S aipsniai / A icles 9
ILJA LEMEŠKIN
Lie u ių kalbos ins i u as
Mokslinių y imų k yp ys: senoji bal ų li e a ū a i aš ija,
lyginamoji olklo is ika, leksikog a ija, bal is ikos is o ija.
SENOJI BALT
LEXICOGRAFIIA HANZOS
POCLI SERVIBO.
RANKRAŠTINI PALAVYN
PASKIRTIS BEI SUDARYMO
LAIKAS
Old Bal ic Lexicog aphy in he Se ice o
Hansa Me chan s. Pu pose o Manusc ip
Vocabula ies and he Time o Compiling
ANOTACIA
O a igonyje o ma-se uma no a abo dagem a mais an igos monumen os lexicog á icos de
línguas bal as: Elbingo Dic iona y e o chamado Simono G ūna o Dic iona y. Abudu manusc i os
on es elacionam-se com u ili a ine d ikalbe Hanzos leksicog a ia adição e ap ougnamen e
g e inam com os chamados Rusiškomi knjigami, i. e. com okiečių žemaičių usų kalbų žodynų bei
pasikalbėjimų ado nuo ašais, whom business o p ac ical language lea ning bei sume imais
suda in no o amžiaus hanziečiai sp akele e e. Ap oxima-se à conclusão de que odynai e
pasikalbėjimai das okiečiųp ūsų línguas pasida am ak ualūs esp. o am c iados pouco
depois de quando Elbing oi concedidos Liubeko di ei os, e ao me cado no o se apapelny i
chega am okiečių me kliai e colonis ai. Com Elbingo es ei amen e ligado é e Elbingo ocynys,
e S. G ūna o ocynėlis; In luência leksicog a ia hanzo inspeciona-se e Lenkųjo ingių žodynėly.
Ve ikalusis S. G ūna o dicynėlio lei u a pe mi e econs ui pi klių apikalbėjimus, i. i. bal ų
kalbų eks yne a é šiol neapčiuop ą unkciną s ilių XIII a. medioan osios pusės okiečiųp ūsų
pi klių sociolek ą. Co esponden es p essupos os leksicog a ia se o mo is bases da língua
li uãs a. XIII não (de el limi adas Hanzos di usão geog a ias). ESMINIAI VOODŽIAI: Hanzos
leksikog a ija, Elbingo diccionynas, Simono G ūna o diccionynėlis, pasikalbėjimų ado ėliai,
okiečiųp ūsų pi klių sociolek as.
ILJA LEMEŠKIN
10 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVIII
ANNOTATION
The a icle shapes a new app oach owa ds he oldes lexicog aphic monumen s o he Bal ic
languages: Elbing ocabula y and he so called Simon G unaus ocabula y. Bo h manusc ip
sou ces a e associa ed wi h Hansea ic u ili a ian bilingual lexicog aphic adi ion and a e
ho oughly compa ed wi h he so called Russian books, i.e. ansc ip s o Low Ge man-Russian
ocabula ies and ph ase-books compiled by young Hansa men, he so called sp akele e e, o
p ac ical language lea ning and business pu poses. A conclusion is compiled, soon a e Elbing
made ha Ge man-P ussian ocabula ies and ph ase-books became ele an , i.e. hey we e
was g an ed Lübeck law and Ge man me chan s and colonis s he Polish-Yo ingian ocabula y.
a i ed a he new ma ke o make p o i . The Elbing ocabula y and G unau’s ocabula y
a e closely linked wi h Elbing; he in luence o he Hansea ic lexicog aphy is also seen in
The e ical eading o G unaus ocabula y enables us o econs uc he me can ile
ph ase-book, i.e. he unc ional s yle which has no ye been g asped in he Bal ic co pus he
Ge man-P ussian me can ile sociolec o he second hal o he 13 h cen u y. The e we e no
espec i e p econdi ions o he o ma ion o lexicog aphy on he basis o he Li huanian
language in he 13 h cen u y (due o he limi ed geog a-
phy o he sp ead o Hansa me chan s).
KEYWORDS: Hansea ic lexicog aphy, Elbing ocabula y, G unaus ocabula y,
ph ase-book, Ge man-P ussian me can ile sociolec .
Lyginamasis ž ilgsnis į senus ašy inius šal inius pa odo ieną ski umą: i-
du amžių leksikog a iniais monumen ais dispõe apenas pa e dos bal os p úsai e
jo ingiai1. Kyla ques ão: po que eles não são es emunha en e ou os
b anos? Baselio e C e os pėdsakai (Dini 2014: 331332, 553558) se á elacionados com
aš ingais p ūsais, que, (nu)esc i indo li os, kolo onos posiçãoção deixa am a
co esponden e ma cação sob e si e nuo aços de oco ência ou suas i i udes.
Não pode iam essas mesmas pessoas educadas con ibui e na compilação de
dicioná ios? De modo a esponde a es as pe gun as, necessá io de ini
leksikog aphinių monumn os pasku į, i. i. de e mina , quais causas de e mina am dicynas apa ecimen o e a quem, onde, a quem eles o am ú eis.
1.1. O mais an igo e o maio dicioná io de gêmeciasp ūsų línguas chamado
Elbinge Vokabula ( oliau ma cimas ab e ipa EŽ) os nossos empos chegou como pa e Codex
Neumannianus, que a é a Segunda Gue a Mundial oi gua dado na biblio eca da cidade de Elbingo
(sign. Q 84). A pala ayn, qua a o dem em linha pa e do código, e a a úl ima; ele e odo li ou
co oica a colo onas, que glus ai 1 Žodyno Pogańske gwa y z Na ewu (Zinke ičius 1985) esc i ação
ends ama le an a pa a k yžiuočių laikus. Seu jo ingiškumu duejojama (Schmid 1986; mais
a de: Dini 2014: 304307). Woodyne insc e e-se maišy a língua, na qual obse a-se yidiš língua į aka,
bal ųug o inų izoglosos (Chelimskij 1985; Орел, Хелимский 1987; O ël 1986), y ų bal ų bei p ūsų kalbų
leksinių iš eklių kompilacija.
A igos A icles 11 /
Senoji bal ų leksikog a ija Hanzos pi klių a nyboje.
Rank aš inių žodynų paski is bei suda ymo laikas
in o mou sob e o dicioná io e odo o códex kū ėją: Explici pe manus Pe i alidos,
Holc ǁ weʃche De maienbu g (185 p.). Sk ip o iaus an oponimas i nu ašymo
dos quais passeiam na p ūsiškoje pa e do dicioná io, indicam, que de Mayenbu go2
o igens Pe as Holcwesche is p o a elmen e e a okie is. A é ago a nepg įs as
pe manece amplamen e espali ês a alegação, que o p óp io ocínio, . y. P.
Holcwesche io pe esc i y ą p o og a ą, o mou okiečių o dino mongol. A
nuo leksikog a inio paminklo ūšies esp. žodyno paski ies p oblemos, ku i iki
šiol lieka neišsp ęs a. Be šios p oblemos išsamaus ap a imo kalbos apie ienuolį
ques ão au o ís ica depende di e amen e se ou a pessoa com s a us social é
demasiado p ecoce. Ac edi a-se que a manusc ip ina li o P. Holcsiž elgian em
wesche is nu ašė XIV a. pabaigoje a XV a. p a-
džioje. Tiksliau da uo i a ei yje bus pa anku a -
Hein icho Niewöhne io 1912 m. pe pieš ą andens ženklą3, cujo da amen o a é que é
keblus. Ele se ca ac e iza especi iciniu b uožu apa inas pailgo jaucio snukio pa e
(jaucio nas ų) a edual la inimu, que ag a ia a a ibuição a a ualmen e
conhecidos p ecisamen e da ados a ian es de sinais de água e seus ipos. Pa e
da coleção Ge ha do Picca do Ochsenkop Ohne Gesich sme kmale Da übe
S ange Da übe K euz Einkon u iges K euz são um pa a aizdä, que
iš olo i ik sąlygiškai galima lygin i su Elbingo
kodekse bu usiu andens ženklu. Jie (N . 56698–
56700, 56695) da ados 1427, 1433, 1435 e
Em 1464 ano. Šiek iek panašus água ma ca našiai užlenk ų agų), da adoado m. 1434, igū uoja Nikolajaus
(su am ik u jaučio nas ų ap alaus išpla inimo
požymiu, ačiau i su akimis bei ž aigžde a p pa-
Lichače o eikale No. 511 (plg. ainda 1427 m. água ma caklą No. 541: Lihače I 43, 46; III LXXXVIII). Tu in em
men e g adual a ipo de ma ca de água em ques ão, Elbingo codex papie iaus p oduybą se ia sensa a
pajaunin i. Pa ece-se que o códice pôde se c iado XV a. segundo qua o ou mesmo XV a. meados. 1.2. P.
Holcwesche is nu ašė compilação, no qual dominou esc i os de ca ác e ju ídico. Inicialmen e ele
copia a Elbingu concedida Liubeko eisę Lübisches 2 In e p e uando ly į maienbu g azoma nadau não
undamen a e ne eque inga konjek ū a: Ma ienbu g. 3 H. Niewöhne io 1912 o. desc e e es á disponí el
na base de dados Handsch i encensus: h p:// sisches Rech (100120 p.)5. Além disso polkų eisyną
Polnisches Rech (120 168 p.)6 e inalmen e okiečių p ūsų kalbų žodyną (169185 p.). Aiškiai isí el lapis oi
g a ada a i aš ė Buch da ihn de Lübeschen Rech e besch iben [...], ambém iskalbinga sen encija
www.bbaw.de/ o schung/d m/HSA/Elbing_700330290000.h ml.
ILJA LEMEŠKIN
12 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVIII
Rech ü Elbing (1–100 p.)4. An ąjį sk ip o ius nu ašė p ūsų eisyną – P eus-
Fia jus icia & pe ea mud[us] ( elaimi eisė umas i ūna ež [no s i žū ų] odo pasaulis). Nu ašy ų
on es combinação aos p imei os pesquisado es do código deu base pa a ac edi a que o ci il da lei
polinkis į eisinius dalykus bu o pas ebė as XVI a. Tada audonu ašalu p ieš-
cons ado usou o al o Elbinge esidindo go e nado do o dino kom ū as, ao qual e am subo dinados
Elbingo mies iečiai e odos os locais, i. e. aquela kom ū ijos p ūsai, Po causa decla ada legal da pala a
unção du ido James‘as Ma chandasMa ch (and 1970: 112). De a o, supos a unção ju ídica p as ai
co esponde com o ocabulá io de concei os de okiečiųp ūsų línguas. De um lado, nele al a
specializada, i.e. de na u eza ju ídica, léxica, de ou a há mui as ais pala as (i i is de capí ulos),
que seman icamen e é di ícil de ece com os ju ídicos sujei os (pi ys, abalai, decisão suge ido po
okiečiai bei lenkai. Šios nuomonės laikėsi Fe dinandas Neumannas i Edwi-
nas Volckmannas (Volckmann 1869: 4). Vėliau p ak inę eisinę paski į ( ü den
p ac ischen ech sgeb auch) s a s ė Adalbe as Bezzenbe ge is bei Reinholdas
T au mannas (Bezzenbe ge 1874: 1225; T au mann 1910: XXIV–XXV).
Wol amas Eule is, segundo o qual o ocabulá io sua unção co esponde a li os de con e sas de
u is as (Eule 1988: 9). Como umpą paskalbėjimų ado ėlį (ku ze Sp ach üh e ), acili a ó io a
comunicação com os p ūsi em á ios emas domés icos, pala ainha in e p e ou e F ied ichas
Benningho enes: Einem Deu schen die Möglichkei zu geben, sich mi de p ußischen Landbe ölke ung
schnell übe die Beg i e des äglichen Lebens zu e s ändigen (Benningho en 1990: 106).
ž aigždynas i pan.). Šiuolaikišką, . y. žiū ėdamas pe mode niųjų laikų p izmę,
Em 2003 Ral as Päsle is lançou um es udo de alhado Deu schsp achige Sachli e a u im P eußenland bis
1500. Un e suchungen zu ih e Übe lie e ung, na qual bem á ios 4 An es do p incipal ex o da on e o
ansc ip o ap esen ou de alhas egis e a com e melona an aš e: Das is das lubichs ech nd de
sack (1 p.). Regis o início aqui mesmo, 1 p., oi dis inguida inicia: Das e s e is on ech ischa I [...].
Regis o ekscipi as é 11 p.: De on sinnen is Komen CCXXXIIX. Po egis o 1113 p. dada la yniška
p a a mė. O p óp io on e começou 13 p.: Von ech escha . Wo eyn man sinen son adi sine ch s gebe
[...]; pasibaigou 100 p. pala as: dij[...] en mogen Keyn gu weg gebin daz is s e e sie nd daz is yman
gewe e sie amen.
5
Spal o ą i aš ę e ex o começo Von wunden bewysunge. Ca[pi ulu]m 1. Eyn man de do gewund
wi sal syne wunden bewisen dem Keme e [...] (100 p.) e ex o pabaigą: [...] we dy sune b ich de
is des geldes bes andn 120 p. 6 on e no início des e, 120123 p., oi dada eiliuo a p a a mė.
A igos A icles 13 /
Senoji bal ų leksikog a ija Hanzos pi klių a nyboje.
Rank aš inių žodynų paski is bei suda ymo laikas
dėmesio sky ė Elbingo kodeksui. Remdamasis gausia Cen inės i Vaka ų Eu o-
pos biblio ekose, a chy uose bei muziejuose saugoma medžiaga, y ėjas pasiūlė
in e essan es dos no os insj algos. Não conco dando com decla ada códex
na u eza ju ídica, R. Päsle is apčiuopia ki okią man aščio unção. Leksikog a inis
kū inys, seu meuimu, enkino edukação necessidades: Dahe is es unwah scheinlich,
dass ein Deu sche es mi sich üh e, um sich mi dessen Hil e mi einheimischen
P ußen e s ändigen zu können. Zielsp ache is nich das P ußische, sonde n das
Deu sche. De P uße le n die deu sche Sp ache und mi ih le n e das ch is lich
gep äg e Wel bild de Kolonialhe en kennen. Le z e es e schließ sich dem
Le nenden, also einem Schüle , abe e s du ch e klä ende Zusä ze eines Leh e s.
Die Funk ion des Vokabula s is somi im Umk eis des Sp achun e ich s zu su-
chen, also im Umk eis on Ausbildung und Schule (Päsle 2003: 307). nomais
Sa o min is mokslininkas bando pag įs i ipologiniu g e inimu su ki ais ži-
Lexikog a iniais de o igem Ry ų P ūsijos (pa yପରି, com XV a. loanalize. Os úl imos ele
ynų– okiečių kalbų žodynu, ku į jis žymi san umpa Königsbe g, SUB: 901 –
Päsle 2003: 213, 304, 306) bei išsamesne žodyną suda ančių eminių sky ių
enume a em abela sepa ada Wo g uppen des ‚Elbinge
Vokabula s‘ (Päsle 2003: 305306):
L d.
N .
1. Wo d.
G uppe
Vokabel-
N .
Anzahl
de s. Cha ak e is ik de G uppe
1Go 1–11 11 Himmel(sgewölbe)
2Jo 12–23 12 Jah eszei en und Wochen age
3E de 2432 9 die
ie Elemen e
4Vüe 3344 12
5L 4558 14
6Wasse 5966 8
7Mensch 67168 102 de Mensch om Schei el bis zu Sohle
8Va e 169192 24 Ve wand scha sbezeichnungen
9Hüs 193235 43 Haus und
Ho
10 Acke man 236293 58
11 Wayn 294315 22 Wagen
12 Möle 316328 9Mühle
13 Becke 329346 18 Bäcke
14 Ga b e e 347381 35 Ga koch
15 K eczem 382403 22 Schankwi scha
16 He e 404428 25 Rango dnung de wel lichen F eien;
K iegswessen
17 Ros 429439 11 P e de
18 Se ele 440453 14 Sa e handwe k
19 Webe 454472 19 Webe handwe k
20 Sch e e 473495 23 Schneide handwe k

ILJA LEMEŠKIN
14 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVIII
L d.
N .
1. Wo d.
G uppe
Vokabel-
N .
Anzahl
de s. Cha ak e is ik de G uppe
21 Schuwe 496–512 17 Schuhmache handwe k
22 Smy 513549 37 Schmiedehandwe k
23 Bede 550559 10 Bade handwe k
24 Vysch 560585 26 Fische
25 Wal 586646 61 Wald
26 Tye 647670 24 Tie e
27 Va e 671686 16 Vieh
28 Milch 687695 9 Milch und de en P oduk e
29 Joge 696705 10 Jagd
30 Vogel 706773 68 Vogelnamen
31 Slange 774791 18 Schlangen, Wü me und Insek en
32 We ld 792802 11 Die Wel , in de wi leben Ty ėjas geneß inzusig eine gewisse dem hema ischen
G uppen sub ilien schemą (einzelnen G uppen einem bes imm en Schema olgen): Die Sachg uppen
geben ein Abbild des Kosmos, in dessen himmlische , zei liche und wel liche Ein eilung, also eine
g obe Skizze des Lebenswel de ch is lichen Einwande e , dessen Schwe punk au den
Bichnungen ü die di ek e Lebensbilde lieg (G uppe 731); die G uppen 16 bie en den
kosmologischen Übe bau, e gänz du ch G uppe 32, in de mi den Beg i en We ld, Lan ,
K is enhei , Heidenscha , S a und Do e allgemeine nde Bezeichnungen ü Fo men des
Zusammenlebens in abs eigende Folge gelie e we den. Da on lassen sich Lan , S a und Do
ohne wei e es mi dem Rech in Ve bindung b ingen, denn sie weisen eine Ve assung au , sind
ju is isch de inie . Ebenso weisen die Beg i e K is enhei und Heidenscha eine
ju is isch-kanonis ische Konno a ion zumal im P eußenland au . G uppe und 16 zeig mi den
Vokabeln König, Ri e , Leman (Lehensmann), V ie , Gebue eine soziale Rang olge au , die
ju is isch du chaus on Belang is (Päsle 2003: 237). ge al esp. nespecializuo o (i. y. não es eu ai
ju ídico) na u eza leksikog a inis kū inys podia apa ece se Heilsbe ge ou F auenbu ge. Vyskupo
esidência Heilsbe ge p ūsų escola, seu alegação, uncionou desde o meio XIV a. e seizena
F auenbu g ka ed os (Ecclesia Wa miensis) canauninkų em sua casa inha man e e educlė i po um
Žodyno unkciona imą susiejęs su „mokykline s e a“ y ėjas eigia, kad oks
jo emolį p ūsą7. R. Päsle is ambém no ou que al 7 Ty ėjas Päsle is (2003: 237) ci a Klausą
Nei manną: Auch jede de sechzehn Domhe en des e mländischen Domkapi els zu F auenbu g
ha e einen Jungen p ußische Zunge in seinem Hause zu un e hal en und ihn ü die spä e e
Seelso ge un e seinem Volke zu e ziehen. Unžodynas podia se necessá io e Ma ienbu ge, onde,
segundo ele, ambém p ūsų es udou.
e ich e hiel en die Jungen an de do igen Ka hed alschule. Einige S ammp ußen sind im 14.
A igos A icles 15 /
Senoji bal ų leksikog a ija Hanzos pi klių a nyboje.
Rank aš inių žodynų paski is bei suda ymo laikas
Po causa da compilação do códex de Elbingo, o in es igado local d ejoja. P. Holcwesche is seu
abalho podia ealiza Elbinge ü den Elbinge Deu scho denskon en . Po ou o lado, o au o
não desca a a possibilidade de que a compilação de on es p i ilegadas com eles sain die
o iškas a chy a imas į yko Ma ienbu ge: „Die Handsch i wü de sich dann
Bes ebungen zu Ve wal ungs e o m eino dnen lassen und als eine A kommen (Päsle 2003:
„Belegexempla “ e schiedene Tex e in de Ma ienbu g „gelage “ wo den sein;
nach Elbing wä e die Handsch i womöglich nach Au gabe de Ma ienbu g ge-
237). Mas qual caso a compilação do código pesquisado , de aco do com há mui o susiklosčiusią
adição, ê i memen e ligado com Vokiečių o dino ins adminis a i os: In beiden Fällen jedoch
wä e die Handsch i ü Ve wal ungszwecke des Deu schen O dens he ges ell wo den (Päsle
2003: 237). A úl ima a i mação amplamen e di undida pa ece excessi amen e ca egó ica e limi an e
1.3. É ealmen e o unciona imen o do conjun o possí el mo i a apenas o icialu o dino wokieu
adminis a i ismo? É ealmen e p o óg a o no con eúdo di ei oynas de jei o algum não
ha moniza com diccioná io? Pa ece-nos que al possibilidade exis e. De e ia e em omissão, que
odos ês ao Elbingo kodeksão incluídos di ei os są adai p o undniai eglamen a am as elações
econômicas, e especial a enção nelas e a de ida às ques ões come ciais. Em essência, is o é
comé cio leisna, que ao longo do empo pa icula men e Liubeko di ei o assegu a am dinâmica
p a u amen o e desen ol imen o das cidades da egião bál ica. Assim, em di e en es unidades
adminis a i as (Pamedę, Elbingą, Lenkų eise aldomą e i o iją) di ecionados ibunais e am
necessá ios não só kom ū ui, p ocu ado es e alguns ou os adminis a o iam, mas e
pode osamen e Han zos sąjungai ep esen ando pi kliam. Sem ais on es di icilmen e se eles
podiam ocupa com sucesso suas a i idades. No en an o, come cian es de negócios e am
necessá ios e ou as on es esc i as, en e as quais o am e auxilibiais deis ainda não alabícios
mo ado es locais. es emuny ų come ciais necessidadesis cons i uídos leksicog a ia abalhos
de. Įdomiausią e mais p óximaä dessas on es linguís icas lizdą cons i uem as chamadas Rusiškos
ling is inių p iemonių, paleng inančių komunikaciją esp. de ybas su nobiliais,
ama ininkais, als iečiais, u gininkais, palydo ais i ki ais okiškai menkai a
knygos (Einn Russisch Buch; Ein Rusch Boeck; acc. sg. 8sk8jo knigjo usche boek). Rusų okiečių
S a bu pab ėž i, kad ai nė a ien eo inė galimybė. Hanzos egione y a pa-
línguas de diccioná ios e paspalbėjimai, kažkada Nauga do und 15. Jah hunde in ih e
e olg eichen Lau bahn bis au die Bischo ss ühle on Samland und Pomesanien gelang (ž .
Nei mann 1996: 64).
ak o ijoje ealizuojami „Hanzos okiečių žemaičių kalba“ (apie są okas Han-
sesp ache a ba Lübecke Ausgleichssp ache ž . Sande s 1982; Pe e s 1973), y a
ILJA LEMEŠKIN
16 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVIII
impo an e ao examina a co esponden e P ūsišką knygą, i. y. Elbingo dicção,
po que do pon o de is a gên ico explica des a lexicog á ica abalho o ignemu,
seu sanda á e paski į ( . y. ipologinį yšį). A nós cuidados […]Rusiškų knygų[…]
ainda olįšime, mas em p imei o luga pega emos, a pa i do qual on e o
dicioná io de Elbingo oi e é kildizado a é šiol.
1.4. Elbingo okiečiųp ūsų línguas diccioná io adicionalmen e liga-se com medie ais
di undido okiečiųla ynų kalbų žodynėliu (Mažiulis 1966: 28), po ém ais lingubinės
sanda os ocynų P ūsijoje e nou o de is não é paliudi a. Exis em conhecidos
la ynų okiečių kalbų žodynų nuo ašai (Päsle 2003: 213), mas sua des inação isai
ki oniška. Jais o am usadas ap endendo la ynas linguagem leksicos. Taip um omnium
mokiniai sėkmingai įžengda o pe „a i as du is kalboms i isiems mokslams“
(J. A. Comenius: Janua lingua um ese a a si e Semina ium lingua um e scien ia-
= Dwéře Jayků odewřené To ae K á ký a nadný půob k e éhokoli Gaykaspolu y s
ača ky wech měnj / wobodných pochopenj). A i kščiai s a s ė Wal he is
o ien uo i (iš okiečių į lo ynų kalbą) žodynai ap a iamuoju laiko a piu ne u-
ėjo p asmės ( a o ojų), dėl o jų hipo e inis egzis a imas, apie ku į sa o laiku
Zieseme is (Zieseme 1920: 139140), c ia mui as dú idas. Teo icamen e possí el
conside a modelo al e na i o, que okiečiųp ūsų línguas compa y ojas do
diccioná io escola ino emo ido la ynų kalbos egis o lemas, e no luga deles usou
okiškais a i ikmenimi:... d ik. glossá io de línguas g eicosla ynas la ynas okiečių
línguas glossá io de línguas okiečiųp ūsų
⇩
Indicados esquemas de elações mú uas de ocynas segue Rolando Fe i, que
o nou-se o p imei o pesquisêju, apseėmoso a elação decla á el basea
2018). Elbingo žodyną jis nuodugniai g e ina su XIV a. pabaigos lo ynų– o-
kiečių žemaičių Libe o dinis e um, ku į spaudai pa engė i 1983 m. Tübingene
išleido Pe e is Schmi as. I alų mokslininkas įž elgia „didelį a umą“ (signi i-
can closeness) a p eminių sky ių i pama inių žodžių, ku ie ampa pa ienių
exologicamen e (Fe i eminių laukų iden i ika o iais (Fe i 2018: 129130).
G e inação lhe deu esse esul adoá:
Libe o dinis e um Elbing ocabula y
1. De deo e sanc is 1. (1) Go Deywis 2. De
mundo celo e s ellis 2. Jo Me an 3. (12) De
empo e (annus ja ) 3. (24) E de Same 4. De
igne (=EV4) 4. (33) Vüe Panno 5. De ae e
(=EV5) 5. (45) Lu Wins
A igos A icles 17 7. De
Senoji bal ų leksikog a ija Hanzos pi klių a nyboje.
Rank aš inių žodynų paski is bei suda ymo laikas
Libe o dinis e um Elbing ocabula y
6. De aquis (=EV6) 6. (59) Wasse Wundan
e a (=EV3) 7. (67)
De mon ibus (=EV26)
Mensch Smonenawi(n)s
8. De dis inccione e locis nemo um 8. Va e Towis (169)
9. De uiis in e
De aedi iciis (=EV9)
e as 9. (193) Hüs Bu an
10. De cogna ionibus hominis 10. (236) Acke man A oys
11. De o icialibus (=EV16)11. (294). Wayn Abasus
12. De his qui p esun ic ui 12. (316) Möle
De panium p epa a o ibus 13. (329) Becke
Malunis (ag es is acke man, ena o jege ) 13.
Pecco e (mola mol; o na ius becke )
(=EV 12, EV E13)
14. De ciba io um
(cocus koch)
p epa a ione 14. (347) Ga b e e Aubi go
15. De diue sis gene ibus cibo um 15.
(lac milch)
(382) K e zem Ka czemo (384 malcz
Piwamal an)
16. De di e sis gene ibus po uum 16.
b asium malcz) 17. De a i icibus
(404) He e Rikis (b asia o melcze ,
p o es i u 17. (429) Ros Russis
( ex o webe )
18. De p aepa a o ibus
(sa o sch ade )
ues ium 18. (440) Se ele Balgninix
19. De p epa a o ibus
(su o schowo )
co ei 19. Webe Tucko is (454)
De a i icibus p o edi iciis 20. (473) Sch o e Sc u ele 21.
De ins umen is ad commu a iones 21. (496) Schuwe
(sella o sa lä )
Schuwikis e um necessa iis (=EV 11, 17, 18)
22. De emunda o ibus (balnea o , bade )22. (513) Smy Wu is
23. De b u is e eo um gene ibus
(=EV26)
23. (550) Bede S ubonikis
24. De incomes ibilibus
(=EV17)
domes icis 24. (560) Vysch Suckis
25. De e is (=EV26)25. (586) Wal Median 26. De
speciebus a ium (=30)EV26. (647) Tye Alue 27. De
piscibus (=EV24)27. (671) Va e Lonix 28. De e mibus
enenosis (=EV31)28. (687) Milch Dadan 29. De pa ibus
animalium (=EV7)29. (696) Jege Medies
(70 30.6) Vogel Pepelis
31. (774) Slange Angis
(792) We ld Swe an 32.
ILJA LEMEŠKIN
24 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVIII
Einn Russisch Buch
(1546 m. žodyno edakcija)
Ein Rusch Boeck...
(XVI a. idu ys)
Tönies Fenne
(1607 m., Psko as)
Vonn Rus ungenn zu Van
P e denn
Seüden Gezeüg Van alle ley lesch
Vonn K iege Vnd Seine
Zubeho unnge
Van wand lacken Van alle ley ged enke
Vonn Tan zen Singenn
Vnnd Sp ingen
Van Alle leie e wenn Van menschen led ma en
Vonn Rauch Wah als
Hie nach Vol
Van mo en nnde
nd gewüch enn nnd
Alle lei kau manes wa
Las en Van bekledinge
Vonn alle leÿ wah en
sch i wah enn he nach oll
als Van
Vonn Alle leÿ K eude Van huszge ade Vonn Edlenn
ges einenn Vann ue Vonn golde nnd gol we ck Van
hand we kes eschop
Vonn de
Mun ze
Russischenn Van schepenn
Vonn Seÿdenn gewand Van alle ley pel e ienn
Vonn alle leÿ a ben Van alle ley ledde nd
huden
Vonn Alle leÿ Lackenn Van alle ley du sche wah
Van sol e nd he inge
Van wasze nd allige
Van lasze nd hemp
Van edelges einen
Van gold nd sulue
Van de uschen mun e (em inglês)
Van k ude n nd gewu ze
Van sidengewande
Van linen wande
Van alle ley a ue
Van alle ley lakenn
A di e ença dos monumen ais em ques ão indicam que XIVXV a. inha de exis i mais
semelhan es nuo aços, que exologicamen e pon o de is a já en ão cons i uí am
painų inklą. Isso indica g ande Rusiškų knygų demanda e disseminação. Temslų
ago a exis en es ês copias elaçãou di icilmen e se á possí el de e mina
(seben base de análise compa a ó ia do dicioná io Elbingo). Recons ução do
p o óg a o comum complica o a o de que daqueles mesmos emá icos capí ulos
i aš es di e em. Ago a os í ulos dos capí ulos indica emos um je a ou o sem e em con a a sua posição de ap esen ação na composição diccioná ia:
Einn Russisch Buch
(1546 m. žodyno edakcija)
Ein Rusch Boeck...
(XVI a. idu ys)
Tönies Fenne
(1607 m., Psko as)
Vonn go nd
Dinngen
Himlischenn Van Go nnd
hemmelschen dingen

S aipsniai / A icles 25
Senoji bal ų leksikog a ija Hanzos pi klių a nyboje.
Rank aš inių žodynų paski is bei suda ymo laikas
Einn Russisch Buch
(1546 m. žodyno edakcija)
Ein Rusch Boeck...
(XVI a. idu ys)
Tönies Fenne
(1607 m., Psko as)
Vonn Zei enn Des Jah s Van üden des
dagen we me Auch unden iah es Vonn
Ja s nnd Van den ee iden desz
dem Geis lichenn Van Geüs lüchenn
wesenn Van geis lichen s and nd
S annd
egimen
Vom wel lichenn S ande Van
Obe ügkheü-
weld lücke Van wel lichen s ande nd
egimen
Vonn eunnd nnd
Gesiebscha en an
Hüe wül Ick sch iuen
Vade nnd mode
nd B ode nd
F ünd schap
Van und schop nd
hobeho inge Süs e
De qua uo . Elemen is
Van Alle lei
Van den ee elemen enn
Wa e Van wa e enn
Van winde nd de mane
Van de e denn
Vann ue
Vonn Mannes Pe sohnenn Van pe sonen nd ges al
de lude
Van geschikeden luden
gude a
Van ngeschick en luden
bose a
Vonn Handwe ckenn Van Alle lei
hand we kenn meis e s
Amp en nd Van alle lei
Vonn S hed enn Van
Vom S ed en Vnnd
Land scha en
S eden nd slo en
Lande nde do pen
Van lende n nd s eden
Vom Gewich e
Vonn gewich e Maß nnd nd
kau manes wa Vonn ischenn Van
Van mo en nnde Las en
gewüch enn nnd Ellen Alle lei
Alle lei üschcken Im Van ischen
Von mah en nd wich enn
nd eh e a wa e
Vonnell Vognn Van Alle lei oegel
Hemmel
nde Von alle ley ögelln wil
nd am
Vonn Hol z Van Alle lei Hol
büschckenn nnd Ande en
bemen
nd Van buschen nd hol e
Vonn Viehe Van
Vonn Wildwe gk od(e )
Wildwah en
wülden ü en nd
Ande en Viehe nd pe denn
Van wilden de enn
Van amen de enn
Vonn p e denn Van a wen de p e de Van pe denn
Vonn ge encke Van E en nd d üncken nd Van
Van Schepenn Van schepenn
alle ley ged enke Vonn Vÿ alÿenn beda He o
De no Vonn alle ley i allie Vonn de Sehe nnd
Schie enn
ILJA LEMEŠKIN
26 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVIII
Einn Russisch Buch
(1546 m. žodyno edakcija)
Ein Rusch Boeck...
(XVI a. idu ys)
Tönies Fenne
(1607 m., Psko as)
Vonn Hausge ad
De selben
Vonn Haushal unge nd
De selben Zubeho ung
nd Vann Hus nnd
Zubeho unnge
Hus Van huszge ade
Hal ung Van hand we kes eschop
Vonn Sch eÿbwe gk Van
B üe en
Van Bücke en
sch iue s nnd Van sch i wah enn
Vonn Mennschlichenn Van
led ma en
münschen da gan ze
glied massenn lü nd sin wesen
Van menschen
Vonn Mannes Namen Van Alle lei
münschen
Namen De Van menschen namen
Vonn Kleÿdunnge Van Kleidungen Van bekledinge
Vonn K iege Vnd Seine Van K üges Lüdenn Van
Zubeho unnge
k iege nd o lichs
gesche enn
Vonn golde nnd gol we ck Van Gold .
Kope
sülbe . Eüse n. Van gold nd sulue
Vonn Alle leÿ K eude Van Edelen K eü e en Van k ude n nd gewu ze
Vonn Edlenn ges einenn Van Edel Ges eünen Van edelges einen Vonn
Vonn Seÿdenn gewand Van sidengewande
Vonn alle leÿ a ben Van Alle leie e wenn Van alle ley a ue
Alle leÿ Lackenn Van wand lacken Van alle ley lakenn
Vonn de Russischenn
Mun ze
Van Gelde Vnde schede Van de uschen mun e
De 12 Mensibus. De
nd qua uo
Namen de mahn e
Tempo a auiui dage
Vonn Rus ungenn zu Van
P e denn
us ingen hon pe den
Van Alle lei E d Be en
nnd Abes Van
Van uch en de e denn
alle ley awe e
Vonn Eÿse we gk Van alle ley du sche wah
Vonn Tan zen Singenn
Vnnd Sp ingen
Van alle ley spellwa k
De in a e dois capí ulos emá icos do dicioná io de Elbingo apenas oi o não
encon am nominais co espondências: Ūkis e abalhos da e a (no dicioná io de
Elbingo ele é o 10o), Ra ai e ogės (o 11o), Malūnas (o 13o), Ba siu ys ė (21-o), Pi is
(23-o), Pienas, lei e gaminiai (28-o), Medžioklė (29-o) e (32 o bis mundi as). Vin e e
ês chy as do dicioná io de Elbingo êm o es g e imybių em pelo menos dois
Rusiškų knygų nuo ašuos. A um emá ico capí ulo possí el escolhe
co espondemí só em um deles: Elbingo ocódino Ropliai i abzdžiai T. Fenne‘ės
Van alle ley gewo m e. Pode se que es e T. Fenne‘ės nuo aše paludi ado
capi ulo seja decenden e de usų okiečių línguas ocodyno p o og a o
A igos A icles 27 /
Senoji bal ų leksikog a ija Hanzos pi klių a nyboje.
Rank aš inių žodynų paski is bei suda ymo laikas
(pe oimo ao ocyn de Elbingo), po ém ou os únicos capi ios podem se secundá io, ino acinio do ipo.
Conc e amen e isso é:
Einn Russisch Buch
(1546 m. žodyno edakcija)
Ein Rusch Boeck...
(XVI a. idu ys)
Tönies Fenne
(1607 m., Psko as)
Vonn Ko nn
Vonn Nehewe gk
Vonn D eschenn Van
Vonn Be en Vnnd
Zubeho unge Van
Vonn Rauch
Hie nach Vol
Vonn alle leÿ wah en
allige he nach oll
Sch e bens
K anckhei en
Alle ley wüne nd
Ih e Van Seüden
Leü en nnd Van na ionen de lude
B ed nd lank
Bie Van alle ley lesch
Gezeüg Van alle ley pel e ienn
alle ley ledde nd
Wah als huden
Van sol e nd he inge
als Van wasze nd
Van lasze nd hemp
Van linen wande
1.5.3. G e imų an aščių į ai a imas leidžia many i, jog usų– okiečių žo-
dynų p o og a as ne u ėjo sky ių pa adinimų, . y. kad jis šiuo a ž ilgiu bu o
panašus į Elbingo žodyną, ku iame a spi ies ašku nusakan eminį bloką bu o
co a isolado undício pala a. Da pa e isso explica alguns pe eklinių emá icos
blocos su gimen o. Segundo undinius ( eminius) pala as su a ky as ex o ą
su eikda o e d ę am ik am leksiniam klodui a ski i i „pe p o iliuo i“ į a ski-
seman inę skil į. Bas a a adicionalmen e nuscol ina a inição e al capí ulos
desen ol e . Es e p ocesso a pode íamos ilus a apa ecendo num diccioná io de
Elbingo. Po exemplo, olhemos pa a as secções emá icas que se seguem uma após
a ou a: Homb e cue po, salud (EŽ 67168), Šeima, giminės (EŽ 169192), Homas, edi icio
ag ícola (EŽ 193235). Sky iaus Šeima, giminės a base cons i ui os concei os de
kininys és, po ém o depa amen o comple a keli social e unção de abalho a spal į
u in ys žodžiai (EŽ 190–192):
Son Wayklis
Knech Gewineis
Juc owe Me go
Indicadas leksemas cons i uem seman ínio passamen o de um eminio campo
p a ou o, po que an es Namos, edi ícios ag ícolas capí ulos in o ma sob e a
amília p óximoą ou a amília em ol aan e pessoal domés ico. Nes a posição
ocino (są okų žodynus é necessá io le e e icalmen e, po que o mando
pala as kaupėsi seman iniu asociaciniu pag indu) as pala as Wayklis, Gewineis, Me go em ma cados ‘ a nas, be nas (kaip
ILJA LEMEŠKIN
28 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVIII woikello ‘knech se nas (be nas) G G 79 PŽE
IV 213), ‘da bininkas, samdinys e, espec i amen e, ‘me ga, a nai ė. Assim
abo daamojóje luga pala aynas slėpė uma ce a po enciação no oam emínio
bloco de apa ece . Elbingo dizyne ela icou inešnausada, pois e mesmo
sus aba ėjęs e neišplė o as pala aynas (dėl p ūsų kalbos pasi aukimo iz
a osenos) i o leksikog a inės adições akliga iu. Rusų okiečių línguas de
ocábulos, que issi u ulioam de al mesma ou semelhan e sanda os monumen o,
a o ščiai, longos amžius pe maneceu ak ualūs, i. e. o am ape inados e
expandiados (a é XVII a.). Mencionada po encia nelas oi no ada e ela oi
de idamen e explo ada, po isso sob a gininys ê seção Vonn eunnd nnd
Gesiebscha en dėsningai ai Vonn Mannesohn Pe senn e Vonn Handwe ckenn (T.
Sch oue‘ės Einn Russisch Buch edakcija). A mesma seqüência, mas com nomes
di e en es, os sec á ios ap esen am anoniminiame 16 a. Ein Rusch Boeck... (Hüe
wül Ick sch iuen an Vade nnd mode Süs e nd B ode nd F ünd schap ... Van
Alle lei Amp en nd meis e s) e T. Fenne‘ės nuo aše (Van und schop nd
hobeho inge ... Van alle lei handwe k enn). An inė em g andis Apie
užsiėmimus, трудовые обязанности, que adicionalmen e issi u ulio dos
depa amen os Шеima, giminės e Namai, ūkio здания pa ibyje, podia nulem i e o
a o de que o am a auk i ou os seman iicamen e a imi eminiai campos,
p es ižo sume imais p epozicialmen e, . y. an es de giminys ės apž algą:
Vonn dem Geis lichenn S annd , Vom wel lichenn S ande (T. Sch oue‘ės apim imi i
Einn Russisch Buch); „Van Geüs lüchenn wesenn“, „Van weld lücke Obe ü-
gkheü “ (XVI a. Ein Rusch Boeck...); „Van geis lichen s and nd egimen “,
„Van wel lichen s ande nd egimen “ (T. Fenne).
Susida o įspūdis, kad „Rusiškų knygų“ p o og a as sa o apipa idalinimu,
sanda a oi panašus em Elbingo Dic iona y. A compa ação de ob as de léxicog a ia
em alguns luga es e ela es ei íssima elação en e o dicioná io de Elbingo e o
meado do século XVI Ein Rusch Boeck... (is o pode-se dize , po exemplo, sob e o
ge al núme o de blocos emá icos e sua ap esen ação se a posição inicial dos
manusc i os: Van Go nnd hemmelschen dingen EŽ 1; Van Geüs lüch wesennenn;
Van weld lücke Obe ügkheü ; Van üden des Ja s nnd dagen we me Auch
unden EŽ 2; Van Alle lei Wa e , De qua uo . Elemen is EŽ 36; De 12 Mensibus. De
qua uo Tempo a auiui; Van münschen da gan ze lü nd sin wesen mode Süs e
EŽ 7; „Van K üges Lüdenn“ – EŽ 16; „Hüe wül Ick sch iuen an Vade nnd
nd B ode nd F ünd schap EŽ 8 e . .), po ém nou u esama cons uindo
panašumo su ki ais nuo ašais. A odo, kad Elbingo žodynas bus naudingas e-
usų okiečių kalbų žodynų p o og a ą. ziečiai no ma do No e e oca inha da cos a
Koks bu o Elbingo žodyno i „Rusiškų knygų“ p o og a o yšys, kol kas ga-
lima ik spėlio i. Vidu amžių Hanzos leksikog a ija u ėjo bū i ibo a, ma han-
do Ma Bál ico não seusidu a am com maio es p oblemas de suscalbamen o. Po
causa de línguas a inidade e diglosia chiose ac o ijose. Quan o complicingότερη
S aipsniai / A icles 29
Senoji bal ų leksikog a ija Hanzos pi klių a nyboje.
Rank aš inių žodynų paski is bei suda ymo laikas
jiems nebu o sunku di b i sa o da bą Nyde landuose i Skandina ijoje esan-
si uação oi Ingla e a, onde de ido à p ancūzas língua in luência mişy a e balinė
komunikacija ( okiečių žemaičių kalbos pag indu) oi komplikuo esnė. Nes e
espaço ê po encialmen e já pode espe a -se auxilibá ios manusc i os
pala asynėlių, que p incipian iá ios Hanzos pi kliam paleng inda o o ien ação
linguiniu pon o de is a. Seguindo a Eu opa Les e, b ikalbių ocynos po eikis
ine i á el aumen ou, po que me kles cada ez mais eqüen emen e
encon ama am com s e imos línguas. De ido a isso Ey uos pode p e e de
di e en e an iguidade okiečių žemaičiųsla ų (pa yčiams, usų a ba lenkų), okiečių
žemaičiųbal ų (p ūsų, la ių), okiečių žemaičių inoug ų (es ų, ly ių) línguas
leksikog a ijos abalhos. Na u almen e, isso é apenas possibilidade eó ica, que
não signi ica, que de odos ais ocynas en ão na e dade oi p esc i ada. Tendo
em con a a Hanzos egiono kalbinę speci iką (plačiau: Сквайрс, Фердинанд 2002: 7880),
se ia possí el hipo e icamen e conside a sob e nossos empos não alcançando
dicioná io biliklbio exemplo, po exemplo, okiečiųanglų kalbų, que mais a de oi
u ilizado compondo okiečiųp ūsų e (ou) okiečių usų kalbų diccioná ios. Po ou o
lado, o ocabulá io de Elbingo pode se quildamen o de ossídeo de línguas
gêmecias usas, do qual ao longo do empo desci u uliou nossos dias chegadas bem ex ensas
Rusiškos knygos. Podia se e ice- e sa: XIII a. okiečiųp ūsų línguas dicioná io
podia ajuda a base Rusiškai knygai apa ece . Qual que bebū ų a di eção de
desen ol imen o, nos é impo an e cul u al his ó ico con ex o e p á ico
uncionamen o de pala aynas de kininingas, que lemb ou seus sanda ą e con eúdo.
1.6. Analogia com usųge mãos línguas ocabulá ios de su gimen o em
unkciona imu padeda ge iau sup as i Elbingo žodyno iš akas i ipologiją. P ak-
ci cuns âncias e seus inį Hanzos pi klių a i ude pa a línguas es angei as
ap op iadamen e desc e eu Ca he ine Squi es e S e lana Fe dinand: Преимущества, которые дает владение языком
партнера, ганзейцы осознали рано. Именно в источниках, касающихся
Руси, mencionam-se sp akele e e изучающие русский язык купеческие
сыновья […]. Овладение иностранным языком являлось обязательным
pon o p og ama de educação inician es de me cado es hanzei
[B uchhäuse 1989, 99, 118]. Com isso, an o quan o pe mi em julga as on es,
подход к обучению языку был сугубо практическим: ганзейские «ученики»
приобретали знания в устном общении с русскими хозяевами во время
пребывания на боярских дворах. Уже в проекте договора 1268–1269 гг.
оговаривается возможность направлять немецких и готландских юношей на
Ruсь для овладения языком: Hospi es libe e e sine con adic ione pue os suos
mi an ad descendum loquelam in e am quoqumque uolun (Сквайрс, Фердинанд
2002: 59). Aqui pa icula men e en a izado inas domés ico modelo de pagamen o da
língua. Tan o Rusiškų knygų p o óg a o como o Elbingo dicioná io pi m akas inham
a ab ange os mais di e sos s e os da ida co idiana: desde o de o e dé iška na u eza a a és

ILJA LEMEŠKIN
30 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVIII
į ai ius žmogiškus dalykus iki į ai iausių gy ūnų (o dėl abzdžių i iki pi ies).
Specializuo iems dalykams juose nebu o ie os. Jų pi minė paski is – padė i
bend ai o ien uo is naujoje kalboje, pa ody i, kas kaip adinama naujoje ie o-
é. En e ou a ko, isso inha que de e min i nomenkla o inio en oque em
linguagem, . i. daik a a džių dominação. Nomenkla o ionis diccioná ios podem
jun a-se com con empo âneos ilus adosis bi al os diccionėlis p incipian es
( okiško egis o lemą čia a i ik ų ilus acija). Skai a džių, medição, exchange,
enda e comp a sa okų ausência é ambém en endido. Es e já ou o ní el de
conhecimen o da linguagem, que po causa de sua ak ualidade (būsimų pi klių olhos)
al ez e não exigia especialos ixsações papie iue, pois ais coisas à cabeça e am
alados de memó ia, e ainda desen ol idos pascalbėjimuose.
Pode-se acha , que al o do usuá io do diccioná io e a jo em in ešimi i anos
não alcançado homem: Знание русского языка считалось очень важным
и ценным качеством для купца, ведущего торговые дела с Русью. Русско-
немецкие разговорники Шрове, Фенне и анонимный разговорник 1568 г.,
как показывает их анализ, скорее всего были не единичными трудами
desse ipo, a ep esen a am oda a adição [Rösle 1990]. Au o es des es
разговорников, как правило, бывали молодые купеческие сыновья, так как
людям старше 20 лет считалось уже нецелесообразным начинать поприще,
elacionado com es udo desse idioma complexo, como usso: Nen le ekin bo en
win ich ja ol scal de sp ake in deme Nauga deschen ich e noch o Nouga den
enbinnen, he se we he si, de in des kopmannes ech e wesen wille(Сквайрс, Фердинанд
2002: 68). P ūsų língua, sem nenhuma dú ida, pe encia a complexos, po isso Elbingo
ipo ocabulá io inha que se o ien ado a uma jo em ge ação de consumido es. A
mesma es a égia come cial bem aplicada Hanso baseada em exclusi o dėmesiu à
língua local de e ia se implemen ada e nas p ússas, e pa icula men e
in ensamen e quando, após in e enção mili a , Elbingo io žio yse oi es abelecida
um po o (1237 m.). Depois de dez anos (1246 m.) Elbingo assen amen o o am
concedidas Liubeko di ei os da cidade o demu nuos olingas, pois concedeu á ios
p i ilegijų pi klių luomui10. Teisiniuose san ykiuose pi kliai aip įgijo ypa ingą
bene ícios e s a us (įs a ymiškai o assegu a am eisynai), e isso omen ou neeilina
comé cio plė o é. a. XIII oi undada e con olada po Liubeko a cidade logo se o nou
um impo an e cen o in e nacional de comé cio, onde Hanzos cidades da liga
pe encen es me klya (a a és Elbingo di igindo pa a Nauga dą e de ol a) ecebeu
opo unidade de li e comé cio. Ac edi a-se que à o dem não pa icula men e ú il
di ei os o am concedidos ischim ieso dnung, i. i. como ag adecimen o po s a ią
Liubeko pi klių apoio conquis ando e colonizando p ūsus. É impo an e pa a nós que a excepcional acessibilidade da cidade
10 Mais a de no e i ó io habi á el p ūsų essa speci ines di ei os da cidade o am concedidos a B ane
(1284 m.).
A igos A icles 31 /
Senoji bal ų leksikog a ija Hanzos pi klių a nyboje.
Rank aš inių žodynų paski is bei suda ymo laikas
Hanzos pi kliams omen a a compe ição, e po isso e in e esse em língua local,
isso em sua ez dėsningai conduziu à sepa ada ca ego ia de pessoas jo ens
sp akele e e apa ição.
1.7. Hanzos kalbinė poli ika nuolanki odos os po enciais pa cei os come ciais em
elação pode supo a idéia, que a pala a su gimen o lėmė de olo a ykęčių
pi kliai. Tai iesa, ačiau negalima nu e in i i p ekyba užsiimančių ie inių
okiečių kolonis ų signi icações. Na pa e g as liaudies linguagem eles não elgė
nes jos nesu okda o kaip kliū ies. Tam ik u laiku galėjo bū i ne gi a i kščiai.
Konku encijos sąlygomis ie inės kalbos mokėjimas už ik inda o monopolinę
nega i amen e, padė į, pela qual gabūs me ckles oliai ap o ei i. Do mesmo
Nauga do nos são conhecidas igo osas limi ações da língua. No in elimina
conco en es, aqui oi ealizada consecuekli kalbos blokada, quando usų kalbos
paslap is e a p oibida en ega a ancūzens, holandes, lamandos, alons,
anglams, ško ams e ou os es animiesiems. An ai Liubeko suja im m. 1423 oi
ado ada uma p oibição, di ecionada con a olandas jo em: da man jennigen
Hollandesschen jungen up de sp ake b inge. No con oy do Hanso em Valmie o em
1434 in oduz ou a limi ação: Ok en sall man neynes Hollande s, Zeelande s,
Campee s, Vlaminghe noch Engelsche jungen doen noch doen hel en up de sp ake
(apie isso mais: Squi es 2009: 38; Рыбина: 2009 228). No caso da língua p ússia keblios
de elações en e hanzieços e es animųjos não há documen ais paludida, po ém
p ússia e a podia en ão exis i ce a ensão in e na en e elbingiškios e odos
ou os ep esen an es das cidades Hanzos. Isso é comp eensí el, po que alguns
com di iculdade ou mais di ícil acessí el exzo iška língua o na a-se um
impo an e ins umen o, que no me cado local impediu apossa -se maio pa e de
luc o e desse modo ga an i longa-ikę pi klių bemo ę. Assim, seu sūnus em p ūsų
kalbos mokslus o am in e essados a eda an o ep esen an es de dis an es
cidades Hanza, quan o locais Elbingo me kliai (mies iečiai). Vocyns de línguas
bys ės įsigalėjimo su eikda o konku encinį p anašumą, dėl o bū ų galima sam-
p o au i ne apie ai, kad jų pla inimas i pli imas bu o ibojami a eguliuojami.
Vokiečiųp ūsų e semelhan es on es de linguino na u eza a é d ikalTai omen ou
sudė yje, ku ie likda o pi klių nuosa ybė. Šiuo a ž ilgiu e a p isimin i Elbin-
con olada nu ašimen o de ocyns p o esiamen e especializados cole ões go
codekso his o ia. A é 1823 m. ele pe encia a Ab aham G iubna (Ab aham G übnau,
17401823). O p imei o p op ie á io a nós conhecido oi in luen e Elbingo pi klys, que
amėjo e como uolus li os e á ios an ienos colecionie ius. Elbingo kodeksą ele podia ob e de seus colegas, i. y. desses mesmo pi klių como
jis, įsigy i iš ki ų p o esijų a s o ų, ačiau labai gali bū i, kad knyga ilgą laiką
p iklausė „šeimai“11.
11 G iubna o giminė kildinama de Ka aliaučiaus. Ac edi a-se que em Elbingo A. G iubna o p o ê iai
mo ikėlė XVII a., po ém isso nep éš a auja nosso samp o a imen o. No domínio da cidade elha
ILJA LEMEŠKIN
32 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVIII
1.8. Vale a pena acen ua que Elbingu em 1246. concedidas Liubeko di ei os cons i uem
codekso sign. Q 84 base. Es e aspec o codicológico, nosso en endimen o, é
signi ica i o, pois undamen a a pe encimen o do ocabulá io de línguas
okiečiųp ūsų an e io men e discu a u ili a ina Lexicog a ia Hanzo, apoia al
a ibuição undamen ado. Pa ece-se que em especializada local do código compos o
esp. em e slinį p ekybinį sua na u eza ainda não oi de idamen e conside ada.
En ep Elbingui concedidas bases ju ídicas e okiečiųp ūsų línguas ocabulá io,
p esumidamen e, se á glaudus ínculo causalis: wi hou Elbinge ic amen e
es abelecidos hanziečių ga gu ou alguma ez e ia su gido p ūsų leksikog a ija.
To almen e di e en e si uação e ia sido, se códex igu assem Magdebu go ou
ki okių aiškinimų.
P ūsų a ž ilgiu y a pažymė inos i ki os kodeksą suda ančios dalys. Po p a-
Kulmo di ei os. Tokia combinação de on es exigi ia de essencialmen e encido
12421249 m. e ol ão p ūsa, como indica C is bu go a ado, su icu lide u is lenkų
danam ellen elige e. el que ellen secula ia iudicia obse ua e, habi o in e se
consilio pecie un e elege un legem mundanam e secula ia iudicia Polono-
eise: Pos ea dic i neophi i equisi i a nobis quam legem mun um icino um suo um.
E p edic i a es eis concesse un benigne (K egždys 2012: 45). Isso mo i ou
Polnisches Rech inclusão em kodeksá. Pamedê di ei o no caso es eudus ligais com
p úsais ambém ambém aki aizdus. Tendo em con a as abo dadas ci cuns âncias,
pode le an a -se hipó ese, que p ūsiškasis pelo seu des ino bem como con eúdo
compilinys oi cons i uído pi klių e pėje Elbinge. Liubeko na segunda cidade
con olada encon amos as mais a o á eis condições, que mo i am o ocodyno e
di ei os sąwadów jun ação sob um acima. Inicialmen e al conjun o podia cons i ui
Liubeko eisynas, Lenkų eisynas e diccioná io. Não an es que 1340 m. cole inho
knyga iš u ė ų šal inių bu o suda y a ik XIV a. idu yje, ačiau i okiu a eju
ją suda an u ė a a siž elg i (iš dalies e ospek y iai) į p ak inius Hanzos pi -
klių in e esus.
1.9. Elbingo žodyno su okimas pe Hanzos kalbos poli ikos p izmę bei han-
ziškosios leksikog a inės p oduções (d ikalbės e u ili a inės) con ex o ajuda a de ini o empo,
quando pode ia se cons i uído o dicioná io Elbingo p o ó ipo. Assunções possí eis a é o
i sąlygos žodynui a si as i susi o ma o XIII a. idu yje. Abejo ina, a ai bu o
su gimen o da ac o iação de Elbingo. Po eikis e al ca ác e ocínio išugou p o a elmen e pouco
depois de Liubeko di ei os concedida em 1246 m., quando em no o me cado pasipelny i plūdo okiečių
me kliai e kolonis ai. Tokia si uação ênsėsi a é a é que com (ischsisėmusios) pi klių dinas ijas
zaleisa am seu luga u ilmen e susigiminia us com a co esponden e capi alą u inčiais não
ep esen an es de amílias locais. De ido a casamen os de negócios os bens de uma amília
passa am egula men e pa a ou as mãos (ish uoš io žen ui). Isso podia se e G iubna ų caso. São impo an e pa a nós
p iklausymas mies o aldžiai (S ad a h) i pi klių luomui.
S aipsniai / A icles 33
Senoji bal ų leksikog a ija Hanzos pi klių a nyboje.
Rank aš inių žodynų paski is bei suda ymo laikas
complemen ou Pamedės eisynas. Na u almen e, pode se , que manusc ip á ia de
á ios p odu os o necedo es e comp ado es e a possí el negocia só p ūsiškai.
Compa ado com ou as p ússas e as em Pamedée esse pe íodo não oi longo.
Rapidamen e aqui eme giu ma cadamen e o ní el de consumo de polkų e okiečių
línguas. Desde o XIV a. início ou meio pode ala sob e condições d ikalbys ės pelo
i šu inę ibą, . y. laiką, iki kol suda y i nomenkla o inį žodyną da bu o p asmės.
menos naquela speci inessa kon ak inėje komunikacijoje, na qual o am incluídos
Hanzo me kliai. Isso nos nub ėžia Assim, condiginę eigão da compilação do código
Elbingo pode (įsi) aiza -se em ais in e psnia: a) Po ol a de 12371300 m. pe íodo
de ido a Hanzo sp akele e e necessidades oi compos o okiečiųp ūsų ou
p ūsų okiečių kalbų žodynas (ai), que (ie) do P. Holcwesche io nuo ašo podia bemokai
di e i (do seu con eúdo podia se paspalbėjimų, c . abaixo).
b) Elbingu concedidas Liubeko di ei os, que cons i uem código sign. Q 84 base,
ep esen a a edacção ju ídico, su gusiai não mais a de como 1300 m.
( edakções i akos kildinamos a pa i Liubeko eisių manusc ício, que a é o
Segundo Gue a Mundial (signa ū a E 135) oi gua dado Elbingo a qui o da cidade
Päsle 2003: 234). Assim, no pe íodo ap oximadamen e en e 1300 a 1340 m. pode ia
su gi pe gamen inė man aš inė li o, a qual compôs ap oximadamen e do
mesmo an igo Elbingu concedidas Liubeko eisės, Lenkų eisynas e diccioná io. c)
Pamedės eisynas oi incluído mais a de, após 1340 m. Tokioos sudė ies inkinį XV
a. an ąjį ke i į ou XV a. meadosia p o a elmen e e nu ašė (ne suda ė)
P. Holcwesche is.
2.Recons uído Elbingo codex composição g adualškumas indica, que okiečiųp ūsų
línguas diccioná io em empo di e en e oi á ias ezes eesc i o. Pa ece-se que
en e o XIII a. meadosegunda pa e o iginal e P. Holcwesche io nuo aço pode iam
se ei as pelo menos duas in e mediá ias cópias. Suaime comp eensí el, isso
o čia conside a s y i, como pe aqueles amžius lexicog a ia abalho ou o.
unkciona o pagal sa o pi minę paski į (XIII a. an oji pusė), jis, ko ge o, bu-
o obulinamas i pildomas, ačiau ėliau, p ekybai pe sio ien a us į okiečių
kalbą, sus aba ėjusio žodyno nuo ašai bu o mechaniškai kopijuojami bei ik ų
ik iausiai i edukuojami. Pas a ąją galimybę emia lyginimas su ki u leksiko-
pala aynas g a ias paminklu (jo sanda a) nedidelês olume is pala aynėliu com
pasikalbėjimais, que adicionalmen e es eudamen e ligado com Simono G ūna o
(Simon G unau, ce ca de 14701530 Kol / 37 m.) nome. nossa a enção ele a aiu po
causa da mesma egião Bál ica paludi a hanziškosios leksikog a inės adição. 2.1.
Bal is ikoje adqui idês desc ição Simono G ūna o ocynėlis não é mui o ykęs, pois
nusaca p obabilidade, que de Tolkemi os nascido monge con ibuiu à compilação do
diccioná io. O e dadei o seu papel, pe gun o, se á mui o mais modés e
supe u iniškio. S. G ūna o nuopelnas pode p ele g i P. Holcwesche io indėliu. I mą.
ILJA LEMEŠKIN
40 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVIII
Hanzos ekspo o p ekė, i ai lemia impe a . 2 a. sg. p . pla eys ‘mokėk’ a oji-
Da egião do Bál ico e a anspo ada pele, e ela augin i p ecisou mui o djio in os
„suki mijusių [ audonos spal os ąžuolo] obuoliukų“ ( o. galöp el = o e ap el,
plg. id. o. aukš . ō ‘ alsch, lis ig’; aisyklingesnis bus G A žodžių junginys
wa mun wabelcke, no qual econhecí el pažyminiu indo subs . pl. gen. wa mun
‘ki mėlių, abzdžių (< subs . p . * a mas ‘ki mėlė; abzdys); plg. PEZ comp k ų al
IV 263). Ši daug anino u in i p ekė (galai a ba cecidijos, lo. galla), sp endžian
pagal žodynėlį, aip pa igū a o uome inių pi klių pasiūloje: ‘ u ne u i? – duo-
siu au galus’. „Rusiškose knygose“ ją a i inka: ska n6y w áhi – gallen (Fenne
123.14). Ki aip su ok i wa mun wabelcke ne ik ų, nes kas XIII a. pa da inė ų a
p ekę como simples a obuolį. Um ase e ela e elação dos en ão pi klis
deusobaimingismo ou (i ) missionie išką papel. Ele é dado no capí ulo Bažnyčia no
início: Beich en Sunde he beis g eki ‘kalbėk (išpažink) nuodėmes (G G 2829). Ly ies
g eki luga lauk ume nom. pl. masc. *g ekoi (PEŽ I 408). Galūnė insc ição pode e le i
a in luência da língua usas (acc. pl. galūnę). Da incomum pe spec i a comunica i a
p ūsus nuš iečia aš ūs keiksmai e ulga izmai: de a ch leck peida pomeleis
‘pas u galis palaižyk man (G A 7677), A ch kuen pida pomeleis ‘ . p. (G G 8283) (plg.:
o. küssen Sie meinen A sch; lie. em subinę pabučiuok, subinę laižy i; če. polib mi
p del, yliž si p del e . .); nim ge a e ymays coma e ‘imk kūma (G A 8081) (plg.:
поиметь
куметру; еть твою мать);
G G 86-87

S aipsniai / A icles 41
Senoji bal ų leksikog a ija Hanzos pi klių a nyboje.
Rank aš inių žodynų paski is bei suda ymo laikas
e iʃ ein d eck – ieʃ goʃen ‘( ai y a) šūdas’ (G A 99–100) (plg.: o. das is
scheiße).
Indicados exemplos in e essús da in e e enção lingubinês e keiksmų ni eliação
pon o de is a. Os dados da língua p ússia bes ei aujan e ( enkan is) pessoa,
isi elmen e, o ien a a-se em keiksms, com os quais já es a a con on u ado
de ėdamasis com ou os po os. Ko bom, isso e a os mesmos nauga diečiai.
Pode-se le an a hipó ese de que algumas das exis en es usas okiecies línguas
de con e sas azês o am aplicadas à p ūsų língua, po que pi klys okie is
en e y ų sla ų e p ūsų línguas e linguino compo amen o islumb a maio semelhança.
Ampliamen e di undido esla iškas emo i o *( o on) jes go ьno oi sa aip
pe guldy as em p ūsų lingua, po ém de ido a neapdai mo pasiliko o iginalalo, mas
la ynų aidėmis записанын eiksmažodis u. ie = es 6 ‘y a20 (plg. aydi = soudi 7;
Dam = dam7 (ž . 17 изнашą); ambém ly į aucm (le. bośiań, = u. аист) ‘gand as
chamadajame jo ingių žodynėly Zinke ičius 1985: 67). Tal mé odo de abalho
de e minou p úsichas a i ikmenų di b inum, quando, po exemplo, posakį ymays
coma e ‘imk kūma pode se en endido unicamen e na composição do léxico
obsceníco da língua ussa (žod junginys поиметь куму p imei o ocado Nauga do
Rusios paminkle chamada na P ime ajame Nauga do me oš yje: Иже поиметь
куме себ жен, по закону людскому носа обма ур и разлучить я (Кас должен половое
отношение с кума, по закону абрезать людей носы и nupi i) (НПЛ9) 49).
À luz das elações come ciais, pe ei amen e comp eendida ase: lo ein ich e 21 ky eis icke s
‘mušk ik as (G A 9495). Aqui se á pad ão uma o mulauluo ê de su u ação de aco dos, que ha monizado
pau alu pa ece ia como *ky eis ick an ‘ki sk ik ą, onde acc. sg. em. ick an signi ica ‘dešinę
( anką) (plg. da . sg. em. ick ay ‘dešinei ( ankai) I 92 PEŽ IV 192193; ambém: u. прáвица ‘dešinioji anka,
lie. iesė ‘ . p. e . .). Liepima *ky eis ick an ‘mušk dešiniąją ą [susi a ian ] co esponde iam: lie.
(su)ce a as mãos, da a di ei a; u. mãobi ie; če. placnou si imo si uação ca ac e ís ica de mãos
dadação e sudaužimo sulygus, aco dus sob e ans akcijos cons an emen e igu a em usų okiečių
( ukama) = uku na o, p a icu dá i i . . A e a minė i, kad pi kimo-pa da-
kalbų pasikalbėjimuose, onde 20 Ki a e us, o mą ie (G A 98) po encialmen e leído possí el e como in .
есть ‘ algy i. En ão ly is goen se ia imanoma in e p e a como sg. acc. p . gosen ‘mėšlą (nom. sg. em.
p . *gāzē ‘mėšlas). Kop o agija inha seman inio elacionamen o (plg. sapnynų aiškinimus) com s aigiu
ing esos ga im, comé cio sėkme, monigais, p a u ėjimu. 21 De ido ao sexo ich e é. T. Fenne‘ės
sakinių po ą: Ko o eu do ogo mnie p æmo iecha na p aua al leua: Welchen wech sall ich ech eisen
p de ech e ode luch e hand (217 p.).
ILJA LEMEŠKIN
42 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVIII Bei: da i sim po ukam, da dai bog am obemæ
mums ūpima pa alelė a ojama kaip obliga o inis e minus echnicus? Kaip
ieną iš daugelio pa yzdžių nu odysime T. Fenne‘ės už iksuo ą azę:
na p ikub. Slae mÿ ehme in de hand , nd god geue beÿde ho wins . (Fenne 394)
De ido a ince a si uação comunica i a pe manece con o e si a azês zum
i en kom he pi mas eyke e ‘pi mas eik en (G A 9798) signi icado. Desde R.
T au manno empos de ly is eyke e con a-se como lie. eĩki ę ‘eik en (T au mann
1910: 326; PEŽ su p eina. Tu gaus espaço, onde Hanzo me kles ap esen a am seu
I 246). Ki os kalbos į aka bu o anksčiau ilius uo a keiksmų pag indu, i ji ne-
kalbos p ak iką, Galbū des e modo oi a ke ama em Li uãos palinkamen o eik
susidu da o į ai ios au os, dėl o kaimyninės lenkų i lie u ių kalbos čia ik ai
skambėjo. Kaip nu ody i žodžiai galėjo / u ėjo unkcionuo i, sunku pasaky i.
elniop. Nes e caso, nume a dis p imei o se ia mais p o a elmen e unidade léxica
da língua li uãs, que ainda mais expandi ia s e imybių g e as.
Assim, kū inėlį, cujo nuo ašai XVI a. en ou em S. G ūna o P eussische Ch onik,
pode se co e amen e pe cebido hanziškosios u ili a inės leksikog a ijos
con ex o. Pa iai, que co esponde Rusiškų knygų pasikalbėjimais, ep esen a
onze schemos de o mação sakinių. Es es são os casos em que ao lado do cen o
g ama ical ( eiksmažodžio) são ap esen ados não semp e ha monizados
complemen os: 1. he beis g eki: *ge bais g ēkans ‘išpažink nuodėmes (G G 2829); 2.
pla ys Sali: *plā eis sālis ‘mokėk saluską (G G 3839); 3. peida pomeleis: *peizdan
pa-mi-leis ‘subinha laižyk man (G A 7677); 4. ymays coma e : *imais kuma e ( . sl.
kъmo ъ) ‘pisk kūmą (G A 8081); 5. Ny hue i hu Dam hoi wa mun wabelcke: *ni
em u dam (< damъ) oi a mun ābelkans ‘ u não em? da ei- e ki mėlių
maoliukus (G G 89
90, G A 83);
6. Pipelko kaya hu: *pipelkā k( )ai - u ‘paukš ės no i u (G G 9394); 7. aydi [ hi
Dewes]: *sudi (< сoудитъ) [ i(n) dei as] ‘[deus e] ( e) eisia
(G 95, G A 86);
8. Ny koy o [wiʃge] : *Ni k( )ai- u izgis ‘neno i u a ižos’ (G G 100, G A
91–92);
9. ky eis icke s: *ki ais ik an ‘(su)ki sk dešinu ( anką) (G A 9495); 11. ie
10. pi mas eyke e : lie. *pi mas eiki en (G A 97–98);
goen: *jes (< есть) gozes ‘( ai) é šūdas (G A 99100). Aqui ambém se a ibui ão
ecu sos léxicos, que acili a am a comunicação com šauniaisiais pa cei os
come ciais e á ios p ūsų sukčiais: Di os gin os
A igos A icles 43 /
Senoji bal ų leksikog a ija Hanzos pi klių a nyboje.
Rank aš inių žodynų paski is bei suda ymo laikas
‘šaunus žmogus (G G 97), Mangos Sones ‘kekšės sūnus (G G 98), Mai e s ‘šelmis
(G G 99). Sabe-se que es es po en icionais k eipiniai são ap esen ados cons ui
ka u su: ʃaydi [ hi Dewes] ‘( e) eisia [die as a e]’ (G G 95, G A 86) i Sanday
‘sudie’ (G G 96). Taigi po encialių sin agminių san ykių a ž ilgiu įmanoma e-
ainda as seguin es pa es: Sanday Di os gin os ‘sudie, šaunus žmogau (G G 9697);
aydi [ hi Dewes] Mangos Sones Mai e s ‘( e) eisia [deus e], kekšės sūnau šelmi
(G G 95, G A 86, G G 9899 /).
2.3. A maio ia dos mencionados exemplos são emo i ai e com comé cio caso ou
assim sie ini posagias, cujas nemja pa e em exac os co espondemenas
Rusiškų knygų nuo ašuos. Sa aše são iden i icadas g ama ís icas,
seman ís icas, leksicas e ideoma icas es animidades, e isso no malu, u in em
men e po imen o usų okiečių linguas pascalbamen os in luência e hanziškų
leksikog a ijas moninklinas p op iedades. Woodynėlio e o con eúdo das
con e sas lėmė mui oiakalbė u gaus espaço, onde oco eu p imi y i exchangeų
cija, ku i eks ui su eikia nepaka ojamą u ga ie ės šnekos kolo i ą, negali bū i
a si ik inė. Tuo galima leng ai įsi ikin i. Daik a a džius už enka pas um i iena
p ekyba22. Ap a a G G e G A eiksmažodžių e a dažodžių sek enpozicija pa a
cima ou abaixo. Tão logo indicada seman ines ligas sankaupa acimi ksniu desapa eça. Após al expe imen o ob e emos seman icamen e não ha monizados e de
p incipo nesude inamų leksemų inkinį: ‘išpažink’ – ‘d uska’, ‘mokėk’ – ‘pas-
u galis’, ‘palaižyk man’ – ‘kūma’ i . .
Assim pode aze conclusão, que discu ido leksicog a inis on e é mui o mais an igo do que
P ūsijos k onika, à qual ge okai mais a de ele oi mechaniškai incluído. Ele pode se Elbingo
p o óg a o do ocódino amžininkas, pois desse ipo abalho inha de se e ec uado en ão,
quando exchangeų p ekyba ainda yko p ūsų kalbos pag indu esp. o am pi klių luomo a s o ų
(jauno amžiaus okiečių sp akele e e), in e essados pelo menos pa i šu iniškai susio ien ia a
língua do me cado local. Em cales nuo ašuas sob e i issés on e XVI a. oi pe cebido como
g ynosios p ūsų idioma exemplo. Anų laikų liekana pa aukė S. G ūna o dėmesį, 22 Na ū inių mainų
pobūdis nulėmė seman inių po ų aikymą: ‘(ne)no i ‘(ne) u i ‘duosiu /. Zo-
dyne y a paliudy i i piniginės p ekybos elemen ai: pla eys ‘mokėk’, kal e ‘ma kė’. Pažymė ina,
kad žodynėlis a skleidžia ienpusišką p ekybą – pa da imą (be p ekių įsigijimo). Ne u ėdamas
a i inkamų kompe encijų jaunas pi klys a lieka pla in ojo unkciją: pa duoda, siūlo, ieško pi kėjo.
ILJA LEMEŠKIN
44 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVIII po ém di icilmen e se ele en endia
ansc i o na c ônica de on e lexicog á ica pasku į, sua c onicas au o
jo suda ymo p iežas į bei aplinkybes. Niekuo nepag įs ą hipo ezę, jog „P ūsi-
adap ou ce a espécie de okiečiųla ynų kalbų pasikalbėjimų ado ėlį (Rosenk anz
1957), pode i madamen e ejei a . Assim, com S. G ūna o pe sonalybe
lexicog a ico on e compilação não em nada a e , po isso e chama -o G ūna o
nome não cabe. nossa opinião, lhe cabe ia P ūsiškos knygu ės no ão, que sem
deminu y o aplica-se e pão p óp io de Elbingo. 3. Siūlomi denominações P ūsiškoji
(Elbingo) knjiga e P ūsiška knygudžia man i, jog Elbingo slo ynas, i. i. XV a. nuo ašas,
ė“ – g indžiami analogija su giminiškomis „Rusiškomis knygomis“, ku iose
pasikalbėjimai pa eikiami ka u su žodynu. Tai mus g ąžina p ie anksčiau pa-
lies os p oblemos: koks y a galimas Elbingo žodyno i „Rusiškų knygų“ esp.
jų pi m akų san ykis? Ap a as Hanzos leksikog a inės adicijos kon eks as lei-
ko ge o, só de pa e e le e XIII a. medu ioan osios pusės o iginalą. Kažku iuo
empo on e podia se essencialmen e ab e iada, do nu ašomo ex o emo endo
impo an ea P ūsų li o sudedamąia pa e apikalbėjimus. a. XV. condição isso pode
se en endido, pois P. Holcwesche io empos eles não i e am mais ak ualidade e
sen ido, is o que ocaba būdis: de na u ais exchange pe ei a p o dinhei o). Do
jau seniai bu o pe ėjusi į okiečių kalbą ( aip pa sma kiai paki o p ekybos po-
pon o de is a de ap endizagem da língua p ússia, i. e. a pa i da XIII a.
pe spec i a, des a pa e p á ica mui o al a, po que ocynas e pasikalbėjimai
cadaise suda yda o um odo (ducu decidi , qual pa e oi
pag indinha).
P óximas pa iningas P ūsiškų e Rusiškų knygų elação, desg aça, assim e
pe manece neaiškus. Seus p o óg a os, como já oi obse ado, pode iam su gi
de um e cei o on e, i. i. do hipo e ico okiečiųx idiomas ocódino (pa yみに, al ez
okiečiųanglų com pasikalbėjimais). Elemen ios esla os o ien ais, inspecionados
em S. G ūna o u ilizado na P ūsiškoje knygu ėje, e ela mui o espe ė ina
in luência de con e sas de línguas usų okiečių, po ém eles não êm decisi a
o ça de p o a es abelecendo di eção de desen ol imen o en e usų e p ūsų
leksicog a ia. É necessá io conside a a XIIIXIV a. glaudžius con ac os en e
Nauga do, Elbingo e ou as Hanso cidades. Em Nauga do Rusią me klhas iam ia
Elbingo, a a és daquele mesmo Elbingo, anspo ando ca egamen os, eles
pa ažiuoda am casa. En ão po es a cidade come cial a passa am e aqui mesmo
oca am as mesmas pessoas. Uma ez que sume i as de negócios em odo o lado
oi aplicada a mesma amplamen e conhecida p á ica de ap endizagem de língua,
não há nada de ma a ilhoso que alguém deles aduzindo e aplicando nu ašė alguma
cu a à e amen a de ap endizagem de línguas usas omeças ( al ez não
aduziu, mas só li emen e ansmi iu). O e ei o da úl ima on e pôde se
secundá io, pois pode se que a p óp ia usų okiečių línguas leksikog a ija
ian as, ku is ipologiškai, a odo, y a senesnis negu isi daba žinomi „Rusiškų
S aipsniai / A icles 45
Senoji bal ų leksikog a ija Hanzos pi klių a nyboje.
Rank aš inių žodynų paski is bei suda ymo laikas
issi u ulio do XIII a. P ūsiškos knygos. P ūsiškąją knygą ago a ep esen a o
diccioná io de Elbingo, i. i. ab e iado (sem pasikalbėjimų) P ūsiškos knygos aknygų nuo ašai. In e pusa io elação condicionalmen e e só apy ic amen e pode-se en a ep esen a a des e modo, como dedo a 1 ig.
Elbingo diccioná io e P ūsiškos knygu ės incen i a com algumas pala as
menciona o so-callado Lenkųjo ingių žodynėlį, que sua sanda a, con eúdo e
ex ensão lemb a hanziškosios leksikog a ijos adição. Um elógio compa a i o
aos mais an igos dicioná ios manusc i os das línguas bal as nos le a à cla a
sup a ão, que no e e ido pe íodo d ikalbių ( egionais signi icações)
leksikog a icos abalhos de composição, suas ansc ição, compilação e que
papildymą lėmė g ynai p ak iniai ikslai. Žodynų suda ymas – sunkus da bas,
inha o nece bem apčiuopiadas p á icas bene ícios, pois p aze ou kia acha ,
dėl abs akčių „pažin inių“ sume imų okių dalykų uome niekas ne ašė. Rei-
que Pogańske gwa y z Na ewu uncionou semelhan emen e como e an es e o
ap a i žodynai. G eičiausiai dėl ų pačių kome cinių p iežasčių bu o panaudo-
a a pa i seniai išbandy a kalbos mokymosi me odika. Ski is u ėjo suda ymo
des ino do consumido al ez polkų pi kliai. Isso explica sma kas línguas
mis u šimen o. Jo ingias dicynėlio língua nos lemb a speci inį comé cio su o.p .
me imais a si adusį i p ekiau ojų a pe a ojamą pidžiną, ku is po encialiai
x– o. a ba o.–x kalbų žodynas i (a ba)
pasikalbėjimai
„P ūsiška knyga“:
ou p . o. ocabulá io de línguas e apocalbėjimas
a XIII. idu ysan . pa e
Rusiška knjiga: usų o.
ocabulá io de línguas e
apocalbėjimas
(pode se mais an igo do que XIIIXIV a.)
P ūsiška knjiga:
Elbingo
dicioná io p o óg a o
P ūsiška knjiga:
Elbingo ocabulá io
P. Holcwesche io nuo .
Einn Russisch Buch
( edakção a é 1494 m.)
Ein Rusch
Boeck...
(XVI a. medu ys)
Tönies Fenne
7 m.,
Psko (160)
P ūsiškos knygu ės
nuo ašai (S. G ūna o)
G A, G G, G C, G F, G H
in e media is
nuo ašas ou nuo ašai
Pogańske gwa y
z Na ewu
lenkųjo ingiów
?
kalbų žodynas
1 PAV.

ILJA LEMEŠKIN
46 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVIII
galėjo susi o muo i a i Elbingo – Tče e, To unėje a ba Bydgoščiuje. Pas a oji
lokalizacija mums a odo į ikimesnė, nes paaiškina s ip ų jidiš kalbos po eikį.
Taigi, idu amžių bal ų leksikog a iją, ku iai a s o auja okiečių–p ūsų kal-
bų Elbingo diccioná io, chamado de S. G ūna o diccionėlis e, p o a elmen e,
Lenkųjo ingių diccioná io, sensa inga y inė i pe Hanzos kalbos poli ikos p izmę
bei hanziškosios leksikog a inės p odukcijos (d ikalbės i u ili a inės) con ex o. Tal
aku sas e ela a semelhança de sanda os de diccioná ios de pa en es p óximos do
es udo. Vokiečiųp ūsų, p ūsų okiečių e usų okiečių línguas compa inamoja análise
indica que Rusiškų knygų XIIIXIV a. p o og a as (sucu o okiečių žemaičių kalba
Nauga do ak o ijoje) pelo seu apipa idalinim, olume e sanda a e a pa ešus a XIII.
medioan u ais da pa e Elbingo. Es a on e se á ú il econs uindo p o óg a o dos
ocynos das línguas usas okieças. Compa imen o com XIV a. inais la ynų okiečių
žemaičių Libe o dinis e um p ecisa se conside ado demasiadog dis imu. De
aco do analogia com kininiškomis Rusiškomis knjigami, Elbingo ocabulá io (Elbinge
Vokabula ) e o so-callado S. G ūna o slo ynėlį az sen ido chama P ūsiškąja
(Elbingo) knyga e P ūsiškąja knygele. P iklausymą medie ais hanziškajai
leksikog a ijai emia a imas eminių campos subdi isão, egional b ikalbiškumas,
u ili a inis pobūdis, ha monizabilidade de ex ensão, mas não só. Não menos
impo an e es ei i ligação do ocabulá io com Elbing
(įgijusiu Liubeko eises 1246 m.) e p óp ia composição do códex de Elbingo, onde o
p incipal luga ocupa Lübisches Rech ü Elbing.
Rela i io cu so de composição do codex Elbingo econs ui-se nesses espaços:
1. Maždaug 12371300 m. pe íodo. de ido a Hanzos sp akele e e necessidades oi
cons i uído okiečiųp ūsų ou p ūsų okiečių línguas dicioná io, que pode e e
apocalbamen os pa e.
2. Desde 1300 a 1340 m. pôde su gi pe gamen inė man aš inė li o, a qual compôs
homodo anho: Elbingu concedidas Liubeko eisės, Lenkų eisynas e diccioná io.
3. Pamedês eisynas oi incluído mais a de, depois de 1340 m. Tokio da composição in-
kinį XV a. idu yje nu ašė P. Holcwesche is.
G aduiškidade da compilação do códex indica que en e o XIII a. meadosegunda
pa e o iginal e P. Holcwesche io nuo aço pode iam se ei as pelo menos duas
cópias in e mediá ias. Pe esc i ando lexicog a ia é abalho de ou o. Kol
diccioná io unciona a de aco do seu pi minę paski į (XIII a. segunda pa eė), ele
oi ape inado e pildomas (Rusiškų knygų caso ac ualizamen o p ocesso ęsėsi
a é XVII a.), po ém mais a de, comé cio pe sio ien a us em okiečių kalbą,
sus aba ėjusio nuo ašai do dicodyno e am mechaniškai copiados e ik iausiai e
sma kamen e eduídos. T umpinan P ūsiškoji (Elbingo) li o podia pe de -se da pa e dos con e sabamen os.
Pasikalbėjimų s a bą a skleidžia į „P ūsijos k oniką“ į auk as leksikog a ijos
A igos A icles 47 /
Senoji bal ų leksikog a ija Hanzos pi klių a nyboje.
Rank aš inių žodynų paski is bei suda ymo laikas
abalho, cujo inal são econs uídos (žodyno a ykuły con ando
e icalmen e) sakiniai, impo an es ao sucesso de execução de comé cio.
Re o nando à ques ão susci ada no início do a igo (po ê o gêne o de lexicog a ia
é limi ado a es eu u geoling is iniu a ealu e quem o am os p imei os bal iškos
žodynų kū ėjai?), é p eciso cons a a que a inclusão de p ūsų e jo ingių
dimą lėmė ekonominiai san ykiai i mo y ai. Lemiamos eikšmės u ėjo u ė i
monumen os na zona de in luência da Hanza, conc e amen e a undação da cidade
jo s ip us po eikis iso egiono p ekybai. Hanzos pi klių ekspansija į p ūsų bei
jo ingių apgy endin as žemes su sa imi a nešė hanziečių p ak ikuojamą – jau-
de Elbingo e nuolių sp akele e e me odiką de ap endizado da língua local. Es e
mecanismo de ap endizagem da língua não es á paludi ado e i ó io LDK, i. i. lá,
onde Hanza apa eceu signi ica i amen e mais a de e onde suas a i idades o am
ei a obs áculos. Po es a azão o começo da lexicog a ia li uãs da a-se signi ica i amen e num pe íodo mais a dio.
LITERATŪRA
Baa An onius Hend ikus 1885: Tönnies Fenne’s Low Ge man Manual o Spoken
Russian – Psko 1607. III. Russian-Low Ge man Glossa y. Copenhagen: Royal Danish
Academy o Sciences and Le e s.
Benningho en F ied ich 1990: Un e K euz und Adle . De Deu sche O den im Mi-
elal e . Auss ellung des Geheimen S aa sa chi s P eußische Kul u besi z anläßlich des
800jäh igen Bes ehens des Deu schen O den. Be lin: Geheimes S aa sa chi .
Bezzenbe ge Adalbe 1874: Re iew o Nesselmann 1873. – Gö ingische geleh e
Anzeigen 39, 1221–1250.
B uchhäuse Hanns-Pe e 1989: Kau mannsbildung im Mi elal e . De e minan-
en des Cu iculums deu sche Kau leu e im Spiegel de Fo malisie ung on Quali izie-
ungsp ozessen. Köln; Wien: Böhlau.
Chelimskij E genij 1985: Fenno–Ug ica в ятвяжском словарике? – Ta p au inė
bal is ų kon e encija 85, 234–235.
Dini Pie o Umbe o 2013: A No e on he T adi ion o he Old P ussian G H. –
Res Bal icae 13, 51–59.
Dini Pie o Umbe o 2014: Founda ions o Bal ic Languages. Vilnius: Eug imas.
ILJA LEMEŠKIN
48 Ac a Linguis ica Li huanica LXXVIII
Dwo zaczkowa Jolan a 1958: K onika p uska Szymona G unauna jako z odło
his o yczne (Die Ch onica P ussica des Simon G unau als Geschich squelle). – S udia
Ź ódłoznawcze. Commen a iones 2, 119–146.
Eule Wol am 1988: Das Al p eußische als Volkssp ache im K eise de indoge -
manischen und bal ischen Sp achen. – Innsb ucke Bei äge zu Sp achwissenscha 39.
Fałowski Adam 1992: „Einn Russisch Buch“ by Thomas Sch oue. The 16 h-cen u y
Russian-Ge man dic iona y and ph ase-book. I. In oduc ion. Pho ocopies. C acow.
Fałowski Adam 1994: „Ein Rusch Boeck...“. Ein Russisch-Deu sches anonymes Wö -
e - und Gesp ächsbuch aus dem XVI. Jah hunde . Köln, Weima , Wien: Böhlau.
Fałowski Adam 1996: „Ein Rusch Boeck...“. Rosyjsko-niemiecki anonimowy słownik i
ozmówki z XVI wieku. Analiza językowa. K aków: Uni e si as.
Fałowski Adam 1997: „Einn Russisch Buch“ Thomasa Sch ouego. Słownik i ozmów-
ki osyjsko-niemieckie z XVI wieku. II. T ansli e acja eks u. Indeks wy azów i o m osy-
jskich. K aków: G ell.
Fe i Rolando 2018: A no e on he Elbing Vocabula y in he con ex o he anci-
en and medie al lexicog aphical adi ions. – Incon i Bal is ici in Pisa. S udi e saggi.
II, S udia Bal ica Pisana 3, 123–131.
Ge nen z Hans Joachim 1986: Tönnies Fenne’s Low Ge man Manual o Spoken
Russian – Psko 1607. IV. Mi elniede deu sch-neuhochdeu sches Wö e buch zum Rus-
sisch–niede deu schen Gesp ächsbuch. Copenhagen: Royal Danish Academy o Sciences
and Le e s.
Ge nen z Hans Joachim, Ko ol Tama a, Rösle I m aud 1988: Das
Gesp ächsbuch des Tönnies Fenne in seinem sp ach- und gesellscha shis o ischen Um-
eld. – Un e suchungen zum Russisch- niede deu schen Gesp ächsbuch des Tönnies Fenne,
Psko 1607. Ein Bei ag zu deu schen Sp achgeschich e. Be lin: Akademie–Ve lag.
Hamme ich Louis Leono , Jakobson Roman 1970: Tönnies Fenne’s Low Ge -
man Manual o Spoken Russian – Psko 1607. II. T ansli e a ion and T ansla ion. Copen-
hagen: Royal Danish Academy o Sciences and Le e s.
Hend iks Pepijn, Schaeken Jos 2008: Tönnies Fenne‘s Low Ge man Manual o
Spoken Russian, Psko 1607. An elec onic ex edi ion. Leiden: Opl. Sla is iek.
Hend iks Pepijn 2011: Inno a ion in adi ion. Tönnies Fonne‘s Russian-Ge man
ph asebook (Psko , 1607). Leiden: Leiden Uni e si y.
He mann Edua d 1949: Eine unbeach e e Übe lie e ung des p eussischen Voka-
bula s Simon G unaus. – Nach ich en de Akademie de Wissenscha en in Gö ingen 6,
151–166.
S aipsniai / A icles 49
Senoji bal ų leksikog a ija Hanzos pi klių a nyboje.
Rank aš inių žodynų paski is bei suda ymo laikas
Jakobson Roman, Schoone eld Elizabe h 1961: Fo ewo d, Tönnies Fenne’s
Low Ge man Manual o Spoken Russian – Psko 1607. I. Facsimile Copy. Copenhagen:
Royal Danish Academy o Sciences and Le e s.
Kipa sky Valen in 1970: Das Schicksal eines al p eußischen Ka echismus (II). –
Bal is ica 6(2), 219–226.
K egždys Rolandas 2012: Bal ų mi ologemų e imologijos žodynas. I. K is bu go su a -
is. Vilnius: Lie u os kul ū os y imų ins i u as.
Lemeškin Ilja 2017: „Pi ki mane i skai yki “. Pi mieji spausdin i LDK ak os i-
chai. – Ac a Linguis ica Li huanica 77, 9–52.
Ma chand James 1970: Some ema ks on he Ge man side o he Elbing Vocabula-
y. – Bal ic Linguis ics, 109–117.
Mažiulis Vy au as 1966–1981: P ūsų kalbos paminklai 1–2. Vilnius: Min is.
Nei mann Klaus 1996: Ch is liche Un e weisung on Deu schen und P ußen im
O densland P eußen. – Wes p eußen-Jah buch 46, 57–72.
O ël Vladimi 1986: Ma ginalia o he Polish-‘Ja ingian’ Glossa y. – Indoge ma-
nische Fo schungen 91, 269–272.
Päsle Ral G. 2003: Deu schsp achige Sachli e a u im P eußenland bis 1500. Un-
e suchungen zu ih e Übe lie e ung (Aus A chi en, Biblio heken und Museen Mi el- und
Os eu opas 2). Köln, Weima , Wien: Böhlau Köln.
Pe e s Robe 1973: Mi elniede deu sche Sp ache. – Niede deu sch. Sp ache und Li-
e a u . Eine Ein üh ung. 1. Sp ache. Wachhol z, Neumüns e , 66–115.
PEŽ I–IV – Mažiulis Vy au as. P ūsų kalbos e imologijos žodynas 1–4. Vilnius: Moks-
las, 1988–1997.
Rosenk anz Be nha d 1957: Zu Übe lie e ungsgeschich e des p eussischen Vo-
kabula s Simon G unaus, ΜΝΗΜΗΣ ΧΑΡΙΝ. Gedenksch i P. K e schme II. Wiesba-
den-Wien, Ha assowi z-Hollinek, 113–117.
Rösle I m au 1990: F emdsp achliche Kommunika ion o 450 Jah en. Das us-
sische Buch: ein ussisch-deu sche Sp ach üh e on 1546. – Skamand os. Ge manis-
isches Jah buch de DDR und de Republik Polen. Wa schau.
Sande s Willy 1982: Sachsensp ache, Hansesp ache, Pla deu sch. Sp achgeschich li-
che G undzüge des Niede deu schen. Gö ingen: Vandenhoeck and Rup ech .
Schmid Wol gang Paul 1986: Die ‘Ge manismen’ im sog. Polnisch-Ja ingischen
Glossa . – Indoge manische Fo schungen 91, 273–286.