Mašininis vertimas lietuvių kalbai
Full text
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS
Uni e sidade de Vilna
MÁQUINISMA TERCEIMA LETUVI KALBAI
1
ESMINIAI VOODŽIAI: língua lie u ių, his ó ia, compu ado inė ling is ika, mašininis
e imas, neu oniniai inklai, a i icial in elek as.
INVADAS Hoje cada ez mais ex os são aduzidos compu ado es. Tal adução au omá ica de
compu ado ge almen e é chamada de máquina de adução (MV). No malmen e a adução
au omá ica é ealizada com o obje i o quan o mais ápido se consi oca em gigan esquiniška
mul idilhebia luxo de in o mação, ambém pa a mais amplamen e espalha a sua in o mação.
In e câmbio de in o mação ele ônica en e nações e línguas o na-se uma impo an e pa e da
ida co idiana, ab e no as possibilidades à nossa língua, coloca lhe no os desa ios e p oblemas.
Te miná máquina de adução (eng. machine ansla ion) no meados do passėjiso século p imei o
pa a hei o Wa en Wea e is, p oposęs adap a wha jus a isen compu e ex e ius pa a a
adução (Wea e 1949: 1). W. Wea e is o e eceu olha pa a ou a língua esc i a ex o como em
ši og amą, que pode se decodi icado. Os a anços c ip og á icos de especialis as b i ânicos e
ame icanos na ecém-acabada Segunda Gue a mundial p ome e am o imismo. Naquela época e a
since amen e espe ado que máquinas ele ónicas den o de alguns anos ajuda ão a ence
p akeiksmą do o e de Babel. In elizmen e, a adução ape eiçoou len amen e, e a qualidade da
adução mecânica nem de olo nep i ilegia à qualidade da adução humana. Depois se en adezimno
anos, depois de neabejo inas sėkmių e desililimen os, depois de mui asidades nu eik ų abalhos de
adução mecânico comunidade no amen e p e alece op imis ines moo aikos. Des a ez, illusões
colocados em a i iciais edes neu ônicas e apidi ą a anção c iando a i iciais in elek ą. Mašininis
ans imas neaplenkė e dos li uãos línguas. Hoje acilmen e acessí eis online máquinas de adução
ins umen os aduzem de popula iausių línguas em li uãos língua e ice- e sa. A qualidade de
adução da maio ia dos meios ainda é bas an e má, seus aduzidos ex os indispensá eis edague .
2
Melho em qualidade se dis ingue apenas a e amen a de adução Google T ansla e, na qual lançadas
1
A igo p epa ado de aco do com a ap esen ação Másininis imas li a ians kalbai, eci ada em Vilniú, 24-ojoje
in e nacional con e ência Jono Jablonskio Skai meniniai kalbos iš ekliai, jų plė os k yp ys i naudojimo
galimybės 2017 m. 29 de se emb o.
2
acessiga na in e ne h ps:// ansla e.google.com.
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas lie u ių kalbai |2
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
neu ônio de adução ecnologias. A maio ia des e meio em que se aduzi ia sen inhas
man ém o iginal do ala ó io u ė ą signi icmę.
O maçininis imas amplamen e usado pa a in o mação em ou as línguas di undi .
mašininio e imo ezul a ai nea sakingai įkeliami į elek oninę e d ę isai ne edaguo i. Tokių
F equen emen e consequências das ações já são isí eis: na in e ne mi gė e mi ga p as i
lie u iški eks ai com dis o cida in o mação, os quais au oma icamen e suge en ou umokia ou
3
ou a ou a p og ama de adução au omá ico.
G adualmen e ais ex os podem p aspe e b i e em ex ynus. A adução mecânica já o nou-se
cadadiene, às ezes su p einança, e às ezes e olis badančia ealybe, que nusipelno não só
in oduzemnes do kalbininkų olhlgsno, mas e signi ica i íssimo seu en ol imen o em adução
mecânica plė o é. Nes e a igo ap esen a b e emen e a his ó ia do adução au omá ica (MV)
ap esen a-se algumas idéias, u ėjusios in luência MV aidai. Fo necem-se esul ados de á ias
ecnologias de adução alcançados de línguas li uanas. Analisa am-se MV adap ação dos li uanos à
língua possibilidades aisykliniais e es a ís icos e neu oniniais mé odos. De ido à escassez de
espaço não se indica en a i as de uni á ios des es mé odos num único sis ema de adução.
1.MACININIA LIVRANTE ITSTAQUAS
Boa adução de ou a língua semp e é um ce o desa io in elec ual pa a a pessoa, e a adução
nunca oi ácil ocupação. Não é nu-su p e que enha sido p e endido a adução de alguma o ma
au oma iza . 19321935 m. na F ança, engenhei o Geo ges A s ouni in en ou e sukons a a uni e salų
mechaninį apa elho, que chama a mecânicas ce eb imis ( ac. ce eau mécanique), que ao lado de
ou as unções inha a possibilidade de aduzi colcamá ex o em á ios idiomas (Hu chins 2004a: 12).
Nes e ele omechanís ico p ie aise oi gi ama ilga (a é 40 me os de comp imen o) a i a de
memó ia, ab icada de lexks aus ca ão. Nele oi edac ado mul idiakalbis diccioná io, podendo
ab ange a é algumas dezim is milha es de pala as. Kla ia ū oje mon ado ancūziškas pala a e a
mechaniquemen codi icado, e de aco do aquela códa em ap op iado luga passeuk a a ammin ies
aus a. Poolicos segundos de apa e aís pa odia am in oduzido pala a e imą (Daumas 1965:
294295). P ie a oi demons ado na Pa is mundial exibida em 1937 m., sulau de g ande in e esse e oi
p emiado com o Didžiuoju p ize. De a o, isso oi o p imei o no mundo
3
Jona han S i (Jona han Swi ) em suas iagens Gulli e io desc e e sa cas iicamen e máquina, dėliojança sem
sen ido combinações de pala as, que o am cons an emen e s opia esc asadas em li os. No e dia assim
nadachão pode se ab icado mui o mais ápido...
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas lie u ių kalbai |3 equian is mechaninis žodynas. G.
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
A s ouni mais a de ainda ape eiçoou seu apa elho, po ém mecânicas p oblemas e começado
Segundo Mundial Gue as in e om eu abalhos. 1933 m. Na União So ié ica Pio as
Smi no as-T ojanskis ecebeu au o ínio es emunhamen o su o mulou mui os aliosos idėjos de
elek omechaninei e imo mašinai
4
. No s ši mašina aip i nebu o pagamin a, ačiau iš adėjas
adução au omá ica, que o am ealizadas só depois de mui os anos, su gidos compu ado es. P.
Smi no as-T ojanskis ala a usiamen e, po an o bem pe cebeu ca ac e ís icas das línguas
leksinių. Ele p opôs o p ocesso de adução di idi em ês e apas: na p imei a e apa homem ex o
de e eduzi-lo em lemas e os ano a com ma cas mo ológicas-sin axiá ias (e apa análise); en ão em
segunda e apa a máquina encon a au oma icamen e uma ou á ias adução linguas lemas e a ibui a
eles o mesmo selo (e apa de ans o mação); na e cei a e apa edi o io de aco do lemas de adução
e seus ma ima de e p epa a sklandas adução ex o ( ase de ge ação). P. Smi no as-T ojanskis
ambém o e eceu á ias me odicas de adução de sinónimos, homonimais e idiomas. P.
Smi no o-T ojanskio ideias não o am a aliadas em sua nascen e, ele assim e não laukė kompiu e ių
e os, po ém in en ou ideias neliko zap omš os, mais a de o na am conhecidas e Oca uos.
5
A e a de p á ico de adução au omá ica iniciou su gidos compu ado es. 1947 m. W. Wea e is
ca ašku apelhou a genialų kalbininką e compu ado es kū ėją No be ą Wiene į pe gun ando, se
mais ecen es a anços de c ip og a ia e que acaba am de apa ece compu ado es podem se
6
adap ados à adução de línguas. W. Wea e is a i mou que qualque qualque usišką ex o pode
se a ada como ci ilicos le as encododuo a anglišką mensagem. Ele pa ecia que os
compu ado es pode iam essa mensagem simplesmen e deci a . In elizmen e, a espos a de N.
Wiene io oi cé ica. 1949 m. W. Wea e en iou a uma audiência mais ampla um memo ando no qual
p opôs u iliza compu ado es pa a ex os aduzidos (Wea e 1949: 7). Naquela época, em á ios
labo a ó ios ame icanos e b i ânicos p e aleciam idéias de simples e sodício de adução
7
au omá ica. O cien is a e a ce o, que os compu ado es podem aze mui o melho . Memo andume
W. Wea e is p opôs qua o anslição da pala a mais p óxima ao ambien e e assim esol e
p oblemas de polisemia. Es e insj alga hoje cons i ui a base do es a ís ico adução au omá ico.
e imo p oblemų sp endimo i y imo k yp is. Visų pi ma, jis pasiūlė s a is iškai analizuo i
A segunda p oposição ėmėsi p essupos o, que alboje
4
No au o a ó io es emunho es e ins umen o é chamado maquina pa a pala as seleciona e imp imi-la
aduzindo de uma língua pa a ou a ou á ias línguas simul aneamen e.
5
P. Smi no as-T ojanskis mo eu 1950 m.
6
P imei ois b i ão ele ônico compu ado is Colossus começou ope a em 1944 m. início, p imei o ame icanos
ele ônico digi al compu ado is ENIAC oi ab icado em 1945 m. inal. P imei o compu ado so ié ico
MESM oi ab icado em 1950.
7
Nesse W. Wea e io memo andume pa a o o o e mo maquinininis e imas (angl. machine ansla ion)
eikiai p igijo.
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Maçininis adução dos li uanos lingubai |4 são loginių elemen sų, po an o
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
usando modelos de edes neu onais (McCulloch, Pi s 1943: 115 133), de e ia se possí el deduzi
e imă de o iginal o iginal alboje esančių p essupos os. O empo mos ou a genialidade des a
in ospecção hoje o mé odo neu ônico de adução au omá ica e čia quybiškiausiai. imui. Depois
T ečią p oblemų sp endimo k yp į u ė ų suda y i k ip og a ijos me odų aikymas kalbų
de qua en adezimi os anos isso oi ealizada em algo i mos de adução au omá ica es a ís ico.
Qua ajam p opos o ilus a W. Wea e is nupiešė alego inį paque slą, no qual pessoas ab igados em
al as echadas o es, simbolizojanciosas di e en es linguas. Humemês casualmen e assim
conseguem comunica -se susšūkaujando a a és g ossos mu os de o s as. Felizmen e, as o š ei
em comum undão e požemį, bas a lá desce e en ão de e se mais ácil comunica -se. W. Wea e is
a i mou que nas línguas do mundo glúdi uma ce a es u u a comum giluminė, que ainda p ecisa á
e ela . A úl ima p opos a do cien is a incen i ou oma linguagem uni e sal […] máquina de adução
in e ling os […] paieškos e kons a imo.
8
Pô W. Wea e io memo andum a adução maquininiis não uko įsibėgė i. m. 1954 em No a Io que oi
publicamen e pademons ado sis ema de adução au omá ica, desen ol ido em colabo ação IBM
co po ação e Džo dž aun uni e si y. Fo am aduiama de usos língua em inglês língua. Fo am
sup og amadas no sis ema apenas seis eg as g ama icais, e pa a a adução o am usadas
ce ca de 250 pala as (Hu chins 2004b: 102). Sis ema oi o ien ada em emá ica de química o gânica,
pa yzdžiai iš anks o k uopščiai apgal o i. Po ekspe imen o il asi, kad po kele ių me ų mašinos
e imo e s puikiai, e abalhos con inua o am des ina dosnus inanciamen os. MV spa čiai
imamo desen ol e -se nos Es ados Unidos da Amé ica (JAV) e União So ié ica, isando adqui i a
an agem es a égica na gue a ia. Populia ias aduciadas línguas o am usų e inglês.
2. TAISCYCLINAS MÁQUINAS DE TRADITÃO
Na meada dos anos de dezesseis do passado século su gi am de máquina (compu a ino) sis emas de
adução, as quais omou a chama eg as (angl. ule-based). Elas o am c iadas man endo a
abo dagem de que a linguagem pode se desc i a usando ce o conjun o de eg as ( aipém e
g ama ís icos). Aplicando es e mé odo, o iginalalo linguagem sen ença é analisado a é a um ce o
ce o ní el escolhido, de e mina-se es u u a de sen ença, que ans o ma-se de aco do susc i o
eg as em adução linguagem equi alen e es u u a, de aco do com a qual sugene ado adução
linguagem sen ença. Di e sas de línguas es u u ação da ase pode a ia mui o, e umas ou ou as ca ac e ís icas, que de em se e le idas MV
8
Não de e ia con undi com in e ling os de línguas na u ais espe an o, ido, olapiuko e pan.
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Másininis adução dos li uanos albai |5 sis emaje. p oblema da
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ep esen ação de es u u as sin aksicas do sakinio Lie u ių kalbos, adequamo mašininiam
anslução, y inėjo Dai a Š eikauskienė (2005: 411417). Exis em á ias eginal dos sis emas MV
a a ias, que di e em segundo o analisamen o de p o undidade (Fig. 1). Quão gilesnė análise do ase,
9
an o mais simples ans o mação. Idealmen e caso, analisando ex o a é a p o undidade
in e ling a, não equei iam nenhuma ans o mação in e ling inis ex o imagem da imagem de e ia
se uni o me em odos os idiomas.
1 PAV. Taisyklinio maquinino de adução Vauquois ikampis Taisyklinio MV p oblemas p e e in a
esol e aplicando an o mé odos empi icos, quan o e linguís icos. Empi ikos acampamen o o
mais popula oi o mé odo de adução di e a. Assim, aduzindo en e duas línguas, usa só o
ocabulá io e simples eg as p og amá icas, p a icamen e não cus a a análise de línguas ou
eo ganização sin ác ica ( an o mé odo co esponde ao ní el mais baixo Fig. 1). Nos EUA
seš ajame passado século década de E wino Rei le io lide ada g upo de pesquisado es kū ė
especiais diccionyos
maquininiamííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííí-
ííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííí-
ííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííí-
ííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííííí Também o am ap esen ados de mui os azios aduções e apibend inamosios concep os (angl. co e e ms) polisemias p oblemasom esol e . 1964 m. começou a ope a Ma k II usųanglų sis ema de adução di e a, c iado JAV a minių o o pajėgų encomenda. Nele é u ilizado o dicioná io de E. Rei le io, ab angendo mais de 170 000 pala as (Rei le
1960: 312).
Ling is iniai mé odos mais amplamen e o am aplicados Džo dž auno Uni e si y, no qual se agolhou
gausas de pesquisado es de adução au omá ica, seespa sčiusios em á ios di e en es mé odos aikančių
9
Tais ilus ações são mui as ezes chamadas Vauquois ikampiu, es e ilus a imo mé odo oi p opos o
pelo pionei o da adução au omá ica ancesa Be na dʼas Vauquois (1976: 335).
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas lie u ių kalbai |6
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
g upos de. Michaelo Za echnako di igido em g upo oi c iado o sis ema de adução au omá ico de
Džo dž auno (angl. GAT Geo ge own Au oma ic T ansla ion). Nele oi ealizada de ês ní eis análise:
mo ologinė (apiman i e idiomas iden i icação), sin aksinė e sin agminė. Modi icado sis ema GAT oi
bem sucedidamen e começado usa Eu a ome (Isp oje, I ália) em 1963 e JAV A omicas ene gia
comissão em 1964. Mui os mais demo ou c ia in e ling os baseando a a uando MV sis ema. Kome cinę
alem a e MV sis ema KANT apa eceu só no úl imo da decadência do passado século (Mi amu a e k .
1991: 105118). O sis ema oi usado a alguns ex os écnicos aduzi . A linguinha com inha p exp essa
in e ling a assim e não oi c iada. Toda a década após IBMDžo dž auno MV p esen ações oi mui o se
es o çando essencialmen e melho a MV adução qualidade, po ém o p og esso oi mui o menco.
1966 m. JAV undado
10
ALPAC (angl. Au oma ic Language P ocessing Ad iso y Commi ee) Comi ê decide, que MV p óximos
empo não em pe spec i as, pois é p a os qualidade, ele ainda em que edagui adu o , pa a isso
sugaišdamas mais empo, negu addamas sem quaisque máquinas. ALPAC comi é igno ou o ac o de
que a adução au omá ica ajuda a aduzi milžiniškus quan idades de in o mação, e mui os
consumido es sa is azem má, os sen ido ansmi indo ansmissão. Após nega i as conclusões do
comi ê MV p oje os de inanciamen o EUA oi p a icamen e in e ompido po alguns décadas,
inanciamen o sumenko e em ou os países.
Apesa da o mação de uma isão cé ica pa a a MV, nes e domínio oco eu p og essos
con ínuos. 1968 m. JAV iniciada c ia sis ema de adução egulamen ino SYSTRAN (Toma 1977:
569581) oi cons an emen e melho ado e mais a de o nou kome cinė. Es e sis ema oi iniciado
usa no Depa amen o de De esa dos EUA, NASA, Eu a ome, Comissão Eu opeia e mui o onde mais.
Segundo 1975 m. aco do come cial, a Comissão Eu opeia ecebeu di ei o melho a o sis ema pa a
suas necessidades. Sis ema su icien emen e bem aduziu alguns ex os de á eas linguís icas em
mui os idiomas. Desde 2010 m. SYSTRAN ėmė usa ecnologias híb idas. sis emas de MV Ghana bem
uncionando su gi am e em ou os países: ARIANE (G enoblyje, F ança), a ela semelhan e MU
sis ema (Kio e, Japão), ambém SUSY (Sa b iukene, Alemanha). O p ojec o eu opeu EUROTRA
(19821992 m.), que cus ou mais de 50 000 000 ECU, e minou nesėkme cen enas de especialis as assim
11
e nãoukū ė eikianças sis emas MV. Assim começou uma sé ia egula MV c ise. Mais a de mui os
anos oi ipcíjama no luga .
10
nos EUA du an e es e pe íodo pa a c iação e ape eiçoamen o de sis emas MV gas ou ce ca de 20 milhões. dóla es.
11
1994 m. Eu opos Bend ijų Komisijos (angl. CEC – Commission o he Eu opean Communi ies)
p anešime pa eik i EUROTRA inansa imo duomenys – Komisija 1982–1992 m. p ojek ui sky ė 37,5 mln. ECU
(CEC 1994: 3.10), seiszeolikai cen os EUROTRA de á ios países adicionalmen e a ibuí am mais de 20 milhões
ECU (CEC 1994: A4.2).
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas lie u ių kalbai |7 Taisyklinis mašininis e imas Li uânia
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
apa eceu só nes e amžiuje. 20032004 m. sis ema de adução au omá ica Česílko (Hajič e k . 2000: 1012)
oi adap ado à língua li uânica (Homola, Rimku ė 2004: 7781). Naquele pe íodo Pe as Homola e E ika
Rimku ė in es iga am as possibilidades des e sis ema de adução au omá ica en e checos e
li uanos línguas. 20052007 m. Vy au as Maggiojo Uni e sidade ealizou p oje o inanciado dos Fundos
Es uc u á ios da União Eu opeia In e ne inė in o macijos e imo p iemonė. A es u u a do
sis ema MV p oje ado é desc i a Vido Dauda a ičiaus (2006: 718). Foi c iada pública online uma
e amen a de adução de inglês linguagem em li uãos linguagem. Ve imo mo o iklį o neceu a
emp esa ussa PROMT. Pa e do sis ema linguís icos componen es oi p epa ada na Li uânia.
12
Sis ema puikiai aduziu só alguns ipos sakinių, boas aduções cons i uí am mino i . Em 2007, oi
ealizada uma a aliação linguís ica des e sis ema MV (Rimku ė, Ko ale skai ė 2008: 257264). Aud onė
Dauba ienė e G e a Ziezy ė (2013: 5561) a alia am a con o midade da adução do sis ema MV VDU com
os pad ões de ex ualidade (De Beaug ande, D essle 1981 3: No seu abalho au o ês de e minou que
es i e iji ex os de adução au omá ica de di e en es gên ões po causa de mul idão de e os
semân icos não a ende iam kohe enção e alguns ou os pad ões de exalidade, po an o ais
aduções não podem se acei á eis e in o mi ús lei o . Slenkan dezmeços e, em essência,
ūpčiojan no luga , oi começado a pe cebe , que a língua é ex emamen e complexo enomkinho, que
mui o di ícil de desc e e eg as. Daugia eikšmiškumo, ana o as p oblemas de adução esol e am
oi suge ido usa in o mação ex aling is ina sob e o mundo sanda á e sua logiká (Ba -Hillel 1958:
197207). No en an o al consis emizada in o mação simplesmen e não hou e, e o malus desc ição do
signi icado ex o apa eceu mais di ícil a e a do que o p óp io adução. Foi aki aizdu, que o
p oblema de adução mecânico exigia e oluucinių soluções.
2. STATISTICA MÁQUINA DE TRANSLACÇÃO
1988 m. Um g upo de cien is as IBM (B own e k . 1988: 7176) p opôs à adução mecânica Pasiūly as
naudo i lygiag ečiuose eks ynuose glūdinčią in o maciją, ieškan ikimiausių e imo a ian ų.
e imo modelis baseia a p essupos o, jog iukšmingame canale oco e um o iginal do discu so
mudança em sakinį e e imo alboje. Riúsmas kanale s a is icamen e des i ipo o iginal do idioma
sakinį , po an o kanalo saėjime podemos ob e á ios sakinius e, quan o a iiooso de
comp imen o, con endo unokią ou ou ookią semmę adução baixo ou ela absolu amen e não u ns. Po que aquele canal
s engiasi iš e s i eisingai, ai p o iukšmą is dažniau p asisk e bia eisingi e imo a ian ai.
12
P ieiga na in e ne h p:// e imas. du.l / wsas/.
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas lie u ių kalbai |8 Nesse modelo conside a-se que
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
quando no kanalą en iada sen ença , adequamíssima a ian e de adução ê de odos e é aquele,
cujo apa ecimen o kanalo išėjime condiginė p obabilidade p(e| ) é maio , . y.
ê = a gmaxe p(e| ).
Aqui con on a-se com o p oblema, que pa a encon a a melho a ian e de adução ê p eciso pe
examina não só odos os possí eis sen inhos na língua de adução, mas e isokiausius k a inos de
pala as nela. Con abiliza al quan idade ikimybių é mui o di ícil. Apliquiam Bayes eo em, ob ém-se
mais acilmen e con ada equi alen e exp essão (Koehn e k . 2003: 127): a gmaxe p(e| ) = a gmaxe
p( |e) p(e) Es a equação é undamen a uma equação de adução au omá ica es a ís ica (B own e
k . 1993). Nele condiginê p obabilidade p( |e) exibe p obabilidade de que canalu oi pasiųs as ase , se
saėjime apa eceu ase e. Es e memb o da igualdade chamadoado modeliu de adução, que
calculičiou-se de d ikalbių eks ynų. O segundo memb o da equação p(e) deno a a p obabilidade da
ase e de adução na língua. Es e memb o desc e e o modelo de linguagem, que con abiliza-se a
pa i de umcalbių e imo linguagem eks ynų.
13
2 PAV. Es a ís ico de adução au omá ica Vauquois ikampis IBM cien is as p opos o
mé odo de adução de aco do adução qualidade imedia amen e começou a conco e com
adução egulamen á io. S a is icos desen ol edo es de sis emas MV encan ou a
possibilidade aduzi em mul iplicidade de línguas, não endo en endimen o nem sob e
e imą, nem sob e g ama ica, bas a a c iados sis emas eina a pa i de dispos os ex ynas. Na con e são es a ís ica clássica não se man ém nenhuma
13
O modelo da língua eduz o escopo de cálculos, pois ajuda a ejei a imedia amen e nos ex os sen inhas não
encon adas, ajuda a escolhe llandžiausia e imá, ambém indi e amen e mos a, po quê g ožinha li e a u a
melho e čia adi o a(s), cujo(s) e imo língua é gim oji.
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas lie u ių kalbai |9 o iginalalo kalbos sakinių analizė
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
a e imo kalbos sakinių sin ezė (2 ig.), aduiama só de aco do com o sis ema einamen o
empo de e minado p obabilidades. Pe e io B owno e seus colegas p opo em cinco modelos de
disposição de pala as em aduções não e am su icien emen e lexí eis, eles pe mi i am
o iginalal pala a do idioma aduzi de uma ou á ias pala as ou dele em udo não aduzi . 2003
m. oi p opos o (P. Koehn e k . 2003: 127133) lexí el modelo de adução au omá ica, capaz de
aduzi e o iginalalo linguagem ases.
Nes e pe íodo o am apčiai ape eiçoados mé odos de a aliação au omá ico da qualidade de
adução mecânica, uma ez que e a mui o impo an e apidamen e descob i , qual de inamos e são
do sis ema de adução mecânica e čia melho . Também oi p e endido que al a aliação pe mi isse
obje i amen e compa a a qualidade de di e en es sis emas de adução. Ilgaí um popula i usių
o nou BLEU (angl. bilingual e alua ion unde s udy ac onimas) mé ica (Papineni e k . 2002: 311318),
onde au oma icamen e compa a-se, quan o dis an e o ex o de adução au omá ico é emo ês do
adução humana. Nes a mé ica não é conside ada a comp eendamância do ex o ou egula idade
g ama ical, nela são con abilizadas só exa amen e coinciden es pala as ou azês. Scu iando
me iką su ampanças azês êm ela i amen e maio es a ís ico pono į do que paski i
užda inio, MV kokybei e in i dažnai naudojamos i ki okios, ienokią a ki okią ge ą ypa ybę
su ampan es pala as. Dependendo de con endo, mé icas: F-measu e, METEOR (Bane jee, La ie 2005:
6272), NIST (Dodding on 2002: 138145), TER (Sno e e k . 2006: 223231) e ainda mui os ou os. Apesa do
es a ís ico MV popula idade, cada ez mais escla eceu a limi ação des e mé odo na adução não
į mo ologiškai u ingas ( leksines) kalbas. Į leksinių kalbų lygiag ečius eks ynus dažniausiai
en ekusios odas as possí eis azes ou mesmo sepa os o mas de pala as mais a as. Se alguma
alguma gãlimos ó mos não es i e am in oduáuk as em MV sis ema einamen o, isso ókios ó mos e não se á e čiamas.
Es e à de iciência do MV clássico causa a insu iciência de dados, po causa do qual apmokius
sis ema ob ém exp ess e in a e imo ikimybių ma ica. A im de supe a es a de iciência,
Philippas Koehns e Hieu Hoangas o e ece am ac o izada es a ís ica maquiná ia e imão
(Koehn, Hoang 2007a: 868876). Foi p opos o pa a o sis ema de adução en lia adicional de
in o mação linguís ica ano ando linguís icas análises ma cadas pa alelag eços ex os, que mais
a de usados sis ema eina . 2007 m. P. Koehnas com colegas à comunidade mais ampla
ap esen a am esgo ada do es a ís ico MV pake ą Moses em código abie o (Koehn e k . 2007b:
177180). A adap ação ac o izado do MV es a ís ico melho ou um pouco a qualidade da adução de
línguas lexí eis, no malmen e 12 p ocen ais BLEU (Boja 2007: 235236; Skadiņš e k . 2010: 128129).
Desde 2008 m. 25 de se emb o. Google T ansla e es a ís ico MV sis ema ėmė adui e
lie u iškai. 20122014 m. Uni e sidade de Vilniaus ealizou Fundos Es uc u á ios da União Eu opeia
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas dos Li uães kalbai |16 D e B ea u g a n d e R.
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
A., D e s s le W. U. 1981: In oduc ion o Tex Linguis ics, London:
Longman, 270.
D o d di n g on G. 2002: Au oma ic E alua ion o Machine T ansla ion Quali y Using Ng am
Co-occu ence S a is ics. P oceedings o he Second In e na ional Con e ence on Human
Language Technology Resea ch, San F ancisco, CA, USA., Mo gan Kau mann Publishe s
Inc., 138145.
F o c a d a M. L, G i n e s í - Ro s e ll M., N o d a l k J., O ' R e gan J., O i z - R o ja s S., P é
e z - O i z J. A., S á n c h e z -M a í n e z F., R a m í e z -S á n c h e z G., T ye s F. 2011:
Ape ium: a ee open-sou ce pla o m o ule-based machine ansla ion. Machine
T ansla ion 25 (2), F ee/Open-Sou ce Machine T ansla ion (June 2011), 127
144.
H a j ič J., H i c J., K u b o ň V. 2000: Machine T ansla ion o Ve y Close Languages. P oceedings
o he 6 h Applied Na u al Language P ocessing Con e ence, Associa ion o
Compu a ional Linguis ics, 712.
H o m ol a P., R i m k u ė E. 2004: A imų kalbų mašininis e imas. – Kalbų s udijos 6, 77–81.
H u c h i ns J. 2004a: Two p ecu so s o machine ansla ion: A s ouni and T ojanskij.
In e na ional Jou nal o T ansla ion 16(1), 1131.
H u c h i ns J. 2004b: The Geo ge own-IBM expe imen demons a ed in Janua y 1954. P oceedings
o he 6 h Con e ence o he Associa ion o Machine T ansla ion in he Ame icas, AMTA,
Washing on, DC, 102114.
J o hn s o n M., S c h u s e M., L e V. Q., K i k un M., W u Y., C h e n Z., T h o a N., V i é ga s F.
B., W a e n b e g M., C o a d o G., H u g he s M., D e a n J. 2017: Google's Mul ilingual Neu al
T ansla ion Machine Sys em: Enabling Ze o-Sho T ansla ion. T ansac ions o he
Associa ion o Compu a ional Linguis ics 5 (1), 339351. K a lch b e n n e N., B l un s o m P.
2013: Recu en Con inuous T ansla ion Models. P oc. o EMNLP, Oc obe , Associa ion o
Compu a ional Linguis ics, Sea le, Washing on, USA, 17001709.
K oe hn P., H o an g H. 2007a: Fac o ed ansla ion models. P oceedings o he Join Con e ence
on Empi ical Me hods in Na u al Language P ocessing and Compu a ional Na u al
Language Lea ning, ACL, 868876.
K oe hn P., H o a ng H., B i c h A., C a ll i so n - B u c h C., F e de i co M., B e o l di N., Co w
a n B., S he n W., M o a n C., Ze n s R., D y e C., B o j a O., C o ns a n in A., H e b s E.
2007b: Moses: Open sou ce oolki o s a is ical machine
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas lie u ių kalbai |17
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ansla ion. 45 h Annual Mee ing o he Associa ion o Compu a ional Linguis ics (ACL),
Companion Volume, 177180.
K oe hn P., O c h F. J., M a c u D. 2003: S a is ical ph ase-based ansla ion. P oceedings o
HLT-NAACL, 127133.
K os K., B o ja O. 2009: E alua ion o Machine T ansla ion Me ics o Czech as he Ta ge
Language. P ague Bull. Ma h. Linguis ics 92, 135148. M c C ul l o c h W., P i s W. 1943: A logical
calculus o he ideas immanen in ne ous ac i i y. Bulle in o Ma hema ical Biophysics 5,
115133. A Comissão conclui que as medidas adop adas não cons i uem auxílio es a al na aceção
do a igo 107.o, n.o 1, do T a ado. M i ko l o T., S u sk e e I., C he n K., C o a d o G. S., D e a n J.
2013: Dis ibu ed Rep esen a ions o Wo ds and Ph ases and hei Composi ionali y
P oceedings o he 26 h In e na ional Con e ence on Neu al In o ma ion P ocessing Sys ems,
Lake Tahoe, Ne ada, Vol 2, 31113119.
M i am u a T., N y be g E., C a b o ne l l J. 1991: An e icien in e lingua ansla ion sys em
o mul i-lingual documen p oduc ion. P oceedings o Machine T ansla ion Summi III,
Washing on, DC. Imp ensa: P og ess in Machine T ansla ion, ed. S. Ni enbu g, IOS
P ess (1993), 105118.
P i n e ni K., R o u ko s S. W a d T., Z h u W. J. 2002: BLEU: a me hod o au oma ic e alua ion o
machine ansla ion. ACL-2002: 40 h Annual mee ing o he Associa ion o
Compu a ional Linguis ics, 311318.
R e i l e E. 1960: The solu ion o MT linguis ic p oblems h ough lexicog aphy. P oceedings o
he Na ional Symposium on Machine T ansla ion, (Feb ua y 25, 1960), ed. H.P. Edmunson, London:
P en ice-Hall, (1961), 312316.
R i mk u ė E., K o al e s ka i ė J. 2008: Linguis ic E alua ion o he Fi s EnglishLi huanian
Machine T ansla ion Sys em. P oceedings o he Thi d Bal ic Con e ence on Human
Language Technologies (2007), Kaunas, 257264. S k a di ņ š R., G o b a K., Š i c s V. 2010: Imp o ing
SMT o Bal ic Languages wi h Fac o ed Models. P oceedings o he Fou h In e na ional
Con e ence Bal ic HLT, F on ie s in A i icial In elligence and Applica ions, Vol. 219, IOS
P ess, 125132. S n o e M., D o B., Sc h w a z R., M i cci u l l a L., M a k h ou l J. 2006: A S udy
o T ansla ion Edi Ra e wi h Ta ge ed Human Anno a ion. P oceedings o he 7 h
Con e ence o he Associa ion o Machine T ansla ion in he Ame icas, Mo is own, NJ,
USA, 223231.
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Másininis adução dos li uanos kalbai |18 ne wo ks.
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
S u s k e e I., V i n ya l s O., V. L e Q. V. 2014: Sequence o sequence lea ning wi h neu al
P oceedings o he 27 h In e na ional Con e ence on Neu al In o ma ion P ocessing
Sys ems, Mon eal, Canada, Vol. 2, MIT P ess Camb idge, MA, USA, 3104
3112.
Š ei k a u sk i e nė D. 2005: G aph Rep esen a ion o he Syn ac ic S uc u e o he Li huanian
Sen ence. In o ma ica 16 (3), 407418.
T o ma P. 1977: Sys an as a mul ilingual machine ansla ion sys em. P oceedings o he Thi d
Eu opean Cong ess on In o ma ion Sys ems and Ne wo ks, O e coming he language ba ie ,
München, 569581.
V a s iļ je s A., Sk a d i ņ š R., T i e de m ann J. 2012: Le sMT! : a cloud-based pla o m o
do-i -you sel machine ansla ion P oceedings o he ACL, Sys em Demons a ions, Jeju
Iceland, Ko ea, 4348.
V a uqu o i s B. 1976: Au oma ic ansla ion A su ey o di e en app oaches. COLING-76,
O awa. Imp ensa: Readings in machine ansla ion, eds. S. Ni enbu g, H. L. Some s, Y. Wilks,
MIT P ess, (2003), 333-337.
W e a e W. 1949: T ansla ion. Imp esso: Machine T ansla ion o Languages, MIT
P ess, Camb idge, MA. (1955), 15–23.
Į eik a 2017 11 13
Adop ado 2017 12 20
MACHINE TRANSLATION FOR LITHUAN LANGUAGE
S u mm a y
The pape p esen s a his o ical o e iew as well as cu en s a e o he a o he machine
ansla ion. T ansla ion om ano he language is always a ce ain in ellec ual challenge. In 1949
Wa en Wea e sugges ed using compu e s o ansla e ex s. The e m "machine ansla ion"
(MT) appea s. Machine ansla ion has been apidly de eloping du ing he i s decades in o de o
gain a s a egic ad an age in he Cold Wa . Mos popula ansla ed languages we e Russian and
English. Wo d- o-wo d ansla ion and la ge bilingual dic iona ies co e ing mo e han
170,000 wo ds p e ailed.
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas lie u ių kalbai |19 In he 1950s and 1960s, machine
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
ansla ion sys ems appea ed which could be called ule-based. They a e based on he assump ion
ha a language can be desc ibed using a se o ules (including g amma ical). I was a a he
op imis ic pe iod - i was expec ed o c ea e a pe ec machine ansla ion in a ew yea s. Bu a
compu e ha dly "unde s ands" g amma . Highly ules. Nobody has done his p ope ly ye . The mos
in lec ed languages equi e ens o housands ho oughly hand- uned and mu ually consis en
ad anced sys ems we e he SYSTRAN MT sys em, launched in he Eu opean Commission and he
Russian PROMT ansla ion sys em. Subsequen ly, he ule-based MT p og ess slowed down. The
EUROTRA p ojec (1982-1992), specialis s ailed o c ea e a unc ioning MT sys em. This ma ked a
by some es ima es cos ing mo e han 50,000,000 ECU, ails – e en hund eds o ec ui ed
se ious ule-based MT c isis. De elopmen simply s alled o many o hcoming yea s. The ques ion
was aised: i we canno w i e so many ules, can i be ansla ed wi hou g amma a all? In 1990 a
new b eak h ough eme ges - he esea ch eam a he IBM Thomas J. Wa son Resea ch Cen e
o mula es he basics o s a is ical machine ansla ion. The ansla ion p ocess has been
conside ed as a ansmission o a ce ain message o e a noisy channel.
Decoding hen has been pe o med on he basis o he Bayesian heo em. T ansla ion is based on
ex co po a, especially on la ge pa allel bilingual ex co po a. The e was a apid imp o emen o
s a is ical MT. The Eu oMa ix p ojec , suppo ed by he Eu opean Commission, has c ea ed a
uni e sal open sou ce machine ansla ion so wa e package MOSES, based on indus y-le el MT
sys ems. Good esul s ha e been ob ained - i u ns ou ha you can ansla e wi hou any
dic iona y o g amma ! This me hod has g ea ly acili a ed he ansla ion o highly in lec ed
languages oo.
The achie emen s o machine ansla ion oday a e e ec i ely applied o he Li huanian language as
well. Du ing 2005-2007 Vy au as Magnus Uni e si y has ca ied ou an EU- unded p ojec "In e ne
In o ma ion T ansla o ". The esul was a public online ansla ion se ice om English o Li huanian.
(h p:// e imas. du.l / wsas/). The ule-based ansla ion engine was p o ided by he Russian
company PROMT, while o he linguis ic esou ces we e p epa ed in Li huania. The o e all quali y o
ex ansla ion in BLEU me ics (in pe cen ) is abou 10. In p ac ice, his means ha only e e y hi d
sen ence can be adequa ely unde s ood. This ansla ion ool s ill has conside able po en ial o
imp o ing, o example by expanding ph ase dic iona y. Since Sep embe 25, 2008 Google T ansla e also
suppo s Li huanian. De aco do com he esul s o he es s (2014), he BLEU ansla ion quali y oi
es imado a se em o no 17.
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS. Mašininis e imas lie u ių kalbai |20 2012-2014 Vilnius Uni e si y
BENDRINĖ KALBA 90 (2017) www.bend inekalba.l ISSN 2351-7204
implemen ed he EU- unded p ojec "C ea ion o EnglishLi huanian-English and
F ench-Li huanian-F ench machine ansla ion sys em based on s a is ical me hods". The esul
was a public online ansla ion se ice (h ps://www. e s i.eu). de aco do com he es s ca ied ou
in 2014, he BLEU es ima es o he ansla ion quali y exceeded mo e han wice he ule-based
ansla ion esul s and we e p ac ically equi alen o he Google ansla ion sys em. When
ansla ing he documen s o ce ain domain (such as law) he achie ed BLEU sco e is oughly wice
as high as ansla ing gene al ex s and a exceeds Google's esul s (19-09-2014). Howe e , e en he
bes machine ansla ions o en equi e human in e en ion and inal edi ing in o de o ge he
pe ec ansla ion. So, can machines ul ima ely ansla e ine?
The las ew yea s p omise new b eak h oughs using a neu al machine ansla ion. Neu al ne wo ks
hemsel es cons uc ans o ma ion ules. I is likely ha in he nea u u e he neu al MT sys ems
will ansla e be e han an a e age ansla o . In 2018 Vilnius Uni e si y is p epa ing o launch he
EU- unded p ojec o a new gene a ion neu al machine ansla ion o English, Li huanian, Polish,
F ench, Russian and Ge man. well.
Thus, he la es achie emen s in machine ansla ion apply o he Li huanian language as
KEYWORDS: Li huanian, machine ansla ion, compu a ional linguis ics, his o y, neu al
ne wo ks, a i icial in elligence.
DANIELIUS ALGIRDAS RALYS
Vilniaus uni e si us Taikomųjų mokslų ins i u o
M. K. Čiu lionio g. 29, 03100 Vilnius
danielius. aly[email p o ec ed]m