanas e po causa da egula idade da linguagem não em
odo o lado conco do com a opinião dos ou os edi o es do dicioná io, po isso
pexei que os edi o es do dicioná io não me mencionassem em núme osujimai
(ž . a siminą apie kalbininką Juozą balčikonį, 2006: 296). Daba inės lie u ių kalbos
žodynas oi expulso em 1954 anos. pla okame in odu ade explickin a ocodyno
sanda a, pala as signi icâncias aiškinimas, ki čiação. Woodyne suki čiuo a e
explicado a sob e 45 mil. pala as. p a a mê assim nscon a-se DŽ obje i o:
a ybiniams kalbininkams oi le an ada nea idėlio inas a e a p epa a pla os
aiškinamąjį a ual da língua li uânica diccioná io, que b iskamen e e lic ais
socialis ina ideologiją bem so ie inį gy enimą, e icazmen e con ibuíssem ao
le an amen o da cul u a da língua, ao li e ū ines no mas da in odução na
sociedade so ie ica. aigi diciono edi o es p incipalmen e inha cuida ė i
ideologia p ime ama do pa ido comunis as. de aco do p a o mê indicada da
disposição do pa ido comunis a DŽ o am o necidos ais e semelhan es
idėjiški pala as de ida pública aiškinimai e ilius aciniai sakiniai, ge almen e i ados de usiškų so ie inių žodynų:
a. balaŠaI Is. da lexicico das línguas Li u ias 117 ãgen as 3. impe ialis inas go e nos
shnipas, di e san as. ag èso ius g obikas, do impe ialis ino gue a ku s y ojas,
puolan i países: impe ialis iniai ~iai.
á mija 5. šnek. bū ys, mui osybė: Milžiniškos po en as pací icas shalininkų a mijas
dian eakije eengia a g ande de nosso ė ynė conselhos sąjunga. bažnýčia (1) 1.
casai, pa a os quais enkasi o s is eligiosos p ie a ų besilaikan ys pessoas.
plg. ce k ė p a osla ų š en namis. búožė (1) 5. ep esen an e da bu žuazía u al
ico es adoe is: Pas nos ~ių klasė lik mediuo a.
elgia (1) uma das o mas de consciência social, mís ica e c ença em po ências
milag osas e em se es imaginá eis baseadas em isões; ikyba: eligão é opium das
populações (Ma x). eligão é uma das espécies de op essão espi i ual (leninas).
classizada sociedade . é abalho das pessoas engimo e esgo ado es classes de
dominação ins umen ois. . con adiga mokslui e obs aculiza conhece a na u eza
e sociedade do desen ol imen o dêsnius.
ikýba (1) c ença na alegada exis ência de um deus; eligiões pseudomoclas. Mais alguns
sakinių, ans e idos em diccioná io a pa i de ha me o p ados: Mūsų didžióji
a ybinė ė ynė y a aikos isame pasaulyje i o ė i ėlia ininkas. Džiaugsmo e
elicidade kupina em unido pa ybinių au ų šeimoje ou ub o demons ação pelengia
lie u ių au a. Nãoug iaunamas é de comunismo pe gale. odos os caminhos le am ao
comunismo. pode es dos conselhos c ia am opo unidades não is as à cul u a
desen ol e -se. as expe iências de ida daqueles empos pe mi em pensa , que al
polí ico e al ão do e doim lemb ou uni e so á ia di adu a e p opaganda. Sua
execu o es exo a am DŽ obulin i da ideologia comunis a e do So ie ico ida b ilesium
de con icção, e os edi o es isso aziam de medo apa ece em desobedinús e inguan es
pe umi b ukamo ideologia. Já oi su icien emen e expe imen ado, que não obedinumá
acompanha ep essões. lemb ando o p imei o edição DŽ, edi o a da e cei a edição
s asys Keinys econheceu que ai e a um di ícil e complexo me as. ideológico
inac edi á el ao pode . Cada en ão podia acaba is longamečiais com suas e adas
e lexões e musumenos miklinim da ampla ė ynės gulago salyne (Gim oji kalba 8, 1991: 22).
De ido DŽ1 supoli ização p iekaiš a o JaV a sidū ę lie u ių kalbininkai. p.
ska džius esc e eu que iskas, que no Oca o cons i uem cul u a e ci ilização
base, aqui é e s e in e ida sob e um único mecânico u palio: [...] udo é
pajam a a aclam mecanismo, social económico ac o io [...]. Nemaža pa e do
e bo y a pe sunk a ideologias comunis as (ska džius 1999: 918); ...sís
diccioná io é não moksliškai obje i os, mas sob e esli ą diccioná io iesoje
118 Kalbos Kul ū a | 81 ideo logicamen e selek i us: nele yčiomis излеста многие
часто в жизни употребоваемых слов, например. ad en as, ana ema, a elykis,
bab is as, čekis as, dekalogas, enka edis as, e angelija, e angelis as, komunija,
os ija, ejybė e k . (ska džius 1997: 411). sp ęsando de DŽ o necida pala as de
ilus ação, a. salys Li u ians encyclopedia no a igo 35 omo Žodynai esc e eu, que
okią p opagandinę eks azę można neben поясни anų me ų be ibiu poli iniu e o u
(salys 1985: 236).
(1954 10 05) in o mou di e o Ins i u ous K. Ko sakas. Ne ukus Dic iona y
ap esen ou e esponsomasis edi o us J. K uopas ( a ybinis moky ojas, 1954 11
11), indicando algumas no mas es abelecidas: abažū as, eliū as, aky as,
u ny as. Ao mesmo empo salien ou que algumas ixação de o mas
no ma i as causou diccioná io edação g andes dispu as (K uopas 1998: 422425).
de si em si comp eendida, que na p imei a no ma i a dicodyne neleng a o am
es abelece acei esiníssimas no mas. po isso já na p imei a ecenziação
Vy au as būda (Li e a ū a i menas, 1954 10 30) le an ou dú idas sob e a
p opos a somen e p ecei os ie is ajuda suda inė i asmen a džius de
luga o a džių [...]. Suda y oi da pala a endo em con a a li e á ia da li uãs
liaudies šnekamąją kalbą, se ia melho aze em odas as ês p eessagas
(ie is, iškis, ėnas) deixando-as igualag e ėmis. depois de meio ano em ou a
ecenziação Vincen as D o inas, adelė laigonai ė e Jonas paulauskas
(Li e a ū a i menas, 1955 04 02) ap esen a am no as po causa de seleção de
pala as (ne ado aben as, buldoze is) pa a da mais a enção às pala as com
papli u ias dian e, su, su.
Vladas g ina eckis, Jonas palionis e Vincas u bu is iesoje (1955 03 05)
publica am ano ações sob e a seleção de pala as: aiškinamajame ocodyne
de e ia encon a luga es e a esni dialek izmai, se eles encon am nos
clássicos de li e a u a g ožinės li uānas: например, luinas, pylė, epukas
(Donelaičio), snopis (Žemai is), a alka, k aiguo i, nupiep i (p. C i kos),
panuolalis (Vienio), p iega (Iona simi y ė). De pala as in e nacionais se ia
p eciso a iamodelizmas, buldoze is, ezuo i, leibo is as, sk epe is,
s ep omicinas. O maio deles pa eikš as ep ekaiš as po causa dos
emp és imos ap esen ados: Žodyne skoliniai como necessá io neapedo o i
leksikog a išku a ž ilgiu, neap imo i, nãounu ody as seus a osenos limi es.
En esi es oji san umpa nãoik . ne eik inas pala a) à ealmen e
ne eik inas línguas li uanias a osenai skolinių quase nemu nededama...,
josios não p a ainis, exdi binys, lais ano is, skai lingas, aizdinys, nem pa a
balkis, gli a, šniū as, šp icas, usikai, (= a. balaŠaI Is. lexicônicos li uanos
no mminimo aida 119
4. DŽ laIDa CHICAGOGUE (1962)
Na e isão de pe missões DŽ é p eciso lemb a -se e da p imei a pe missão DŽ
laidą em Chicago. p á ico dicioná io da língua li uãs p ecisou depois do gue a
JaV pagausėjusiai lie u ių bend uomenei a ela con ibuídas aos e ugiados de
gue a, aqui chegusiam da Alemanha. po ém al diccioná io p epa a não
hou e a quem: e kalbininkai, e pedagogai p imei o inha cuidado de
es abelece si, abalhando di e sos ipos de abalhos ísicos. Nusp ęs a
eimp imi-la 1954 m. Vilniuje i leis á Daba inės lie u ių kalbos žodyną, só
p ecisou emo e a p opaganda comunis a, seu e mo nubolše ikin i.
popula i edi o a Li uãs e a Chicagoe pe leidimo do zodyno começou cuida in is 1955 anos.
na imp ensa (D auge, naujienose, ienybėje) iniciou discussão, como o de e ia conse a .
Mui os apon os ap esen a am p. ska džius (1999: 917 924) e benedik as bab auskas. DŽ
nubolše ikinimo decijosi oma esc i o b. bab auskas (19101968), li o o esc e eu linguagem
em ques ões cul u ais, expôs li ogelê Ki čia imo aisyklės (1939). Ele subs i uiu poli izadas
pala as signi icado explicações e ilus acinius sen inius, á ios so ie ines e minos oda
expu gou e subs i uê do amanho co esponden e neu aliu g e imų pala as ilius aciniu
ex o. mui o pa ešiu on e mon a o en a pai do diodyno o am o ca uados em cima de
cima e assim em Chicago oi imp esso imp in ado o og a uo ino licença. A pala a inse iu
sua p a a mė pas abos à segunda laido, onde explicadas azões da co eção: aisi a
pala ayną im asi po pi míssima laido inacei abilidade, pa icula men e po sua sob eca ga
bolše ikinės p opaganda ma e ial, nada comum nãou inčia nem com a designação do dicódino,
nem com lingubinas exigimen os do dicódino, nem po im com a se i ude e obje i idade do
ac o cien í ico. De ido à ex- i a de e o iá ia incapaz de comunica -se com p epa ado es e
solici a suas pe missão eimp imi, aisy ojas apologiza. em i ulação lape neliko edi o ial
collegia na io b. la ino pa a dės, po que lá ele conside ado Li uães kalbininkų poli iniu guio o,
usišku e mo poli uku. sob e o di ado pe a ky oją nemu nenhuma suguominas, nem l. D.
( ik iausiai leona do Damb iūno (19061976)) esc i oye ecenzijoje Gim ojoje kalboje (1963, n .
1) neminimi mesmo edi o es. isso é comp eensí el, pois o diccioná io oi eimp esso sem
pe missão dos o ganizado es. e isão au o ui, sem abejo, e a conhecido dicodyno
aisy ojas e edi ó ia, mas esc e e sob e ilegalmen e ealizada abalho e a nea sa gu.
JaV jo nalis as li uanos p epa ados diccioná io oi anunciado (paskelb oje subsume a oje)
como p o . J. balčikonio diccioná io, al ez de ido a que seu pa a dė p imei oji edak o ių
kolegijoje, embo a espondomasis edac o us pažymė as J. K uopas. De ido a isso J.
balčikoni e e a é na imp ensa cla i ica : leis i ame ian asis pe missão oi ge okai
obulesnis e maio . p imei o é p eciso des aca que ele, como p omedida DŽ1 in odu ade, oi
pe a ky as leksikog a iquemen : sepa a is lizdais an es de coloca liniai eiksmažodžiai.
p imei a edição com p e ixėlias oi dada apenas ilius acinių sakinių. complemen ado e
120 Kalbos Kul ū a | 81 koje okį žodyną никто меня не просил и я не дал
согласия использовать свое имя для того дела ( iesa, 1961 03 04). na Li uânia
es a pe missão naquele momen o em luga nenhum não e a discu ida, nem
kalbinėje p adoe, como se dele e não es i essem ha idas. só no ano do
egene amen o nacional alguns dos seus exempla lió ios su gi am nas
eno mes biblio ecas da Li uú ia. sob e a his ó ia des a edição pela p imei a
ez minha esc i a em 1999 m. Gim ojoje kalboje (n . 5, 6) Daba inės lie u ių
kalbos žodyo Čikagos edi ion (1962)2.
5. DŽ aN asIs lEIDIMas passados algunsolikai anos, p ib endo a ques ão
p epa a uma no a DŽ pe missão. hou a in eninimen os no a edição p epa á-la
mui o melho já não a uais, e bend inês, naquela época chamadas
li e a u au inés (pagal usos kalbo y oje a ojamą li e a u nyj jazyk),
linguagem do idioma. pa a esse p opósi o 1968 m. 23 de ou ub o d. oi sukcons a
con e ência começê am dicynhi discu i . espondomasis edi o J. K uopas
a igo anunciou Koks pi äisi olla li e a unės kalbos žodynas (Li e a ū a i
kunas, 1968 10 19; c . K uopas 1998: 455460). po ém depois cujo empo con encida,
que isapúliamen e exemplininho bend inês de língua dicioná io ainda
impossí el p epa á, e depois de e e ias anos (1972) edi adoam dicioná io
deixi ado elhas denominação.
naujada ais. no p a a minho indica : bu ininkas, d augó ininkas, dùjininkas, dail y a,
di ó y a, kosmonáu as, sa a na, além disso, da láip inė, mo o òle is, nailònas, po o lò
nas, eglaà, eikin. eikmuõ (g e a bu usio). e enunciada a os e nelabai necessá ios à
linguagem comum das pala as: kasis, mainybos, miešinys, ki ys ė, nuožanga, pasaginė, k ., a
pa i da a iação ap esen ada de no as a ian es de ki čia: ais á (3, 2), ás us, i, aša o i,
ąš a o i; be i, bé i; oxigõnis (2), oxigons (3b); pakanė (2), pakálnė (1); paslg i, paslg i; p ó g a
(1), p ogà (4); e melónas (1, 3), e melonúo i, aũdonuo i; šis (1), espécies (4); ekė (2), elk (4);
é gas (3), egas (4) e e c. ai ei a com a sume ei a de que a língua exis indoan es a ian es
de ki chiação não ossem conside adas e os. 2 expe iencia as ci cuns âncias des e
lançamen o nep aseidau opo unos m. e a ą 1994, quando Mokslo e enciclopedijas publicos
ui en iús as a Čikagą cole a dados conhecynui Ja lie u iai (1998, 2002).
a. balaŠaI Is. aida do leksikos no minimo 127 goje em leksikos no minimą
o e ece-se olha linguagem pu oumo, sua peculia idade pon o de is a. Pa a o
assun o de no ma i a DŽ1 oi usado apenas uma no yma ž ., pela qual o am
indicadas dize inesni a ian es e suge e-se oca só uma ou a s e imybę:
anks ýbas ž . anks y as, dyglus ž . dygus, kiniečiai ž . kinai, skai lingas ž .
gausus, služs é ž . služba, za aizdas ž . p ie aizdas, e p u ė ž . e pykla,
ė ungė ž . ja odis; bakūžė s . lūšna, bonka s . bu elis, g abas s . ka s as,
kaš uo i s . kainuo i, kulšis s . šlaunis, špižius s . ke us, špokas s . a nėnas,
šp icas s . š i kš as, usikai s . glaudės, jednak jednak s . ígi a pažyma
nãoik . ac escen ada apenas a algumas pala as: apip ekin i 2. spec. ne eik .
oinhi p odu os ag ícolas em p ekes: a. kolūkių p odução; ge bū is nãoik . z .
ge o ė; kablia aškis nãoik . pon o cablelis; ipka nãoik . olinis. aigi mais cla as
disposições po causa s e imybių, chamadas dos ba ba ismos, en ão não a e e
dize . Lingbos e šalai eikiamai não alo iza . isso oi indicado e e isões. Po que
al e a a disposição DŽ1? Ma y , po que que oi in oduziama o iciali opiniê, jog
usų kalba da an i só posi i a in luênciaą li ius kalbai, ją p a u inan i. a o o
o icialus au o i e as akad. J. Žiugžda pabal ijo e Mosco a kalbininkų con e ência
na ygoje 1952 m. iškėlė bū iną eikalą gausin i lie u išką e miniją pagal usų
kalbos da ybos p ak iką i p incipus (Li e a ū a i menas, 1952 03 09). À in enção
de p epa a i dos doybinių e dicyninių kalbos aisymų inkinį, pa ecido à l.
Damb iūno pa eng ą e 1939 m. expleis ą Kalbos pa a ėją, so ie inių leidyklų
ado ų oi espondida nega i amen e. azão a maio ia aisy inas s e imybių esą
de sla as línguas (mui o mais de usas língua). Têginama e de ou a o ma
explica DŽ1 š elnią no minamąja posição. Ne a al abo dagem libe al a no mas
enha-se ca ac e izado e aos aniska io lbinis as (Keinys 1991a: 83). pelo e čia
abejo i . Miliūnai ės a igo sob e a a aliação dos enómenos da linguagem
(Miliūnai ė 2000: 27). Nag inėjusi Kalbos pa a ėjuje (1939) ap esen ados
ecomendações, au o ė indica que de mais de meio milhocio nele abe os dos
enómenos do idioma (maisiausia pala as) a maio pa e (81 po cen o) são
conside ados e os do idioma. aigi an o Kalbos pa a ėjo suda y ojas l.
Damb iūnas, an o seus edi o es p. ska džius e a. salys eikiamai a alia am
ne eik inos e mos da linguagem. alam opiska io kalbininkų de abo dagem em
pa e p endeu e mencionadas DŽ1 e isão iesoje au o es, p iekaiš a ę de ido
skolinių leksikog a inio neapodo ojimo. a supos amen e libe al abo dagem DŽ1,2
edi o es con adiu-se em ou o à época ap esen ado do DŽ3 edi o -che e s.
Keinio em con essão de que e a "sunkus e complexa me as, quando po e os
ideológicos ameaçam ep essões (plg. p. 117). po isso al disposição po causa
es animybios e a é po causa da pu eza da linguagem
Kalbos Kul ū a | 81 ilgokai s oppdė hei aisymą lingua kul ū oje, Mūsų kalboje, as well as
and kalbos p ak ikos pa a imų pasi odymą, eikė jų eikinius only su nuo oda ge iau было
отмечено e iniai a lie i, bend asąjunginis, be a piškas, gilus (dėkingumas, įspūdis), gili
(užuoja palau a), k ipsniui, pilnu inai, amp ūs ( yšiai) e 128 opinionė, que não se de e da de se
abejo i do mais impo an e au o i e o DŽ. Kas nãoikoma nãoik inu DŽ, isso e não p ecisa
conse a . Embo a pauzinhas edi o es e e ie s e imybių, mas suas pli o pe p ensa, da ėsi
a si acei asminas. O senso de língua olydžio silpnino adqui i pa a d ikalbys ė, e
adminis ação, gamyboje, po im e buí e cada ez mais oi u ilizada a língua usas. ou DŽ1
edi o es abo dagem libe alus po causa das no mas de linguagem não oi o ce s á ias
pequena concesión aos es animiços?4 Necessá ia a enção ao no mminimui léxico oi
des inado apenas DŽ2, quando menos alcanço eme s e imybių c í icas. g e a pažymos s .,
indican es eik inus o mų a ian us, ge okai mais equen emen e usada pažyma n k., . i.
ne eik inas pala a, e okai s ilis inės pažymos knyg. e spec. às pala as ne eik inas DŽ2
a ibui bakūžė = lūšna, bo i = páisy i, b ylius = sk ybėlė, kaladė = inka, kalnie ius =
apykaklė, p ūdas = enkinys, sa is o us = sa a ankiškas, smala = de a, sosiska = deš elė,
špi = ke us, šp icasėd = š i kš as, zaganin i = ne ešio, zame inė i, pa eninė i = p ikaiš i, el
=, linkė i i ., e apenas com a e e ência libe ino is, pal an, ucks a a, k . (DŽ3 eles são
conside ados li es pa a le . Como inespe adas pe dis os e de algumas pala as e s inas
signi icâncias: DŽ1 ha ida cheio 5 signi icação aukščiausias, isiškas, sek i 10 signi icação ei i,
быть uoj po ko. Ainda mais se e amen e o legado de léxico es animas a alia-se DŽ3. em
segunda pe missão a alia só com pažyma s . kna as dag is, š epselis kiš ukas DŽ3
conside am não-di inais. sem nenhuma ma cação DŽ2 o nece a lie i, papkė olkão ca ono
pa a láš ams susidė i DŽ3 são ne eik ini. amp us 3. p k. a imas, glaudus DŽ1,2, e DŽ3 já
nãoik ina signi icação. ne amin i, ha endo sem pažymos, DŽ3 não des ininas. zamsi ecendua ,
DŽ2 ha endo sem pažymos, e DŽ3 lib o. Zymus 3. g andel, signi ica i o, žỹmiai daug, labai DŽ2
sem pažymos, DŽ3 knyg. neišpasaky as DŽ2 z . neapsakomas, e DŽ3 dele de odo não. na
e cei a edição abandonada e s inių pe kel inių signi icações: plokščias negilus,
pa i šu iniškas, p. gal ojimas em DŽ3 nepe kel as. Con aakinis 3. p immaujan e,
p og essusis, a4 plg. Z. Zinke ičiaus men į baigiamajame p ie aše ao his ó ia da língua
Li uânica omo VI, esc i oame 1993 m. asa io 16 d.: Mažos nuolaidos es animiesiems semp e
em skaudžių pasekmių, que e qual que p e ex us u elas ossamas eisinadas (lanks umu,
ealidade sup a imu e e c.).Is a balaŠaI . linguagem li uânica do léxico no minimo aida 129
do aujan es: ~iai da bininkai (labiausiai susip a ę, pažangiausi). P. ciência. ~ė écnica. P. o
papel dos abalhado es e s inė signi icação oi apenas DŽ1. Gilus 3. p k. bigel, zymus,
esminis: G. mokslas. ~i sabedo ia, sec e is. G. e oliucinis eo gankimas DŽ1. Mais a de
signi icado quan o mudada: DŽ2 didelis, o alus: G. sen imen o, imp essūdis. ~i sabedo ia. G.
sonogas. DŽ3 es e signi icado com conhecimen o li os. G. sen imen o, imp essiondis. Ma y ,
conside ada-se em ecomendações de conselhos de p á ica da linguagem. al ez sua in lecê e
plna e ão DŽ3 a alia conhecyma li os. só algumin ou em DŽ3 p ecisou ans e i
paañ in i? Įp as inių epe i e aca a i não de e ia s elb i e inys (plg. us. po o i j).
a essenas no minamosiomas ma comas li os. e spec. DŽ2 o am ma cados
nedėsningas da ybos (a maio pa e de ido à in luência usas da su gida)
pala as apsp ęs i sąlygo i, lem i de e minuo i (DŽ3 seu jáė a), p iešpas a
knygy i. (plg. us. p o i opos a i j) DŽ3 com pažyma n k., nu iebalin i spec.
pašalin i adibalus (DŽ3 ele não). naquela época p oducido es šnekamojoje
alboje oi u ilizada e mais al da ab icação alo es de: nudùjin i, nu d ùs kin i,
nukeñksmin i, numsin i, nupláukin i, nušá min i, nu andẽnin i, nu žiẽ in i. Eles
o am co igidos das p á icas da linguagem conselhões (1976), e nem em DŽ2, nem
em DŽ3 não passou. isso de e ia signi ica que o seu consumo oi em empo
in e ompido. Embo a osse di undido skolinys máikė, mas nesu adus adequamo
sklandaus subs i ui o longaokai não a e eu o cons ipa . só na segunda Kpp
pe mi ime (1985) o e ece alguns subs i u os: má škė, ma škùčiai, spo inùkė,
ma škinliai. Es e emp és imo não es á em nenhuma das DŽ. só na segunda edição
Kpp oi co e oma ãšė, p opos o e bom subs i u o añkinė. lamen o, des e
naujada o não encon amos DŽ3, e ao lado ankinùko ele se ia mui o ikęs (nė a
dele e DŽ e são in e ne ). Ainda discussu uo ina com pažyma li os. DŽ3
ma cada ýs y i 2-oji signi icação, cuja sang ąžinė o ma sem nenhuma
ma cos oi DŽ1 como aug i, s ip ė i, b ęs i con o midade. DŽ2 com pažyma spec.
lhe dada signi icação da y i obulesnį, sudė ingesnį, plė o i, u ulio i. é odo
empo a mui os kalbininkų dú ida, a kėlęs eiksmažodis, cujo sang ąžinė
signi icado p oli i o como usų kalbos az i a sja a i ikmuo. Kliu o sua
con adigência à p imei a signi icação di e a en ia , sup i ys yklas. Ago a em
ez de desen ol imen os ( isuomenės, consciências, democ acias, gemalo) mais
equen emen e é usada aida, plė o ė, expansão, sklaida. desen ol e a
segunda signi icação deu-se e DŽ4. Po isso ela não é assus ada e em esc i os,
ac edi a-se que desen ol imen osi não isu pode subs i ui menė i
co espondemnis (Klima ičius 2002: 106). po ém ou longos e equen es desen ol e , desen ol imasis uso nãope miu desses concei os con eúdo e não andê daqueles eles ma cinhos pala as a si inadequí eis.
130 Líbos
Cul u a | 81
IŠVaDos
Já K. būgos kel ą sumanymą g e a do g ande his ó ico dicioná io da língua
li uânica p en i um p á ico diccioná io conseguiu implemen a só depois do
segundo gue a mundial J. balčikonio lide ado no ins i u o da língua li uânica.
po conside as ymų, c í icas e aisymų em 1954 anos oi edi ado Daba inės
lie u ių kalbos žodynas. lexikos no minismo dependia da condições socie á io
da ida. Pa a os edi o es DŽ1 elas o am des a o kias. en ão uma di e o ia da
academia de ciências li u as execu a a a e a do pa ido comunis as e
eikalus da língua exigia adap a izados p opagandai, e di e a dicodiino
paski is a sidū ė em segundo luga . po isso judeus li uanos em Chicago
(JaV) 1962 m. pe sp in a am es a edição, expulsando de sua linguagem eikal
pa a inacei á el p opaganda comunis a. Mais a enção à cul u a da língua
podia se a ibuída só DŽ2, quando diminuiu a ciência da língua ideologizando e
menos emo a c i ica usiškas es animybes. mais obje i es o nou-se
de inições de e mos sociais e ilius aciniai sakiniai.
obje i ous no minamasis diccioná io p epa ado só a sikū us
independen emen e lie u ai e a sik ačius p imes os ideologias, e albiniks
usų kalbos ien posi i a in luência econhecimen o. al oi 1993 m. expulso
e cei a edição DŽ. compa ado com anks esniaes, nele ei a maio
p og esso da linguagem no minamen o, sua cul u a ícima umo.
lE a ū a b a l a š a i i s a. 1995: Zodyno no mos e conselhos. Gim asis pala a
6, 13. b a l a š a i i s a. 1999: Daba inės lie u ių kalbos žodino Čikagos edição
(1962). Na i a língua 5, 2831; 6, 2832. b a l č i kon i s J. 1961: ca a ao edi o ial.
e dade, ma ço 4. būd a V. 1954: Daba inės lie u ių kalbos žodynas.
Li e a u a e a e, 30 de ou ub o.
b ū d a V. 1973: Ilgai auk as edicino. Pe galė 8, 161166. Daba inės lie u ių kalbos
žodynas: I leid., 1954; II leid., 1972; III leid., 1993. Ago ao inas di adu as da língua
li uana, Čikaga (JaV), 1962. Põe pala a ao pala a e ás diccioná io.
eco dações sob e kalbininką Juozą balčikonį. sud. b. gobe ienė e a. pupkis.
Vilnius: ins i u o das línguas li uanas leidyk la, 2006.
D o i n a s V., la i g o n a i ė a., pa u l a u s k a s J. 1955: obse ações sob e
Daba inės lie u ių kalbos žodyną. Li e a u a e a e, ab il 2. g in a e c k i e
n ė E. 1973: a uodas de línguas li e á ias. Li e a u a e a e, 10 de e e ei o.
a. balaŠaI Is. da leksikos lie u ių no minimo aida 131 g in a e c k i s V., pa l i
o n i s J., u b u i s V. 1955: Daba inės lie u ių kalbos žodynas. e dade,
ma ço 5. conselhos de p á ica da linguagem. sud. a. pupkis. ed., I 1976; II ed.,
1985, Vilnius. Ke i ny s s. 1991a: Daba inės lie u ių kalbos žodynas e linguagem
no malização. Li u ians kalbo y os ques ões 29, 9298. Ke i ny s s. 1991b: Es e
esse sob e Daba inės lie u ių kalbos žodyno a e cei a edição. Gim oji
língua 8, 2224.
Ke i ny s s. 1993: Pala ynas pa a odos. Escola 10, 3132. Ke i ny s s. 2004:
Daba inės lie u ių kalbos žodynas pe penkiasdešim me ų. cul u a da
língua 77, 7683.
K i a i i s g. 1974: Ainda melho inkemos Daba ines lie u ių kalbos
žodyną. cul u a ba ai 1, 6364.
K l i m a i č i u s J. 2002: Ka ekizmo kalba idioma ca echizmas. cul u a da
língua 75, 105120.
K u o p a s J. 1998: ink iniai aš ai, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidybos
ins i u as.
Kuč i n s k a i ė a. 1981: Como oi p epa ado Daba inės lie u ių kalbos
žodynas. Nossa língua 1, 2528.
Líde da língua Li uânia. sud. p. ska džius, s. ba zdukas, J. M. lau inai is.
biele eld, 1950.
s Li uânia Mokslų akademijos žinynas. . 45. Vilnius, 1949. M i l i ū n a i ė .
2000: G ades de a aliação de Fenômenos de Língua Kalbos pa a ėjuje.
cul u a da língua 73, 2435.
N a k i n i e n ė g. 2000: diccioná io da língua bend inês e leksikos no minimo
p oblemos. cul u a da língua 73, 1224. pa u l a u s k a s J. 1952a: Moscou e pabal ijo
kalbininkų mokslinė kon e encija. Li e a u a e a e, 9 de ma ço pa u l a u s k a s
J. 1952b: Kon e encija mokslo kalbos klausimais. Li e a u a e a e, maio 11.
pa u l a u s k a s J. 1974: ac uais lexicikos no minimo p oblemos e ocynas.
cul u a da língua 27, 4049.
p i o č k i n a s a. 1994: língua Li uânica okupações gniauž uose (19401991 m.)
Gim asis pala a 78, 17.
salys a. 1985: aš ai, . 3, 213244, oma. ska džius p. ink iniai aš ai:
. 2, 1997, 406420; . 4, 1998, 649660; . 5, 1999, 793794, 917924, 928, Vilnius:
Mokslo i enciklopedijų leidybos ins i u as.
ul ydas K. 1977: Kas coloca a cul u a do idioma. cul u a da língua 32,
321. Vai ke ičiū ė V. 2007: in e nacionais pala as de diccioná io, Vilnius: Zodynas.
ecebida 2008 10 06
132 Kalbos Kul ū a | 81 oN HE DEVElopMEN oF s aNDa DIsa IoN oF lI HuaNIaN lEXIs
summa y he pape gi es an o e iew o ci cums ances o compiling he Dic iona y o
Con empo a y Li huanian (DCl; Daba inės lie u ių kalbos žodynas) and he
s anda disa ion o lexis in i s di e en edi ions. he idea o compiling a dic iona y o
p ac ical pu poses belongs o Kazimie as būga (1879-1924). Howe e , due o his ea ly
dea h he compila ion o he dic iona y was suspended and only esumed by Juozas
balčikonis (1885-1969) who headed he edi o ial boa d o he Dic iona y o Li huanian. I s
manusc ip was inalised a e WW2 a he Ins i u e o he li huanian language. he
manusc ip was discussed a he Depa men o social sciences o he hen li huanian
academy o sciences in 1948. he Depa men ad ised o amend he Dic iona y by adding
he ma e ials om so ie newspape s and li e a u e and by explica ing he e ms in
he way hey we e explica ed in dic iona ies o he ussian language. he e was an
edi o ial boa d se up o edi ing he Dic iona y. J. K uopas (1908-1975) was appoin ed as
i s edi o -in-chie . he Dic iona y o Con empo a y Li huanian was published in 1954. o
e e o he no ma i e de i a i e a ian s o he lexis, synonyms and equi alen s
eplacing loanwo ds he au ho s used he abb e ia ion ž .. Mo e a en ion o language
s anda disa ion was de o ed in he second edi ion o he DCl (1972), which was published
when he poli ical censo ship was no so hea y. he edi ion amply uses he abb e ia ion
n k. o unaccep able loanwo ds. Mo eo e , he dic iona y was e ised by
lexicog aphe s; as a esul , p e ixed e bs we e gi en in sepa a e en ies. In he hi d
edi ion o he DCl which was published a e he es o a ion o li huanias
independence (1993) he e alua ion o loanwo ds was e en s ic e .