105Te minologia | 2012 | 19
Mo ologiniai ana omijos e minų a ian ai
XVIIXVIII a. leksikog a ijoje Li uães
PALMIRA ZEMLE IčIūTė
Ins i u o das línguas Lie u ių
ESMINIaI VOZŽAI: medicina, e mo de ana omia, a ian e, mo ológico a ian e, ocabulá io
ĮVADINS PASTABOS
Com elação à medicina pala as e pala as conjun os podem se encon ados já
p immuosias on es esc i as li uanas comunaosias anschiamuosias b ikalbias
(dažniausiai okiečiųlie u ių e lie u ių okiečių kalbų) diccioná ios, u ias uma
impo ância didelę não só na aida da esc i a e leksikijos da língua li uânica, mas e na
c iação de e minog a ia da medicina. Luminosa memó ia o médico li uano ana oma e
an opólogo p o esso Gin au as Ju gis Česnys (19402009), y inėjęs lie u iško
ana omijos a dyno is o iją, suas o igens conside a Kons an ino Si ydo ikalbį
(lenkųla ynųlie u ių) ocínio, cujo nemaža pa e das pala as é apę e minis da
ana omia e ebe a ojami a é ago a, po exemplo, alkūnė, bu na, cabeça, gomu ys,
kaklas, kepenys, ki kšnis, mom, pakaušis, deg aus, palma, smak as, ce eb os, co ação e
k . (Česnys 2002: 56). Šiuos e ou os p incipais pa es do co po e ó gãos, bem como seus
p oduzidos lixões į a dijančius pala as asimos e pos e io es já Mažojoje Li uânia
esc i os diccioná ios. Assim, as on es do a igo são os seguin es XVIIXVIII a. Didžiosios e
Mažosios Lie u os ( oliau DL e ML) diccioná ios: Dic iona ium ium lingua um, In usum
S udiosae Iu en us, A c o e [...] Cons an ino Szy wid ( oliau SD), Cla is
Ge manicoLi h ana ( oliau C), Lexicon Li huanicum ( oliau Lex), Lexicon
Ge manico=Li h anic m e Li h anico=Ge manic m, da B od [...] on Iacobo Pillowskij,
Zocencen Can o e T empensi ( oliau B), Vocla i m Deu sch on Li ico=Ge manic m, e
Ge manico=Ge manic F iedmann on Wilhelm on Hu z (h p: www.wikipedia.o g)
106 Palmi a Zemle ičiū ė | Mo ologiniai ana omijos e minos a ian es
| XVII–XVIIIa.lie u iųleksikog a ijoje
Obje o do a igo escolhida uma e minos médicos seman inė
mik osis ema e mos de ana omia. Das mencionadas leksicog a inas
on es cole a a é es es dias a osenoje sob e i iem ( . y. e minis
medicinais apę) e nãoubo am-se concei os da ana omia humana (kūno
pa e, o gans e seus p oduzidos lixões) in oduzi an es pala as e
jama iena e minų a ian ų ūšis – mo ologiniai a ian ai. Jie sug u-
compoções de pala as. Nag inėpuo i em o mesmo concei o a in oduzi em
linhas de a ian es de e mos (de um o al de 58 linhas e 216 di e en es
a ian es). P e ende-se desc e e XVIIXVIII a. DL e ML ocynos
mo ologicos e minos de ana omia a ios, es abelece seus ipus e
po ipius, pelo menos quan o apaiškin i e minos a ijamen o azão e mos a sua aid.
Vá ias pala as de con ay ina po causa de alguns e minologias concep os. No
a igo escolhido usa a ian o1 e mo. Aqui emiamasi adicionaline seu
samp a a a ian e conside ado da mesma signi icância, mas di e en es aiškos
única oodis ou compos o e mo. Nag inėjamam e minos a iões ipo e seus
po ipiams nomea ambém adicionalmen e usados mo ologinių (giminės,
skaičiaus, galūnių) a iões e mininai. No malmen e linguo y os e e minologia na
li e a u a conside am a ian es ais unidades de linguagem, que di e em algum
que seja um sinal, com base ao qual eles se esci s am em sepa adas espécies. No
en an o, ma e ial in es igada mos ou que ais a ian es pu os exama mui o
poucos. A g ande pa e dos ocabulá ios e mos de ana omia di e em pelo menos
dois, e às ezes e mais aços2. Po an o, no a igo ainda são usados os e mos
c ynieji a ian es, mix ieji a ian es. Te minu g ynieji a ian es chamam-se
e mosinos, que, como já oi mencionada, di e em apenas um ( albamu caso
mo ologiniu) sinal, e e mo mis ieji a ian es in oduzi ijami e mosinos,
besiski ian ys d iem ou mais sinais. Nes e caso dis inguí el mo ologico sinal é
conside ado p incipal, e dis inguí eis one iniai e o og a iniai secundá ios sinais.
Dois e mais a mesma noção é nomeijanças g upo de a ian es chama-se a iões
eilu e (plg. sinonimos eilu é).
1 O concei o Va ian o e minologicamen e é bas an e de alhadamen e discu ido no a igo de As os
Mi ke ičienė (ž . Mi ke ičienė 2004), po an o nes e abalho não lei ida-se em de alesnes conside s bas
eó icas, apsi imô-se indicando au o ê posição e li e a u a sob e es a ques ão.
2 Po es a azão cis ea a ian es de e mos de ana omia em sepa adas espécies é bas an e kebloka, ma
a ian es, que pe ence iam só a uma qualque espécie, mui o ẽ a aqueles mesmos a ian es podem se
a ibuídos a di e en es espécies. Po an o, nes e abalho a classi icação das a ian es escolhe como base
dis inguimiais mo ologicos sinais das a ian es dos e mos de ana omia.
107Te minologia | 2012 | 19
Va ian iškumas3 ca ac e ís ica não só da linguagem, mas e da ciência,
écnica e a e s i a e minias (his ó icas ou a uais) peculia idade. No
en an o bene b ilhan emen e ele é is o p ecoy uosias esc i ó ios ex os,
quandoe esc i omoji língua ainda só oi c iada. Assim comple amen e
comp eendama di e en e da mesma pala a pa idal de gausa não só sepa os,
mas mui as ezes e do mesmo au o us esc i os. Pode-se aze
p essupos o, que in es igando alguma á ea e minijos o igens, a ian es
i a osenos polinkius.
ajuda a e ela e minos aidá, suas selecções mo FologiniAi VA iAn Ai
Nes e abalho mo ologiniais conside am pala as o mas da ybiniai e
kai ybiniai a ian es (ž . Župe kaūna 1983: 28, Milii ė 2009: 143, 172, plg.
Akhmano a 2005: 71). Nos diccioná ios albamos encon ado ês ipos de
giminês, núme os e galūnių mo ologicos a ian es. Mais eqüen emen e
mo ologiniai a ian es são uma oodžiai e mos de ana omia, compos os
e minos api aikė apenas poucos seus a ian iški são kinininiai ou espécieiniai dėmenys.
1. GIMINS VARIANTAI A es e ipo de a ian es mo ologicas pe encem
p incipalmen e monojadzes e mos de ana omia ileu es (de um o al de 17
eilučių e 78 a ian es di e en es), que cons i uídos e mos di e em kinine
um (um) memb o (s) da ileu ê de a ian es são eme iškosios, ou o (ki i)
mas iškosios giminės:
Alkūnė
4 (lo . cubi us) Ałkune5, lenk. Lokieć cłonek ek od p egubu á do dłoni, lo . Cubi us, lna, lace us SD 2536
Alkune, ok. / Ellenbogen B I 406747 Elkune, ok. B A m I 11922, Elkune, ok. Ellen3 Sob e ele oi esc i o
conside á el núme o de eó icos abalhos (s aipsnių e li os) (plačiau s . Miliūnai ė 2009, Авербух 2003,
Татаринов 1996 e k .). Au o es Li uães e ussos eó icas insjun as com a ques ão dos e mos a ijamen o
Ахманова 2005, Бабанова 1994, Граудина 2003, Лейчик 1994, Марузо 2004, Сложеникина 2005,
ėmėsi lie u ių e minologai, nag inėdami konk ečių mokslo s ičių (li e a ū os, s a ybos) e minų
mik osis emas (ž . Mi ke ičienė 2004, S unžinas 2008). 4 Te mo da a ual ana omia nomenkla ū a (ž . MedŽ). 5 No
a igo e mos de ana omia são ap esen ados esc i inhos do o iginal e segundo abėcėlė. Memb os das
a ian as ileu ês ensinam-se c onologicamen e, i. y. endo em con a ao dicioná io, do qual i ado o e mo,
insc ição da a. Po e mo daodami de ou as línguas lenkų e la ynų (K. Si ydo žodyno) e okiečių a i ikmenys,
su onização on e (jis ap esen a-se al, qual é Lie u ių kalbos žodyne) e páginais. Di e en es a ian es de
e mos esc e em semichauodadas le as.
6 Página do o iginal.
7 Página o iginalalo e linhau ê.
108 Palmi a Zemle ičiū ė | Mo ologiniai ana omijos e minų a ian ai begen
| XVII–XVIIIa.lie u iųleksikog a ijoje
C I 5118, Elkune, ok. Ellenbog[en] Lex 309 Élkúne, ok. B i 11921 A m Elkuns, ok /
Ellenbogen B I 40647 Alkunẽ, ok. A m, das un e e Theil l 31, Alkunẽ, ok. de
Ellnbogen MŽl 4, Alkunẽ, ok. A m, de un e e Theil MŽ l 41, Alkunẽ, ok.
Ellbogen MŽl 66 de Elkunẽ, ok. Ellbogen MŽl 66 de Elkúnas, ok. Elbogen C I
553 Alkúnas, ok. Elbogen C I 553. LKŽe dados, a a ian e eme iškosios
giminės Elkune Élkúne Elkunẽ ~ elkūnė10 é u ilizado gy ojoje kalboje (G ž) e
Ry ų P ūsijos esc i os, e o a an oúnas Elk Elkosios giminės ~ elkūnas
pi minis šal inis indicado Cla io / pala aynas. By he way, na úl ima pala a
de dá-se e a ian e com šaknies balsiu a Alkúnas ~ alkūnas, que LKŽe ela ado
só como pala a des e on e.
An akis (lo . supe cilium) – An -Akkis, ok. Augenb auen C I 180 /
An akẽ, ok. Augenb ahue l 40, MŽ l 54; An akkei, ok. B auen B I 1566 Augen
An akẽs, ok. die Augen=B auen MŽl 2. LKŽe a ian as da giminês eminiskã
An akẽ ~ an akė, An akẽs ~ an akėsis pi min šal inis indicado P. Ruigio
diccioná io, no qual, sem a p incipal, an akių, signi icâncias, es a pala a podia
a o as i „akies okų“ eikšme. K. G. Milkus sa o žodyne aip pa a ojo
essas o mas, pa a e in luência do seu p edecesso , P. Ruigio, diccioná io.
Blaks iena (lo . cilium) – Blakſ enai, ok. Augenb auen C I 180,
Blaks enai, ok. Augen B I 1566, Blaks enai, ok. Haa Augen B I 15629, Blaks enai,
ok. Augen Wimpe n B I 1572, Blaks enai, ok. die Wimpe n l 16, Blaks enai, ok.
Augen=Wimpe n MŽl 28 Blaks ẽnai, ok. Wimpe n de Augen MŽ l 542 Blaks enos,
ok. Wimpe n de Augen MŽ l 542. Um dos akies p iedinių o ganų mui os ML
pala asynų (issky us K. G. Milkaus pala asyną, no qual es e concei o
in oduzida mo e iškosios giminės e mo) chamados de i iškosios giminės
e mo Blaks enai Blaks ẽnai ~ blaks ienai. LKŽe indica que es a pala a é usada
em i oje ala (Kp, Gs) e em esc i os (R, J).
Blauzda (lo . c us) Błauda, lenk. Goleń, lo . C us, Tibia SD 170, Błauda,
lenk. Lys mieś yiń pega, lo . Su a SD 258 Blauda, ok. / Bein C I 268,
Blauda, ok. Waden C IV 891, Lex 435, Blauda, ok. Bein p o pede B I 21048,
Blauda, ok. Lenden B II 86647, Blauda, ok. Wade B I 51424, Blauda, ok.
Schienbein B I 51424, Blauda, ok. die
8 Página do o iginal.
9 Página o iginalalo.
10 Após ildės sinal (~) ap esen a-se e mo ansc i inho a uais esc i os.
109Te minologia | 2012 | 19
am Fuß l 16, MŽl 28 Wade Blaudà, ok. Schenkel l 305, MŽ l 409, Blaudà, ok.
MŽ l 525 Wade Blaudas, ok / Beinschiene B I 21116. LKŽe in o mações, a ian e
i iškosios giminės Blaudas ~ blauzdas ixado apenas esc i ó ios on es
(I.Simon, Ch). Delnas (lo . me aca pus) Dełnas, lenk. Dłoń spodnia, lo . Vola meu
SD 144 Delwas, ok. hole Hand Lex 50a Délna, ok / x hole Hand B II 62735 Delna, ok.
die lache Hand inwendig MŽl 47. Ma e iškosios giminės a ian e Délna Delna ~
delna, como is o de LKŽe pa eik ų ilius acinių pa yzdžių, u ilizado em
gy ojoje alboje (Sk , V , Pl , Tl) e esc i os (J, K, R, Žem, I, I.Simon, MŽ).
Lexicon Li huanicum Juosmuo, s ėnos (lo . lumbus); pašonės s i is (lo . egio
hypochond iaca) słepsna, lenk. Slabina, lo . Hypochond ion SD 506 Slepsnas, ok.
žodis Delwas~del asgali bū i ko ek ū os klaida (ž . Lex 1987: 495).
Lenden C II 1191. Ma e iškosios giminės słepsna Slepsna ~ slėpsna e y iškosios
giminės Slepsnas ~ slėpsnas diccioná ios usado alguns lumbus e egio
hypochond iaca signi icmados /. Na a ual nomencla u a de ana omia adqui idês
mo e iškosios giminės e mo slėpsna, e LKŽe y iškosios giminės a ian e
Slepsnas ~ slėpsnas o necem apenas esc i os on es a osenas (N, NdŽ).
Kaukolė (lo . c anium) Kaukolas, ok. Schedel C III 404, R l 304, MŽ l 407, Kaukolas,
ok. Schei el des Haup es l 305, MŽ l 408, Kaukolas, ok. die Hi nschdel MŽl
111 Kaukolẽ, ok. die Hi nschdel MŽl 111, Kaukolẽ, ok. Schei el des Haup es
MŽ l 408 Kaukolė, ok. Schei el concei os de in oduzien e a ian e
desHaup es l 305. LKŽe duomenimis, ieną iš pag indinių os eologijos
i iškosios giminės Kaukolas ~ kaukolas ixado apenas esc i ó ios on es
(K.Būg, J, BzBk, R, MŽ, B M ). Kulnas (lo . calx) Kułnas, lenk. Kos ká nogiceść,
lo . Talus Sd 222 Kulnis, ok. / Fe sen id Ve sen B I 46535, Kulnis, ok. Heße B II
69331, Kulnis, ok. Fe se C II 652, MŽ l 182, Kulnis, ok. Hacke am Fuß C II 829, MŽ l
249, Kulnis, ok. Ve sen C IV 711, Kulnis, ok. Fe sen Lex 35a, Kulnis, ok. Hacke
Lex 45, Kulnis, ok. die Hacke ode Fe se am Fuß l 70, Kulnis, ok. die Hacke,
Fe se am Fuß MŽl 135 Kulns, ok. / Fe se l 138. Como is o a pa i desc i as
a ian es exemplos, no a ual ana omia a dyne adqui alėjęs e mis kulnas
usado só K. Si ydo. Os au o es das pala as u iliza am a a ian e eminina do
gêne o Kulnis ML Kulns ~ kulnis. LKŽe dá-se des a pa e in e io galūnês
nomeamen o a osena exemplos de do i o idioma (G š, Vlk , Šll, Š ) e esc i os
(V.Kudi , J.Bal , N, BsP, BB).

110 Palmi a Zemle ičiū ė | Mo ologiniai ana omijos e minų a ian es Nagas
| XVII–XVIIIa.lie u iųleksikog a ijoje
(lo . unguis) naga, lenk. Páu , lo . Vis SD 386 Nagugu l 225, MŽ l 300 Nagas, lenk. /
ga, ok. Hu e C II 978, Nagga, ok. Klau C II 1071 / Nagà, ok. Klaue
Panogieć, lo . Vuguis, uguiculus Sd 385386, Nagas, lenk. Páu , lo . Vuguis SD 386,
Nagas, ok. Ho n an den Füßen Lex 51, Nagas, ok. Klaue Lex 54, Nagas, ok. Nagel
an den Finge n, ode am Fuß MŽl 177 de Nágas dici [u ] de hominib[us], ok.
Nagel Ung is B II 93523, Nágas, ok. Nagel C III 112, Nágas, ok. ein Nagel am Finge
ode Fuß, eine Klaue l 92, Nágas, ok. Klaue l 225, MŽ l 300, Nágas, ok. Nagel
an de Hand ode Fuß MŽ l 353 Naggas, ok. ein Nagel, eine Klaue H l 64. Mãos e
dedos dos pés das ex emidades espuga inos as supe ícies dengian es
isgaub a su agėjusio epide mio plokš elė (Anuse ičienė, Cibas, Lilienė 2002: 261)
K. Si ydo e ML pala asinhas chamada de ambas as a ian es dos gené icos
nagu e naga. No s, como mos am LKŽe dados, a a ian e mo e iškosios
giminės naga Nagga Nagà ~ naga plačiai é u ilizado gy ojoje kalboje (ypač
Aukš aičiuose) (J b, Ds, Km, K k, Kp, Š nč, KL , Gs), e de aš ų SD indicado
apenas /.
Pakaušis (lo . occipu ) Pakaußis, lenk. Tył głowy, lo . Occipu , occipi ium SD
548, Pakaußis, ok. Hin e Haup Lex 50, Pakaußis, ok. Nacken l 264 Pakáußis,
ok /. Nacke C III 112, Lex 63a, Pakáußis, ok. Haup shin e heil l 193, MŽ l 256,
Pakáußis, ok. das Genick MŽl 112, Pakáußis, ok. Hin e heil des Kop es, das
Genick MŽ l 272 Pakausis, ok. Genick B II 55122, Pakausis, ok. Hin e heil des
[Haup s] B II 64316, Pakausis, ok. Nacke B II 93438 Pakáùßis, ok. Genick l 57
das Pakauße, ok / Genick C II 717. Te mino de Ana omia nãoapęs mo e iškosios
giminės a ian e Pakauße ~ pakaušė LKŽe ap esen ado de Die eniškių
(Šalčininkų .) e ašy inių šal inių (C, N, LB). Pasmak ė (lo . egio men alis)
Pasmak is, ok. K op MŽl 188 Pasmak e, ok. Kinn Ba B II 78351. LKŽe
a iškosios giminės a ian o Pasmak is ~ pasmak ys a osenos exemplos
de dada de gy osios kalbos
(Vb, Kp, Vdk) e esc i os (R, J).
Pėda (lo . pes) – Pėda, ok. Fuſſ=S ap e C II 757, Pėda, ok. de 
Fußs ap en Hl 94, Pėda, ok. Fußs ap H l 177 Pẽda, ok. de Fußs ap e l
104, MŽl 193 Pẽdas, ok. 2. ein Fußs ap e l 104, Pẽdas, ok.
eine Ga be, ein Fuß ap en MŽl 193. Como indicado LKŽe, a ian e masculškosios
giminės Pẽdas ~ pėdas pėdos signi icado usado gy ojoje Šlapimo pūslė (la . esica
kalboje (Pn, G ž) i aš uose (V.K ė , NdŽ).
111Te minologia | 2012 | 19
An esi dis (lo . a ium) P ißi dis, ok. He =G ube C II 912, P ißi dis, ok.
He g ube l 202, MŽ l 268 P iesi dis, ok. He ens G üblein B II 69234, P iesi dis,
ok. B us bee en des Mensch[en] B I 29634 P yßi dis, ok. B us l 86, MŽ l 113,
P yßi dis, ok. B us MŽl 276 die P ißi de, ok. He z G ube Lex 48a P isi de,
ok. B us bee en des Mensch[en] B I 29634 P yßi dẽ, ok. B us l 86, MŽ l 113.
In igan e no a que na a ual nomenkla ú a da ana omia p igijíssimo câma a
do co ação humano a ium in oduzindo o e mo p ieši dis nes e signi icado
já usado mui o há mui o empo XVIIXVIII a. ML diccioná ios. ainda exis ha e
mo e iškosios giminės a ian o P ißi de P isi de No s P yßi dẽ ~ p ieši dė,
que, sem mencionado y iškosios giminės a ian o, as as J. B odo skio, P.
Ruigio e K. G. Milkaus / wo dynos. Como mos am os dados LKŽe, a pala a
p ieši dė ixada em língua i o (Sdk) e em esc i os (Š).
u ina ia (masculina)) Myeklis, ok. Gliliched C III 14 Mann Myéklis, ok. Ha m=Rh C II
849 Myeklis, ok. Ha n Röh e Lex 46, Myeklis, ok. Pesenck Lex 67 Mÿéklis, ok /
[Ha n] Röh e B I 63626 Mÿeklis, ok. / Glied B II 89743 Männlich Miékle esica, ok.
Blase, Ha nblase in Mensch[en] B I 26616 Myéklẽ, ok. das Ha nglied l 88, Myéklẽ,
ok. Ha nblase MŽ l 253, Myéklẽ, ok. Wasse blase eines Menschen MŽ l 529. LKe a
pala a Myeklis Myekéklis Myeklis Mÿéklis Mÿeklis ~ myžeklis y ų šlapimo pūslės
não em signi icado, e a a ian e eminina do giminé Miékle Myéklẽ ~ myžeklė
ela ados šlapimo pūslėsme, on es des a pala a P. Ruigio e F.
Ku šaičio oodynai.
Vokas (lo . palpeb a) Wůkas, ok. ein Augenlied l 182 Wokas, ok. / ein
Augenlied MŽl 333 Wókas, ok. Augenb ahue MŽ l 54 Wokà, ok. ein Augenlied
MŽl 333. LKŽe dados, a mo e iškosios giminės a ian u Wokà ~ oka į a dy o
um de p iedinių akies o ganų a osenos šal inių nu ody i daugiausia ML
esc i as (R, MŽ, N, [K]) e só um i oosios kalbos (P ) ilius acinis exemplo.
Ba na (lo . in es inum) a nai, ok. Eingeweÿde B I 39242 á nos, ok. Ged m l
161 a nos, ok. Ged m MŽ l 213. Vy iškosios giminės a ian e a nai ~ ža nai
LKŽe de is não ixsuado. Como ê-se de ap esen adas exemplos, além da
p incipal mo ologicas di e enças ana omia e minos a ian es em umazej
de ou os […] one icos e o -
112 Palmi a Zemle ičiū ė | Mo ologiniai ana omijos e minos a ian es
| XVII–XVIIIa.lie u iųleksikog a ijoje
og a inių11 ski umų. Memb os a ian ų eilučių ge almen e dis inguem-se
ozes simplesais e bibólicas e ozes e bibólicas com á ios signos
diak i ís icos (à, á, é, ẽ, , ó, ú, û; iê), pelos quais sinalado c učiuo as skiemuo ou
ce a o ma de linksnių12. Também a i a o balsio y e p iebalsių l, š, ž esc i a
eles ma ca ė i ÿ, ł, ß, s, , esc i osmenimis. Além disso, ca ac e ís icos de
dois homodos p iebalsios (nes e caso k e g) junginiai. Apa eceu uma única linha
de a ian es de e mos ana ômicos compos os, a qual o mando a ian os
a iai uja pa ininhos e mos. Uma das ocias acessó ios o ganas in ocando o
e mo em e já mencionadas di e enças one ís icas e o og á icas:
Vokas (lo . palpeb a) Akkies Wokas, ok. Augenlied C I 180
Akkiės=Wokas, ok. Augenliedl 157 H Akkiês-Wokas, ok. / ein
Augenlied Hl 1 Akiês Wokas, ok / ein Augenlied MŽl 333 Akiês
Woka, ok. ein Augenlied MŽl 333;
Akkiu Wókas, ok. B u B I 1568 Augen Akiû Wokà, ok. Augenlied
l 41, MŽ l 54;
Akkiu Wokai, ok. Liede Lex 10 Augen Akkiu Wókai, ok / Augen
Liede B I 15627;
Akiês Wókos, ok. Das Augenlied l 4.
Sky ium menė ini e minis ne apę algumas masculškosios e mo e iškosios giminės
pala as. Com base em LKŽe dados, a maio ia deles, po exemplo, elkūnė alkūnė,
blaks ienai blaks ienos, delna delnas, kulnis kulnas, naga nagas, pakaušė pakaušis,
pasmak pasmak ė, pėdas pėda, p ieši dė p ieši dis, oka okas, u iliza na língua
i a, exce o an ak (K, R), blauz (I, ML), kaukolas (K, B, J, Bz, M, B ) e myžė (Sim, K),
que são as on es mais usadas.
Assim, pode-se dize que nos dicioná ios do pe íodo es udado di e en es
a ian es de giminos su gi em in luência pode e an o da língua i a, como e
de esc i os mais an igos giminos masculinosos e eme iškosios pala as, in i ulinan es
ą pačią kūno dalį a o ganą.
11Fone ís icos e o og a icos alsias e p iebalsias di e enças apa ecimen o se á nulėmę an o lingubinha,
quan o não lingubinha eiksniai. P imei o, alado pe íodo é o inicial empos de c iação da língua esc i a
li uânica, quando a esc i a mui o a iai a o (aquelles mesmas ozes e p iebalsias di e en es au o es de
o am di e en emen e one iquemen į o minami), não hou e pelo menos quaisque mais o es p incípios
dela. DL e ML expe imen a am di e en es in luências de […] okiečių[…] e […] polkų […] línguas. Po ou a pa e,
es udado es da língua esc i a li uanas (ž . Palionis 1967, 1995; Zinke ičius 1984) obse a que au o es esc e ia
kas como ismanė ou nusižiū ėję em seus pi m akų ou amžininkų aš us, algumas quais a ian es pode iam
se conside adas co ek ū os alidomis. 12 Mais amplamen e sob e ML dos elhos lápis Li u ianos ma cação ki cio s . Šinkūnas 2010.
113Te minologia | 2012 | 19
2. SKAIČIAUS VARIANTAI A es e ipo de a ian es de e mos são a ibuídos
os seguin es monôlodos e compos os ap esen ados em di e en es (ou
ana omijos e minai (iš iso 11 eilučių i 27 ski ingi a ian ai), ku ie
mesmo no mesmo) diccioná ios em o mas unissíci as e plu ísíci as
(ge almen e dos e mos compos os a ia o núme o de qualque um deles),
além disso, de e des aca -se que do ipo em ques ão encon am apenas
pu os a ian es:
An akis (lo . supe cilium) – An -Akkis, ok. Augenb auen C I 180 /
An akkiei, ok. Wienb auen C IV 980 An akkiey, ok. B auen b ahue l
Lex 106 / An akkei, ok. Augen B auen B I 1566; An akẽ, ok. Augen-
40, MŽ l 54 Wien An akẽs, ok. die Augen=B auen MŽl 2; Aša a (lo .
lac ima) Aßa a, lenk. Lá, lo . Lac yma SD 258, Aßa a, ok. Th nen C IV
583, Aßa a, ok. eine Th ne l 8, MŽ l 469, Aßa a, ok. h e, Th ne MŽ l
550 Aßa os, ok. / Th änen Lex 87a, Aßa os, ok. die Th nen Hl 10;
Blauzda (lo . c us) Blauda, ok. Bein C I 268, Blauda, ok. Waden C IV 891, Lex
102a, Blauda, ok. Bein p o pede B I 21048, Blauda, ok. Lenden B II 86647,
Blauda, ok. Wade B I 51424, Blauda, ok. Schienbein B I 51424, Blauda, ok.
Wade die am Fuß l 16, MŽl 28 Blaudos, ok. / die Beine Hl 18; Cabelos (lo .
capillus) Galwôs Plaukas, ok. Haub =Haa C II 860 Galwôs Plaukai, ok.
Haa B II 61616; Kelis (lo . genu) Kélis, ok. Knie C II 1086, B II 80518, Kélis, ok.
Fuß, Knie B I 51422 Kélei, ok. Knie C II 1086; Sąna ys (lo . a icula io)
Sana ys, ok. Gelencke C II 708 Sana is, ok. Gelencke Lex 40a, Sana is,
ok. Gelenk am Leibe MŽ l 220 Sana ei, ok. Gliedmaß B II 59037, Sana ei,
ok. [Finge ] xGelenck B I 47230; Smilkinys (lo . empo a) Smilkinnys, ok.
Schla de am Kop MŽl 250 Smilkinnei, ok. Schla C III 432, Lex 75;
Šlaunis (lo . emu ) Slaunis, ok. Hu Lex 51, Slaunis, ok. Hu l 211,
MŽ l 280 Slaunys, ok / beyde Hs e l 211; Vokas (lo . palpeb a) Wókas,
ok. Augenb ahne MŽ l 54 Wókai, ok. Augen B I 1565; Ža na (lo .
in es inum) á na, ok. Da m l 96, MŽ l 126 nom /. pl. á nas, ok. Gek öß,
Gedä m B II 5448. Encon a uma pa de a ian es Cla io e K. G. Milkaus em
dicioná ios, que compongem dos e minos compos os ambos dedos
pa en esco e espécie ski-
120 Palmi a Zemle ičiū ė | Mo ologiniai ana omijos e minų a ian es
| XVII–XVIIIa.lie u iųleksikog a ijoje
ap esen ado como manusc ip inio ( adinamo A. K auzės) okiškai lie u iško
XVII a. joodyno deodis, e gy gyslės a e ijos, enos pi minis šal inis
indicados F . Ku šaičio 1883 m. pala aynas.
Ras os duas a ias de ileu ês, que cons i uem memb os com
qua e iopai į o midas galūnês:
-e, -ẽ, -ė e -is:
Blužnis (lo . lien) Błune, lenk. sledioná slodona, lo . Lien, splen SD
506, Blune, ok. Lunge B II 88637 Blunė, ok. Lunge l 248 Blunẽ, ok. /
Lunge MŽ l 331 Blußnis, ok. Mil z Lex 61a, Blußnis, ok. Mil C III 52,
Blunis, ok. MŽ l 342 Mil Blunis, ok. Mil B II 91418, Blunis, ok. die Mil,
auch die Lunge MŽl 30 /
Bluns, ok. Mil como a pala a SD; Šlaunis (lo . coxa, emu ) Kulßis, lenk.
l 256. LKŽe a ian as blužnė „blužnis“ pa eik as
Ki ść łopá ká dolna, lo . Coxa, coxendix SD 201, Kulßis, ok. Hu C II 978,
Kulßis, ok. H e Hl 54 die Kulsis, ok. Knöchel B II 80551, Kulsis, ok. B II
72820 Hu Kulse, ok. B II 72820 Kul ße, ok. Schenckel C III 412, Kulße,
ok. Hu Lex 51, Kulße, ok. Schenkel Lex 74a Kulßẽ, ok. / die Hus e l
70, Kulßẽ, ok. Knchel l 228, Kulßẽ, ok. die H e MŽl 135, Kulßẽ, ok. Hu
MŽ l 280, Kulßẽ, ok. Knchel MŽ l 303, Kulßẽ, ok. Schenkel MŽ l 409 Kulßė,
ok. Hu l 211, Kulßė, ok. Schenkel l 305. LKŽe dados, a ian es kulšė
e kulšis em á ias ana ômicas šlaunies e s ėnų signi icados.
A pa i dadas exemplos ê-se que odas a eme iškės giminės ienaskai os
galūnių a ian es são mis ieji a ian ų eilučių na iai ski iasi pap as aisiais
balsiais e d ibalsiais e balsiais e d ibalsiais com diak i iniais sinais (á, é, ẽ, ; éi,
áu) e balsį y bei p iebalsius l, š, žym žinčiais ÿ, ł, ß, s, , men ašimis.
Sky ium menciona uma múl ipla das eme iškosios giminės galūnių -os e -es
a ian es, į a dijančių cen inės ne ų sis emos dalį, pa : Gal os
smegenys (iki pailgųjų smegenų im inai) (la . encephalon) Smagenos, ok. C II
796, Lex 40, Smagenos, ok. Gehi n Hi n Lex 50, B ii 71241, Smagenos, ok. Lex
Ma ch 60a Smagenes, ok / Ma ck B II 89826 Smagines, ok. Hi n B II 71241,
Smagines, ok. Ma ck B II 89825. LKŽe ixadas a ian es smagenos e
smagenés, cuja p imei a signi icação é ana omική cen inė ne ų
sis emos dalis, que é o mada ne ų skaidulos e ląs elės, humano
localizadas o o o e espubu o canale.

121Te minologia | 2012 | 19
3.3. Vy iškosios giminės daugiskai os galūnių a ian ai
Como já oi mencionado, ge almen e diccioná ios i ula es pala as
kiami ienaskai os o ma. Kaip odo anksčiau ap a i pa yzdžiai, šios
pa ei o mos e minos da ana omia são p incipalmen e, po ém oco eu e
mui osiskai os o mas a ias. Jão encon os duas ileu és. Konku uoja
galūnių -ai e -(i) ei, -ei e -iei a ian es:
-ai e -(i)ei:
Pūcelhas, plucelhas
14 (lo . lanugo) Gyw-Plaukai, ok. Milchhaa C III 56 Gÿw=Plaukai, ok. Milch
Haa B II 91342 Gywplaukiei, ok. Die Augenb aunen l 46 Gywplaukei, ok.
die Augenb aunen, das Milchhaa MŽl 92;
-ei e -iei:
Pe ys (lo . ac omion) Péćiei, ok. die Schul e n l 106, Péćiei, ok.
Schul e , Rcken l 318 Pecei, ok. die Schul e n MŽl 197. Essas a ian es,
como e an e io men e desc i as, di e em po ocais simples e d ibalsias e
ocais e d ibalsias com signos diak i ís icos (e/é; ai/ei), ambém balsį y e
p iebalsius č e š žyminčiais ÿ, ćc, ß/s esc i osmenimis.
IŠVADOS
1. Va ian iškumo é uma das ca ac e ingíssimas e miniação his ó ica de
qualidades. Mais cla amen e ele é is o p imá io da esc i a esc i a da língua da
ase de c iação em on es esc i as, pasiçimchias di e en es do mesmo pala a
pa idalų gausa e a iai o e não só isolos, mas nem a as ezes e do mesmo
au o us esc i os. Is o con i ma in es igada XVIIXVIII a. leksikog a inė ma e ial a
mesma concepção da ana omia in oduzi an es, só di e en emen e
mo ologicamen e e one iicamen e bem o og a icamen e į o midi, e minos
a ian es o mam desde dois a é dezim y memb os ilei as. 2. Com medicina
elacionadas pala as e pala as de combinações es ão p imo osias comunaosias
aduzamuosios bílingbios diccioná ios, u ėjusias didelę signi icação li e iškos
medicinos, conc e amen e ana omia, e minijos kū imuisi nemaža pa e deles
cons i ui do a ual ana omijos a dyno base. 3. In es iamu diccioná ios
encon ado de ês ipos mo ologinių (giminės, skaičiaus, galūnių) a iões. Mais
džiai ana omijos e minai, sudė inių e minų ẽ a – jų a ijuoja gimininiai
eqüen emen e mo ologiniai a ian es são únicažo espéciea bainiai dėmenys.
4. Giminês a ias linhasu ês p incipalmen e compos as de monojodzes
e minos da ana omia. Jų memb os di e em masculinskaja e
eme iškaja gimine. 14 Plg. gy aplaukiai (lo . lanugo) ME I 294.
122 Palmi a Zemle ičiū ė | Mo ologiniai ana omijos e minos a ian es
| XVII–XVIIIa.lie u iųleksikog a ijoje
5. Scučiaus a iões linhas cons i uem mono é bios e compos os e mos de
ana omia, que em di e en es (ou mesmo no mesmo) dicioná ios
ap esen ados o mas uni isci as e plu ali as (ge almen e compos os
e mos de a ia a ia o núme o de qualque um deles). 6. Galūnių a ian ų
eilu ės consis e de monojeodžius i sudė inių ana omijos e minų
a ijuja monojeodžiai e minai ou sudė inių e minų dėmenys com
ski ingas da mesma giminês galūnėmis. Dis inguem-se a iškosios e
mo e iškosios giminės galūnių a ian es. 6.1. P e alece a iškosios
giminės ienaskai os galūnių a ian es. Konku uojančių galūnių -is e -ys, -as
e -‘s (su umpėjusi galūnė, išk i us balsiui a), -as e -is, -is e -us, -us e -as, -is,
-ys e -ÿs, -as e -ys, -is, -ys e -(i)us, -is, -ys, -ÿs e -as das a ian es encon os
a é in e duas linhasu ės. Es as giminês múl iiskai os galūnių -ai e -(i)ei, -ei e
-iei a ian es encon os só duas linhas.
6.2. Feme iškosios giminės ienaskai os galūnių a ian ų, compa ado com
y iškosios giminės, nos diccioná ios encon ado ela i amen e poucos
apenas cincoos eilu ės. Šių eilučių memb os di e em galūnėmis -a e -ẽ, -e,
-ẽ e -ė, -e, -ẽ e -ia, -e, -ẽ, -ė e -is.
7. Os diodynas p incipalmen e encon ados mis iųjų a ian es, exce o
núme ous a ių ipą lhe a ibuídas a ian es são g ynieji. Giminés e galūnių
a ian es, sem p incipais mo ologicas di e enças, em não poucas
secundá ias one inių e o og a inių di e enças. Memb os Va ian ų eilučių
ge almen e di e em po ozes simplesiais e ozes com acū o, g a io e
dis in a o ma ci kum lekso ( ies inio ou lauž inio) diak i iniais sinais, pelos
quais ma cação c učiuo as skiemuo ou ce a o ma de linksnių. Dos mais
ca ac e ingsias di e ências de p iebalsias menė ini a ian es conco endo
com p es àsias e duplas p iebalsias (daz ezes dupubinam p iebalsias d, g, k, l,
n, , , s), ambém com di e en es esc i men džimi ma cimu balsiu y (y/),
d ibalsiu uo (ů) e p iebalsÿ l (l/ł), š (ß/śs), č (ćc), ž () e (dd/). 8. Ve odynas
mo ologiais e minos ana omia su gi em e e in luência lingubinhas e não
lingubinhas a o es. Da úl ima, sem dú ida, menciona-se in luência de
di e en es okiečių e polkų línguas de esc i a (isso e iden emen e is o
g e inando e mos de ana omia de DL e ML pala asynų). Impo an e papel
em a i aja língua e in es igados ocynos au o es de pi m akos e
con empo á ios aš as. Žmonėse e ašy iniuose šal iniuose a o i
di e en es da mesma pala a pa a das podia se pe missão XVIIXVIII a. DL e
ML slo ynininkų. Po ou o lado, não exclima e indi idualiões e minos de
ana omia a ios bem possibilidade de co ek ū os e os.
123Te minologia | 2012 | 19
PaGRINDINIaI ŠaL INIaI
B Jacúbas B odo skis. Lexicon Ge manico=Li h anic m e Li h anico=Ge manic m: manusc ip inis XVIII século
lexynas: documen inis edicis su aksimile, pe ašu e pala as egis u pa engė Vincen as D o inas /. Vilnius:
Li uų kalbos ins i u o, 2009. III omas. C Cla is Ge manicoLi h ana. Manusc ip inis do século XVII okiečiųlie u ių
línguas diccioná io. Vilnius: Mokslo i enciklopedijų publikla, 19951997. IIV omas. H Vocab la i m
li h anicoge manic m, e ge manicoli h anic m [...] on F iede ich Wilhelm Haack.
Halle, 1730.
Lex Lexicon Li huanicum: manusc ípio XVIII a. okiečiųlie u ių línguas dicciona . Vilnius: Mokslas, 1987. MŽ
Li auisch=deu sches und Deu sch=li auisches W e =Buch, [...] on Ch is ian Go lieb Mielcke, Can o in
Pillckallen. Knigsbe g, 1800.
R Li auisch=Deu sches und Deu sch=Li auisches Lexicon, [...] on Philipp Ruhig. Knigsbe g, 1747. SD
Ši ydas K. Dic iona ium ium lingua um: o p imei o diccioná io da língua li uânica. Vilnius: Mokslas, 1979.
PaGaLBINIaI XaL INIaI
LKŽe Lie u ių kalbos žodynas (IXX, 19412002), a ian e ele ônico. Vilnius: Ins i u o das Lí u ias, 2005.
www.lkz.l .
Med 1980: As auskas V., BiziŽule ičius S., Pa ilonis S., Vai ila ičius A., Vileišis A. Medicinos e minos
Dic iona y, Vilnius: Mokslas.
1991: Medicinos encyclopedia I, Vilnius: ME: Es adoybna encyclopedijų leidykla.
LITERATŪRA
Anuse ičienė O. V., Cibas P., Lilienė L. 2002: Žmogausana omijai  iziologija, Kaunas: Linos pasaulis.
Česnys G. 2002: Lie u iško ana omijos a dyno is o ijos me menys. – Te minologija 9, Vilnius: Lie u ių kal-
bos ins i u as, 55–65.
Miliūnai ė R. 2009: Daba inėslie u iųkalbos a osenos a ian ai, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as.
Mi ke ičienė A. 2004: V. Dubo isuo inės li e a ū os ado ėlio e minų a ian ai. – Te minologija 11, Vil-
nius: Lie u ių kalbos ins i u as, 119–144.
Palionis J. 1967: Lie u iųli e a ū inėkalbaXVI–XVIIa., Vilnius: Min is.
Palionis J. 1995: Lie u ių ašomosioskalbosis o ija, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidykla.
S unžinas R. 2008: Va ian iniai s a ybos liaudies e minai Lie u iųkalbosžodyne. – Te minologija 15, Vilnius:
Lie u ių kalbos ins i u as, 111–130.
Šinkūnas M. 2010: XVI–XVIIamžiausMažosiosLie u os aš ųakcen og a ija: dak a o dise acija, Vilnius:
Lie u ių kalbos ins i u as.
Zinke ičius Z. 1984: Lie u iųkalbosis o ija3:Senųjų aš ųkalba, Vilnius: Mokslas.
Župe ka K. 1983: Lie u iųkalboss ilis ika, Vilnius: Mokslas.
Авербух К. Я. 2003: Терминологическая вариантность. – В. А. Татаринов. Историяотечественного
терминоведения.Т.3:Аспектыиотраслитерминологическихисследований(1973–1993).Хрестома-
тия, Москва: Московский Лицей.
Ахманова О. С. 2005: Словарьлингвистическихтерминов, Москва: КомКнига.
Бабанова С. Ю. 1994: Вариантность терминов в научном языке. – Терминоведение. Выпуск 1, Москва:
Московский Лицей.
Граудина Л. К. 2003: Варианты языковых единиц. – Культурарусскойречи.Энциклопедический
словарь-справочник, Москва: Флинт, Наука.
Лейчик В. М. 1994: Обоснование структуры термина как языкового знака понятия. – Терминоведение.
Выпуск 2, Москва: Московский Лицей.
Марузо Ж. 2004: Словарьлингвистическихтерминов, Москва: Едиториал УРСС.
Сложеникина Ю. В. 2005: Термин:семантическое,формальное,функциональноеварьирование, Самара:
СГПУ.
Татаринов В. А. 1996: Теориятерминоведения1:Теориятермина:Историяисовременноесостояние,
Москва: Московский Лицей.
Palmi a Zemle ičiū ė | Mo ologiniai ana omijos e minų a ian ai MORPHOLOGAL VaRIaN S OF
| XVII–XVIIIa.lie u iųleksikog a ijoje
aNATOMY TERMS IN LITHUaNIaN LEXICOGRAPHY 1718 H CENTURIES 124 The a icle p o ides he
linguis ic desc ip ion o mo phological a ian s o ana omy e ms, hei ypes and sub ypes and
gi es a b ie o e iew o he easons o such a ia ion in he main gene al ansla ion
dic iona ies (mos ly bilingual Ge manLi huanian and Li huanianGe man) o Li huania 1718 h cen u y
Majo and Mino . Th ee ypes o mo phological a ian s (o gende , numbe and ending) ha e been
ound in he esea ched dic iona ies. The majo i y o mo phological a ian s a e onewo d e ms;
a ian s o complex e ms a e a e he e a e some a ia ions o hei gene ic o speci ic
elemen s.
The gende a ian s a e ei he masculine o eminine (Kaukolas/Kaukolẽ/Kaukolė ‘skull,
Wůkas/Wokas/Wókas/Wokà ‘eyelid). The numbe a ian s in he same o in di e en
dic iona ies ha e ei he singula o plu al o m (Kélis/Kélei ‘knee, Sana ys/Sana is/Sana ei
‘join ). The ending a ian s ha e di e en eminine endings o di e en masculine endings.
Va ian s o masculine singula endings p e ail. Wo ds ending in -is/-ys (Akkies Pawiddulis/Akiês
Pawiddulys ‘eyeball, skilwis/Skilwys ‘s omach) o -as/-‘s (Maasis Pi ß asmaassisPi s ‘s
‘li le inge , ywa as/ywá as/ywa ‘s/ywá as/ywa as ‘womb) comp ise he bigges g oups.
The e we e only one o wo o he ending a ian s ound. Feminine singula endings a e qui e
in equen . Such a ian s di e in endings -e/-ẽ/-è (Seiłe/SeileSéilė/Séile/ilẽẽ/Séilẽ ‘sali a),
-e/-ẽia (Kiauße/Kiause/Kiáuße/Kiáußẽia/Kiaußia ‘skull), -a/-e/-ẽsla
(Gÿwÿ=GÿGwggÿslegsle=Gysla e y), -e/-/-BluneBlunėBlunėBlus (BlunėBlus/Blus/Blunė/Bluns)
(Blus spleens) Nex o he main mo phological di e ences gende and ending a ian s ha e
qui e a lo o seconda y phone ic and o hog aphic di e ences. Va ian s di e in simple
owels and owels wi h a ious diac i ic ma ks, simple consonan s and double consonan s o
consonan s ma ked using di e en cha ac e s l (lł), š (ß/ś/s), č (ć/c), ž (/), dž (dd), e c.
Va iabili y is one o he mos common ea u es o his o ical e minology o
cine – lines consis ing o wo o en a ian s o ana omy e ms naming he same con-
medicep , bu ha ing di e en mo phological, phone ic and o hog aphical o m
we e ound in he esea ched ma e ial.
The e we e bo h linguis ic and non-linguis ic ac o s in luencing he occu ence o
mo phological a ian s o ana omy e ms in dic iona ies. One o he mos ob ious
non-linguis ic ac o s was he in luence o he o hog aphy o he Ge man and he
Polish languages. Li ing language as well as w i ings o he p edecesso s and
con empo a ies o he au ho s o he esea ched dic iona ies also played an impo an
ole. Lexicog aphe s o he 1718 h cen u y Li huania Majo and Li huania Mino could
ha e aken di e en o ms o he same wo ds used by he people and in he w i en
sou ces. The possibili y o he au ho s own a ian s o he ana omy e ms o
p oo eading mis akes could no be excluded ei he .
Recebido 2012-11-19
Palmi a Zemle ičiū ė
Ins i u o das línguas Lie u ių
P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius
E-mail [email p o ec ed]