Skip to document
Back
Go to original Localized version was produced by AI. It may contain inaccuracies.
Preparing document pages…

ACTA LINGUISTICA LITHUANICA

XLIX (2003), 1–3

Lith. šiẽnas, OChSl. sěno ‘feno’ e IE *kei- ‘jazer’

ROMUALDAS J. APANAVIČIUS

Vilnius

Lith. šiẽnas e OChSl. sěno ‘feno’ são tradicionalmente relacionados ao grego (Hesych.) κοινά· χόρτος; porém, até agora não foi proposta nenhuma etimologia confiável. Aqui se sugere uma relação com a raiz IE *kei- ‘jazer’.

Neste artigo, propõe-se uma nova explicação para Lith. šiẽnas, Latv. siens e seus cognatos eslavônicos OChSl. sěno, Rus. сено, Serb.-Cr. sijeno, Pol. siano (Vasmer 1987: 601).

Most authors dealing with these words (Trautman 1923: 297; MEIII 1927–1929: 859; Pokorny 1959: 610; Fraenkel 1965: 980; Vasmer 1987: 601 etc.) merely repeat Per Persson’s (1893: 257) suggestion according to which Lith. šiẽnas, OChSl. sěno could be related to Gr. (Hesych.) κοινά· χόρτος; Grass’ (<*koi-no-, possibly neuter plural). Persson wrote: “Über die wurzel von κοινά, lit. szēnas, abg. sěno möchte ich nicht entscheiden” (“As to the root… I would not like to commit myself”) and he repeated the idea of Fick and Brugmann according to which the words under discussion could be connected with OInd. syānā- ‘trocken geworden’, śinā- ‘geronnen’, though Persson thought that the meaning ‘hay, grass’ could not be old.

Būga (1959: 170) reconstructs Balt. *šěina-n (according to him OChSl. sěno < IE *koino-m would correspond to Lith. *šainas). Karulis (1992: 177) supposes that the word for ‘hay’ corresponds to an IE root *kei- underlying colour terms such as Lith. šyvas, šėmas ‘grey (of a horse)’.

As evidências apresentadas abaixo permitem reconstruir um arquétipo balto-eslavo *šeina | šaina (gênero neutro).

As correspondências fonéticas apontam para um *ś- inicial, que se manifesta em Lith. šiẽnas e aparece como h- em várias palavras emprestadas pelas línguas balto-fínicas: < *ś- (Fin. heinä, Est. hein, Veps. hein, Vot. einä e SEst. hain, Liv. āina, Sam. suoid’ne; cf. Thomsen 1891: 223; Būga 1959: 170; Stang 1966: 54). A mesma correspondência é observada em Fin. herne ‘ervilha’, de uma palavra báltica refletida em Lith. žirnis ‘id.’ Há dois reflexos do vocalismo da raiz, a saber, -ei- e -ai-, tanto quanto podemos julgar pelas evidências das palavras emprestadas pelas línguas balto-fínicas (cf. Fin. heinä, Est. hein em contraste com SEst. hain, Liv. āina), bem como pelas evidências do eslavônico eclesiástico antigo sěno < *šaina. As formas bálticas atestadas Lith. šiẽnas, Latv. siens não fornecem evidências sobre o ditongo original, pois ie em lituano e letão também pode remontar a *ai: cf. Lith. dievas ‘Deus’: Fin. taivas, Est. taevas ‘céu’, Lith. piemuõ ‘pastor’: Gr. ποιμήν, Fin. paimen ‘pastor’ etc. Isso

2 |

ROMUALDAS J. APANAVIČIUS

nos autoriza a supor que ambas as formas (*šeina e *šaina) poderiam ter coexistido nos antigos dialetos bálticos e eslavos (embora não ambas no mesmo dialeto). OChSl. šeno e Fin. heinä apontam para uma terminação báltica *-a de gênero neutro (cf. Fin. silta: Lith. tiltas ‘ponte’, OPr. assara-n, Rus. озеро: Lith. ežeras ‘lago’), discutida em Mažiulis (1970: 84–87). Uma análise derivacional revela uma raiz *šei-/šai- e um sufixo -na-, como em Lith. bérnas, Latv. bèrns, Got. bairns ‘criança’: IE *bʰer- ‘carregar’ (Gr. φέρω, Lat. ferre, Goth. bairan etc.).

Gostaria de sugerir aqui que Lith. šienas, OChSl. šeno derivam da raiz verbal IE *kei- ‘jazer, liegen’.

A raiz IE kei- ‘jazer, liegen’ está atestada na maioria das línguas IE: Hitt. kitta(ri), Olnd. setē, Gr. κεῖται ‘liegt’; com sufixo m: OIr. coim ‘lieb’, Goth. haims ‘Dorf, Flecken’, Lith. šeima (> Fin. heimo), Latv. sàime, Rus. семья ‘família’, OPr. caymis, Lith. kãimas ‘Dorf’, kiẽmas, Latv. ciems ‘Dorf, Versammlungshaus’; com sufixo uo: Olnd. sévah ‘traut, freundlich, lieb, wert’, Lat. civis ‘cidadão’, Goth. heiwa-frauja ‘Hausherr’, OHG. hīwa ‘Gattin’, Latv. sìeva ‘Weib’ (Pokorny 1959: 539–540; Rix 2001 s. v.).

Uma visão geral das palavras bálticas derivadas da raiz IE *kei- ‘jazer, liegen’ (sem mencionar Lith. šienas, OChSl. šeno) encontra-se em Mažiulis (1993 s. v. caymis; 1993 s. v. keytaro), Toporov (1980 s. v. caymis).

A argumentação que posso apresentar em apoio a essa hipótese baseia-se nas seguintes considerações semânticas.

(i) Aos exemplos acima poderíamos acrescentar Lith. šiekstas, šieksta ‘árvore ou arbusto deitado na água’ (LKŽₓᵢᵥ 735–737), Latv. sieksts, sièksta (< *šei-sta-) (Karulis 1992: 176–177), que também poderiam estar relacionados à IE *kei- ‘jazer, liegen’ e mostrar certa semelhança com Lith. šienas quanto ao seu modelo derivacional.

(ii) Goth. hawi, Germ. Heu, Engl. hay, Swed. hö ‘feno’ e Germ. heuen, Engl. hew, Swed. hugga ‘cortar feno’ derivam do protogermânico *kau-i/u-o- ‘aquilo que é cortado, aquilo que deve ser cortado’ (Onions 1966: 431, 439), que pode ser rastreado até IE *keh₂u- ‘cortar, schlagen’ (Rix e.a. 2001 s. v.). Ora, se aceitarmos a suposição de que aquilo que é cortado fica deitado, pode-se estabelecer uma conexão semântica entre o protogermânico *kau-i/u-o- ‘aquilo que é cortado, aquilo que deve ser cortado’ e o báltico (ou balto-eslavo) *šeina/šaina; nesse caso, poderíamos tentar relacionar este último com IE *kei- ‘jazer, liegen’. As tribos germânicas poderiam ter concebido o feno como a relva que foi cortada (e, por isso, jaz no chão), ao passo que as antigas tribos bálticas (e eslavas) poderiam tê-lo concebido como a relva que fica deitada depois de cortada (cf. Lith. pjauti šieną ‘cortar o feno’ e kirsti rugius ‘cortar o centeio’). É claro que tal comparação exigiria mais paralelos tipológicos de outras línguas.

Quanto ao Gr. (Hesych.) κοινά ‘relva, feno’, seria possível supor origem e estrutura semelhantes (*koi-no- proveniente da raiz IE *kei-, refletida em

1 O uso de verbos diferentes para ‘cortar o feno’ e ‘cortar o centeio’ foi-me assinalado pelo Prof. Vytautas Mažiulis (comunicação pessoal).

LITH. šienas, OCHSL. sēno ‘HAY’ AND IE *kei- ‘TO LIE’ | 3

Gr. κεῖται), mas, por outro lado, sua semelhança com as palavras bálticas e eslavas também poderia resultar de uma mera coincidência fonética e semântica.

ABREVIATURAS

LIV – Lexikon der indogermanischen Verben. Die Wurzeln und ihre Primärstammbildungen. Sob a direção de H. Rix, com a colaboração de muitos outros, elaborado por M. Kümmel, T. Zehnder, R. Lipp, B. Schirmer. Segunda edição, ampliada e revisada, elaborada por M. Kümmel e H. Rix, Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag, 2001.

LKŽ – Dicionário da Língua Lituana I–XX, Vilnius, 1941–2002.

ME – Kārļa Mīlenbacha latviešu valodas vārdnīca I–IV. Editado, ampliado e continuado por J. Endzelīns, Riga, 1923–1932.

REFERENCES

Būga, K. 1959: Rinktiniai raštai 2. Sudarė Z. Zinkevičius, Vilnius: Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla.

Fraenkel, E. 1965: Litauisches etymologisches Wörterbuch 2, Heidelberg: Carl Winter.

Karulis, K. 1992: Latviešu etimoloģijas vārdnīca 2, Rīga: Avots.

Mažiulis, V. 1970: Baltų ir kitų indoeuropiečių kalbų santykiai (deklinacija), Vilnius: Mintis.

Mažiulis, V. 1993: Prūsų kalbos etimologijos žodynas 2, Vilnius: Mokslas.

Onions, C.T. 1966: The Oxford Dictionary of English Etymology. Edited by C. T. Onions with the assistance of G. W. S. Friedrichsen and R. W. Burchfield, Oxford: University Press.

Persson, P. 1893: Etymologisches. Beiträge zur Kunde der indogermanischen Sprachen (Bezzenbergers Beiträge) 19, 257–283.

Pokorny, J. 1959: Indogermanisches etymologisches Wörterbuch 1, Bern–München: Francke.

Stang, Chr. S. 1966: Vergleichende Grammatik der baltischen Sprachen, Oslo–Bergen–Tromsø: Universitetsforlag.

Thomsen, V. 1891: Beröringer mellem de finske og de baltiske (litauisk-lettiske) sprog, København: Kongelige Danske Videnskabernes Selskab.

Toporov, V. N. 1980: Прусский язык. Словарь, I–K. Москва: Наука.

Trautmann, R. 1923: Baltisch-Slawisches Wörterbuch, Göttingen: Vandenhoeck und Ruprecht.

Vasmer [Фасмер], M. 1987: Этимологический словарь русского языка 3, Москва: Прогресс.

Romualdas J. Apanavičius

Gauta 2003 10 30

Laisvės pr. 42–159, 04341 Vilnius, Lietuva

Document details