scieee Science in your language
[lt] (orig) [de] [fr] [it] [es] [pt]

Mašininis vertimas lietuvių kalbai

Read accessible full text
Machine-translated document

This is a machine-generated translation of the original document and may contain errors, omissions, or changes in meaning. Do not rely on this translation for quotations, citations, or authoritative references. Please consult and cite the original document.

Mašininis vertimas lietuvių kalbai

Author: Danielius Algirdas Ralys
Year: 2017
Source: https://journals.lki.lt/bendrinekalba/article/download/157/150
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS
Uni e sidade de Vilna
MÁQUINISMA TERCEIMA LETUVI KALBAI
1
ESMINIAI VOODŽIAI: língua lie u ių, his ó ia, compu ado inė ling is ika, mašininis
e imas, neu oniniai inklai, a i icial in elek as.
INVADAS Hoje cada ez mais ex os são aduzidos compu ado es. Tal adução au omá ica de
compu ado ge almen e é chamada de máquina de adução (MV). No malmen e a adução
au omá ica é ealizada com o obje i o quan o mais ápido se consi oca em gigan esquiniška
mul idilhebia luxo de in o mação, ambém pa a mais amplamen e espalha a sua in o mação.
In e câmbio de in o mação ele ônica en e nações e línguas o na-se uma impo an e pa e da
ida co idiana, ab e no as possibilidades à nossa língua, coloca lhe no os desa ios e p oblemas.
Te miná máquina de adução (eng. machine ansla ion) no meados do passėjiso século p imei o
pa a hei o Wa en Wea e is, p oposęs adap a wha jus a isen compu e ex e ius pa a a
adução (Wea e 1949: 1). W. Wea e is o e eceu olha pa a ou a língua esc i a ex o como em
ši og amą, que pode se decodi icado. Os a anços c ip og á icos de especialis as b i ânicos e
ame icanos na ecém-acabada Segunda Gue a mundial p ome e am o imismo. Naquela época e a
since amen e espe ado que máquinas ele ónicas den o de alguns anos ajuda ão a ence
p akeiksmą do o e de Babel. In elizmen e, a adução ape eiçoou len amen e, e a qualidade da
adução mecânica nem de olo nep i ilegia à qualidade da adução humana. Depois se en adezimno
anos, depois de neabejo inas sėkmių e desililimen os, depois de mui asidades nu eik ų abalhos de
adução mecânico comunidade no amen e p e alece op imis ines moo aikos. Des a ez, illusões
colocados em a i iciais edes neu ônicas e apidi ą a anção c iando a i iciais in elek ą. Mašininis
ans imas neaplenkė e dos li uãos línguas. Hoje acilmen e acessí eis online máquinas de adução
ins umen os aduzem de popula iausių línguas em li uãos língua e ice- e sa. A qualidade de
adução da maio ia dos meios ainda é bas an e má, seus aduzidos ex os indispensá eis edague .
2
Melho em qualidade se dis ingue apenas a e amen a de adução Google T ansla e, na qual lançadas
1
A igo p epa ado de aco do com a ap esen ação Másininis imas li a ians kalbai, eci ada em Vilniú, 24-ojoje
in e nacional con e ência Jono Jablonskio Skai meniniai kalbos iš ekliai, jų plė os k yp ys i naudojimo
galimybės 2017 m. 29 de se emb o.
2
acessiga na in e ne h ps:// ansla e.google.com.
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas lie u ių kalbai |2
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
neu ônio de adução ecnologias. A maio ia des e meio em que se aduzi ia sen inhas
man ém o iginal do ala ó io u ė ą signi icmę.
O maçininis imas amplamen e usado pa a in o mação em ou as línguas di undi .
mašininio e imo ezul a ai nea sakingai įkeliami į elek oninę e d ę isai ne edaguo i. Tokių
F equen emen e consequências das ações já são isí eis: na in e ne mi gė e mi ga p as i
lie u iški eks ai com dis o cida in o mação, os quais au oma icamen e suge en ou umokia ou
3
ou a ou a p og ama de adução au omá ico.
G adualmen e ais ex os podem p aspe e b i e em ex ynus. A adução mecânica já o nou-se
cadadiene, às ezes su p einança, e às ezes e olis badančia ealybe, que nusipelno não só
in oduzemnes do kalbininkų olhlgsno, mas e signi ica i íssimo seu en ol imen o em adução
mecânica plė o é. Nes e a igo ap esen a b e emen e a his ó ia do adução au omá ica (MV)
ap esen a-se algumas idéias, u ėjusios in luência MV aidai. Fo necem-se esul ados de á ias
ecnologias de adução alcançados de línguas li uanas. Analisa am-se MV adap ação dos li uanos à
língua possibilidades aisykliniais e es a ís icos e neu oniniais mé odos. De ido à escassez de
espaço não se indica en a i as de uni á ios des es mé odos num único sis ema de adução.
1.MACININIA LIVRANTE ITSTAQUAS
Boa adução de ou a língua semp e é um ce o desa io in elec ual pa a a pessoa, e a adução
nunca oi ácil ocupação. Não é nu-su p e que enha sido p e endido a adução de alguma o ma
au oma iza . 19321935 m. na F ança, engenhei o Geo ges A s ouni in en ou e sukons a a uni e salų
mechaninį apa elho, que chama a mecânicas ce eb imis ( ac. ce eau mécanique), que ao lado de
ou as unções inha a possibilidade de aduzi colcamá ex o em á ios idiomas (Hu chins 2004a: 12).
Nes e ele omechanís ico p ie aise oi gi ama ilga (a é 40 me os de comp imen o) a i a de
memó ia, ab icada de lexks aus ca ão. Nele oi edac ado mul idiakalbis diccioná io, podendo
ab ange a é algumas dezim is milha es de pala as. Kla ia ū oje mon ado ancūziškas pala a e a
mechaniquemen codi icado, e de aco do aquela códa em ap op iado luga passeuk a a ammin ies
aus a. Poolicos segundos de apa e aís pa odia am in oduzido pala a e imą (Daumas 1965:
294295). P ie a oi demons ado na Pa is mundial exibida em 1937 m., sulau de g ande in e esse e oi
p emiado com o Didžiuoju p ize. De a o, isso oi o p imei o no mundo
3
Jona han S i (Jona han Swi ) em suas iagens Gulli e io desc e e sa cas iicamen e máquina, dėliojança sem
sen ido combinações de pala as, que o am cons an emen e s opia esc asadas em li os. No e dia assim
nadachão pode se ab icado mui o mais ápido...
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas lie u ių kalbai |3 equian is mechaninis žodynas. G.
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
A s ouni mais a de ainda ape eiçoou seu apa elho, po ém mecânicas p oblemas e começado
Segundo Mundial Gue as in e om eu abalhos. 1933 m. Na União So ié ica Pio as
Smi no as-T ojanskis ecebeu au o ínio es emunhamen o su o mulou mui os aliosos idėjos de
elek omechaninei e imo mašinai
4
. No s ši mašina aip i nebu o pagamin a, ačiau iš adėjas
adução au omá ica, que o am ealizadas só depois de mui os anos, su gidos compu ado es. P.
Smi no as-T ojanskis ala a usiamen e, po an o bem pe cebeu ca ac e ís icas das línguas
leksinių. Ele p opôs o p ocesso de adução di idi em ês e apas: na p imei a e apa homem ex o
de e eduzi-lo em lemas e os ano a com ma cas mo ológicas-sin axiá ias (e apa análise); en ão em
segunda e apa a máquina encon a au oma icamen e uma ou á ias adução linguas lemas e a ibui a
eles o mesmo selo (e apa de ans o mação); na e cei a e apa edi o io de aco do lemas de adução
e seus ma ima de e p epa a sklandas adução ex o ( ase de ge ação). P. Smi no as-T ojanskis
ambém o e eceu á ias me odicas de adução de sinónimos, homonimais e idiomas. P.
Smi no o-T ojanskio ideias não o am a aliadas em sua nascen e, ele assim e não laukė kompiu e ių
e os, po ém in en ou ideias neliko zap omš os, mais a de o na am conhecidas e Oca uos.
5
A e a de p á ico de adução au omá ica iniciou su gidos compu ado es. 1947 m. W. Wea e is
ca ašku apelhou a genialų kalbininką e compu ado es kū ėją No be ą Wiene į pe gun ando, se
mais ecen es a anços de c ip og a ia e que acaba am de apa ece compu ado es podem se
6
adap ados à adução de línguas. W. Wea e is a i mou que qualque qualque usišką ex o pode
se a ada como ci ilicos le as encododuo a anglišką mensagem. Ele pa ecia que os
compu ado es pode iam essa mensagem simplesmen e deci a . In elizmen e, a espos a de N.
Wiene io oi cé ica. 1949 m. W. Wea e en iou a uma audiência mais ampla um memo ando no qual
p opôs u iliza compu ado es pa a ex os aduzidos (Wea e 1949: 7). Naquela época, em á ios
labo a ó ios ame icanos e b i ânicos p e aleciam idéias de simples e sodício de adução
7
au omá ica. O cien is a e a ce o, que os compu ado es podem aze mui o melho . Memo andume
W. Wea e is p opôs qua o anslição da pala a mais p óxima ao ambien e e assim esol e
p oblemas de polisemia. Es e insj alga hoje cons i ui a base do es a ís ico adução au omá ico.
e imo p oblemų sp endimo i y imo k yp is. Visų pi ma, jis pasiūlė s a is iškai analizuo i
A segunda p oposição ėmėsi p essupos o, que alboje
4
No au o a ó io es emunho es e ins umen o é chamado maquina pa a pala as seleciona e imp imi-la
aduzindo de uma língua pa a ou a ou á ias línguas simul aneamen e.
5
P. Smi no as-T ojanskis mo eu 1950 m.
6
P imei ois b i ão ele ônico compu ado is Colossus começou ope a em 1944 m. início, p imei o ame icanos
ele ônico digi al compu ado is ENIAC oi ab icado em 1945 m. inal. P imei o compu ado so ié ico
MESM oi ab icado em 1950.
7
Nesse W. Wea e io memo andume pa a o o o e mo maquinininis e imas (angl. machine ansla ion)
eikiai p igijo.
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Maçininis adução dos li uanos lingubai |4 são loginių elemen sų, po an o
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
usando modelos de edes neu onais (McCulloch, Pi s 1943: 115 133), de e ia se possí el deduzi
e imă de o iginal o iginal alboje esančių p essupos os. O empo mos ou a genialidade des a
in ospecção hoje o mé odo neu ônico de adução au omá ica e čia quybiškiausiai. imui. Depois
T ečią p oblemų sp endimo k yp į u ė ų suda y i k ip og a ijos me odų aikymas kalbų
de qua en adezimi os anos isso oi ealizada em algo i mos de adução au omá ica es a ís ico.
Qua ajam p opos o ilus a W. Wea e is nupiešė alego inį paque slą, no qual pessoas ab igados em
al as echadas o es, simbolizojanciosas di e en es linguas. Humemês casualmen e assim
conseguem comunica -se susšūkaujando a a és g ossos mu os de o s as. Felizmen e, as o š ei
em comum undão e požemį, bas a lá desce e en ão de e se mais ácil comunica -se. W. Wea e is
a i mou que nas línguas do mundo glúdi uma ce a es u u a comum giluminė, que ainda p ecisa á
e ela . A úl ima p opos a do cien is a incen i ou oma linguagem uni e sal […] máquina de adução
in e ling os […] paieškos e kons a imo.
8
Pô W. Wea e io memo andum a adução maquininiis não uko įsibėgė i. m. 1954 em No a Io que oi
publicamen e pademons ado sis ema de adução au omá ica, desen ol ido em colabo ação IBM
co po ação e Džo dž aun uni e si y. Fo am aduiama de usos língua em inglês língua. Fo am
sup og amadas no sis ema apenas seis eg as g ama icais, e pa a a adução o am usadas
ce ca de 250 pala as (Hu chins 2004b: 102). Sis ema oi o ien ada em emá ica de química o gânica,
pa yzdžiai iš anks o k uopščiai apgal o i. Po ekspe imen o il asi, kad po kele ių me ų mašinos
e imo e s puikiai, e abalhos con inua o am des ina dosnus inanciamen os. MV spa čiai
imamo desen ol e -se nos Es ados Unidos da Amé ica (JAV) e União So ié ica, isando adqui i a
an agem es a égica na gue a ia. Populia ias aduciadas línguas o am usų e inglês.
2. TAISCYCLINAS MÁQUINAS DE TRADITÃO
Na meada dos anos de dezesseis do passado século su gi am de máquina (compu a ino) sis emas de
adução, as quais omou a chama eg as (angl. ule-based). Elas o am c iadas man endo a
abo dagem de que a linguagem pode se desc i a usando ce o conjun o de eg as ( aipém e
g ama ís icos). Aplicando es e mé odo, o iginalalo linguagem sen ença é analisado a é a um ce o
ce o ní el escolhido, de e mina-se es u u a de sen ença, que ans o ma-se de aco do susc i o
eg as em adução linguagem equi alen e es u u a, de aco do com a qual sugene ado adução
linguagem sen ença. Di e sas de línguas es u u ação da ase pode a ia mui o, e umas ou ou as ca ac e ís icas, que de em se e le idas MV
8
Não de e ia con undi com in e ling os de línguas na u ais espe an o, ido, olapiuko e pan.
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Másininis adução dos li uanos albai |5 sis emaje. p oblema da
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ep esen ação de es u u as sin aksicas do sakinio Lie u ių kalbos, adequamo mašininiam
anslução, y inėjo Dai a Š eikauskienė (2005: 411417). Exis em á ias eginal dos sis emas MV
a a ias, que di e em segundo o analisamen o de p o undidade (Fig. 1). Quão gilesnė análise do ase,
9
an o mais simples ans o mação. Idealmen e caso, analisando ex o a é a p o undidade
in e ling a, não equei iam nenhuma ans o mação in e ling inis ex o imagem da imagem de e ia
se uni o me em odos os idiomas.
1 PAV. Taisyklinio maquinino de adução Vauquois ikampis Taisyklinio MV p oblemas p e e in a
esol e aplicando an o mé odos empi icos, quan o e linguís icos. Empi ikos acampamen o o
mais popula oi o mé odo de adução di e a. Assim, aduzindo en e duas línguas, usa só o
ocabulá io e simples eg as p og amá icas, p a icamen e não cus a a análise de línguas ou
eo ganização sin ác ica ( an o mé odo co esponde ao ní el mais baixo Fig. 1). Nos EUA
seš ajame passado século década de E wino Rei le io lide ada g upo de pesquisado es kū ė
especiais diccionyos
maquininiamííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííí-
ííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííí-
ííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííí-
ííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííí Também o am ap esen ados de mui os azios aduções e apibend inamosios concep os (angl. co e e ms) polisemias p oblemasom esol e . 1964 m. começou a ope a Ma k II usųanglų sis ema de adução di e a, c iado JAV a minių o o pajėgų encomenda. Nele é u ilizado o dicioná io de E. Rei le io, ab angendo mais de 170 000 pala as (Rei le
1960: 312).
Ling is iniai mé odos mais amplamen e o am aplicados Džo dž auno Uni e si y, no qual se agolhou
gausas de pesquisado es de adução au omá ica, seespa sčiusios em á ios di e en es mé odos aikančių
9
Tais ilus ações são mui as ezes chamadas Vauquois ikampiu, es e ilus a imo mé odo oi p opos o
pelo pionei o da adução au omá ica ancesa Be na dʼas Vauquois (1976: 335).

DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas lie u ių kalbai |6
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
g upos de. Michaelo Za echnako di igido em g upo oi c iado o sis ema de adução au omá ico de
Džo dž auno (angl. GAT Geo ge own Au oma ic T ansla ion). Nele oi ealizada de ês ní eis análise:
mo ologinė (apiman i e idiomas iden i icação), sin aksinė e sin agminė. Modi icado sis ema GAT oi
bem sucedidamen e começado usa Eu a ome (Isp oje, I ália) em 1963 e JAV A omicas ene gia
comissão em 1964. Mui os mais demo ou c ia in e ling os baseando a a uando MV sis ema. Kome cinę
alem a e MV sis ema KANT apa eceu só no úl imo da decadência do passado século (Mi amu a e k .
1991: 105118). O sis ema oi usado a alguns ex os écnicos aduzi . A linguinha com inha p exp essa
in e ling a assim e não oi c iada. Toda a década após IBMDžo dž auno MV p esen ações oi mui o se
es o çando essencialmen e melho a MV adução qualidade, po ém o p og esso oi mui o menco.
1966 m. JAV undado
10
ALPAC (angl. Au oma ic Language P ocessing Ad iso y Commi ee) Comi ê decide, que MV p óximos
empo não em pe spec i as, pois é p a os qualidade, ele ainda em que edagui adu o , pa a isso
sugaišdamas mais empo, negu addamas sem quaisque máquinas. ALPAC comi é igno ou o ac o de
que a adução au omá ica ajuda a aduzi milžiniškus quan idades de in o mação, e mui os
consumido es sa is azem má, os sen ido ansmi indo ansmissão. Após nega i as conclusões do
comi ê MV p oje os de inanciamen o EUA oi p a icamen e in e ompido po alguns décadas,
inanciamen o sumenko e em ou os países.
Apesa da o mação de uma isão cé ica pa a a MV, nes e domínio oco eu p og essos
con ínuos. 1968 m. JAV iniciada c ia sis ema de adução egulamen ino SYSTRAN (Toma 1977:
569581) oi cons an emen e melho ado e mais a de o nou kome cinė. Es e sis ema oi iniciado
usa no Depa amen o de De esa dos EUA, NASA, Eu a ome, Comissão Eu opeia e mui o onde mais.
Segundo 1975 m. aco do come cial, a Comissão Eu opeia ecebeu di ei o melho a o sis ema pa a
suas necessidades. Sis ema su icien emen e bem aduziu alguns ex os de á eas linguís icas em
mui os idiomas. Desde 2010 m. SYSTRAN ėmė usa ecnologias híb idas. sis emas de MV Ghana bem
uncionando su gi am e em ou os países: ARIANE (G enoblyje, F ança), a ela semelhan e MU
sis ema (Kio e, Japão), ambém SUSY (Sa b iukene, Alemanha). O p ojec o eu opeu EUROTRA
(19821992 m.), que cus ou mais de 50 000 000 ECU, e minou nesėkme cen enas de especialis as assim
11
e nãoukū ė eikianças sis emas MV. Assim começou uma sé ia egula MV c ise. Mais a de mui os
anos oi ipcíjama no luga .
10
nos EUA du an e es e pe íodo pa a c iação e ape eiçoamen o de sis emas MV gas ou ce ca de 20 milhões. dóla es.
11
1994 m. Eu opos Bend ijų Komisijos (angl. CEC – Commission o he Eu opean Communi ies)
p anešime pa eik i EUROTRA inansa imo duomenys – Komisija 1982–1992 m. p ojek ui sky ė 37,5 mln. ECU
(CEC 1994: 3.10), seiszeolikai cen os EUROTRA de á ios países adicionalmen e a ibuí am mais de 20 milhões
ECU (CEC 1994: A4.2).
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas lie u ių kalbai |7 Taisyklinis mašininis e imas Li uânia
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
apa eceu só nes e amžiuje. 20032004 m. sis ema de adução au omá ica Česílko (Hajič e k . 2000: 1012)
oi adap ado à língua li uânica (Homola, Rimku ė 2004: 7781). Naquele pe íodo Pe as Homola e E ika
Rimku ė in es iga am as possibilidades des e sis ema de adução au omá ica en e checos e
li uanos línguas. 20052007 m. Vy au as Maggiojo Uni e sidade ealizou p oje o inanciado dos Fundos
Es uc u á ios da União Eu opeia In e ne inė in o macijos e imo p iemonė. A es u u a do
sis ema MV p oje ado é desc i a Vido Dauda a ičiaus (2006: 718). Foi c iada pública online uma
e amen a de adução de inglês linguagem em li uãos linguagem. Ve imo mo o iklį o neceu a
emp esa ussa PROMT. Pa e do sis ema linguís icos componen es oi p epa ada na Li uânia.
12
Sis ema puikiai aduziu só alguns ipos sakinių, boas aduções cons i uí am mino i . Em 2007, oi
ealizada uma a aliação linguís ica des e sis ema MV (Rimku ė, Ko ale skai ė 2008: 257264). Aud onė
Dauba ienė e G e a Ziezy ė (2013: 5561) a alia am a con o midade da adução do sis ema MV VDU com
os pad ões de ex ualidade (De Beaug ande, D essle 1981 3: No seu abalho au o ês de e minou que
es i e iji ex os de adução au omá ica de di e en es gên ões po causa de mul idão de e os
semân icos não a ende iam kohe enção e alguns ou os pad ões de exalidade, po an o ais
aduções não podem se acei á eis e in o mi ús lei o . Slenkan dezmeços e, em essência,
ūpčiojan no luga , oi começado a pe cebe , que a língua é ex emamen e complexo enomkinho, que
mui o di ícil de desc e e eg as. Daugia eikšmiškumo, ana o as p oblemas de adução esol e am
oi suge ido usa in o mação ex aling is ina sob e o mundo sanda á e sua logiká (Ba -Hillel 1958:
197207). No en an o al consis emizada in o mação simplesmen e não hou e, e o malus desc ição do
signi icado ex o apa eceu mais di ícil a e a do que o p óp io adução. Foi aki aizdu, que o
p oblema de adução mecânico exigia e oluucinių soluções.
2. STATISTICA MÁQUINA DE TRANSLACÇÃO
1988 m. Um g upo de cien is as IBM (B own e k . 1988: 7176) p opôs à adução mecânica Pasiūly as
naudo i lygiag ečiuose eks ynuose glūdinčią in o maciją, ieškan ikimiausių e imo a ian ų.
e imo modelis baseia a p essupos o, jog iukšmingame canale oco e um o iginal do discu so
mudança em sakinį e e imo alboje. Riúsmas kanale s a is icamen e des i ipo o iginal do idioma
sakinį , po an o kanalo saėjime podemos ob e á ios sakinius e, quan o a iiooso de
comp imen o, con endo unokią ou ou ookią semmę adução baixo ou ela absolu amen e não u ns. Po que aquele canal
s engiasi iš e s i eisingai, ai p o iukšmą is dažniau p asisk e bia eisingi e imo a ian ai.
12
P ieiga na in e ne h p:// e imas. du.l / wsas/.
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas lie u ių kalbai |8 Nesse modelo conside a-se que
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
quando no kanalą en iada sen ença , adequamíssima a ian e de adução ê de odos e é aquele,
cujo apa ecimen o kanalo išėjime condiginė p obabilidade p(e| ) é maio , . y.
ê = a gmaxe p(e| ).
Aqui con on a-se com o p oblema, que pa a encon a a melho a ian e de adução ê p eciso pe
examina não só odos os possí eis sen inhos na língua de adução, mas e isokiausius k a inos de
pala as nela. Con abiliza al quan idade ikimybių é mui o di ícil. Apliquiam Bayes eo em, ob ém-se
mais acilmen e con ada equi alen e exp essão (Koehn e k . 2003: 127): a gmaxe p(e| ) = a gmaxe
p( |e) p(e) Es a equação é undamen a uma equação de adução au omá ica es a ís ica (B own e
k . 1993). Nele condiginê p obabilidade p( |e) exibe p obabilidade de que canalu oi pasiųs as ase , se
saėjime apa eceu ase e. Es e memb o da igualdade chamadoado modeliu de adução, que
calculičiou-se de d ikalbių eks ynų. O segundo memb o da equação p(e) deno a a p obabilidade da
ase e de adução na língua. Es e memb o desc e e o modelo de linguagem, que con abiliza-se a
pa i de umcalbių e imo linguagem eks ynų.
13
2 PAV. Es a ís ico de adução au omá ica Vauquois ikampis IBM cien is as p opos o
mé odo de adução de aco do adução qualidade imedia amen e começou a conco e com
adução egulamen á io. S a is icos desen ol edo es de sis emas MV encan ou a
possibilidade aduzi em mul iplicidade de línguas, não endo en endimen o nem sob e
e imą, nem sob e g ama ica, bas a a c iados sis emas eina a pa i de dispos os ex ynas. Na con e são es a ís ica clássica não se man ém nenhuma
13
O modelo da língua eduz o escopo de cálculos, pois ajuda a ejei a imedia amen e nos ex os sen inhas não
encon adas, ajuda a escolhe llandžiausia e imá, ambém indi e amen e mos a, po quê g ožinha li e a u a
melho e čia adi o a(s), cujo(s) e imo língua é gim oji.
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas lie u ių kalbai |9 o iginalalo kalbos sakinių analizė
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
a e imo kalbos sakinių sin ezė (2 ig.), aduiama só de aco do com o sis ema einamen o
empo de e minado p obabilidades. Pe e io B owno e seus colegas p opo em cinco modelos de
disposição de pala as em aduções não e am su icien emen e lexí eis, eles pe mi i am
o iginalal pala a do idioma aduzi de uma ou á ias pala as ou dele em udo não aduzi . 2003
m. oi p opos o (P. Koehn e k . 2003: 127133) lexí el modelo de adução au omá ica, capaz de
aduzi e o iginalalo linguagem ases.
Nes e pe íodo o am apčiai ape eiçoados mé odos de a aliação au omá ico da qualidade de
adução mecânica, uma ez que e a mui o impo an e apidamen e descob i , qual de inamos e são
do sis ema de adução mecânica e čia melho . Também oi p e endido que al a aliação pe mi isse
obje i amen e compa a a qualidade de di e en es sis emas de adução. Ilgaí um popula i usių
o nou BLEU (angl. bilingual e alua ion unde s udy ac onimas) mé ica (Papineni e k . 2002: 311318),
onde au oma icamen e compa a-se, quan o dis an e o ex o de adução au omá ico é emo ês do
adução humana. Nes a mé ica não é conside ada a comp eendamância do ex o ou egula idade
g ama ical, nela são con abilizadas só exa amen e coinciden es pala as ou azês. Scu iando
me iką su ampanças azês êm ela i amen e maio es a ís ico pono į do que paski i
užda inio, MV kokybei e in i dažnai naudojamos i ki okios, ienokią a ki okią ge ą ypa ybę
su ampan es pala as. Dependendo de con endo, mé icas: F-measu e, METEOR (Bane jee, La ie 2005:
6272), NIST (Dodding on 2002: 138145), TER (Sno e e k . 2006: 223231) e ainda mui os ou os. Apesa do
es a ís ico MV popula idade, cada ez mais escla eceu a limi ação des e mé odo na adução não
į mo ologiškai u ingas ( leksines) kalbas. Į leksinių kalbų lygiag ečius eks ynus dažniausiai
en ekusios odas as possí eis azes ou mesmo sepa os o mas de pala as mais a as. Se alguma
alguma gãlimos ó mos não es i e am in oduáuk as em MV sis ema einamen o, isso ókios ó mos e não se á e čiamas.
Es e à de iciência do MV clássico causa a insu iciência de dados, po causa do qual apmokius
sis ema ob ém exp ess e in a e imo ikimybių ma ica. A im de supe a es a de iciência,
Philippas Koehns e Hieu Hoangas o e ece am ac o izada es a ís ica maquiná ia e imão
(Koehn, Hoang 2007a: 868876). Foi p opos o pa a o sis ema de adução en lia adicional de
in o mação linguís ica ano ando linguís icas análises ma cadas pa alelag eços ex os, que mais
a de usados sis ema eina . 2007 m. P. Koehnas com colegas à comunidade mais ampla
ap esen a am esgo ada do es a ís ico MV pake ą Moses em código abie o (Koehn e k . 2007b:
177180). A adap ação ac o izado do MV es a ís ico melho ou um pouco a qualidade da adução de
línguas lexí eis, no malmen e 12 p ocen ais BLEU (Boja 2007: 235236; Skadiņš e k . 2010: 128129).
Desde 2008 m. 25 de se emb o. Google T ansla e es a ís ico MV sis ema ėmė adui e
lie u iškai. 20122014 m. Uni e sidade de Vilniaus ealizou Fundos Es uc u á ios da União Eu opeia
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas dos Li uães kalbai |16 D e B ea u g a n d e R.
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
A., D e s s le W. U. 1981: In oduc ion o Tex Linguis ics, London:
Longman, 270.
D o d di n g on G. 2002: Au oma ic E alua ion o Machine T ansla ion Quali y Using Ng am
Co-occu ence S a is ics. P oceedings o he Second In e na ional Con e ence on Human
Language Technology Resea ch, San F ancisco, CA, USA., Mo gan Kau mann Publishe s
Inc., 138145.
F o c a d a M. L, G i n e s í - Ro s e ll M., N o d a l k J., O ' R e gan J., O i z - R o ja s S., P é
e z - O i z J. A., S á n c h e z -M a í n e z F., R a m í e z -S á n c h e z G., T ye s F. 2011:
Ape ium: a ee open-sou ce pla o m o ule-based machine ansla ion. Machine
T ansla ion 25 (2), F ee/Open-Sou ce Machine T ansla ion (June 2011), 127
144.
H a j ič J., H i c J., K u b o ň V. 2000: Machine T ansla ion o Ve y Close Languages. P oceedings
o he 6 h Applied Na u al Language P ocessing Con e ence, Associa ion o
Compu a ional Linguis ics, 712.
H o m ol a P., R i m k u ė E. 2004: A imų kalbų mašininis e imas. – Kalbų s udijos 6, 77–81.
H u c h i ns J. 2004a: Two p ecu so s o machine ansla ion: A s ouni and T ojanskij.
In e na ional Jou nal o T ansla ion 16(1), 1131.
H u c h i ns J. 2004b: The Geo ge own-IBM expe imen demons a ed in Janua y 1954. P oceedings
o he 6 h Con e ence o he Associa ion o Machine T ansla ion in he Ame icas, AMTA,
Washing on, DC, 102114.
J o hn s o n M., S c h u s e M., L e V. Q., K i k un M., W u Y., C h e n Z., T h o a N., V i é ga s F.
B., W a e n b e g M., C o a d o G., H u g he s M., D e a n J. 2017: Google's Mul ilingual Neu al
T ansla ion Machine Sys em: Enabling Ze o-Sho T ansla ion. T ansac ions o he
Associa ion o Compu a ional Linguis ics 5 (1), 339351. K a lch b e n n e N., B l un s o m P.
2013: Recu en Con inuous T ansla ion Models. P oc. o EMNLP, Oc obe , Associa ion o
Compu a ional Linguis ics, Sea le, Washing on, USA, 17001709.
K oe hn P., H o an g H. 2007a: Fac o ed ansla ion models. P oceedings o he Join Con e ence
on Empi ical Me hods in Na u al Language P ocessing and Compu a ional Na u al
Language Lea ning, ACL, 868876.
K oe hn P., H o a ng H., B i c h A., C a ll i so n - B u c h C., F e de i co M., B e o l di N., Co w
a n B., S he n W., M o a n C., Ze n s R., D y e C., B o j a O., C o ns a n in A., H e b s E.
2007b: Moses: Open sou ce oolki o s a is ical machine

DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas lie u ių kalbai |17
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ansla ion. 45 h Annual Mee ing o he Associa ion o Compu a ional Linguis ics (ACL),
Companion Volume, 177180.
K oe hn P., O c h F. J., M a c u D. 2003: S a is ical ph ase-based ansla ion. P oceedings o
HLT-NAACL, 127133.
K os K., B o ja O. 2009: E alua ion o Machine T ansla ion Me ics o Czech as he Ta ge
Language. P ague Bull. Ma h. Linguis ics 92, 135148. M c C ul l o c h W., P i s W. 1943: A logical
calculus o he ideas immanen in ne ous ac i i y. Bulle in o Ma hema ical Biophysics 5,
115133. A Comissão conclui que as medidas adop adas não cons i uem auxílio es a al na aceção
do a igo 107.o, n.o 1, do T a ado. M i ko l o T., S u sk e e I., C he n K., C o a d o G. S., D e a n J.
2013: Dis ibu ed Rep esen a ions o Wo ds and Ph ases and hei Composi ionali y
P oceedings o he 26 h In e na ional Con e ence on Neu al In o ma ion P ocessing Sys ems,
Lake Tahoe, Ne ada, Vol 2, 31113119.
M i am u a T., N y be g E., C a b o ne l l J. 1991: An e icien in e lingua ansla ion sys em
o mul i-lingual documen p oduc ion. P oceedings o Machine T ansla ion Summi III,
Washing on, DC. Imp ensa: P og ess in Machine T ansla ion, ed. S. Ni enbu g, IOS
P ess (1993), 105118.
P i n e ni K., R o u ko s S. W a d T., Z h u W. J. 2002: BLEU: a me hod o au oma ic e alua ion o
machine ansla ion. ACL-2002: 40 h Annual mee ing o he Associa ion o
Compu a ional Linguis ics, 311318.
R e i l e E. 1960: The solu ion o MT linguis ic p oblems h ough lexicog aphy. P oceedings o
he Na ional Symposium on Machine T ansla ion, (Feb ua y 25, 1960), ed. H.P. Edmunson, London:
P en ice-Hall, (1961), 312316.
R i mk u ė E., K o al e s ka i ė J. 2008: Linguis ic E alua ion o he Fi s EnglishLi huanian
Machine T ansla ion Sys em. P oceedings o he Thi d Bal ic Con e ence on Human
Language Technologies (2007), Kaunas, 257264. S k a di ņ š R., G o b a K., Š i c s V. 2010: Imp o ing
SMT o Bal ic Languages wi h Fac o ed Models. P oceedings o he Fou h In e na ional
Con e ence Bal ic HLT, F on ie s in A i icial In elligence and Applica ions, Vol. 219, IOS
P ess, 125132. S n o e M., D o B., Sc h w a z R., M i cci u l l a L., M a k h ou l J. 2006: A S udy
o T ansla ion Edi Ra e wi h Ta ge ed Human Anno a ion. P oceedings o he 7 h
Con e ence o he Associa ion o Machine T ansla ion in he Ame icas, Mo is own, NJ,
USA, 223231.
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Másininis adução dos li uanos kalbai |18 ne wo ks.
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
S u s k e e I., V i n ya l s O., V. L e Q. V. 2014: Sequence o sequence lea ning wi h neu al
P oceedings o he 27 h In e na ional Con e ence on Neu al In o ma ion P ocessing
Sys ems, Mon eal, Canada, Vol. 2, MIT P ess Camb idge, MA, USA, 3104
3112.
Š ei k a u sk i e nė D. 2005: G aph Rep esen a ion o he Syn ac ic S uc u e o he Li huanian
Sen ence. In o ma ica 16 (3), 407418.
T o ma P. 1977: Sys an as a mul ilingual machine ansla ion sys em. P oceedings o he Thi d
Eu opean Cong ess on In o ma ion Sys ems and Ne wo ks, O e coming he language ba ie ,
München, 569581.
V a s iļ je s A., Sk a d i ņ š R., T i e de m ann J. 2012: Le sMT! : a cloud-based pla o m o
do-i -you sel machine ansla ion P oceedings o he ACL, Sys em Demons a ions, Jeju
Iceland, Ko ea, 4348.
V a uqu o i s B. 1976: Au oma ic ansla ion A su ey o di e en app oaches. COLING-76,
O awa. Imp ensa: Readings in machine ansla ion, eds. S. Ni enbu g, H. L. Some s, Y. Wilks,
MIT P ess, (2003), 333-337.
W e a e W. 1949: T ansla ion. Imp esso: Machine T ansla ion o Languages, MIT
P ess, Camb idge, MA. (1955), 15–23.
Į eik a 2017 11 13
Adop ado 2017 12 20
MACHINE TRANSLATION FOR LITHUAN LANGUAGE
S u mm a y
The pape p esen s a his o ical o e iew as well as cu en s a e o he a o he machine
ansla ion. T ansla ion om ano he language is always a ce ain in ellec ual challenge. In 1949
Wa en Wea e sugges ed using compu e s o ansla e ex s. The e m "machine ansla ion"
(MT) appea s. Machine ansla ion has been apidly de eloping du ing he i s decades in o de o
gain a s a egic ad an age in he Cold Wa . Mos popula ansla ed languages we e Russian and
English. Wo d- o-wo d ansla ion and la ge bilingual dic iona ies co e ing mo e han
170,000 wo ds p e ailed.
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas lie u ių kalbai |19 In he 1950s and 1960s, machine
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ansla ion sys ems appea ed which could be called ule-based. They a e based on he assump ion
ha a language can be desc ibed using a se o ules (including g amma ical). I was a a he
op imis ic pe iod - i was expec ed o c ea e a pe ec machine ansla ion in a ew yea s. Bu a
compu e ha dly "unde s ands" g amma . Highly ules. Nobody has done his p ope ly ye . The mos
in lec ed languages equi e ens o housands ho oughly hand- uned and mu ually consis en
ad anced sys ems we e he SYSTRAN MT sys em, launched in he Eu opean Commission and he
Russian PROMT ansla ion sys em. Subsequen ly, he ule-based MT p og ess slowed down. The
EUROTRA p ojec (1982-1992), specialis s ailed o c ea e a unc ioning MT sys em. This ma ked a
by some es ima es cos ing mo e han 50,000,000 ECU, ails – e en hund eds o ec ui ed
se ious ule-based MT c isis. De elopmen simply s alled o many o hcoming yea s. The ques ion
was aised: i we canno w i e so many ules, can i be ansla ed wi hou g amma a all? In 1990 a
new b eak h ough eme ges - he esea ch eam a he IBM Thomas J. Wa son Resea ch Cen e
o mula es he basics o s a is ical machine ansla ion. The ansla ion p ocess has been
conside ed as a ansmission o a ce ain message o e a noisy channel.
Decoding hen has been pe o med on he basis o he Bayesian heo em. T ansla ion is based on
ex co po a, especially on la ge pa allel bilingual ex co po a. The e was a apid imp o emen o
s a is ical MT. The Eu oMa ix p ojec , suppo ed by he Eu opean Commission, has c ea ed a
uni e sal open sou ce machine ansla ion so wa e package MOSES, based on indus y-le el MT
sys ems. Good esul s ha e been ob ained - i u ns ou ha you can ansla e wi hou any
dic iona y o g amma ! This me hod has g ea ly acili a ed he ansla ion o highly in lec ed
languages oo.
The achie emen s o machine ansla ion oday a e e ec i ely applied o he Li huanian language as
well. Du ing 2005-2007 Vy au as Magnus Uni e si y has ca ied ou an EU- unded p ojec "In e ne
In o ma ion T ansla o ". The esul was a public online ansla ion se ice om English o Li huanian.
(h p:// e imas. du.l / wsas/). The ule-based ansla ion engine was p o ided by he Russian
company PROMT, while o he linguis ic esou ces we e p epa ed in Li huania. The o e all quali y o
ex ansla ion in BLEU me ics (in pe cen ) is abou 10. In p ac ice, his means ha only e e y hi d
sen ence can be adequa ely unde s ood. This ansla ion ool s ill has conside able po en ial o
imp o ing, o example by expanding ph ase dic iona y. Since Sep embe 25, 2008 Google T ansla e also
suppo s Li huanian. De aco do com he esul s o he es s (2014), he BLEU ansla ion quali y oi
es imado a se em o no 17.
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas lie u ių kalbai |20 2012-2014 Vilnius Uni e si y
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
implemen ed he EU- unded p ojec "C ea ion o EnglishLi huanian-English and
F ench-Li huanian-F ench machine ansla ion sys em based on s a is ical me hods". The esul
was a public online ansla ion se ice (h ps://www. e s i.eu). de aco do com he es s ca ied ou
in 2014, he BLEU es ima es o he ansla ion quali y exceeded mo e han wice he ule-based
ansla ion esul s and we e p ac ically equi alen o he Google ansla ion sys em. When
ansla ing he documen s o ce ain domain (such as law) he achie ed BLEU sco e is oughly wice
as high as ansla ing gene al ex s and a exceeds Google's esul s (19-09-2014). Howe e , e en he
bes machine ansla ions o en equi e human in e en ion and inal edi ing in o de o ge he
pe ec ansla ion. So, can machines ul ima ely ansla e ine?
The las ew yea s p omise new b eak h oughs using a neu al machine ansla ion. Neu al ne wo ks
hemsel es cons uc ans o ma ion ules. I is likely ha in he nea u u e he neu al MT sys ems
will ansla e be e han an a e age ansla o . In 2018 Vilnius Uni e si y is p epa ing o launch he
EU- unded p ojec o a new gene a ion neu al machine ansla ion o English, Li huanian, Polish,
F ench, Russian and Ge man. well.
Thus, he la es achie emen s in machine ansla ion apply o he Li huanian language as
KEYWORDS: Li huanian, machine ansla ion, compu a ional linguis ics, his o y, neu al
ne wo ks, a i icial in elligence.
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS
Vilniaus uni e si us Taikomųjų mokslų ins i u o
M. K. Čiu lionio g. 29, 03100 Vilnius
danielius. aly[email p o ec ed]m