Morfologiniai anatomijos terminų variantai XVII–XVIII a. lietuvių leksikografijoje

105Te minologia | 2012 | 19 Mo ologiniai ana omijos e minų a ian ai XVIIXVIII a. leksikog a ijoje Li uães PALMIRA ZEMLE IčIūTė Ins i u o das línguas Lie u ių ESMINIaI VOZŽAI: medicina, e mo de ana omia, a ian e, mo ológico a ian e, ocabulá io ĮVADINS PASTABOS Com elação à medicina pala as e pala as conjun os podem se encon ados já p immuosias on es esc i as li uanas comunaosias anschiamuosias b ikalbias (dažniausiai okiečiųlie u ių e lie u ių okiečių kalbų) diccioná ios, u ias uma impo ância didelę não só na aida da esc i a e leksikijos da língua li uânica, mas e na c iação de e minog a ia da medicina. Luminosa memó ia o médico li uano ana oma e an opólogo p o esso Gin au as Ju gis Česnys (19402009), y inėjęs lie u iško ana omijos a dyno is o iją, suas o igens conside a Kons an ino Si ydo ikalbį (lenkųla ynųlie u ių) ocínio, cujo nemaža pa e das pala as é apę e minis da ana omia e ebe a ojami a é ago a, po exemplo, alkūnė, bu na, cabeça, gomu ys, kaklas, kepenys, ki kšnis, mom, pakaušis, deg aus, palma, smak as, ce eb os, co ação e k . (Česnys 2002: 56). Šiuos e ou os p incipais pa es do co po e ó gãos, bem como seus p oduzidos lixões į a dijančius pala as asimos e pos e io es já Mažojoje Li uânia esc i os diccioná ios. Assim, as on es do a igo são os seguin es XVIIXVIII a. Didžiosios e Mažosios Lie u os ( oliau DL e ML) diccioná ios: Dic iona ium ium lingua um, In usum S udiosae Iu en us, A c o e [...] Cons an ino Szy wid ( oliau SD), Cla is Ge manicoLi h ana ( oliau C), Lexicon Li huanicum ( oliau Lex), Lexicon Ge manico=Li h anic m e Li h anico=Ge manic m, da B od [...] on Iacobo Pillowskij, Zocencen Can o e T empensi ( oliau B), Vocla i m Deu sch on Li ico=Ge manic m, e Ge manico=Ge manic F iedmann on Wilhelm on Hu z (h p: www.wikipedia.o g) 106 Palmi a Zemle ičiū ė | Mo ologiniai ana omijos e minos a ian es | XVII–XVIIIa.lie u iųleksikog a ijoje Obje o do a igo escolhida uma e minos médicos seman inė mik osis ema e mos de ana omia. Das mencionadas leksicog a inas on es cole a a é es es dias a osenoje sob e i iem ( . y. e minis medicinais apę) e nãoubo am-se concei os da ana omia humana (kūno pa e, o gans e seus p oduzidos lixões) in oduzi an es pala as e jama iena e minų a ian ų ūšis – mo ologiniai a ian ai. Jie sug u- compoções de pala as. Nag inėpuo i em o mesmo concei o a in oduzi em linhas de a ian es de e mos (de um o al de 58 linhas e 216 di e en es a ian es). P e ende-se desc e e XVIIXVIII a. DL e ML ocynos mo ologicos e minos de ana omia a ios, es abelece seus ipus e po ipius, pelo menos quan o apaiškin i e minos a ijamen o azão e mos a sua aid. Vá ias pala as de con ay ina po causa de alguns e minologias concep os. No a igo escolhido usa a ian o1 e mo. Aqui emiamasi adicionaline seu samp a a a ian e conside ado da mesma signi icância, mas di e en es aiškos única oodis ou compos o e mo. Nag inėjamam e minos a iões ipo e seus po ipiams nomea ambém adicionalmen e usados mo ologinių (giminės, skaičiaus, galūnių) a iões e mininai. No malmen e linguo y os e e minologia na li e a u a conside am a ian es ais unidades de linguagem, que di e em algum que seja um sinal, com base ao qual eles se esci s am em sepa adas espécies. No en an o, ma e ial in es igada mos ou que ais a ian es pu os exama mui o poucos. A g ande pa e dos ocabulá ios e mos de ana omia di e em pelo menos dois, e às ezes e mais aços2. Po an o, no a igo ainda são usados os e mos c ynieji a ian es, mix ieji a ian es. Te minu g ynieji a ian es chamam-se e mosinos, que, como já oi mencionada, di e em apenas um ( albamu caso mo ologiniu) sinal, e e mo mis ieji a ian es in oduzi ijami e mosinos, besiski ian ys d iem ou mais sinais. Nes e caso dis inguí el mo ologico sinal é conside ado p incipal, e dis inguí eis one iniai e o og a iniai secundá ios sinais. Dois e mais a mesma noção é nomeijanças g upo de a ian es chama-se a iões eilu e (plg. sinonimos eilu é). 1 O concei o Va ian o e minologicamen e é bas an e de alhadamen e discu ido no a igo de As os Mi ke ičienė (ž . Mi ke ičienė 2004), po an o nes e abalho não lei ida-se em de alesnes conside s bas eó icas, apsi imô-se indicando au o ê posição e li e a u a sob e es a ques ão. 2 Po es a azão cis ea a ian es de e mos de ana omia em sepa adas espécies é bas an e kebloka, ma a ian es, que pe ence iam só a uma qualque espécie, mui o ẽ a aqueles mesmos a ian es podem se a ibuídos a di e en es espécies. Po an o, nes e abalho a classi icação das a ian es escolhe como base dis inguimiais mo ologicos sinais das a ian es dos e mos de ana omia. 107Te minologia | 2012 | 19 Va ian iškumas3 ca ac e ís ica não só da linguagem, mas e da ciência, écnica e a e s i a e minias (his ó icas ou a uais) peculia idade. No en an o bene b ilhan emen e ele é is o p ecoy uosias esc i ó ios ex os, quandoe esc i omoji língua ainda só oi c iada. Assim comple amen e comp eendama di e en e da mesma pala a pa idal de gausa não só sepa os, mas mui as ezes e do mesmo au o us esc i os. Pode-se aze p essupos o, que in es igando alguma á ea e minijos o igens, a ian es i a osenos polinkius. ajuda a e ela e minos aidá, suas selecções mo FologiniAi VA iAn Ai Nes e abalho mo ologiniais conside am pala as o mas da ybiniai e kai ybiniai a ian es (ž . Župe kaūna 1983: 28, Milii ė 2009: 143, 172, plg. Akhmano a 2005: 71). Nos diccioná ios albamos encon ado ês ipos de giminês, núme os e galūnių mo ologicos a ian es. Mais eqüen emen e mo ologiniai a ian es são uma oodžiai e mos de ana omia, compos os e minos api aikė apenas poucos seus a ian iški são kinininiai ou espécieiniai dėmenys. 1. GIMINS VARIANTAI A es e ipo de a ian es mo ologicas pe encem p incipalmen e monojadzes e mos de ana omia ileu es (de um o al de 17 eilučių e 78 a ian es di e en es), que cons i uídos e mos di e em kinine um (um) memb o (s) da ileu ê de a ian es são eme iškosios, ou o (ki i) mas iškosios giminės: Alkūnė 4 (lo . cubi us) Ałkune5, lenk. Lokieć cłonek ek od p egubu á do dłoni, lo . Cubi us, lna, lace us SD 2536 Alkune, ok. / Ellenbogen B I 406747 Elkune, ok. B A m I 11922, Elkune, ok. Ellen3 Sob e ele oi esc i o conside á el núme o de eó icos abalhos (s aipsnių e li os) (plačiau s . Miliūnai ė 2009, Авербух 2003, Татаринов 1996 e k .). Au o es Li uães e ussos eó icas insjun as com a ques ão dos e mos a ijamen o Ахманова 2005, Бабанова 1994, Граудина 2003, Лейчик 1994, Марузо 2004, Сложеникина 2005, ėmėsi lie u ių e minologai, nag inėdami konk ečių mokslo s ičių (li e a ū os, s a ybos) e minų mik osis emas (ž . Mi ke ičienė 2004, S unžinas 2008). 4 Te mo da a ual ana omia nomenkla ū a (ž . MedŽ). 5 No a igo e mos de ana omia são ap esen ados esc i inhos do o iginal e segundo abėcėlė. Memb os das a ian as ileu ês ensinam-se c onologicamen e, i. y. endo em con a ao dicioná io, do qual i ado o e mo, insc ição da a. Po e mo daodami de ou as línguas lenkų e la ynų (K. Si ydo žodyno) e okiečių a i ikmenys, su onização on e (jis ap esen a-se al, qual é Lie u ių kalbos žodyne) e páginais. Di e en es a ian es de e mos esc e em semichauodadas le as. 6 Página do o iginal. 7 Página o iginalalo e linhau ê. 108 Palmi a Zemle ičiū ė | Mo ologiniai ana omijos e minų a ian ai begen | XVII–XVIIIa.lie u iųleksikog a ijoje C I 5118, Elkune, ok. Ellenbog[en] Lex 309 Élkúne, ok. B i 11921 A m Elkuns, ok / Ellenbogen B I 40647 Alkunẽ, ok. A m, das un e e Theil l 31, Alkunẽ, ok. de Ellnbogen MŽl 4, Alkunẽ, ok. A m, de un e e Theil MŽ l 41, Alkunẽ, ok. Ellbogen MŽl 66 de Elkunẽ, ok. Ellbogen MŽl 66 de Elkúnas, ok. Elbogen C I 553 Alkúnas, ok. Elbogen C I 553. LKŽe dados, a a ian e eme iškosios giminės Elkune Élkúne Elkunẽ ~ elkūnė10 é u ilizado gy ojoje kalboje (G ž) e Ry ų P ūsijos esc i os, e o a an oúnas Elk Elkosios giminės ~ elkūnas pi minis šal inis indicado Cla io / pala aynas. By he way, na úl ima pala a de dá-se e a ian e com šaknies balsiu a Alkúnas ~ alkūnas, que LKŽe ela ado só como pala a des e on e. An akis (lo . supe cilium) – An -Akkis, ok. Augenb auen C I 180 / An akẽ, ok. Augenb ahue l 40, MŽ l 54; An akkei, ok. B auen B I 1566 Augen An akẽs, ok. die Augen=B auen MŽl 2. LKŽe a ian as da giminês eminiskã An akẽ ~ an akė, An akẽs ~ an akėsis pi min šal inis indicado P. Ruigio diccioná io, no qual, sem a p incipal, an akių, signi icâncias, es a pala a podia a o as i „akies okų“ eikšme. K. G. Milkus sa o žodyne aip pa a ojo essas o mas, pa a e in luência do seu p edecesso , P. Ruigio, diccioná io. Blaks iena (lo . cilium) – Blakſ enai, ok. Augenb auen C I 180, Blaks enai, ok. Augen B I 1566, Blaks enai, ok. Haa Augen B I 15629, Blaks enai, ok. Augen Wimpe n B I 1572, Blaks enai, ok. die Wimpe n l 16, Blaks enai, ok. Augen=Wimpe n MŽl 28 Blaks ẽnai, ok. Wimpe n de Augen MŽ l 542 Blaks enos, ok. Wimpe n de Augen MŽ l 542. Um dos akies p iedinių o ganų mui os ML pala asynų (issky us K. G. Milkaus pala asyną, no qual es e concei o in oduzida mo e iškosios giminės e mo) chamados de i iškosios giminės e mo Blaks enai Blaks ẽnai ~ blaks ienai. LKŽe indica que es a pala a é usada em i oje ala (Kp, Gs) e em esc i os (R, J). Blauzda (lo . c us) Błauda, lenk. Goleń, lo . C us, Tibia SD 170, Błauda, lenk. Lys mieś yiń pega, lo . Su a SD 258 Blauda, ok. / Bein C I 268, Blauda, ok. Waden C IV 891, Lex 435, Blauda, ok. Bein p o pede B I 21048, Blauda, ok. Lenden B II 86647, Blauda, ok. Wade B I 51424, Blauda, ok. Schienbein B I 51424, Blauda, ok. die 8 Página do o iginal. 9 Página o iginalalo. 10 Após ildės sinal (~) ap esen a-se e mo ansc i inho a uais esc i os. 109Te minologia | 2012 | 19 am Fuß l 16, MŽl 28 Wade Blaudà, ok. Schenkel l 305, MŽ l 409, Blaudà, ok. MŽ l 525 Wade Blaudas, ok / Beinschiene B I 21116. LKŽe in o mações, a ian e i iškosios giminės Blaudas ~ blauzdas ixado apenas esc i ó ios on es (I.Simon, Ch). Delnas (lo . me aca pus) Dełnas, lenk. Dłoń spodnia, lo . Vola meu SD 144 Delwas, ok. hole Hand Lex 50a Délna, ok / x hole Hand B II 62735 Delna, ok. die lache Hand inwendig MŽl 47. Ma e iškosios giminės a ian e Délna Delna ~ delna, como is o de LKŽe pa eik ų ilius acinių pa yzdžių, u ilizado em gy ojoje alboje (Sk , V , Pl , Tl) e esc i os (J, K, R, Žem, I, I.Simon, MŽ). Lexicon Li huanicum Juosmuo, s ėnos (lo . lumbus); pašonės s i is (lo . egio hypochond iaca) słepsna, lenk. Slabina, lo . Hypochond ion SD 506 Slepsnas, ok. žodis Delwas~del asgali bū i ko ek ū os klaida (ž . Lex 1987: 495). Lenden C II 1191. Ma e iškosios giminės słepsna Slepsna ~ slėpsna e y iškosios giminės Slepsnas ~ slėpsnas diccioná ios usado alguns lumbus e egio hypochond iaca signi icmados /. Na a ual nomencla u a de ana omia adqui idês mo e iškosios giminės e mo slėpsna, e LKŽe y iškosios giminės a ian e Slepsnas ~ slėpsnas o necem apenas esc i os on es a osenas (N, NdŽ). Kaukolė (lo . c anium) Kaukolas, ok. Schedel C III 404, R l 304, MŽ l 407, Kaukolas, ok. Schei el des Haup es l 305, MŽ l 408, Kaukolas, ok. die Hi nschdel MŽl 111 Kaukolẽ, ok. die Hi nschdel MŽl 111, Kaukolẽ, ok. Schei el des Haup es MŽ l 408 Kaukolė, ok. Schei el concei os de in oduzien e a ian e desHaup es l 305. LKŽe duomenimis, ieną iš pag indinių os eologijos i iškosios giminės Kaukolas ~ kaukolas ixado apenas esc i ó ios on es (K.Būg, J, BzBk, R, MŽ, B M ). Kulnas (lo . calx) Kułnas, lenk. Kos ká nogiceść, lo . Talus Sd 222 Kulnis, ok. / Fe sen id Ve sen B I 46535, Kulnis, ok. Heße B II 69331, Kulnis, ok. Fe se C II 652, MŽ l 182, Kulnis, ok. Hacke am Fuß C II 829, MŽ l 249, Kulnis, ok. Ve sen C IV 711, Kulnis, ok. Fe sen Lex 35a, Kulnis, ok. Hacke Lex 45, Kulnis, ok. die Hacke ode Fe se am Fuß l 70, Kulnis, ok. die Hacke, Fe se am Fuß MŽl 135 Kulns, ok. / Fe se l 138. Como is o a pa i desc i as a ian es exemplos, no a ual ana omia a dyne adqui alėjęs e mis kulnas usado só K. Si ydo. Os au o es das pala as u iliza am a a ian e eminina do gêne o Kulnis ML Kulns ~ kulnis. LKŽe dá-se des a pa e in e io galūnês nomeamen o a osena exemplos de do i o idioma (G š, Vlk , Šll, Š ) e esc i os (V.Kudi , J.Bal , N, BsP, BB). 110 Palmi a Zemle ičiū ė | Mo ologiniai ana omijos e minų a ian es Nagas | XVII–XVIIIa.lie u iųleksikog a ijoje (lo . unguis) naga, lenk. Páu , lo . Vis SD 386 Nagugu l 225, MŽ l 300 Nagas, lenk. / ga, ok. Hu e C II 978, Nagga, ok. Klau C II 1071 / Nagà, ok. Klaue Panogieć, lo . Vuguis, uguiculus Sd 385386, Nagas, lenk. Páu , lo . Vuguis SD 386, Nagas, ok. Ho n an den Füßen Lex 51, Nagas, ok. Klaue Lex 54, Nagas, ok. Nagel an den Finge n, ode am Fuß MŽl 177 de Nágas dici [u ] de hominib[us], ok. Nagel Ung is B II 93523, Nágas, ok. Nagel C III 112, Nágas, ok. ein Nagel am Finge ode Fuß, eine Klaue l 92, Nágas, ok. Klaue l 225, MŽ l 300, Nágas, ok. Nagel an de Hand ode Fuß MŽ l 353 Naggas, ok. ein Nagel, eine Klaue H l 64. Mãos e dedos dos pés das ex emidades espuga inos as supe ícies dengian es isgaub a su agėjusio epide mio plokš elė (Anuse ičienė, Cibas, Lilienė 2002: 261) K. Si ydo e ML pala asinhas chamada de ambas as a ian es dos gené icos nagu e naga. No s, como mos am LKŽe dados, a a ian e mo e iškosios giminės naga Nagga Nagà ~ naga plačiai é u ilizado gy ojoje kalboje (ypač Aukš aičiuose) (J b, Ds, Km, K k, Kp, Š nč, KL , Gs), e de aš ų SD indicado apenas /. Pakaušis (lo . occipu ) Pakaußis, lenk. Tył głowy, lo . Occipu , occipi ium SD 548, Pakaußis, ok. Hin e Haup Lex 50, Pakaußis, ok. Nacken l 264 Pakáußis, ok /. Nacke C III 112, Lex 63a, Pakáußis, ok. Haup shin e heil l 193, MŽ l 256, Pakáußis, ok. das Genick MŽl 112, Pakáußis, ok. Hin e heil des Kop es, das Genick MŽ l 272 Pakausis, ok. Genick B II 55122, Pakausis, ok. Hin e heil des [Haup s] B II 64316, Pakausis, ok. Nacke B II 93438 Pakáùßis, ok. Genick l 57 das Pakauße, ok / Genick C II 717. Te mino de Ana omia nãoapęs mo e iškosios giminės a ian e Pakauße ~ pakaušė LKŽe ap esen ado de Die eniškių (Šalčininkų .) e ašy inių šal inių (C, N, LB). Pasmak ė (lo . egio men alis) Pasmak is, ok. K op MŽl 188 Pasmak e, ok. Kinn Ba B II 78351. LKŽe a iškosios giminės a ian o Pasmak is ~ pasmak ys a osenos exemplos de dada de gy osios kalbos (Vb, Kp, Vdk) e esc i os (R, J). Pėda (lo . pes) – Pėda, ok. Fuſſ=S ap e C II 757, Pėda, ok. de  Fußs ap en Hl 94, Pėda, ok. Fußs ap H l 177 Pẽda, ok. de Fußs ap e l 104, MŽl 193 Pẽdas, ok. 2. ein Fußs ap e l 104, Pẽdas, ok. eine Ga be, ein Fuß ap en MŽl 193. Como indicado LKŽe, a ian e masculškosios giminės Pẽdas ~ pėdas pėdos signi icado usado gy ojoje Šlapimo pūslė (la . esica kalboje (Pn, G ž) i aš uose (V.K ė , NdŽ). 111Te minologia | 2012 | 19 An esi dis (lo . a ium) P ißi dis, ok. He =G ube C II 912, P ißi dis, ok. He g ube l 202, MŽ l 268 P iesi dis, ok. He ens G üblein B II 69234, P iesi dis, ok. B us bee en des Mensch[en] B I 29634 P yßi dis, ok. B us l 86, MŽ l 113, P yßi dis, ok. B us MŽl 276 die P ißi de, ok. He z G ube Lex 48a P isi de, ok. B us bee en des Mensch[en] B I 29634 P yßi dẽ, ok. B us l 86, MŽ l 113. In igan e no a que na a ual nomenkla ú a da ana omia p igijíssimo câma a do co ação humano a ium in oduzindo o e mo p ieši dis nes e signi icado já usado mui o há mui o empo XVIIXVIII a. ML diccioná ios. ainda exis ha e mo e iškosios giminės a ian o P ißi de P isi de No s P yßi dẽ ~ p ieši dė, que, sem mencionado y iškosios giminės a ian o, as as J. B odo skio, P. Ruigio e K. G. Milkaus / wo dynos. Como mos am os dados LKŽe, a pala a p ieši dė ixada em língua i o (Sdk) e em esc i os (Š). u ina ia (masculina)) Myeklis, ok. Gliliched C III 14 Mann Myéklis, ok. Ha m=Rh C II 849 Myeklis, ok. Ha n Röh e Lex 46, Myeklis, ok. Pesenck Lex 67 Mÿéklis, ok / [Ha n] Röh e B I 63626 Mÿeklis, ok. / Glied B II 89743 Männlich Miékle esica, ok. Blase, Ha nblase in Mensch[en] B I 26616 Myéklẽ, ok. das Ha nglied l 88, Myéklẽ, ok. Ha nblase MŽ l 253, Myéklẽ, ok. Wasse blase eines Menschen MŽ l 529. LKe a pala a Myeklis Myekéklis Myeklis Mÿéklis Mÿeklis ~ myžeklis y ų šlapimo pūslės não em signi icado, e a a ian e eminina do giminé Miékle Myéklẽ ~ myžeklė ela ados šlapimo pūslėsme, on es des a pala a P. Ruigio e F. Ku šaičio oodynai. Vokas (lo . palpeb a) Wůkas, ok. ein Augenlied l 182 Wokas, ok. / ein Augenlied MŽl 333 Wókas, ok. Augenb ahue MŽ l 54 Wokà, ok. ein Augenlied MŽl 333. LKŽe dados, a mo e iškosios giminės a ian u Wokà ~ oka į a dy o um de p iedinių akies o ganų a osenos šal inių nu ody i daugiausia ML esc i as (R, MŽ, N, [K]) e só um i oosios kalbos (P ) ilius acinis exemplo. Ba na (lo . in es inum) a nai, ok. Eingeweÿde B I 39242 á nos, ok. Ged m l 161 a nos, ok. Ged m MŽ l 213. Vy iškosios giminės a ian e a nai ~ ža nai LKŽe de is não ixsuado. Como ê-se de ap esen adas exemplos, além da p incipal mo ologicas di e enças ana omia e minos a ian es em umazej de ou os […] one icos e o - 112 Palmi a Zemle ičiū ė | Mo ologiniai ana omijos e minos a ian es | XVII–XVIIIa.lie u iųleksikog a ijoje og a inių11 ski umų. Memb os a ian ų eilučių ge almen e dis inguem-se ozes simplesais e bibólicas e ozes e bibólicas com á ios signos diak i ís icos (à, á, é, ẽ, , ó, ú, û; iê), pelos quais sinalado c učiuo as skiemuo ou ce a o ma de linksnių12. Também a i a o balsio y e p iebalsių l, š, ž esc i a eles ma ca ė i ÿ, ł, ß, s, , esc i osmenimis. Além disso, ca ac e ís icos de dois homodos p iebalsios (nes e caso k e g) junginiai. Apa eceu uma única linha de a ian es de e mos ana ômicos compos os, a qual o mando a ian os a iai uja pa ininhos e mos. Uma das ocias acessó ios o ganas in ocando o e mo em e já mencionadas di e enças one ís icas e o og á icas: Vokas (lo . palpeb a) Akkies Wokas, ok. Augenlied C I 180 Akkiės=Wokas, ok. Augenliedl 157 H Akkiês-Wokas, ok. / ein Augenlied Hl 1 Akiês Wokas, ok / ein Augenlied MŽl 333 Akiês Woka, ok. ein Augenlied MŽl 333; Akkiu Wókas, ok. B u B I 1568 Augen Akiû Wokà, ok. Augenlied l 41, MŽ l 54; Akkiu Wokai, ok. Liede Lex 10 Augen Akkiu Wókai, ok / Augen Liede B I 15627; Akiês Wókos, ok. Das Augenlied l 4. Sky ium menė ini e minis ne apę algumas masculškosios e mo e iškosios giminės pala as. Com base em LKŽe dados, a maio ia deles, po exemplo, elkūnė alkūnė, blaks ienai blaks ienos, delna delnas, kulnis kulnas, naga nagas, pakaušė pakaušis, pasmak pasmak ė, pėdas pėda, p ieši dė p ieši dis, oka okas, u iliza na língua i a, exce o an ak (K, R), blauz (I, ML), kaukolas (K, B, J, Bz, M, B ) e myžė (Sim, K), que são as on es mais usadas. Assim, pode-se dize que nos dicioná ios do pe íodo es udado di e en es a ian es de giminos su gi em in luência pode e an o da língua i a, como e de esc i os mais an igos giminos masculinosos e eme iškosios pala as, in i ulinan es ą pačią kūno dalį a o ganą. 11Fone ís icos e o og a icos alsias e p iebalsias di e enças apa ecimen o se á nulėmę an o lingubinha, quan o não lingubinha eiksniai. P imei o, alado pe íodo é o inicial empos de c iação da língua esc i a li uânica, quando a esc i a mui o a iai a o (aquelles mesmas ozes e p iebalsias di e en es au o es de o am di e en emen e one iquemen į o minami), não hou e pelo menos quaisque mais o es p incípios dela. DL e ML expe imen a am di e en es in luências de […] okiečių[…] e […] polkų […] línguas. Po ou a pa e, es udado es da língua esc i a li uanas (ž . Palionis 1967, 1995; Zinke ičius 1984) obse a que au o es esc e ia kas como ismanė ou nusižiū ėję em seus pi m akų ou amžininkų aš us, algumas quais a ian es pode iam se conside adas co ek ū os alidomis. 12 Mais amplamen e sob e ML dos elhos lápis Li u ianos ma cação ki cio s . Šinkūnas 2010. 113Te minologia | 2012 | 19 2. SKAIČIAUS VARIANTAI A es e ipo de a ian es de e mos são a ibuídos os seguin es monôlodos e compos os ap esen ados em di e en es (ou ana omijos e minai (iš iso 11 eilučių i 27 ski ingi a ian ai), ku ie mesmo no mesmo) diccioná ios em o mas unissíci as e plu ísíci as (ge almen e dos e mos compos os a ia o núme o de qualque um deles), além disso, de e des aca -se que do ipo em ques ão encon am apenas pu os a ian es: An akis (lo . supe cilium) – An -Akkis, ok. Augenb auen C I 180 / An akkiei, ok. Wienb auen C IV 980 An akkiey, ok. B auen b ahue l Lex 106 / An akkei, ok. Augen B auen B I 1566; An akẽ, ok. Augen- 40, MŽ l 54 Wien An akẽs, ok. die Augen=B auen MŽl 2; Aša a (lo . lac ima) Aßa a, lenk. Lá, lo . Lac yma SD 258, Aßa a, ok. Th nen C IV 583, Aßa a, ok. eine Th ne l 8, MŽ l 469, Aßa a, ok. h e, Th ne MŽ l 550 Aßa os, ok. / Th änen Lex 87a, Aßa os, ok. die Th nen Hl 10; Blauzda (lo . c us) Blauda, ok. Bein C I 268, Blauda, ok. Waden C IV 891, Lex 102a, Blauda, ok. Bein p o pede B I 21048, Blauda, ok. Lenden B II 86647, Blauda, ok. Wade B I 51424, Blauda, ok. Schienbein B I 51424, Blauda, ok. Wade die am Fuß l 16, MŽl 28 Blaudos, ok. / die Beine Hl 18; Cabelos (lo . capillus) Galwôs Plaukas, ok. Haub =Haa C II 860 Galwôs Plaukai, ok. Haa B II 61616; Kelis (lo . genu) Kélis, ok. Knie C II 1086, B II 80518, Kélis, ok. Fuß, Knie B I 51422 Kélei, ok. Knie C II 1086; Sąna ys (lo . a icula io) Sana ys, ok. Gelencke C II 708 Sana is, ok. Gelencke Lex 40a, Sana is, ok. Gelenk am Leibe MŽ l 220 Sana ei, ok. Gliedmaß B II 59037, Sana ei, ok. [Finge ] xGelenck B I 47230; Smilkinys (lo . empo a) Smilkinnys, ok. Schla de am Kop MŽl 250 Smilkinnei, ok. Schla C III 432, Lex 75; Šlaunis (lo . emu ) Slaunis, ok. Hu Lex 51, Slaunis, ok. Hu l 211, MŽ l 280 Slaunys, ok / beyde Hs e l 211; Vokas (lo . palpeb a) Wókas, ok. Augenb ahne MŽ l 54 Wókai, ok. Augen B I 1565; Ža na (lo . in es inum) á na, ok. Da m l 96, MŽ l 126 nom /. pl. á nas, ok. Gek öß, Gedä m B II 5448. Encon a uma pa de a ian es Cla io e K. G. Milkaus em dicioná ios, que compongem dos e minos compos os ambos dedos pa en esco e espécie ski- 120 Palmi a Zemle ičiū ė | Mo ologiniai ana omijos e minų a ian es | XVII–XVIIIa.lie u iųleksikog a ijoje ap esen ado como manusc ip inio ( adinamo A. K auzės) okiškai lie u iško XVII a. joodyno deodis, e gy gyslės a e ijos, enos pi minis šal inis indicados F . Ku šaičio 1883 m. pala aynas. Ras os duas a ias de ileu ês, que cons i uem memb os com qua e iopai į o midas galūnês: -e, -ẽ, -ė e -is: Blužnis (lo . lien) Błune, lenk. sledioná slodona, lo . Lien, splen SD 506, Blune, ok. Lunge B II 88637 Blunė, ok. Lunge l 248 Blunẽ, ok. / Lunge MŽ l 331 Blußnis, ok. Mil z Lex 61a, Blußnis, ok. Mil C III 52, Blunis, ok. MŽ l 342 Mil Blunis, ok. Mil B II 91418, Blunis, ok. die Mil, auch die Lunge MŽl 30 / Bluns, ok. Mil como a pala a SD; Šlaunis (lo . coxa, emu ) Kulßis, lenk. l 256. LKŽe a ian as blužnė „blužnis“ pa eik as Ki ść łopá ká dolna, lo . Coxa, coxendix SD 201, Kulßis, ok. Hu C II 978, Kulßis, ok. H e Hl 54 die Kulsis, ok. Knöchel B II 80551, Kulsis, ok. B II 72820 Hu Kulse, ok. B II 72820 Kul ße, ok. Schenckel C III 412, Kulße, ok. Hu Lex 51, Kulße, ok. Schenkel Lex 74a Kulßẽ, ok. / die Hus e l 70, Kulßẽ, ok. Knchel l 228, Kulßẽ, ok. die H e MŽl 135, Kulßẽ, ok. Hu MŽ l 280, Kulßẽ, ok. Knchel MŽ l 303, Kulßẽ, ok. Schenkel MŽ l 409 Kulßė, ok. Hu l 211, Kulßė, ok. Schenkel l 305. LKŽe dados, a ian es kulšė e kulšis em á ias ana ômicas šlaunies e s ėnų signi icados. A pa i dadas exemplos ê-se que odas a eme iškės giminės ienaskai os galūnių a ian es são mis ieji a ian ų eilučių na iai ski iasi pap as aisiais balsiais e d ibalsiais e balsiais e d ibalsiais com diak i iniais sinais (á, é, ẽ, ; éi, áu) e balsį y bei p iebalsius l, š, žym žinčiais ÿ, ł, ß, s, , men ašimis. Sky ium menciona uma múl ipla das eme iškosios giminės galūnių -os e -es a ian es, į a dijančių cen inės ne ų sis emos dalį, pa : Gal os smegenys (iki pailgųjų smegenų im inai) (la . encephalon) Smagenos, ok. C II 796, Lex 40, Smagenos, ok. Gehi n Hi n Lex 50, B ii 71241, Smagenos, ok. Lex Ma ch 60a Smagenes, ok / Ma ck B II 89826 Smagines, ok. Hi n B II 71241, Smagines, ok. Ma ck B II 89825. LKŽe ixadas a ian es smagenos e smagenés, cuja p imei a signi icação é ana omική cen inė ne ų sis emos dalis, que é o mada ne ų skaidulos e ląs elės, humano localizadas o o o e espubu o canale. 121Te minologia | 2012 | 19 3.3. Vy iškosios giminės daugiskai os galūnių a ian ai Como já oi mencionado, ge almen e diccioná ios i ula es pala as kiami ienaskai os o ma. Kaip odo anksčiau ap a i pa yzdžiai, šios pa ei o mos e minos da ana omia são p incipalmen e, po ém oco eu e mui osiskai os o mas a ias. Jão encon os duas ileu és. Konku uoja galūnių -ai e -(i) ei, -ei e -iei a ian es: -ai e -(i)ei: Pūcelhas, plucelhas 14 (lo . lanugo) Gyw-Plaukai, ok. Milchhaa C III 56 Gÿw=Plaukai, ok. Milch Haa B II 91342 Gywplaukiei, ok. Die Augenb aunen l 46 Gywplaukei, ok. die Augenb aunen, das Milchhaa MŽl 92; -ei e -iei: Pe ys (lo . ac omion) Péćiei, ok. die Schul e n l 106, Péćiei, ok. Schul e , Rcken l 318 Pecei, ok. die Schul e n MŽl 197. Essas a ian es, como e an e io men e desc i as, di e em po ocais simples e d ibalsias e ocais e d ibalsias com signos diak i ís icos (e/é; ai/ei), ambém balsį y e p iebalsius č e š žyminčiais ÿ, ćc, ß/s esc i osmenimis. IŠVADOS 1. Va ian iškumo é uma das ca ac e ingíssimas e miniação his ó ica de qualidades. Mais cla amen e ele é is o p imá io da esc i a esc i a da língua da ase de c iação em on es esc i as, pasiçimchias di e en es do mesmo pala a pa idalų gausa e a iai o e não só isolos, mas nem a as ezes e do mesmo au o us esc i os. Is o con i ma in es igada XVIIXVIII a. leksikog a inė ma e ial a mesma concepção da ana omia in oduzi an es, só di e en emen e mo ologicamen e e one iicamen e bem o og a icamen e į o midi, e minos a ian es o mam desde dois a é dezim y memb os ilei as. 2. Com medicina elacionadas pala as e pala as de combinações es ão p imo osias comunaosias aduzamuosios bílingbios diccioná ios, u ėjusias didelę signi icação li e iškos medicinos, conc e amen e ana omia, e minijos kū imuisi nemaža pa e deles cons i ui do a ual ana omijos a dyno base. 3. In es iamu diccioná ios encon ado de ês ipos mo ologinių (giminės, skaičiaus, galūnių) a iões. Mais džiai ana omijos e minai, sudė inių e minų ẽ a – jų a ijuoja gimininiai eqüen emen e mo ologiniai a ian es são únicažo espéciea bainiai dėmenys. 4. Giminês a ias linhasu ês p incipalmen e compos as de monojodzes e minos da ana omia. Jų memb os di e em masculinskaja e eme iškaja gimine. 14 Plg. gy aplaukiai (lo . lanugo) ME I 294. 122 Palmi a Zemle ičiū ė | Mo ologiniai ana omijos e minos a ian es | XVII–XVIIIa.lie u iųleksikog a ijoje 5. Scučiaus a iões linhas cons i uem mono é bios e compos os e mos de ana omia, que em di e en es (ou mesmo no mesmo) dicioná ios ap esen ados o mas uni isci as e plu ali as (ge almen e compos os e mos de a ia a ia o núme o de qualque um deles). 6. Galūnių a ian ų eilu ės consis e de monojeodžius i sudė inių ana omijos e minų a ijuja monojeodžiai e minai ou sudė inių e minų dėmenys com ski ingas da mesma giminês galūnėmis. Dis inguem-se a iškosios e mo e iškosios giminės galūnių a ian es. 6.1. P e alece a iškosios giminės ienaskai os galūnių a ian es. Konku uojančių galūnių -is e -ys, -as e -‘s (su umpėjusi galūnė, išk i us balsiui a), -as e -is, -is e -us, -us e -as, -is, -ys e -ÿs, -as e -ys, -is, -ys e -(i)us, -is, -ys, -ÿs e -as das a ian es encon os a é in e duas linhasu ės. Es as giminês múl iiskai os galūnių -ai e -(i)ei, -ei e -iei a ian es encon os só duas linhas. 6.2. Feme iškosios giminės ienaskai os galūnių a ian ų, compa ado com y iškosios giminės, nos diccioná ios encon ado ela i amen e poucos apenas cincoos eilu ės. Šių eilučių memb os di e em galūnėmis -a e -ẽ, -e, -ẽ e -ė, -e, -ẽ e -ia, -e, -ẽ, -ė e -is. 7. Os diodynas p incipalmen e encon ados mis iųjų a ian es, exce o núme ous a ių ipą lhe a ibuídas a ian es são g ynieji. Giminés e galūnių a ian es, sem p incipais mo ologicas di e enças, em não poucas secundá ias one inių e o og a inių di e enças. Memb os Va ian ų eilučių ge almen e di e em po ozes simplesiais e ozes com acū o, g a io e dis in a o ma ci kum lekso ( ies inio ou lauž inio) diak i iniais sinais, pelos quais ma cação c učiuo as skiemuo ou ce a o ma de linksnių. Dos mais ca ac e ingsias di e ências de p iebalsias menė ini a ian es conco endo com p es àsias e duplas p iebalsias (daz ezes dupubinam p iebalsias d, g, k, l, n, , , s), ambém com di e en es esc i men džimi ma cimu balsiu y (y/), d ibalsiu uo (ů) e p iebalsÿ l (l/ł), š (ß/śs), č (ćc), ž () e (dd/). 8. Ve odynas mo ologiais e minos ana omia su gi em e e in luência lingubinhas e não lingubinhas a o es. Da úl ima, sem dú ida, menciona-se in luência de di e en es okiečių e polkų línguas de esc i a (isso e iden emen e is o g e inando e mos de ana omia de DL e ML pala asynų). Impo an e papel em a i aja língua e in es igados ocynos au o es de pi m akos e con empo á ios aš as. Žmonėse e ašy iniuose šal iniuose a o i di e en es da mesma pala a pa a das podia se pe missão XVIIXVIII a. DL e ML slo ynininkų. Po ou o lado, não exclima e indi idualiões e minos de ana omia a ios bem possibilidade de co ek ū os e os. 123Te minologia | 2012 | 19 PaGRINDINIaI ŠaL INIaI B Jacúbas B odo skis. Lexicon Ge manico=Li h anic m e Li h anico=Ge manic m: manusc ip inis XVIII século lexynas: documen inis edicis su aksimile, pe ašu e pala as egis u pa engė Vincen as D o inas /. Vilnius: Li uų kalbos ins i u o, 2009. III omas. C Cla is Ge manicoLi h ana. Manusc ip inis do século XVII okiečiųlie u ių línguas diccioná io. Vilnius: Mokslo i enciklopedijų publikla, 19951997. IIV omas. H Vocab la i m li h anicoge manic m, e ge manicoli h anic m [...] on F iede ich Wilhelm Haack. Halle, 1730. Lex Lexicon Li huanicum: manusc ípio XVIII a. okiečiųlie u ių línguas dicciona . Vilnius: Mokslas, 1987. MŽ Li auisch=deu sches und Deu sch=li auisches W e =Buch, [...] on Ch is ian Go lieb Mielcke, Can o in Pillckallen. Knigsbe g, 1800. R Li auisch=Deu sches und Deu sch=Li auisches Lexicon, [...] on Philipp Ruhig. Knigsbe g, 1747. SD Ši ydas K. Dic iona ium ium lingua um: o p imei o diccioná io da língua li uânica. Vilnius: Mokslas, 1979. PaGaLBINIaI XaL INIaI LKŽe Lie u ių kalbos žodynas (IXX, 19412002), a ian e ele ônico. Vilnius: Ins i u o das Lí u ias, 2005. www.lkz.l . Med 1980: As auskas V., BiziŽule ičius S., Pa ilonis S., Vai ila ičius A., Vileišis A. Medicinos e minos Dic iona y, Vilnius: Mokslas. 1991: Medicinos encyclopedia I, Vilnius: ME: Es adoybna encyclopedijų leidykla. LITERATŪRA Anuse ičienė O. V., Cibas P., Lilienė L. 2002: Žmogausana omijai  iziologija, Kaunas: Linos pasaulis. Česnys G. 2002: Lie u iško ana omijos a dyno is o ijos me menys. – Te minologija 9, Vilnius: Lie u ių kal- bos ins i u as, 55–65. Miliūnai ė R. 2009: Daba inėslie u iųkalbos a osenos a ian ai, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. Mi ke ičienė A. 2004: V. Dubo isuo inės li e a ū os ado ėlio e minų a ian ai. – Te minologija 11, Vil- nius: Lie u ių kalbos ins i u as, 119–144. Palionis J. 1967: Lie u iųli e a ū inėkalbaXVI–XVIIa., Vilnius: Min is. Palionis J. 1995: Lie u ių ašomosioskalbosis o ija, Vilnius: Mokslo i enciklopedijų leidykla. S unžinas R. 2008: Va ian iniai s a ybos liaudies e minai Lie u iųkalbosžodyne. – Te minologija 15, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as, 111–130. Šinkūnas M. 2010: XVI–XVIIamžiausMažosiosLie u os aš ųakcen og a ija: dak a o dise acija, Vilnius: Lie u ių kalbos ins i u as. Zinke ičius Z. 1984: Lie u iųkalbosis o ija3:Senųjų aš ųkalba, Vilnius: Mokslas. Župe ka K. 1983: Lie u iųkalboss ilis ika, Vilnius: Mokslas. Авербух К. Я. 2003: Терминологическая вариантность. – В. А. Татаринов. Историяотечественного терминоведения.Т.3:Аспектыиотраслитерминологическихисследований(1973–1993).Хрестома- тия, Москва: Московский Лицей. Ахманова О. С. 2005: Словарьлингвистическихтерминов, Москва: КомКнига. Бабанова С. Ю. 1994: Вариантность терминов в научном языке. – Терминоведение. Выпуск 1, Москва: Московский Лицей. Граудина Л. К. 2003: Варианты языковых единиц. – Культурарусскойречи.Энциклопедический словарь-справочник, Москва: Флинт, Наука. Лейчик В. М. 1994: Обоснование структуры термина как языкового знака понятия. – Терминоведение. Выпуск 2, Москва: Московский Лицей. Марузо Ж. 2004: Словарьлингвистическихтерминов, Москва: Едиториал УРСС. Сложеникина Ю. В. 2005: Термин:семантическое,формальное,функциональноеварьирование, Самара: СГПУ. Татаринов В. А. 1996: Теориятерминоведения1:Теориятермина:Историяисовременноесостояние, Москва: Московский Лицей. Palmi a Zemle ičiū ė | Mo ologiniai ana omijos e minų a ian ai MORPHOLOGAL VaRIaN S OF | XVII–XVIIIa.lie u iųleksikog a ijoje aNATOMY TERMS IN LITHUaNIaN LEXICOGRAPHY 1718 H CENTURIES 124 The a icle p o ides he linguis ic desc ip ion o mo phological a ian s o ana omy e ms, hei ypes and sub ypes and gi es a b ie o e iew o he easons o such a ia ion in he main gene al ansla ion dic iona ies (mos ly bilingual Ge manLi huanian and Li huanianGe man) o Li huania 1718 h cen u y Majo and Mino . Th ee ypes o mo phological a ian s (o gende , numbe and ending) ha e been ound in he esea ched dic iona ies. The majo i y o mo phological a ian s a e onewo d e ms; a ian s o complex e ms a e a e he e a e some a ia ions o hei gene ic o speci ic elemen s. The gende a ian s a e ei he masculine o eminine (Kaukolas/Kaukolẽ/Kaukolė ‘skull, Wůkas/Wokas/Wókas/Wokà ‘eyelid). The numbe a ian s in he same o in di e en dic iona ies ha e ei he singula o plu al o m (Kélis/Kélei ‘knee, Sana ys/Sana is/Sana ei ‘join ). The ending a ian s ha e di e en eminine endings o di e en masculine endings. Va ian s o masculine singula endings p e ail. Wo ds ending in -is/-ys (Akkies Pawiddulis/Akiês Pawiddulys ‘eyeball, skilwis/Skilwys ‘s omach) o -as/-‘s (Maasis Pi ß asmaassisPi s ‘s ‘li le inge , ywa as/ywá as/ywa ‘s/ywá as/ywa as ‘womb) comp ise he bigges g oups. The e we e only one o wo o he ending a ian s ound. Feminine singula endings a e qui e in equen . Such a ian s di e in endings -e/-ẽ/-è (Seiłe/SeileSéilė/Séile/ilẽẽ/Séilẽ ‘sali a), -e/-ẽia (Kiauße/Kiause/Kiáuße/Kiáußẽia/Kiaußia ‘skull), -a/-e/-ẽsla (Gÿwÿ=GÿGwggÿslegsle=Gysla e y), -e/-/-BluneBlunėBlunėBlus (BlunėBlus/Blus/Blunė/Bluns) (Blus spleens) Nex o he main mo phological di e ences gende and ending a ian s ha e qui e a lo o seconda y phone ic and o hog aphic di e ences. Va ian s di e in simple owels and owels wi h a ious diac i ic ma ks, simple consonan s and double consonan s o consonan s ma ked using di e en cha ac e s l (lł), š (ß/ś/s), č (ć/c), ž (/), dž (dd), e c. Va iabili y is one o he mos common ea u es o his o ical e minology o cine – lines consis ing o wo o en a ian s o ana omy e ms naming he same con- medicep , bu ha ing di e en mo phological, phone ic and o hog aphical o m we e ound in he esea ched ma e ial. The e we e bo h linguis ic and non-linguis ic ac o s in luencing he occu ence o mo phological a ian s o ana omy e ms in dic iona ies. One o he mos ob ious non-linguis ic ac o s was he in luence o he o hog aphy o he Ge man and he Polish languages. Li ing language as well as w i ings o he p edecesso s and con empo a ies o he au ho s o he esea ched dic iona ies also played an impo an ole. Lexicog aphe s o he 1718 h cen u y Li huania Majo and Li huania Mino could ha e aken di e en o ms o he same wo ds used by he people and in he w i en sou ces. The possibili y o he au ho s own a ian s o he ana omy e ms o p oo eading mis akes could no be excluded ei he . Recebido 2012-11-19 Palmi a Zemle ičiū ė Ins i u o das línguas Lie u ių P. Vileišio g. 5, LT-10308 Vilnius E-mail [email p o ec ed]