ROBERTAS KUDIRKA

Τμήμα Κάουνας του Πανεπιστημίου του Βίλνιους

Αναγνωριστικό ORCID: https://orcid.org/0000-0002-1781-0478

Ερευνητικοί τομείς: λεξικολογία, λεξικογραφία, φωνητική.

DOI: doi.org/10.35321/all83-13

ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΕΣ ΣΥΝΔΥΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΛΙΘΟΥΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΜΕΤΑΤΡΑΠΕΙ ΣΕ ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΘΕΤΑ ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΡΓΚΟ, ΚΑΘΩΣ ΚΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗΣ ΤΟΥΣ¹

Προσαρμοστικά χαρακτηριστικά των επιρρημάτων της αργκό στη λιθουανική γλώσσα: συντακτικές συνδυάσεις που έχουν μετατραπεί σε επιρρήματα και σύνθετα επιρρήματα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Στο άρθρο αναλύονται οι συντακτικές συνδυάσεις που έχουν μετατραπεί σε επιρρήματα και τα σύνθετα επιρρήματα (205) της αργκό και της μη τυπικής γλώσσας της λιθουανικής, τα οποία επιλέχθηκαν από το Λεξικό της αργκό και του μη τυπικού λεξιλογίου της λιθουανικής γλώσσας. Στόχος της ανάλυσης είναι να προσδιοριστούν τα συστηματικά χαρακτηριστικά της επιρρηματοποίησης και της προσαρμογής των δανείων. Το μεγαλύτερο μέρος των προθετικών κατασκευών, των επιρρηματικών φρασεολογικών συνδυάσεων και των σύνθετων επιρρημάτων αποτελεί φωνητικά και γραφικά προσαρμοσμένα δάνεια από τη ρωσική γλώσσα. Το λεξιλόγιο προσαρμόζεται φωνητικά και γραφικά σύμφωνα με την αρχή της υποκατάστασης των ξένων φωνημάτων από τα πλησιέστερα εγχώρια. Μέρος των στοιχείων της αργκό προσαρμόζεται επίσης μορφολογικά: εντάσσεται στα κλιτικά παραδείγματα της λιθουανικής γλώσσας. Τα σύνθετα επιρρήματα της αργκό είναι συνδυασμοί προθέσεων και μορίων δανεισμένων από τη ρωσική γλώσσα με ουσιαστικά, όπου οι προθέσεις και τα μόρια, μέσω ιδιότυπης προσαρμογής, μετατρέπονται σε προθήματα. Μεταξύ των συντακτικών συνδυάσεων που έχουν μετατραπεί σε επιρρήματα και των σύνθετων επιρρημάτων υπάρχουν πολλά χυδαία στοιχεία.

ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ: επιρρήματα, επιρρηματοποίηση, αργκό, προσαρμογή.

¹ Το άρθρο εκπονήθηκε στο πλαίσιο της υλοποίησης του έργου της Κρατικής Επιτροπής Λιθουανικής Γλώσσας, το οποίο χρηματοδοτήθηκε κατά τα έτη 2019–2021 Γλωσσικά χαρακτηριστικά της αργκό της λιθουανικής γλώσσας.

272

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII

Επιρρηματοποιημένοι ονοματικοί συνδυασμοί και σύνθετα επιρρήματα της λιθουανικής αργκό και τα χαρακτηριστικά προσαρμογής τους

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Το άρθρο αυτό αναλύει 205 επιρρηματοποιημένους ονοματικούς συνδυασμούς και σύνθετα επιρρήματα από λεξικό της λιθουανικής αργκό και της μη πρότυπης γλώσσας (Kaunas, 2012). Στόχος της ανάλυσης είναι να εντοπίσει και να περιγράψει συστηματικές διαδικασίες επιρρηματοποίησης και προσαρμογής. Οι περισσότερες προθετικές κατασκευές ή οι φρασεολογικοί επιρρηματικοί συνδυασμοί είναι φωνητικά και γραφικά προσαρμοσμένα δάνεια από τη ρωσική γλώσσα. Τα επιρρήματα προσαρμόζονται φωνητικά και γραφικά σύμφωνα με την αρχή της αντικατάστασης των ξένων φωνημάτων από φωνήματα όσο το δυνατόν πλησιέστερα στα οικεία. Μέρος των επιρρημάτων προσαρμόζεται επίσης μορφολογικά: εντάσσεται στα κλιτικά παραδείγματα της λιθουανικής γλώσσας. Τα περισσότερα σύνθετα επιρρήματα είναι συνδυασμοί προθέσεων και μορίων με ουσιαστικά δανεισμένα από τη ρωσική γλώσσα, των οποίων οι προθέσεις και τα μόρια μετατρέπονται, μέσω προσαρμογής, σε προθήματα. Μεταξύ των επιρρηματοποιημένων ονοματικών συνδυασμών και των σύνθετων επιρρημάτων υπάρχουν πολλά χυδαιολογήματα.

ΛΕΞΕΙΣ-ΚΛΕΙΔΙΑ: επιρρήματα, επιρρηματοποίηση, αργκό, προσαρμογή.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Το επίρρημα χαρακτηρίζεται από ποικιλία δομής: όχι μόνο μια λέξη, αλλά και ένας ονοματικός συνδυασμός ή μια κατασκευή μπορεί να μεταβληθεί μορφολογικά και σημασιολογικά, δηλαδή να επιρρηματοποιηθεί. Η επιρρηματοποίηση έχει διάφορα στάδια: μια λέξη ή ένας ονοματικός συνδυασμός μπορεί να έχει επιρρηματοποιηθεί πλήρως ή η επιρρηματοποίηση μπορεί να είναι μόνο μερική: η ονοματική λειτουργία έχει εξασθενήσει, αλλά δεν έχει ακόμη επέλθει πλήρης επιρρηματοποίηση, π.χ. από matymo, be pertrūkio (LKG II 1971: 428; LKE 1999: 504). Είναι φυσικό οι τύποι σταθερότητας και παγίωσης των ονοματικών συνδυασμών στη γλώσσα να είναι επίσης μεταβατικοί, συγκεχυμένοι ή να βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη· γι’ αυτό, σε λεπτομερέστερες μελέτες, χρησιμοποιούνται όροι όπως apstabarėjęs frazė (αγγλ. semi-fossilized phrase) κ.ά. (πρβλ. Howarth 1998: 28). Για τους προαναφερθέντες λόγους εμφανίζονται πολλές παραλλαγές (ιδίως όταν πρόκειται για δάνειο), επειδή μια λέξη ή ένας ονοματικός συνδυασμός, μια συμπλοκή που μεταβαίνει ή έχει μεταβεί σε επίρρημα, μεταβάλλεται όχι μόνο μορφολογικά αλλά και φωνητικά. Επίσης, χαρακτηριστικό γνώρισμα του επιρρήματος είναι το άκλιτο (μόνο ένα μικρό μέρος κλίνεται συγκριτικά), επομένως ένα δανεισμένο επίρρημα προσαρμόζεται πολύ ευκολότερα (Paulauskienė 1994: 379).

Στην κοινή λιθουανική γλώσσα (bk), τη σημασία επιρρήματος έχουν αποκτήσει συχνότερα προθετικές κατασκευές με ονοματικούς τύπους: be galo ‘πολύ’, iš paskos ‘κατόπιν’, iš paskutiniųjų ‘με δυσκολία’ κ.ά. (Pakerys 2002: 547–552). Υπάρχουν επίσης αρκετά συμπλοκατικά^² επιρρήματα με μόρια: bet kaip, tuoj pat, kai kur, vis tiek (Kovalevskaitė, Rimkutė 2010: 79–82). Τέτοιοι παγιωμένοι συνδυασμοί είναι διλεκτικοί ή

^² Για τους όρους samplaikinis, junginys, suaugintinis βλ. αναλυτικότερα: Kovalevskaitė, Rimkutė 2010: 84–86; Rimkutė, Jarašiūnaitė, Homola 2005: 62–64.

Straipsniai / Articles

273

ROBERTAS KUDIRKA

μακρύτερα, αποτελούμενα από κλιτά ή (και) άκλιτα μέρη του λόγου, ενώ η σημαντικότερη αιτία της σταθεροποίησης και της επιρρηματοποίησης είναι η περιστασιακή χρήση (πρβλ. Marcinkevičienė 2010: 130· 2001: 91). Η περιστασιακή λειτουργία από μόνη της δεν μετατρέπει τις προθετικές κατασκευές σε επιρρήματα· μεγάλη σημασία έχουν η λεξικοποίηση της κατασκευής, η εμφάνιση μίας ενιαίας σημασίας και η μεταφορικότητα. Γι’ αυτό πρέπει να αναφερθούν χωριστά οι φρασεολογικοί επιρρηματικοί συνδυασμοί, οι οποίοι δεν χαρακτηρίζονται μόνο από σταθερή δομή και ενιαία σημασία, αλλά είναι και παραστατικοί (πρβλ. Ulvydas 2000: 141–143). Στις μορφολογικές έρευνες οι απόψεις για τέτοιους συνδυασμούς δεν συμπίπτουν πάντοτε, και η αξιολόγησή τους ισορροπεί στα όρια της φρασεολογίας: δεν είναι ιδιαίτερα παράξενο το γεγονός ότι ορισμένα Dabartinės lietuvių kalbos žodyno επιρρήματα (πρβλ. DLKŽ iš tikro, iš tikrųjų pr. ‘tikrai’) Frazeologijos žodyne θεωρούνται φρασεολογισμοί: iš mažens (FŽ, 415), iš paskutinio, iš paskutiniųjų (FŽ, 500), iš tyko, iš tikro (FŽ, 744), iš tikrųjų (FŽ, 745), iš tolo (FŽ, 747) (για περισσότερες λεπτομέρειες βλ. Markevičius 2014). Ένας προθετικός συνδυασμός παρόμοιας δομής μπορεί στα λεξικά να θεωρείται τόσο φρασεολογισμός όσο και επίρρημα: iš lėto στο LKŽ θεωρείται φρασεολογισμός (◆ iš lėto ‘pamažu, iš lengvo, neskubant’), ενώ στο DLKŽ iš tyko θεωρείται επίρρημα (iš tyko pr. ‘tyliai; pamažu’) (Markevičius 2014: 72). Η επιρρηματοποίηση συνδέεται με πολυάριθμες μεταβολές ποικίλης φύσης (ιδίως με τη συντόμευση), έτσι ώστε στις εδαφικές διαλέκτους της λιθουανικής γλώσσας τα συχνότερα επιρρήματα να μπορούν να έχουν ακόμη και δέκα παραλλαγές, πρβλ.: čia (čianai, čianais, čionais, čionai, čianajos...) (Zinkevičius 1981: 178).

Η επιρρηματοποίηση στην μη κανονιστική γλώσσα είναι πολύ πιο άναρχη, όμως οι σχέσεις ανάμεσα στην τυποποιούμενη και τη μη κανονιστική γλώσσα δεν είναι άναρχες, επειδή το μεγαλύτερο μέρος τέτοιων φαινομένων αποτελεί κατά κάποιον τρόπο αλληλεπίδραση συστημάτων. Στην αργκό η προσαρμογή των δανείων μπορεί να περιγραφεί με συνέπεια μέσω των εξής τύπων: α) μη προσαρμοσμένα³, β) γραφικά και φωνητικά προσαρμοσμένα, γ) γραφικά, φωνητικά και μορφολογικά προσαρμοσμένα (με κλιτική κατάληξη, παραγωγικό επίθημα) (πρβλ.: Wohlgemuth 2009: 56· Valeckienė 1967: 128· Vaicekauskienė 2007: 94). Η ενσωμάτωση των προσαρμοσμένων δανείων είναι γλωσσικό οικουμενικό, επειδή συνήθως η συγκεκριμένη γλώσσα-λήπτης είναι κυρίαρχη έναντι των δανείων που εισέρχονται σε αυτήν (Irwin 2011: 44–53· Sharp 2001: 30· Sunde 2018: 85–88).

Τα τρία προαναφερθέντα επίπεδα προσαρμογής μπορούν να απεικονιστούν παραστατικά με μερικές ομάδες αργκοτικών τύπων. Οι μη προσαρμοσμένοι συνδυασμοί λέξεων που χρησιμοποιούνται επιρρηματικά και τα συμπτυγμένα επιρρήματα είναι ελάχιστοι· ενδεικτικά μπορούν να αποδοθούν σε δάνεια από την αγγλική γλώσσα: ◆ fifty fifty, fifty fifty (αγγλ. καθομ. fifty-fifty) ‘μισά-μισά’, ◆ super duper (αγγλ. καθομ. super-duper) ‘θαυμάσια’ και άλλα. Παρ’ όλα αυτά, αυτά τα λίγα παραδείγματα υποδεικνύουν ήδη ελάχιστη προσαρμογή – στη μη κανονιστική γλώσσα γράφονται χωρίς ενωτικό, εμφανίζεται

³ Μερικές φορές οι ξένες λέξεις μπορεί να μην προσαρμόζονται και για φωνητικούς λόγους – αν εξελληνίζονταν, θα μεταβάλλονταν αγνώριστα: drive in, body art (Vaicekauskienė 2007: 155). Ωστόσο, η μηδενική προσαρμογή είναι περισσότερο θεωρητική έννοια· το χρησιμοποιούμενο δάνειο προσαρμόζεται αφ’ εαυτού φωνητικά σύμφωνα με την αρχή της αντικατάστασης των ξένων φωνημάτων από όσο το δυνατόν πλησιέστερα εγχώρια.

274

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII

Επιρρηματοποιημένοι συνδυασμοί λέξεων και συμπτυγμένα επιρρήματα της λιθουανικής αργκό, καθώς και τα χαρακτηριστικά προσαρμογής τους

παραλλαγή με βραχέα φωνήεντα (fifti fifti) κ.λπ. Το κυρίαρχο σύστημα επιβάλλει την προσαρμογή ακόμη και τέτοιων σύντομων δανείων: το ♦ oki doki (αγγλ. καθομ. okey-dokey) έχει την παραλλαγή ♦ okis dokis, ενώ ο συνδυασμός ♦ super duper έχει ήδη παραλλαγές με δείκτες μορφολογικής προσαρμογής – καταλήξεις: ♦ super duperis και ♦ superis duperis (jis supranta kad nelaimėjas nebus ten super duperis istorijoj... tik žiedai ji sulygins su kitais didžiais zaidejais. // ką jis turėjo gero tai metimą, bei mokėjimą provokuoti pražangas, o šiaip tai kad jis kažkoks superis duperis nepasakyčiau)⁴. Οι επιρρηματικά χρησιμοποιούμενοι συνδυασμοί και τα συμπτυγμένα επιρρήματα ρωσικής προέλευσης προσαρμόζονται πάντοτε γραφικά και φωνητικά: ♦ za adno (odno) (ρωσ. за одно)⁵, nafig (ρωσ. καθομ. на фиг). Στην αργκό υπάρχουν αρκετοί αργκοτικοί τύποι σλαβικής προέλευσης, όπου ο δανεισμένος συνδυασμός, π.χ. ρωσ. καθομ. nu chera ‘τίποτα’, έχει προσαρμοστεί τόσο ως συνδυασμός όσο και ως μία λέξη: nichera και ni chera (nichera nemoka žaisti kašės, bet visvien laiko save geriausiais // tau atrodo sukant starteriu, kad tuoj griebti turi, bet ni chera). Στην περίπτωση αυτή οι παραλλαγές του συνδυασμού ni (nė) chera είναι σπάνιες στη χρήση. Επίσης, το ρωσικό αρνητικό μόριο nu μπορεί να προσαρμοστεί (να μεταφραστεί) ως αρνητικό πρόθημα ne-: nechera (pakeitus fiske pradėjo matyt davikliu bet daviklis nechera nerode greicio), και αυτό το χαρακτηριστικό μπορεί ήδη να αξιολογηθεί ως ένα είδος μορφολογικής προσαρμογής.

Τα συχνότερα δανεισμένα αργκοτικά ιδιώματα στη χρήση έχουν προσαρμοστεί τόσο φωνητικά όσο και μορφολογικά, π.χ.: ♦ pa polnai (ρωσ. по полной), ♦ pa polnai programe (pragrame) (ρωσ. καθομ. по полной програ́мме), ♦ pa polnai katuške (ρωσ. χυδ. по полной кату́шке) με τη σημασία ‘στο μέγιστο’. Οι μορφές που έχουν προσαρμοστεί μόνο φωνητικά είναι σπανιότερες στη χρήση: ♦ pa (po) polnoi, ♦ pa (po) polnoi programe (pragrame), ♦ pa (po) polnoi katuške, ενώ το ίδιο το επίρρημα με τη μορφή *polnoi δεν χρησιμοποιείται αυτοτελώς στη λιθουανική αργκό, αλλά πάντοτε μόνο ως polnai: είναι ο κανονικός⁶ σχηματισμός σε –ai από το επίθετο polnas, –a (turi kelias pozicijos–nuo polnai gulinos iki sedimos. // Krc užregistravau vakar, sutvarkiau viską polnai // Idealios bukles, polnai veikiantis, visi laidai). Πρέπει να τονιστεί ότι στην αργκό δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις όπου, λόγω της ιδιαιτερότητας της χρήσης ενός σταθερού συνδυασμού (της σταθερότητας), ένα συχνά χρησιμοποιούμενο ιδίωμα μπορεί να αποτελείται μόνο από φωνητικά προσαρμοσμένες, ειδικές μορφές, π.χ.: programe, polnoi. Στην αργκό χρησιμοποιείται αυτοτελώς μόνο το επίρρ. polnai ‘εντελώς’· επίσης το δάνειο programa, που έχει από παλιά ενσωματωθεί στην κανονική γλώσσα, διατηρεί στη συγκεκριμένη αργκοτική έκφραση το μορφολογικά μη προσαρμοσμένο ρωσικό

^⁴ Στο κείμενο του άρθρου παρατίθενται μόνο μερικά παραδείγματα για την ακριβέστερη κατανόηση της σημασίας μέσα στο συμφραζόμενο· περισσότερα παραδείγματα χρήσης παρατίθενται στο παράρτημα του άρθρου. Τα παραδείγματα εικονογράφησης δεν έχουν επιμεληθεί· κάθε παράδειγμα χωρίζεται με το σύμβολο // (για περισσότερες λεπτομέρειες βλ. Kudirka 2012: 3–5).

^⁵ Όλες οι ρωσικές λέξεις, εκτός από τις μονοσύλλαβες, τονίζονται στα ρωσικά με ένα μόνο χρησιμοποιούμενο σημείο τονισμού (´) (το –ė– παραμένει χωρίς σημείο τονισμού, καθώς τονίζεται πάντοτε). Ο τονισμένος πυρήνας της συλλαβής των λιθουανικών αργκοτικών τύπων (φωνήεν, δίφθογγος, διγράμματο φωνήεν) είναι υπογραμμισμένος.

^⁶ Οι υβριδικοί σχηματισμοί σε –ai από επιθετικούς τύπους ρωσικής προέλευσης με επίθημα είναι οι συχνότεροι στη λιθουανική αργκό (Kudirka 2019: 49).

Straipsniai / Articles

275

ROBERTAS KUDIRKA

η μορφή του προθετικού τοπικού programe (ρωσ. противи́мме), η οποία από μόνη της δεν χρησιμοποιείται στη slang⁷, και στην πρότυπη γλώσσα δεν υπάρχει τέτοια πτώση. Οι προαναφερθείσες εκφράσεις έχουν επίσης μορφολογικά προσαρμοσμένες, μεταφρασμένες μορφές: ♦ pagal pilną programą, ♦ visa (pilna) katuškė, ♦ ant visos (pilnos) katuškės «στο μέγιστο».

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα με τη slang prikolas (ρωσ. slang прико́л), η οποία έχει μορφολογικά προσαρμοστεί μέσω κατάληξης και κλίνεται — αυτή είναι η τυπική ενσωμάτωση στο κλιτικό ή παραγωγικό σύστημα. Αν η μορφή αυτής της slang ανήκει σε σταθερό σύνδεσμο, οι τακτικοί κανόνες επηρεάζουν τέτοιους συνδέσμους περιορισμένα: μια μορφή που μοιάζει με πτωτική μορφή μπορεί λειτουργικά να μην είναι πτώση ή μπορεί να εμφανίζει λεξική ιδιωματικότητα (Čermák 2007: 77–82; Baldwin, Kim 2010: 269). Για παράδειγμα, στον σύνδεσμο ♦ pa (po) prikolum (ρωσ. slang по прико́лум) «για πλάκα», η μορφή *prikolum δεν χρησιμοποιείται αυτόνομα· αποτελεί πάντοτε μέρος επιρρηματικής έκφρασης (ziuru, kai kuriems nedasuto, kad cia viskas po prikolum eina? // pamirsau paminet, kad mano gimtadienis balandzio 1, tai visi kazkodel man dovanas pa prikolum dovanoja). Με την ίδια σημασία, στη μη πρότυπη γλώσσα χρησιμοποιούνται επίσης περισσότερες μορφές της έκφρασης, προσαρμοσμένες κατά διάφορους τρόπους (ήδη και μορφολογικά): ♦ pa (po) prikolam (prikolom), ♦ dėl prikolo (μετάφρ. από τα ρωσ. slang для прико́ла), ♦ ant prikolo «για πλάκα· έτσι απλώς».

Τα επιρρήματα της μη πρότυπης γλώσσας ξεχωρίζουν από αρκετά χαρακτηριστικά φωνητικής προσαρμογής. Στις slang συστηματικά εναλλάσσονται τα ριζικά φωνήεντα [a] και [o] των δανείων: ochujienai, ochujenai «θαυμάσια· πολύ» (: ochujenas, ochujenas, –a, πρβλ. τη συστηματική χρήση των achujeriai, achujenai), ofigenai, ofigenai «θαυμάσια· πολύ» (: ofigenas, ofigenas, –a, πρβλ. τη συστηματική χρήση των adfigienai, afigenai). Επίσης σε επιρρηματικούς συνδέσμους, π.χ.: ♦ do nemagu (nemogu) (ρωσ. καθομ. до не могу) «μέχρι αδυναμίας, πάνω απ’ όλα», ♦ čerez nemagu (nemogu) (ρωσ. καθομ. через не могу) «απρόθυμα, με το ζόρι». Στις άτονες συλλαβές των ρωσικών λέξεων, αντί του [o] προφέρεται ένα αποδυναμωμένο [a] (РГ 1980: 25–27; Аванесов 1984: 51–60; Горбачевич 1989: 35–42). Αυτό το χαρακτηριστικό της προφοράς μεταφέρεται αρκετά συνεπώς κατά τον δανεισμό ρωσικών λέξεων· λ.χ., τα σύνθετα επιρρήματα με προσαρμοσμένη πρόθεση do (ρωσ. до) είναι σπάνια, ενώ στη slang προσαρμόζεται κανονικά ως πρόθημα da-: dachuja, dachrena, dachera (ρωσ. vulgar до хуя́ (хрена́, хера́) «πάρα πολύ» κ.ά. Το φώνημα [o] σε τέτοιες περιπτώσεις το χρησιμοποιούν, προφανώς, οι πιο εγγράμματοι πληροφορητές, αλλά οι παραλλαγές αυτές (dofiga, dochera, dočior­ta κ.λπ.) είναι σπανιότερες.

Ένα ακόμη έντονο χαρακτηριστικό της φωνητικής προσαρμογής είναι η συστηματική εναλλαγή του ριζικού φωνήεντος [e], χαρακτηριστική των σύγχρονων σλαβικής προέλευσης slang, με διφθογγοποιημένα [ie] ή άλλα ποιοτικά μεταβλημένα φωνήεντα (είναι δυνατή και η εξουδετέρωση των [ę], [ié]): padagrievas, padagrevas (ρωσ. γλωσσ. slang подогрев) «υλική υποστήριξη από την ελευθερία»· lievukas, levukas (ρωσ. slang левáк) «σκουπίδι»· sugnievinti, sugnevinti (πρβλ.

^⁷ Τέτοιες περιπτώσεις επιρρημάτων είναι επίσης ολοφάνερες στην πρότυπη γλώσσα, π.χ. στις προθετικές κατασκευές iki šiolei, iki šiol· οι λέξεις šiol, šiolei δεν χρησιμοποιούνται χωριστά.

276

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII

Η επιρρηματοποίηση των slang επιρρημάτων της λιθουανικής γλώσσας...

ρωσ. разгне́бить, πολ. zgniewać) «εξοργίζω» (βλ. περισσότερα Kudirka 2012). Τα επιρρήμ...

Τα δημοσιευμένα λεξικά slang έδωσαν το έναυσμα για τη συστηματική μελέτη των νόμων της γραμματικής προσαρμογής των slang, καθώς και για τον προσδιορισμό των χαρακτηριστικών των εσωτερικών κανόνων τους. Επί του παρόντος υλοποιείται, με την υποστήριξη της VLKK, ένα έργο, του οποίου uždavinys — είναι να περιγράψει τα γλωσσικά χαρακτηριστικά της λιθουανικής slang. Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος του έργου και αφορά τα επιρρήματα. Με τη συστηματικότερη ανάλυση των επιθημάτων -ai των επιρρημάτων της slang, των υβριδικών παραγώγων και των μεμονωμένων επιρρηματοποιημένων λέξεων, διαπιστώθηκε ότι τα μορφολογικά χαρακτηριστικά των εξεταζόμενων επιρρημάτων έχουν μετασχηματιστεί ιδιότυπα στο σύστημα της λιθουανικής γλώσσας, ενώ τα προσαρμοστικά χαρακτηριστικά καθορίζονται από τα εδαφικά ιδιώματα της λιθουανικής και την πρότυπη γλώσσα με κάποια συνέπεια (Kudirka 2019; 2020; 2020a). Επιδιώκεται επίσης η λεπτομερής περιγραφή των φαινομένων της λιθουανικής slang, επειδή εξακολουθούν να υπάρχουν προκατειλημμένες και εσφαλμένες αντιλήψεις (ιδίως μεταξύ ειδικών της επικοινωνιακής ικανότητας) ότι η slang δεν διαθέτει δικό της φωνητικό και γραμματικό σύστημα, π.χ.: «Οι slang διαφέρουν από τις διαλεκτικές λέξεις στο ότι οι δεύτερες αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του διαλεκτικού συστήματος, δηλαδή είναι οι πρωτογενείς ονομασίες αντικειμένων και φαινομένων του συστήματος αυτού, ενώ οι slang είναι δευτερογενείς^⁸, λέξεις που χρησιμοποιούνται χωρίς σύστημα» (Greb liauskienė, Večkienė 2004: 118). Η απουσία συστηματικών χαρακτηριστικών θα παρεμπόδιζε σοβαρά την επικοινωνία ή ακόμη και θα την καθιστούσε αδύνατη — χωρίς κανόνες (εσωτερικούς κανόνες) καμία γλωσσική ποικιλία (εδαφικό ή κοινωνικό ιδίωμα) δεν θα μπορούσε να υπάρχει (πρβλ. Pupkis 2005: 17). Ή πώς μπορεί να υποστηριχθεί: «[...] įsikliopyti χρησιμοποιείται άκριτα στη γλώσσα των νέων, χωρίς ιδιαίτερη ή πρωτότυπη σημασία. Για τον Λιθουανό, το įsikliopyti είναι σημασιολογικά κενή λέξη» (Norkaitienė 1984: 39). Παραδόξως, όμως, το įsikliopinti (πρβλ. πολ. wkłepać się, λευκ. кляпаць) χρησιμοποιείται ανεπίσημα ακριβώς λόγω των εκφραστικών και πρωτότυπων χαρακτηριστικών του: της αμεσότητας, της οικειότητας, της νεωτερικότητας και της επιτήδευσης. Ο θησαυρός της μητρικής γλώσσας αποδίδει αυτή τη σημασία εξίσου καλά: įsipitrinti, įsimeklinti,

^⁸ Ο χαρακτηρισμός antriniai είναι επίσης ανακριβής, επειδή στη slang υπάρχουν πραγματικότητες που δεν υπάρχουν στην πρότυπη γλώσσα, π.χ. στην εγκληματική slang malinuoti «να ιδιοποιείσαι κρυφά χρήματα παραδίδοντας το κλεμμένο πορτοφόλι σε συνεργό» κ.ά.

Straipsniai / Articles

277

ROBERTAS KUDIRKA

įsispanginti, į akį (širdį) įkristi και άλλα, αλλά χρειάζεται επίσης να περιγράψει κανείς με μη τυπικό, νέο, εξεζητημένο τρόπο^⁹...

Λόγω της μορφολογικής τους πολυπλοκότητας, τα επιρρήματα σπάνια αναλύονται στις μελέτες δανείων· συνήθως μελετώνται τα ουσιαστικά, τα επίθετα και τα ρήματα (Vai­­cekauskienė 2013; Pakerys 2014; Pakerys 2016; Lanza 2011; Banuševičienė 2019; Tamaševičius 2008) ή το φαινόμενο του δανεισμού αξιολογείται μόνο γενικά (Čepienė 2006). Κατά την έρευνα ήταν ιδιαίτερα χρήσιμη η περιγραφή των επιρρημάτων της πρότυπης γλώσσας, η οποία καταρτίστηκε σύμφωνα με τις αρχές της μορφοφωνολογικής ανάλυσης (Pakerys 2002: 510–593). Δεν υπάρχουν συστηματικές και εκτενείς μελέτες του λεξιλογίου της λιθουανικής αργκό.

Οι στόχοι του παρόντος άρθρου είναι: 1) να αναλυθούν μορφολογικά στη λιθουανική αργκό: (α) οι λεξικές συνάψεις που έχουν επιρρηματοποιηθεί, (β) τα συγκολλημένα επιρρήματα· 2) οι υπό μελέτη συνάψεις και λέξεις να ταξινομηθούν κατά τύπους (με βάση ένα γενικευμένο τυπικό χαρακτηριστικό, συνήθως τη ρίζα ή το πρόθημα της γλώσσας-δότη), να πραγματοποιηθεί συστηματική ανάλυση με στόχο να αποσαφηνιστούν τα επικρατούντα πρότυπα επιρρηματοποίησης και οι τρόποι προσαρμογής στη λιθουανική γλώσσα· 3) να προσδιοριστούν επίσης συστηματικά μορφολογικά χαρακτηριστικά και γενικές δομικές κανονικότητες και να συζητηθούν τα χαρακτηριστικά προσαρμογής· 4) να διερευνηθεί από ποιες γλώσσες δανείζονται οι επιρρηματοποιημένες λεξικές συνάψεις και τα συγκολλημένα επιρρήματα.

Το υλικό (162 επιρρηματοποιημένες λεξικές συνάψεις και 43 συγκολλημένα επιρρήματα) αντλήθηκε από το Λεξικό της λιθουανικής αργκό και του μη πρότυπου λεξιλογίου (Kudirka 2012) και συμπληρώθηκε από την ηλεκτρονική βάση δεδομένων του προαναφερθέντος λεξικού^¹⁰. Το υλικό του λεξικού αυτού συλλέχθηκε από δύο πηγές: (α) από τον προφορικό λόγο και (β) από κείμενα διαδικτυακών φόρουμ και διαδραστικών διαδικτυακών συνομιλιών μέσω γραπτών μηνυμάτων (mIRC, Skype και άλλα παρόμοια). Η δημιουργία συμβολοσειράς αναζήτησης στη μηχανή αναζήτησης Google δεν ήταν δύσκολη, επειδή οι συνάψεις και τα συγκολλημένα στοιχεία δεν κλίνονται· χρειάστηκε μόνο να συστηματοποιηθούν οι ποικίλες φωνητικά προσαρμοσμένες μορφές (βλ. αναλυτικότερα Aleksandravičiūtė 2008: 266–282). Η προέλευση των δανείων δηλώνεται με βάση ερμηνευτικά λεξικά (Czeszewski 2006; Vaitkevičiūtė 2003; Kvesel­evič 2005; Mokienko 2000; OED).

^⁹ Θα πρέπει επίσης να ληφθεί υπόψη η αναλογία με το επιφώνημα kliopt «για να δηλωθεί μια αιφνίδια ενέργεια» και τα klioptelėti, kliopterti, kliopti «να μπλεχτεί», «να χτυπήσει» (LKŽ) και άλλα παρόμοια.

^¹⁰ Για το Λεξικό της λιθουανικής αργκό και του μη πρότυπου λεξιλογίου δεν συλλέχθηκε υλικό από έντυπες («χάρτινες») πηγές, λογοτεχνικά και άλλα κείμενα που ενδέχεται να είχαν υποστεί επιμέλεια. Η αργκό ορισμένων κοινωνικών πεδίων —των φυλακών, του εγκλήματος, των ναρκομανών, των στρατιωτών και άλλων— συλλέχθηκε αποκλειστικά από τον προφορικό λόγο, με ηχογράφηση σε δικταφόνο κατά τη διάρκεια προσωπικών συνομιλιών· με αυτόν τον τρόπο συλλέχθηκε σχεδόν ολόκληρο το λεξιλογικό υλικό από τα πεδία αυτά (βλ. αναλυτικότερα Kudirka 2012: 3–5).

278

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII

Επιρρηματοποιημένες λεξικές συνάψεις και συγκολλημένα επιρρήματα της λιθουανικής αργκό και τα χαρακτηριστικά προσαρμογής τους

ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΟΠΟΙΗΜΕΝΕΣ ΛΕΞΙΚΕΣ ΣΥΝΑΨΕΙΣ

Το μεγαλύτερο μέρος τέτοιων επιρρηματοποιημένων προθετικών κατασκευών ή επιρρηματικών φρασεολογικών συνδυασμών είναι δάνεια από τα ρωσικά ή μεταφράσεις: ♦ da (do) lampočkî¹¹ (ρωσ. καθομ. до лампочки) «το ίδιο», ♦ iki lemputės (μετάφραση από το ρωσ. καθομ. до лампочки) «το ίδιο», ♦ pa (po) barabanų (ρωσ. λαϊκ. по барабану) «δεν έχει σημασία, το ίδιο», ♦ ir viso takoje (ρωσ. καθομ. и всё такое) «και ούτω καθεξής», ♦ v žopu (ρωσ. χυδ. в жопу) «στο διάολο· στο μέγιστο», ♦ po prostu (πολ. po prostu) «απλώς, συνήθως», ♦ po defaultu (ρωσ. ειδ. τεχν. αργκό по дефолту, πρβλ. αγγλ. ειδ. τεχν. by default) «εξ ορισμού», ♦ dėl ponto (μετάφραση από το ρωσ. αργκό для понта) «μη σοβαρά· για πλάκα», ♦ ne prikolas «άσχημα, κακά», ♦ na ura (ρωσ. на ура) «όπως τύχει», ♦ pa (po) liubomu (ρωσ. καθομ. по-любому) «σε κάθε περίπτωση, οπωσδήποτε», ♦ prosto tak (ρωσ. καθομ. просто так) «απλώς, έτσι», ♦ za adno (odno) (ρωσ. за одно) «μαζί, ταυτόχρονα», ♦ pats gazas «ακριβώς· άριστα, καλύτερα», ♦ tol’ka (tol’ko)¹² tak (ρωσ. только так) «όπως πρέπει, όπως αρμόζει», ♦ tol’ko (tol’ka) pesnia (piesnia) «ομαλά», ♦ be tolko (ρωσ. без толку) «χωρίς νόημα· άτακτα», ♦ ant pilno (vi-so) gazo (πρβλ. ρωσ. λαϊκ. на полном газу) «στο μέγιστο», ♦ savo chodu (μετάφραση από το ρωσ. своим ходом) «αυτοδύναμα, με τις δικές του δυνάμεις», ♦ dalše nekuda (ρωσ. καθομ. дальше некуда) «πια εντελώς», ♦ pa natūre (ρωσ. по натуре) «στην πραγματικότητα, εκ φύσεως», ♦ v natūre (ρωσ. λαϊκ. в натуре) «στην πραγματικότητα», ♦ ant bajerio (πολ. καθομ. na bajer) «για πλάκα», ♦ dalše nekuda (niekuda) (ρωσ. καθομ. дальше некуда) «δεν υπάρχει πλέον πού να πάει». Ορισμένοι συνδυασμοί apstab arejė με αλλαγμένη σημασία έχουν περάσει στην κοινή αργκό από την εγκληματική αργκό: ♦ ne zapadlo (ρωσ. εγκλ. αργκό не западло) «δεν είναι ντροπή», ♦ ant zapadlo «με σκοπό να βλάψει κανείς ειδικά, επίτηδες», ♦ v padlu (ρωσ. αργκό в падлу) «ντροπή», ♦ per blatą, po (pa) blatu (ρωσ. καθομ. по блату) «ανεπίσημα, παράνομα» (βλ. αναλυτικότερα Kudirka 2014). Υπάρχουν επίσης κατασκευές με εγχώριους υβριδικούς σχηματισμούς κατ’ αναλογία, π.χ. από το παραλλαγμένο αργκοτικό επίρρημα be formato nema-tų «χωρίς να κοιτάξει κανείς εκ των προτέρων, στα τυφλά» σχηματίστηκε η προθετική κατασκευή ♦ ant ne-matuškės (Pernai aš taip į tą žygį “ant nematuškės” vykau ir viskas buvo tiesiog puiku! // bijau ant nematuškės važiuoti su vaikuciais važiuosim norim kad būtų patogu, gal gali nr atsiųsti ir nuorodą). Αυτοί οι υβριδικοί σχηματισμοί πιθανότατα σχηματίστηκαν κατ’ αναλογία με τα ♦ čerez nemagu (ρωσ. καθομ. через не могу) «απρόθυμα, με το ζόρι», ♦ do nemagu, iki nemagu (ρωσ. καθομ. до не могу) «στο μέγιστο, μέχρι αδυναμίας», αν και δεν αποκλείεται και αναλογία της κατάληξης προς τα λογοτεχνικά επιρρήματα sykį, pusbalsiu, akimirksniu.

¹¹ Τα μεταγραμμένα δάνεια επιρρηματικά συμπλέγματα τονίζονται συνήθως όπως τονίζονται στις γλώσσες από τις οποίες προέρχονται: po prostu (lenk. po prostu), v padlu (rus. žarg. в падлу), v natūre (rus. prast. в натуре), za adno (rus. за одно) και άλλα.

¹² Η απόστροφος μετά από σύμφωνο (π.χ. tol’ka) δηλώνει την απαλότητα του συμφώνου.

Straipsniai / Articles

279

ROBERTAS KUDIRKA

Στην αργκό της λιθουανικής γλώσσας εμφανίστηκαν επίσης λίγες φρασεολογικές εκφράσεις μη σλαβικής προέλευσης: ♦ be ryšio «ασυνείδητα, ανόητα», ♦ aukštyn papais χιουμ. «ανάποδα, ανάσκελα», ♦ ant smūgio «ξαφνικά», ♦ viiskas ore «όλα καλά», ♦ nerauk rūtų χιουμ. «άσχημα· καλύτερα όχι», ♦ ant grybo «όπως να ’ναι, μη σοβαρά», ♦ ant to karto «από αυτή την άποψη», ♦ per fuksą, ant fukso «τυχαία, από τύχη».

Στην αργκό της λιθουανικής γλώσσας χρησιμοποιούνται επίσης ευφωνικά συμπλεκτικά επιρρήματα, τα οποία προέρχονται από ηχομιμητικές λέξεις (Kalin auskas 1974: 139–140· πρβλ. τα παραδείγματα της κοινής γλώσσας Ulvydas 2000: 315), και σχεδόν όλα έχουν ληφθεί ως δάνεια από τη ρωσική γλώσσα ή μέσω της ρωσικής γλώσσας. Η ευφωνία (δηλαδή η ομοιοκαταληξία, ο ρυθμός, η αλλiteration) συνδέει επιπλέον τις λεξικές συνάψεις σε σημασιολογική ενότητα· η ηχηρότητα βοηθά τις συμπλεκτικές εκφράσεις να διατηρούν τη σταθερότητά τους και να μετατρέπονται σε φρασεολογικές λεξικές συνάψεις: ♦ ti ap liap (ρωσ. καθ. тяп-ляп) ‘πρόχειρα’, ♦ šaltai baltai (ρωσ. λαϊκ. шалтaй-болтай) ‘μη σοβαρά’, ♦ šąchar machar (šacher macher, šakar makar) (πολ. καθ. szacher-macher) ‘δόλια, παράνομα, με πονηριά’, ♦ fiti miti (πρβλ. ρωσ. εγκλ. αργκ. мúмu-мúмu ‘χρήματα’) ‘δόλια’, ♦ raz dva (πρβλ. ρωσ. раз, два u домóво ‘ένα, δύο και τελείωσε’), ♦ raz raz ‘γρήγορα, ένα, δύο’, ♦ pyst pyst ‘επιδέξια, ένα, δύο’, ♦ cap carap (ρωσ. καθ. цап-царап ‘αρπάζω’) ‘κρυφά, τσαπ-τσαπ’, ♦ taram baram (πρβλ. ρωσ. λαϊκ. mápbl-бáры ‘φλυαρίες’) ‘και τα λοιπά’, ♦ tiutel’ka u tiutel’ku (ρωσ. καθ. тютелька в тютельку) ‘με απόλυτη ακρίβεια’, ♦ liuksum pirdum χιουμ. ‘θαυμάσια, υπέροχα’.

Το επίρρημα či ki (ρωσ. εγκλ. чúку) «καλά» σχηματίζει αρκετούς ρυθμικούς επιρρηματικούς συνδυασμούς: ♦ či ki či ki (πρβλ. ρωσ. εγκλ. чúку-чúку) «άριστα· με ακρίβεια». Τις ίδιες σημασίες έχουν και οι εκφράσεις ♦ či ki briki (ρωσ. εγκλ. чúку-бpúку), ♦ či ki piki, či kis pikis (ρωσ. εγκλ. чúку-пíку), ♦ či ki puki (ρωσ. εγκλ. чúку-пýку), ♦ či ki bari. Απαντούν μόνο λίγα αγγλικά δάνεια: ♦ oki doki, okis dokis¹³ (αγγλ. καθ. okey-dokey) «εντάξει», ♦ oki poki (okis pokis) «εντάξει», ♦ super duper (puper) (αγγλ. καθ. super-duper) «θαυμάσια», ♦ fifti fifti, fifty fifty (αγγλ. καθ. fifty-fifty) «μισά-μισά», ♦ tip top (αγγλ. καθ. tiptop, ρωσ. mun-mon) «ακριβώς έτσι· με ακρίβεια». Οι σταθερές παραλλαγές των συνδυασμών okis dokis, čikis pikis, okis pokis, που έχουν μορφολογικά προσαρμοστεί με την κατάληξη -is, εμφανίστηκαν λόγω της επίδρασης του συστήματος της λιθουανικής γλώσσας: το κυρίαρχο σύστημα κλίσης προσαρμόζει κατ’ αυτόν τον τρόπο, με καταλήξεις, λέξεις ασυνήθιστης δομής (πρβλ. επίσης καθ. ομιλ. fam. ačiukas «ευχαριστώ», okiukas «εντάξει, ok»). Ευφωνικοί συμπλεκτικοί επιρρηματικοί τύποι με χυδαιολογίες: ♦ jabat (παρ.: jebat’, jib at’) kapat’ (ρωσ. χυδ. ебáть-конáть) «άντε γαμήσου», ♦ kyšt myžt «επιδέξια, ένα-δύο· όπως να ’ναι». Στη μη κανονιστική γλώσσα υπάρχουν επίσης σπανιότερες ευφωνικές φρασεολογικές εκφράσεις που χρησιμοποιούνται επιρρηματικά, μερικές από τις οποίες πλησιάζουν τα επιρρήματα: ♦ nei pist, nei knist «τίποτα· δεν χρειάζεται πια τίποτα» (Τους όλους

¹³ Σε ορισμένες περιπτώσεις η σημασία των συνδυασμών liuksum pirdum, okis dokis, či ki piki κ.λπ. μπορεί να είναι τόσο επιθετική «θαυμάσιο» όσο και επιρρηματική «θαυμάσια», πρβλ.: geras klipas ane, taip ir toliau saunu gerai liuksum pirdum (= επίθ. «θαυμάσιο», επίρρ. «θαυμάσια»). // Okis dokis, man tinka, pasistengsiu pasirodyt horizonte (= επίθ. «θαυμάσιο», επίρρ. «θαυμάσια»).

280

Acta Linguistica Lituanica LXXXIII

Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės

με συνέλαβαν, το άρθρο είναι για βιασμό, και ο μπάτσος τους λέει ότι τώρα δεν θα χρειάζεται πια ούτε να γαμήσουν ούτε να γαμηθούν, δηλαδή τα θαλάσσωσαν. // Κι αν δούλευαν σαν άλογα, δεν θα άντεχαν για πολύ και δεν θα ήθελαν ούτε να γαμήσουν ούτε να γαμηθούν).

Το από τα πολωνικά δανεισμένο (πρβλ. πολ. byle) μόριο bele (bile), μαζί με τα λιθουανικά επιρρήματα kada, kur, kaip, kiek, σχηματίζει, σύμφωνα με το πολωνικό πρότυπο συμπλεγμάτων (πρβλ. πολ. byle gdzie – λιθ. bele kur), αρκετούς υβριδικούς συμπλεκτικούς επιρρηματικούς τύπους: ♦ bele (bile, belen, bilen) kaip (πρβλ. πολ. byle jak «όπως να ’ναι») «όπως να ’ναι· άσχημα», ♦ bele (bile, belen, bilen) kada «οποτεδήποτε», ♦ bele (bile, belen, bilen) kur «οπουδήποτε», ♦ bele (bile, belen, bilen) kiek «οσοδήποτε», ♦ ^{bele (bile) tik} (πρβλ. πολ. byle tylko) «απλώς· μόνο, έτσι». Οι υβριδικοί συμπλεκτικοί επιρρηματικοί τύποι με τα μόρια bele (bile), belen (bilen) χρησιμοποιούνται τόσο ως συμπλέγματα όσο και ως συγκολλημένες λέξεις: belekaip (bilekaip, belenkaip, bilenkaip) «όπως να ’ναι· πολύ», belekada (bilekada, belenkada, bilenkada) «οποτεδήποτε», belekur (bilekur, belenkur, bilenkur) «οπουδήποτε», belekiek (bilekiek, belenkiek, bilenkiek) «οσοδήποτε», beletik (biletik) «απλώς».

Χαρακτηριστικό επίσης φαινόμενο στην αργκό είναι ο σχηματισμός νέας σημασίας μιας λέξης ή ενός συμπλέγματος. Στην αργκό το σύμπλεγμα ♦ bele kaip χρησιμοποιείται πλέον και με ιδιαίτερες σημασίες «πολύ· έντονα· δυνατά», οι οποίες δεν υπάρχουν στα πολωνικά. Το επίρρημα απέκτησε αυτές τις σημασίες από την υβριδική συμπλεκτική αντωνυμία bele koks: 1. «οποιοσδήποτε», 2. «μεγάλος, έντονος· αληθινός»:

«πολύ»: seis metais zadėjo negryst visai i lietuva. o as jo belekaip pasiilgau. // Nauji belekaip grazus batai! 38 dydis – Nauji pirkti is nastygal.com 38 dydis, jokiu defektu!

«έντονα»: ryja kura belekaip, skoda fabia sdi 1.9 47kw 100km/101. nzn ka daryti ir nuo ko pradet ieskoti bedos, gal kam buvo? // mergaite, kas is taves pasidare? tu jauc̄iu esi vienas is tu zmoniu, kuris belekaip pankavo.

«δυνατά»: Kojos bele kaip užk̄ālintos, o rankos plonos. // komplektacija irgi nekazkas.. mechaninis, be teliko, be parktroniku, gesinant varikli susipurto jis belekaip.

Ο από τα πολωνικά προερχόμενος σύνδεσμος by, bi (πολ. by), μαζί με το επίρρημα της κοινής γλώσσας tik, σχηματίζει τόσο συμπλεκτικούς όσο και συγκολλημένους υβριδικούς επιρρηματικούς τύπους: ♦ by (bi) tik, bytik (bitik) (πρβλ. πολ. byle tylko) «απλώς· μόνο, έτσι» (jurḡui, akivaizdžiai, by tik palot ir pakritikuot // Kai paskaitau kai kuriuos komentarus tai kazkokie snarḡliai raso bytik kad parasyt ka nors).

Στην αργκό, η δημοφιλής χυδαιολογία chui σχηματίζει αρκετές επιρρηματικές εκφράσεις: ♦ dachuja ir biški (su biškiu) (πρβλ. ρωσ. χυδ. до хуя и больше) «πάρα πολλά», ♦ pol chuja (ρωσ. χυδ. пол хуя), s pol chuja (ρωσ. χυδ. с пол хуя) «όχι άσχημα, αρκετά καλά», ♦ chui s nim (ρωσ. χυδ. хуй с ним) «άστο», ♦ chui znajet (znajet, znajit) (ρωσ. χυδ. хуй знает) «άγνωστο», ♦ ne (ni, nie) za chui (ρωσ. χυδ. не (ни) за хуй) «για τίποτα, χωρίς αντάλλαγμα», ♦ chui s nim (taboi) (ρωσ. χυδ. хуй с ним (тобой)) «άστο, στα τσακίδια», ♦ za nechui (ρωσ. χυδ. за нехуй) «για τίποτα, χωρίς λόγο»,

¹⁴ Πρβλ. LKŽ bile tik, που παρατίθεται ως σύνδεσμος με τη σημασία «αρκεί να».

Straipsniai / Articles

281

ROBERTAS KUDIRKA

♦ nečhui delat’ (ρωσ. χυδ. héxуū déлать) «εύκολα, παιχνιδάκι». Ανάλογοι συνδυασμοί σχηματίζονται και με άλλα επιρρήματα: ♦ nefig (nečhren) delat’ «πολύ απλά, εύκολα», ♦ za nečhren «για το τίποτα, καθόλου». Με το δάνειο chui υπάρχουν επίσης παιχνιδιάρικες εκφράσεις, που μοιάζουν με παροιμιακές: ♦ chui da nichuja (ρωσ. χυδ. хуй да нихуя) «σχεδόν τίποτα, πολύ λίγο» (Από εκείνα τα είκοσι γραμμάρια βγαίνει εντελώς chui da nichuja, αλλά η σύσταση – jėbat kapat, καταλαβαίνεις, ζυμώνεται μόνη της εκεί.), ♦ chot’ by chui (ρωσ. χυδ. хоть бы хуй) «να ήταν τουλάχιστον κάτι· δεν βαριέσαι» (το δικό μου RRD supertype το χτύπησα στο έδαφος τόσο δυνατά, ώστε έσπασαν 2 st ropos, κι εκείνος chot bi chui, δηλαδή τι κακό έχει;), ♦ nol’ celych, chui desiatych (ρωσ. χυδ. ноль целых, хуй десятых) «πολύ λίγο, ελάχιστα» (Έτσι βγήκε – nol celych, chui desiatych. // Δεκαπέντε καλώδιο επτά και chui desiatych, και το ρυθμίζεις).

Ανάλογοι φρασεολογισμοί που χρησιμοποιούνται επιρρηματικά μπορεί να έχουν εμφανιστεί στη λιθουανική γλώσσα είτε μέσω δυσφημισμού (πρβλ. nė velnio_{, FŽ 2001: 824), είτε ως μεταφραστικά δάνεια ρωσικών χυδαιολογημάτων (πρβλ. ρωσ. χυδ. нихуя}^¹⁵): ♦ nė (anei, nei) bybio «τίποτα απολύτως, τίποτα, απολύτως τίποτα, καθόλου», ♦ bybis žino (ρωσ. χυδ. хуй знает· δυσφημιστικό από: velnias žino) «άγνωστο», ♦ nei bybis, nei gegutė (δυσφημιστικό από: nei velnias, nei gegutė) «ούτε το ένα ούτε το άλλο· άσχημα», ♦ su nuogu (pliku) bybiu «χωρίς τίποτα» (δυσφημιστικό από: su pliku užpakaliu), ♦ mat jį (ją, juos) bybys «άσ’ το» (δυσφημιστικό από: mat jį velniai), ♦ bybis su juo (tavimi) (πρβλ. ρωσ. χυδ. хуй с ним (тобой)) «άσ’ το· έγινε δεν έγινε», ♦ pusė bybio (δυσφημιστικό από: pusė velnio (bėdos), πρβλ. ρωσ. χυδ. пол хуй) «όχι άσχημα», ♦ gyvas bybis (δυσφημιστικό από: gyva pekla) «πάρα πολύ», ♦ kurio (kokio) bybio? (πρβλ. ρωσ. χυδ. какого хуя?, за каким хуем?, επίσης πρβλ. δυσφημιστικό από: kokio velnio?) «για ποιο λόγο, γιατί». Δεν είναι σπάνιες ούτε οι μερικές υβριδικές ανακατασκευές, πρβλ.: ♦ chui žino (ρωσ. χυδ. хуй знает), ♦ kokio chujo (πρβλ. ρωσ. χυδ. за каким хуем?), ♦ chui su juo (tavimi) (ρωσ. χυδ. хуй с ним (тобой)), ♦ chui suprasi (ikirsi) «άγνωστο».

Επιρρηματική σημασία μπορεί να έχουν και άλλες βρισιές που σχηματίζουν σταθερούς συνδυασμούς: ♦ da (do) pizdy (ρωσ. χυδ. до пизды) «το ίδιο» (θα πηγαίνω με όποιον θέλω και da pizdi για μένα τι σκέφτονται οι άλλοι), ♦ v rot jabat’ (jebat’) (ρωσ. χυδ. ебáть в рот) «άσ’ το» (Nu v rot jabat, σκέφτομαι, θα δοκιμάσω.), ♦ kibeni feni (πρβλ. ρωσ. χυδ. иди к ёбене фене) «στο διάολο» (Kibeni feni να τους ανατρέψεις όλους!), ♦ kibeni materĭ (πρβλ. ρωσ. χυδ. к ёбаной мáтери) «στο διάολο» (Eik tu kibeni materi!), ♦ nichuja sebe (sebe) (ρωσ. χυδ. ни хуя себе) «για δες, απίστευτο» (Nu nichuja sebe, γιατί τηλεφωνείς εδώ από το τηλέφωνο της γυναίκας μου;... // Nechujа sebe pisoklis vel pristojа prie bobos mazai dar prasikаi), ♦ nifiga sibe (sebe) (ρωσ. λαϊκ. ни фига́ себе) «καθόλου άσχημα» (Nifiga sebe – η τιμή διαφέρει δύο φορές...).

Η βρισιά nachui σχηματίζει επίσης σταθερούς συνδυασμούς με επιρρηματική σημασία: ♦ kuda nachui (ρωσ. χυδ. куда нахуй) «πού να πάει», ♦ da nu nachui (ρωσ. χυδ. да ну нахуй) «πού να πάει, έλα τώρα πια», ♦ nu nachui (ρωσ. χυδ. ну нахуй) «γιατί· έλα τώρα πια»

^¹⁵ Στη ρωσική μη πρότυπη γλώσσα τα επιρρήματα μπορεί να είναι συμπτυγμένα, πρβλ. ρωσ. χυδ. нихуя, нахуй (Квеселевич 2005: 499), όμως στη λιθουανική γλώσσα χρησιμοποιούνται ως μεταφρασμένοι επιρρηματικοί συνδυασμοί (nė bybio «τίποτα», kokio bybio «γιατί»).

282

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII

Επιρρηματοποιημένοι συνδυασμοί λέξεων και συμπτυγμένα επιρρήματα της λιθουανικής αργκό, καθώς και τα προσαρμοστικά τους χαρακτηριστικά

«εντελώς», ♦ nu ir nachui (ρωσ. χυδ. ну и нахуй) «και λοιπόν γιατί· έλα τώρα πια». Σε τέτοιες επιρρηματικές κατασκευές μπορεί να ποικίλλουν τόσο οι ευφημισμοί των χυδαιολογημάτων όσο και οι ουδέτερες λέξεις: ♦ nu nacher (načорт, nafig, nachren), ♦ nu ir nacher (načорт, nafig, nachren), ♦ da nu nacher (načорт, nafig, nachren). Το συχνό επίρρημα po-chui σχηματίζει αρκετούς σταθερούς επιρρηματικούς συνδυασμούς: ♦ pochui nachui (ρωσ. χυδ. похуй нахуй) «εντελώς αδιάφορο· σκατά», ♦ giliai pochui (ρωσ. χυδ. глубоко похуй) «εντελώς αδιάφορο», ♦ visai pochui «όχι άσχημα, μέτρια».

Στη μη πρότυπη γλώσσα υπάρχουν και άλλοι συνδυασμοί με χυδαιολογήματα žopa, gavno, pyzdiec (παραλλαγές: pyzdec, pizdiec, pizdec κ.ά.), που τείνουν να παγιωθούν και χρησιμοποιούνται επιρρηματικά. Οι δανεισμένοι παγιούμενοι συνδυασμοί ακολουθούν τις γενικές τάσεις προσαρμογής των δανείων, επειδή στην αργκό οι συνδυασμοί που έχουν προσαρμοστεί μόνο φωνητικά είναι σπανιότεροι, π.χ. ♦ polnyj pyzdiec (ρωσ. χυδ. полный пиздец) «εντελώς άσχημα· πραγματικά το τέλος»...

Επιρρηματικά μπορούν να χρησιμοποιούνται και παγιωμένοι συνδυασμοί με αντωνυμίες, αποτελούμενοι από τύπους ρημάτων σε συγκεκριμένο πρόσωπο, π.χ. ο τύπος του ενεστώτα, οριστικής, πρώτου ενικού προσώπου jabu (jebu, jibu) (ρωσ. χυδ. я ебу: ενεστ. 1ο εν., 1ο πρόσωπο (απαρέμφατο: jabat’, ρωσ. χυδ. ебать))^¹⁶ – όλοι χρησιμοποιούνται ως συνδυασμοί με την αντωνυμία ja «εγώ»: ♦ ja jebu «στο διάολο, άσχημα· ανάθεμα» (Nu karočia mergiote puse bedos, bet vyras tai ja jebu... galejo nors ta kusi nuo snukio nusiskust // Vargas atsilupelis ja jibu:D // dizainas salono tai ja jibu...:) apie 7klases bmw salona isvis nekalbesiu, nes isbanins).

^¹⁶ Συνήθως τέτοια ρήματα στην αργκό προσαρμόζονται μορφολογικά με το επίθημα -inti (π.χ. jobinti, jabalinti).

Straipsniai / Articles

283

ROBERTAS KUDIRKA

Όπως και στην τυπική γλώσσα, στην μη κανονιστική γλώσσα υπάρχουν αρκετοί επιρρηματικοί συγκριτικοί συνδυασμοί με το συγκριτικό μόριο και μία αυτοτελή λέξη: ♦ kaip šienkes (πρβλ. ρωσ. καθομ. уйекать как сёмку «εύκολα») «πολύ εύκολα», ♦ kaip išdulkintas (išpistas, išrūrintas, jobnutas) (πρβλ. ρωσ. χυδ. как ебнутый) «έντονα· πολύ γρήγορα· διαβολεμένα», ♦ kaip (kak) paložana (ρωσ. как положено «όπως πρέπει».

Το αρνητικό μόριο ne- των ρωσικών επιρρημάτων, όταν είναι άτονο, μετατρέπεται σε ni-, π.χ.: gde > nigde, kakój > nikakój, kto > niktó. Το αυτοτελές αρνητικό μόριο ni (ρωσ. ни «ούτε, μήτε», πολων. ni «μήτε, ούτε», nie «δεν», λευκορωσ. ні «ούτε, μήτε») με τη σημασία «δεν» χρησιμοποιείται σπάνια στην αργκό, συχνά μόνο ως μίμηση της σλαβικής προφοράς (o koks dialektas yra biškį, byškį? Čia tipo: aš ni lenkas i ni rusas, i ni koks tai belorusas, aš iš Niminčynės?). Εκτός από τις προαναφερθείσες περιστασιακές καταστάσεις, αυτό το αρνητικό μόριο χρησιμοποιείται στη μη κανονιστική γλώσσα σε σταθερούς συνδυασμούς: ♦ ni ni (ρωσ. καθομ. ни-ну́ «με κανέναν τρόπο», ну «ούτε, μήτε», λευκορωσ. ні-ні) «με κανέναν τρόπο, με τίποτα· απολύτως τίποτα, ούτε για δείγμα», ♦ ni to (πρβλ. ρωσ. καθομ. ни то ни другое «ούτε το ένα ούτε το άλλο») «ούτε έτσι ούτε αλλιώς», ♦ ni to, ni to (πρβλ. ρωσ. καθομ. ни то ни другое «ούτε το ένα ούτε το άλλο»· πολων. ni to, ni owo «ούτε το ένα ούτε το άλλο», ni tak, ni siak «ούτε έτσι ούτε αλλιώς») «ούτε το ένα ούτε το άλλο· ούτε έτσι ούτε αλλιώς», ♦ kažkas ni to (πρβλ. ρωσ. что́-то ни то) «κάτι δεν πάει καλά, κάτι δεν είναι σωστό». Τα ρωσικά αρνητικά μόρια ne και nu στη λιθουανική μη κανονιστική γλώσσα συγχέονται και χρησιμοποιούνται εναλλάξ: ♦ ne (ni) pontas (ρωσ. αργκ. не понт) «δεν είναι του επιπέδου· δεν ταιριάζει, δεν βολεύει» (kokia MK arba Dnepr užtaupyta truputį dar važiuojančia galima gauti visai už kapeikas... bet jaučiu su rusišku važiuoti tai jau visai ni pontas... // Ir negraiti bandysiu. Nebent per bernvakari ar panasiai:) Man kažkaip ne pontas), ♦ ne (ni) prič iom (ρωσ. не причём) «άσχετος, δεν έχει καμία σχέση», ♦ ne pa (ni po) dielu (ρωσ. καθομ. не по делу) «άσχετο· χωρίς λόγο», ♦ ni (ne) v temu (ρωσ. не в тему) «εκτός θέματος». Συγχέονται επίσης τα ρωσικά προθέματα ne- και nu-: ♦ čerez nemogu (nimogu) (ρωσ. καθομ. čerez ne mogu) «με το ζόρι, απρόθυμα», ♦ per nemogu «με τη βία», ♦ do nemogu (nimogu) (ρωσ. καθομ. do ne mogu) «μέχρι αδυναμίας, υπερβολικά», ♦ iki nemogu (nemagu, nimogu) «μέχρι αδυναμίας», ♦ čerez nechočiu (nichočiu) (ρωσ. καθομ. čerez ne choču) «απρόθυμα, με το ζόρι». Αν ο συνδυασμός αποτελείται από παλαιοσλαβισμό ή καθιερωμένο λεξιλόγιο, το αρνητικό μόριο δεν έχει παραλλαγή ni: ♦ ne siemkos (πρβλ. ρωσ. καθομ. sėmku «ανοησίες») «δεν είναι αστείο», ♦ ne šuns pypas (birka) (πρβλ. ρωσ. χυδ. ne chuj sobačij) «δεν είναι αστείο», ♦ ne fontanai (πρβλ. ρωσ. καθομ. χιουμ. ne fontan) «λίγο».

ΣΥΝΘΕΤΑ ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΑ

Στην κοινή λιθουανική γλώσσα, ο πιο παραγωγικός τύπος σύνθετων επιρρημάτων είναι οι συγκολλήσεις με ένα συντομευμένο συστατικό (tąkart, šiandien), ενώ λιγότερο παραγωγικές είναι οι συγκολλήσεις δύο λέξεων (šičia, taipgi) (Kovalevskaitė, Rimkutė 2010:

284

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII

Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės

83; DLKG 2005: 413; Pakerys 2002: 552–556). Στη λιθουανική αργκό υπάρχουν επιρρήματα που αποτελούνται από συγκολλημένες λέξεις, δηλαδή συμπτυγμένους (συγκολλημένους) συνδυασμούς λέξεων: συνήθως πρόκειται για πρόθεση συγκολλημένη με τύπο ουσιαστικού. Όλα αυτά τα επιρρήματα είναι δάνεια από τα ρωσικά· με άλλες λέξεις σχηματίζουν σταθερούς συνδυασμούς ή φρασεολογισμούς που χρησιμοποιούνται ως επιρρήματα. Στην αργκό, η συγκόλληση λέξεων μπορεί να είναι σταδιακή και να βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη, γι’ αυτό δεν είναι σπάνιες οι περιπτώσεις όπου χρησιμοποιείται τόσο η συγκολλημένη μορφή όσο και ο συνδυασμός, π.χ.: nevtemu, nivtemu; ne v temu, ni v temu (πρβλ. ρωσ. не в тему) «παράξενα, ακατανόητα· άκαιρα». Σε τέτοιες περιπτώσεις επιδρά και η διττή κανονιστική χρήση της ρωσικής γλώσσας: το επιρρηματικά χρησιμοποιούμενο pričom (ρωσ. причём) «για ποιον λόγο, τι σχέση έχει» και ο συνδυασμός της πρόθεσης при με τον εμπρόθετο τύπο της αντωνυμίας что (ρωσ. при чём) — αυτό μπορεί να επηρεάζει και τη διττή χρήση στην αργκό (jei prisivogė, prisišiko iki ausų, tai pričom čia demokratija. // balvone, pri čom čia tie zaidejai? as gi aiskiai parasiau). Τα σύνθετα επιρρήματα στην αργκό έχουν συνήθως περισσότερες από μία παραλλαγές λόγω φωνητικής προσαρμογής, π.χ. το επίρρημα vobšč im (ρωσ. в общем) «γενικά, μιλώντας συνολικά» έχει αρκετές παραλλαγές: vobšem, vobš im. Ορισμένα συχνότερα στη χρήση επιρρήματα έχουν πολλές φωνητικά τροποποιημένες και παραμορφωμένες παραλλαγές: vabščė, vabščie (ρωσ. вообще) «εντελώς, συνολικά, γενικά», παραλλαγές: vabše, vabšie; vobšče, vobščie; zobše, zobšie.

Τα αρνητικά επιρρήματα με πρόθημα της λιθουανικής αργκό μπορούν να έχουν τις ακόλουθες παραλλαγές: ne– (nebe–), ni–, nie–. Αυτή η παραλλαγή συνδέεται άμεσα με τα αρνητικά μόρια των σλαβικών γλωσσών: ρωσ. ну «ούτε, δεν», πολων. ni «δεν, ούτε», nie «δεν», λευκορωσ. ні «ούτε, δεν». Εξαιτίας αυτών των χαρακτηριστικών, τα σύνθετα επιρρήματα μπορεί να έχουν το προσαρμοσμένο, σαν μεταφρασμένο, μόριο ну ως λιθουανικό πρόθημα ne–: nechren, nečiorta (ρωσ. καθομ. ни хрена) «δεν υπάρχει τίποτα, δεν χρειάζεται», «ούτε για δείγμα» κ.ά. Το χαρακτηριστικό αυτό είναι συστηματικό στην αργκό και απαντά και στα επίθετα: nijasnai, nivjibenai, nichera, nichuja, niechrena, nechuja, nichuja, niechuja, nezačhui, nizachui ή μπορεί να χρησιμοποιείται ως συνδυασμός ♦ ne (ni, nie) za chui (ρωσ. χυδ. не за хуй) «για τίποτα, χωρίς λόγο».

Straipsniai / Articles

285

ROBERTAS KUDIRKA

(jis girtas su mafais ten razborkes darydavo, musdavo visus nezaxui, tai zmones normalus nustojo ten eiti, tik banditai visokie // nei karto dar nera buve nemalonumu, kad apvogtu ar pistu i galva ni za xui (gyvenu secsuose), kad ir kiek vaiksc i au girtas // tu suslikai mane nizaxui prad e j ei su juo lygint:) matau primeti kazka? nenustebciau jei pas motina tebegyveni).

Αρκετά σύνθετα επιρρήματα είναι συγκολλημένοι τύποι πτώσης ουσιαστικών με τη ρωσική πρόθεση na· συχνότερα πρόκειται για δάνεια με τα ρωσικά χυδαία στοιχεία cher (ρωσ. χυδ. хер), chren (ρωσ. χυδ. хрен) και chui (ρωσ. χυδ. хуй) — καθένα από αυτά τα επιρρήματα σχηματίζει στη λιθουανική μη κανονιστική γλώσσα αρκετούς σταθερούς συνδυασμούς με ρήματα, οι οποίοι χρησιμοποιούνται ως φρασεολογικές βρισιές. Τα σύνθετα επιρρήματα nachrien, nachren (ρωσ. καθομ. на хрен) και οι παραλλαγές τους χρησιμοποιούνται στην αργκό με δύο σημασίες: «στο διάολο, στα τσακίδια» (bandžiau nulup­t tai su medžio gabaliukais išplys­ho viskas nachren) και «για ποιον λόγο, για ποιον διάολο» (Ir apskritai, nachrien man jis reikalingas!). Η ασυγκόλλητη μορφή ◆ na chrien (chren) είναι πολύ σπάνια στη χρήση. Αρκετά διαδεδομένες είναι επίσης οι μακρύτερες παραλλαγές αυτού του επιρρήματος nachrenga, nachriena (ρωσ. καθομ. на хренá) «για ποιον διάολο, γιατί». Ανάλογο ως προς τη σημασία είναι το επίρρημα nacher, nachier (ρωσ. χυδ. на хер) «στα τσακίδια· γιατί», το οποίο επίσης έχει μακρύτερες παραλλαγές nachera, nachiera. Με τη ρίζα cher είναι διαδεδομένες οι αρνήσεις nichiera, nechira (ρωσ. καθομ. ни хера) με τη σημασία «τίποτα».

Με τη ρίζα chren υπάρχουν πολλά παράγωγα με πρόθημα και άρνηση nechren (ρωσ. καθομ. ни хрена) «δεν υπάρχει τίποτα, για ποιον διάολο». Η μακρύτερη παραλλαγή nechrena (ρωσ. καθομ. ни хрена) έχει κάπως διαφορετική σημασία «εντελώς, απολύτως· τίποτα απολύτως, ούτε για δείγμα»· έχει διαδεδομένες παραλλαγές με το αρνητικό ni-: nichriena, nichrena «τίποτα, ούτε για δείγμα», ενώ η παραλλαγή nichrina είναι σπάνια. Με την άρνηση ne- είναι συχνά στη χρήση τα επιρρήματα με επίθημα nechrienovai, nechrenovai (: nechrenovas, –a, πρβλ. ρωσ. καθομ. χιουμ. ни хренóво, ρωσ. καθομ. επίρρ. нехренóво) «έντονα, πολύ· όχι άσχημα, πολύ», η κάπως σπανιότερη μορφή nechrinovai (: nechrinovas, –a)· με την άρνηση ni– αυτά τα επιρρήματα είναι πλέον σπανιότερα nichrienovai, nichrenovai (: nichrienovas, –a) με τη σημασία «έντονα, πολύ· όχι άσχημα, πολύ», η κάπως σπανιότερη μορφή nichrinovai (: nichrinovas, –a). Θεωρούνται συγκολλημένα μόνο συμβατικά, επειδή οι χρήστες αυτά τα επιρρήματα τα αντιλαμβάνονται ως παράγωγα με πρόθημα από το επίθετο chrenovas και όχι ως συγκολλημένους τύπους από το ρωσ. ни хренóво.

Με τη ρίζα chui υπάρχουν επίσης αρκετά σύνθετα επιρρήματα· ορισμένα επιρρήματα στη ρωσική μη κανονιστική γλώσσα μπορούν να χρησιμοποιούνται με δύο τρόπους (ως συνδυασμός με πρόθεση και ως συγκολλημένη μορφή: na хуй, нахуй), αλλά τέτοιες λέξεις δανείζονται στη λιθουανική αργκό ήδη ως συγκολλημένες: nachui «στα τσακίδια· γιατί;», nech­uja (ρωσ. χυδ. не хуй, нехуй) «δεν υπάρχει λόγος, δεν χρειάζεται», niechui, nechui (ρωσ. χυδ. не хуй, нехуй) «δεν έχει νόημα, δεν υπάρχει λόγος, δεν χρειάζεται», nezachui, nizachui, niezachui σπάν. (ρωσ. χυδ. не за хуй) «για τίποτα, χωρίς λόγο». Με την άρνηση ni– υπάρχουν επίσης αρκετά επιρρήματα: nichuja (ρωσ. χυδ. ни хуя, нихуя) «τίποτα, απολύτως τίποτα, ούτε για δείγμα· όχι», nichujutki «τίποτα, απολύτως τίποτα». Όσον αφορά τις χυδαιολογίες, αξίζει να αναφερθεί ότι

286

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII

Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaug­tiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės

adverbially, compound verbs may also be used, e.g.: jobtvaimat’ (cf. Russian vulgar kak ëbаnоŭ mа́mь! ‘without a doubt, certainly’) ‘definitely so, really’ (I’ll do it, jobtvaimat, this is chunina. // He is stupid indeed, jobtvaimat!), kibinimat’ (cf. Russian vulgar k ëbanоŭ máterі) ‘to hell with it, away’ (The top layer was removed kibinimat and concreted anew evenly.).

With the root čiuort, the borrowings načiort, načiorta (Russian на чёрта) ‘to hell with it; why, what the hell for’ are used only as compound adverbs. The longer form načiorta is rarer in usage. With the negators ne and ni there are also adverbs: nečiorta, ničiorta (Russian ни чёрта) ‘not a damn thing’.

There are also quite a few compound adverbs in usage with the root fig: nafig (Russian colloquial на фу) ‘to hell with it, damn it; why?, what for?’, whose longer form nafiga (Russian colloquial на фига) is also used. Deformed variants with an already changed root vowel also occur: nafeg, nafega. Adverbs with the negators ne and ni are also not uncommon: nefig, nef iga, nifiga (Russian colloquial ne фиг) ‘there is no need, no; nothing, not a damn thing’.

Lithuanian slang contains neologistic forms based on analogy—for example, the slang word nachaliava ‘free of charge’ (cf. Russian colloquial на халяву) (I wouldn’t want to spend the summer there either, well, unless “nachaliava”). No such word exists in Russian; indirectly, the basis of this form consists of the adjectives nachaliavas, -a, chaliavas, -a ‘free’ and the adverb chaliava (Russian colloquial халява) ‘for free’. Two forms are approximately equally widespread in usage—the phrase with a preposition and the compound form: nachadu and na chadu (Russian на ходу) ‘on the fly, quickly; in progress’ (from an ordinary little man through the court I would take that cottage nachadu, but now a big fish owns that cottage // I created such a recipe na xadu when I needed to make something out of nothing:D VIKINGO “KRUOPAINIS”), nachaliavu and na chaliavu (Russian colloquial на халяву) ‘for free’, though one may predominate in usage; in this case the compound forms are more frequent (There may be a fee in general, although Lithuanian brothers are accustomed to getting everything nachaliavu, but it is certainly too high // a good photo, shows how many hungry “poor things” there are when everything is na chaliavu, so that you choke, you gluttons!).

There are also quite a few compound adverbs with the preposition do: dachuja, dachriena, dachrena, dachera, dachiera, dačiorta, dafiga, daveclnia (Russian...) ‘very much’. Variants with the prefix do, not according to pronunciation, dochrena, dochuja, dofiga and others are considerably rarer in usage.

There are also quite a few adverbs with the preposition po (Russian по). In Russian nonstandard language, some adverbs may be used in two ways—with a preposition and in compound form: po xyй, po xyбо, póxyй; in this case, the compound form pochui (Russian vulgar póxyй) ‘it does not matter, all the same’ has already been borrowed into Lithuanian slang. This adverb also has several longer, rarely used

Straipsniai / Articles

287

ROBERTAS KUDIRKA

variants: pachuju, pochuju, pochujutki. Euphemistic formations should also be assigned to this group; they too are compounds with the preposition po: pęfig, pęfįga (Russian colloquial nóфue, no фúzy). Analogous are pochren, pochрien (Russian vulgar nóxpen, cf. no xrény), as well as pocher (Russian vulgar nóxep).

Several rare compound adverbs with the Russian particle–te лu are also used in slang: chūli, chuli; chūlia, chulia (Russian vulgar xýли, xýле, xýля; cf. xуй ли) ‘why, for what purpose’ (aren’t you tired of driving around?! a huli then do you walk if you don’t like it? you stick your nose in—didn’t like it—and piss off from there. // Look what a hole it is—and chūlia, it doesn’t go any farther. // If my scribblings annoy you, that’s nothing surprising—I myself don’t really know xuli why I write. Just self-expression). The adverb chūliš, chulíš (Russian vulgar xýлuш) ‘for what reason, why’ is quite rare (And why should we have to pay? Let them pay // Why does he drive on that ring with wide tires, there’s no need for a view there). Several compound adverbs with the Russian preposition в are also used in slang: vticharia (Russian colloquial вmихарá) ‘secretly’, vdrebezgi (Russian вδréбeзги) ‘completely, to pieces’, vppzdu (Russian vulgar в пузδý) ‘to hell with it, damn it’.

In nonstandard language, pronominal constructions used adverbially are widespread: nekažką, ne kažką ‘poorly, not very well; weakly; not particularly’ (The competition began cautiously; the opponents’ ranks had also been newly arranged, so the coordination was not very good. // And I tell her that it’s not very good when a girl engages in such things. Of course, she did not remain silent, but began to reproach me: what difference does it make whether it is masculine or feminine). Analogously, with other pronominal adverbs: nekažkaip ‘not very well, poorly; with difficulty, awkwardly’, nekažkas ‘poorly, not very well; weakly; not particularly’. The non-compound variants of such adverbs, ne kažkaip, ne kažkas, are rarer.

CONCLUSIONS

The article discusses 162 adverbialized word combinations from Lithuanian slang and 43 compound adverbs. The study reveals that a foreign linguistic unit arising in the context of another language is transformed by adapting it to the linguistic system. The adaptive features of the adverbialized combinations and compound adverbs examined are determined by clear regularities: (a) slang vocabulary is adapted phonetically and graphically according to the principle of substituting foreign phonemes with the closest native ones, (b) a certain part of slang vocabulary tends to integrate into Lithuanian inflectional paradigms, (c) some slang forms remain morphologically unadapted only because of the adverb’s limited inflection (or complete lack thereof), (d) the variability of borrowed slang forms arises from spontaneous adaptation according to the characteristics of the recipient language.

1. Most adverbialized prepositional constructions or adverbial phraseological combinations are phonetically and graphically adapted borrowings from Russian

288

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII

Λεξικές συνάψεις της λιθουανικής αργκός που έχουν επιρρηματοποιηθεί και σύνθετα επιρρήματα, καθώς και τα χαρακτηριστικά προσαρμογής τους

δάνεια ή μεταφραστικά δάνεια (88· 54,3%), ενώ οι μη σλαβικές επιρρηματικές συνάψεις που εμφανίστηκαν στη λιθουανική αργκό είναι λίγες (9· 5,6%), και τα δάνεια από την αγγλική γλώσσα είναι μόλις μερικά (4· 2,5%).

α. Λόγω της εκφραστικότητάς τους, στην αργκό είναι δημοφιλή τα επιρρηματικά ευφωνικά συμπλέγματα (24· 14,8%).

β. Στη μη κανονιστική γλώσσα είναι δημοφιλείς οι χυδαιολογίες· αποτελούν μεγάλο μέρος των συνάψεων που χρησιμοποιούνται με επιρρηματική σημασία — στο κεφάλαιο περιλαμβάνονται τέτοια δάνεια από τη ρωσική γλώσσα (57· 35,2%), καθώς και αρκετοί επιρρηματικοί λιθουανικοί δυσφημισμοί ή μεταφραστικά δάνεια από τη ρωσική γλώσσα με χυδαιολογίες (13· 8,1%).

γ. Στη μη κανονιστική γλώσσα δεν είναι σπάνιες οι επιρρηματικές συνάψεις με τα αρνητικά μόρια ne, ni (ρωσ. ни) (11· 6,8%).

δ. Στην αργκό είναι πολύ παραλλακτικές οι επιρρηματικές συνάψεις με το πολωνικό μόριο bele (πολ. byle) (6· 3,7%).

ε. Υπάρχουν λίγες επιρρηματικές συγκριτικές συνάψεις (6· 3,7%) και επιρρηματικές συνάψεις με τις προθέσεις iki, per, čerez (ρωσ. через), do (ρωσ. до–) (5· 3,1%).

2. Στο κεφάλαιο των σύνθετων επιρρημάτων αφθονούν οι συνάψεις προθέσεων και μορίων δανεισμένων από τη ρωσική γλώσσα με ουσιαστικά (35· 81,4%), στις οποίες οι προθέσεις και τα μόρια μετατράπηκαν σε προθήματα μέσω ιδιόμορφης προσαρμογής: κυρίως — 11 — σύνθετα επιρρήματα με το πρόθημα na– (ρωσ. на–), 10 με τα αρνητικά προθήματα ne–, ni– (ρωσ. ни–), nie–, 6 με το πρόθημα da–, do– (ρωσ. до–), 5 με τα προθήματα po– (ρωσ. по–), pa– και 3 με τα προθήματα v–, vo– (ρωσ. в–, во–).

α. Στο κεφάλαιο υπάρχουν πολλές χυδαιολογίες (21· 48,8%).

β. Τα σύνθετα επιρρήματα μη σλαβικής προέλευσης είναι μόλις λίγα (3· 6,9%).

γ. Σημαντικό μέρος των σύνθετων επιρρημάτων μπορεί να χρησιμοποιείται παραλλακτικά και ως συνάψεις.

Straipsniai / Articles

289

ROBERTAS KUDIRKA

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ

αγγλ. – αγγλική γλώσσα· λευκορωσ. – λευκορωσική γλώσσα· επίθ. – επίθετο· φυλακ. – φυλακών· εγκλ. – εγκληματικός· πολ. – πολωνική γλώσσα· λαϊκ. – λαϊκή γλώσσα· επρ. – επίρρημα· ρωσ. – ρωσική γλώσσα· προφ. – προφορική γλώσσα· μτφρ. – μεταφραστικό δάνειο· χυδ. – χυδαίος· αργ. – αργκό

ΛΕΞΙΚΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

Czeszewski Maciej 2006: Słownik polszczyzny potocznej, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

FŽ – Frazeologijos žodynas, red. J. Paulauskas, Vilnius: LKI, 2001.

Kudirka Robertas 2012: Lietuvių kalbos žargono ir nenorminės leksikos žodynas, Kaunas: Technologija.

Kudirka Robertas 2014: Kalėjimo, kriminalinio ir narkomanų žargono žodynas, Kaunas: Kitos knygos.

LKŽ – Lietuvių kalbos žodynas, red. G. Naktinienė, Vilnius: Lietuvių kalbos institutas. Prieiga internete: http://www.lkz.lt.

OED – Oxford English Dictionary. Prieiga internete: https://www.oed.com.

Vaitkevičiūtė Valerija 2003: Didysis lenkų–lietuvių kalbų el. žodynas, Marijampolė: M. Martišienės vertėjų biuras.

Квеселевич Дмитрий 2005: Толковый словарь ненормативной лексики русского языка, Москва: Астрель.

Мокиенко Валерий, Tatjana Nikitina 2000: Большой словарь русского жаргона, Санкт-Петербург: Норинт.

290

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII

Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaug­tiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės

LITERATŪRA

Aleksandravičiūtė Skaistė 2008: Paieškos sistemos Google naudojimo galimybės tiriant kalbos reiškinius. – Kalbos kultūra 81, 266–282.

Baldwin Timothy, Su Nam Kim 2010: Multiword Expressions. – Handbook of Natural Language Processing, eds. N. Indurkhya, F. Damerau, Boca Raton: CRC Press, 267–292.

Banuševičienė Ksenija 2019: Semantinė ir morfologinė daiktavardinių angl iz­mų adaptacija daugiakalbystės aplinkoje. – Sustainable multilingualism: 5th international scientific conference of Institute of Foreign Languages; conference abstracts, Kaunas: VDU, 26–27.

Čepienė Nijolė 2006: Lietuvių kalbos germanizmai ir jų fonetinės ypatybės, Vilnius: LKI.

Čermák František 2007: Foundations and Principles on Phraseology and Idiomatics. – Czech and general phraseology, Praha: Karolinum, 73–128.

DLKG – Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, red. V. Ambrazas, Vilnius: MELI, 2005.

Greb liauskienė Beata, Nijolė Večkienė 2004: Komunikacinė kompetencija: komunikabilumo ugdymas, Vilnius: Žara.

Haugen Einar 1950: The analysis of linguistic borrowing. – Language 26, 210–231.

Howarth Peter 1998: Phraseology and second language proficiency. – Applied linguistics 19, 24–44.

Irwin Mark 2011: Loanwords in Japanese Amsterdam, Philadelphia: Benjamins Publishing Company.

Kačiuškienė Genovaitė 2012: Tarmių fonetinių ypatybių atspindžiai „Sakytinės lietuvių kalbos tekstyne“. – Baltistica VIII priedas, 53–62. DOI: http://doi: 10.15388/baltistica.0.8.2110.

Kalinauskas Bronius 1974: Lietuvių liaudies šnekamosios kalbos frazeologija, Vilnius: VVPI.

Kardelis Vytautas 2009. Šiaurės rytų aukštaičiai vilniškiai: ribos ir diferenciacija, Vilnius: VU.

Kovalevskaitė Jolanta, Erika Rimkutė 2010: Sudėtinės ir suaug­tinės lietuvių kalbos morfologinės samplaikos. – Kalbų studijos 16, 79–88.

KP – Leksika: skolinių vartojimas 4, sud. D. Mikulėnienė, Vilnius: Petro ofsetas, 2005.

KPP – Kalbos praktikos patarimai, sud. A. Pupkis, Vilnius: Mokslas, 1976.

Straipsniai / Articles

291

ROBERTAS KUDIRKA

Kudirka Robertas 2020a: Lietuvių kalbos žargono pavieniai suprieveiksmėję žodžiai ir prieveiksmiai be formantų bei jų adaptacinės ypatybės. – Lietuvių kalba 14, 1–12.

Kudirka Robertas 2019: Lietuvių kalbos žargono priesaginių prieveiksmių morfologija ir adaptacinės ypatybės: priesagos –ai hibridiniai vediniai iš priesaginių rusų kalbos kilmės būdvardžių. – Respectus Philologicus 36(41), 47–59. DOI: https://doi.org/10.15388/RESPECTUS.2019.36.41.22.

Kudirka Robertas 2020: Lietuvių kalbos žargono priesaginių prieveiksmių morfologinė adaptacija: priesagos –ai hibridiniai vediniai iš būdvardžių su priesaga –iškas ir nepriesaginių būdvardžių. – Taikomoji kalbotyra 14, 21–32. DOI: https://doi.org/10.15388/Taikalbot.2020.14.2.

Lanza Stefano Maria 2011: Morfologinė italizmų adaptacija lietuvių kalboje. – Kalbos kultūra 84, 202–213.

LKE – Lietuvių kalbos enciklopedija, red. V. Ambrazas, Vilnius: MELI, 1999.

LKG – Lietuvių kalbos gramatika I–III, red. K. Ulvydas, Vilnius: Mintis, 1965–1976.

Marcinkevičienė Rūta 2001: Tradicinė frazeologija ir kiti stabilūs žodžių junginiai. – Lituanistica 4, 81–98.

Marcinkevičienė Rūta 2010: Lietuvių kalbos kolokacijos, Kaunas: VDU.

Markevičius Aurimas 2014: Pastabos apie prielinksnio sampratą, raišką ir vartojimą bendrinėje lietuvių kalboje ir tarmėse. – Žmogus ir žodis 16(1), 70–80.

Norkaitienė Milda 1984: Dėl žargonizmo įsiklio­pyti, arba kaip galima įsimylėti. – Kalbos kultūra 47, 39–41.

Pakerys Antanas 2002: Akcentologija: skaitvardis, įvardis, veiksmažodis, prieveiksmis, dalelytė, prielinksnis, jungtukas, jaustukas, ištiktukas, Vilnius: MELI.

Pakerys Jurgis 2014: Naujųjų skolinių duomenų bazės veiksmažodžių morfologija. – Taikomoji kalbotyra 3, 1–26.

Pakerys Jurgis 2016: Morphological adaptation of adjectival borrowings in modern Lithuanian. – Baltistica 51(2), 239–269.

Paulauskienė Aldona 1994: Lietuvių kalbos morfologija, Vilnius: MELI.

Pupkis Aldonas 2005: Kalbos kultūros studijos, Vilnius: Gim­tasis žodis.

Rimkutė Erika, Giedrė Jarašiūnaitė, Petr Homola 2005: Morfologinių samplaikų atpažinimas ir klasifikavimas. – Lituanistica 62(2), 58–75.

Sharp Harriet 2001: English in Spoken Swedish: A Corpus Study of Two Discourse Domains, Stockholm: AWI.

292

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII

Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugintiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės

Sunde Anne & Mette 2018: A typology of English borrowings in Norwegian. – Nordic Journal of English Studies 17, 71–115.

Tamaševičius Giedrius. 2008: Sociolingvistinės šnekamajai kalbai būdingos leksikos tyrimas. – Kalbos kultūra 81, 206–217.

Ul vydas Kazys 2000: Lietuvių kalbos prieveiksmiai, Vilnius: MELI.

Urbanavičienė Jolita 2018: Baltų *ā, *ē diftongizacija vidurinės ir jaunesniosios kartos rytų aukštaičių vilniškių kalboje. – Rytų aukštaičių patarmė: kaita ir pokyčiai, sud. J. Urbanavičienė, R. Petrokienė, Vilnius: Baltijos kopija, 59–82.

Vaicekauskienė Loreta, Dabašinskienė Ineta, Kamandulytė-Merfeldienė Laura 2013: Naujųjų skolinių kaitybinio ir darybinio adaptavimo modelių produktyvumas. – Taikomoji kalbotyra 3, 1–27.

Vaicekauskienė Loreta 2007: Naujieji lietuvių kalbos svetimžodžiai: kalbos politika ir vartosena, Vilnius: LKI.

Valeckienė Adelė 1967: Kitų kalbų kilmės žodžiai lietuvių kalbos morfologinėje sistemoje. – Lietuvių kalba tarybiniais metais, red. V. Ambrazas, Vilnius: LKLI, 108–128.

Wohlgemuth Jan 2009: A Typology of Verbal Borrowings, Berlin; New York: De Gruyter Mouton.

Zinkevičius Zigmas 1981: Lietuvių kalbos istorinė gramatika II, Vilnius: Mokslas.

Аванесов Рубен 1984: Русское литературное произношение, Москва: Просвещение.

Горбачевич Кирилл 1989: Нормы современного русского литературного языка, Москва: Просвещение.

РГ – Русская грамматика. Фонетика. Словообразование. Морфология 1, ред. Н. Шведова, Москва: Наука, 1980.

Straipsniai / Articles

293

ROBERTAS KUDIRKA

PRIEDAS. Suprieveiksmėjusių žodžių junginių vartosenos pavyzdžiai^¹

1. BENDRO TIPO SUPRIEVEIKSMĖJUSIOS PRIELINKSNINĖS KONSTRUKCIJOS, PRIEVEIKSMINIAI FRAZEOLOGINIAI JUNGINIAI

♦ pa polnai, pa (po) polnoi ‘maksimaliai’: kaip sakant prisidirbai tai daba pa polnai gausi, o uzleke is savo naglumo // Kodėl manai kad dar tau kitaip bus? Gi nedurna. Melžk po polnoi...

♦ pa polnai programe (pragrame), pa (po) polnoi programe (pragrame) ‘maksimaliai’: Užkabino musėt ne tą, tai gavo po polnoi programie... // isdulkins tave pa polnai programe... kad neturi teisiu, neturi stazo, mokesi MAXIMUM.

♦ pagal pilną programą ‘maksimaliai’: Nenorėkit, kad policija mus baustų pagal pilną programą, tada visi teises padėsime ant lentynos, liks tik seniai kelyje.

♦ pa polnai katuške, pa (po) polnoi katuške ‘maksimaliai’: tipo greiciau atsius ir t.t, nes dhl išsiurbs viska pa polnai “katuške”, tai tavo ta siunta 99% be jokių pvm praeis // Jaigu bandisim nuspėti bausme, tai manau ta menta pratrauks po polnoi katuske!

♦ ant visos (pilnos) katūškės, visa (pilna) katūškė ‘maksimaliai, visų pajėgumų’: sviecia saule, o mano name sildymas nuo penktadienio buvo atsuktas ant visos katuskes. // tam dzedulionui deretu ant pilnos katuskes bauda imandolinti. // Duoti tik bauda ir visa katūškė nes tokie nepasimoko. // drebulys krecia, atrodo, kaip siaures asigaly gyvenciau, nors sildymas visa katuske ijungtas // uz pagalba maziem ir vidutiniams ukiams, o kas virs 500 ha pilna katuske mokesčiu.

♦ pa (po) prikolu, pa (po) prikolam (prikolom) ‘juokais; šiaip sau, dėl smagumo’: Aš nesitikėjau, galvojau, pa prikolu pasakė. // nera tikri, daro tai daugiau “pa prikolam”, nes sait as irgi “pa prikolam”, z urei au ash laida.

♦ dėl prikolo, ant prikolo ‘juokais; šiaip sau’: Jie tik dėl prikolo, pora litų kainavo. // nzn gali but kad ten pratiski game bet as seip paklausiau ant prikolo ir jis pasake atvez.

^¹ Pavyzdžių pateikiama tik minimaliai, daugiau žr. Lietuvių kalbos žargono ir nenorminės leksikos žodyne (Kudirka 2012). Straipsnio tekste esami pavyzdžiai priede nekartojami.

294

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII

Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugtiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės

♦ da (do) lampočki, iki lemputės ‘vienodai’: man iki lemputes jūsų komentarai. // viskas do lampòčki ir nesvarbu nei kaip atrodai nei kodėl taip atrodai.

♦ pa (po) barabanu ‘nesvarbu, vienodai’: pa barabanu jiems tie tavo tėvai su draugais ir visais mokslais kartu paėmus // sedi sau šiltai ir visiems po barabanu, o mokyklos pavestos kovos poligonais su va tokiais vaikuciais.

♦ ir viso takoje ‘ir taip toliau’: atminusiuok darbuotojus, jų algas, darbo vietas, pastato nuomoną, komunalkes, serveriu infrastruktura ir viso takoje, ir gaunasi ne tiek jau ir daug.

♦ v žopu 1. ‘velniop’: labai gaila, tiesiog visi taip susinervinę, kad daugiau ir but negali, toks sansas ir v zopu, nu gal kitamet gedos neapsidarysim. 2. ‘visiškai’: Gatavas v zopu.

♦ po prostu ‘tiesiog, paprastai’: Jei neklystu, gali būti tvirtinamos “po prostu” ir ant medinio karkaso.

♦ po defaultu ‘pagal nutylėjimą’: Ekranelio rezoliucija po defaultu maza – reikia pasikelti, bet tai labai junta akumuliatorius.

♦ dėl ponto ‘nerimtai; juokais’: Na kaip sakoma, kitiems tik dėl ponto sudalyvauti beliko, paskui atšvesti, kad pralaimėjo.

♦ ne prikolas ‘prastai, blogai’: Nu jo, su tokiu ne prikolas Daugiau paspausi uz draudima daugiau mokesi, nenoreciau pats tokio. // Taxa kiestis? Bet koks ne prikolas su saremais taxi ar greituskė? Man lb neaiškus tas reikalas.

♦ na ura ‘kaip pakliuvo’: Mes važiuovom na ura, nieko nežinojom. // Ir ne-pirkite kaip sakant “na ura”, butinai vaziuokite i servisa ir patikrinkite varikli ir visa kita.

♦ pa (po) liubomu ‘bet kuriuo atveju, vis tiek’: Pa liubomu, kas ten bebūtų, ten vistiek bus žmonių. // Pradedam ir viskas, o su visais po liubomu nesusiderinsi.

♦ prosto tak ‘paprasčiausiai, šiaip sau’: a ko jam pykti, jis tai konjaka gali ir prosto tak gerti, be jokios priežasties, o mes tai, taip sakant, is reikalo... // pati irgi daznai dovanoju ir be progos prosto tak:)

♦ za adno (odno) ‘kartu, tuo pačiu’: Jis kaip pirmininkas organizavo tą šulinį kasimą, tai za adno ir sau išsikasė. // Ketinu lankytis rugpjūčio 14, tai norėčiau ir futbolą pažiūrėt za odno.

♦ pats gazas ‘kaip tik; puikiai, geriausiai’: Aštuoniolikos metų yra pats gazas. // finale gavosi pan. 2.8m ir is tikruju pats gazas atrodo didesnei erdvei.

♦ na vsie (use) sto ‘tikrai, šimtu procentų’: nu seip pacaniukas esi na vse sto // sutinku “na vse sto”. Nera dvejiu vienodu dienu, nera ir visur tinkanciu kvapalu.

♦ tol'ka (tol'ko) tak ‘kaip reikalas, kaip turi būti’: jei sugaus sakyk kad masina tavo ir tevai apie tai nieko nezino, tai gausi minimalia bauda o jai pasakysi kad tevai leidzia ir dar patys tevai tai patvirtins baudyte tolka tak paskirs! // eina normaliai pas mane calibra doch lupa tolka tak, o autostradoj 230 km.

Straipsniai / Articles

295

ROBERTAS KUDIRKA

♦ tol’ko (tol’ka) pesnia (piesnia) ‘kaip reikalas, kaip turi būti’: viskas aišku, tikri favoritai, bet likusios komandos db kausis tolka piesnia, net sunku ir prognozuot laimėtojus // padangos ten ne tam skirtos. užsidek padangas, skirtas tokiems keliams ir važiuosi tolko pesnia.

♦ be tolko ‘beprasmiškai; pakrikai’: per tupas kad suprastum. atėjai čia ir floodini be tolko. nesąmones rasai, tik nervus kitiem gadini.

♦ ant pilno (žiso) gazo ‘maksimaliai’: tas kambaris stipriai šaltesnis atrodo nors siluma ant pilno gazo atsukta ir duris visada atviros i kita kambari // visiems vėjams tinkamų surasi, dar neperpildytos laivais, nors krante sezonas jau ant pilno gazo.

♦ savo chodu ‘savarankiškai, savo jėgomis’: Mes keturiese važiuosim savo chodu, su kemperiu. // Aš eisiu atskirai, savo chodu.

♦ dalšė nekūda (niekūda) ‘išvis jau’: treneris visiskai nevaldo komandos. per lemiama ketvirti imeta apie 10–12 tasku, jau dalse nekuda. // Visi kurie mokėsi mokykloje arba šiek tiek mokslo ragavo, isivaizduoja save tokiais švietimo ekspertais, kad dalšė niekuda...

♦ pa natūre ‘iš tikro, iš prigimties’: Nuotraukikes superines kaip paveiksliukai pa nature jaučiu buvo dar gražiau tuo labiau kad buvo grazus oras.

♦ v natūre ‘iš tikro’: galėjo kartu dienele padirbėt parodyt ka v nature sugeba, o klykti saukti cia mokslo nereikia. // bet tu minde durnas v nature, jei nesupranti, kas tau sakoma. Ar taves kas praso, ar siulo uz LR sirgt?

♦ ant bajerio ‘juokais’: Aš tik ant bajerio pasakiau, bet ji nesuprato, galvoja, čia rimtai. // Aišku kaip jus neskiriat kur tikras musimas o kur tik ant bajerio ka gal nemate tikru mustyniu ar bent jau normalaus smugio i snuki ka?

♦ ne zapadlo ‘ne gėda’: Iki šio laiko buvai padorus žulikas, tad ar ne zapadlo menturon pareiškimus rašinėt. // Man tikrai ne zapadlo užsidėti praėjusiu metų kolekcijos džinsus.

♦ ant zapadlo ‘siekiant specialiai pakenkti, tyčia’: Aš galiu ant zapadlo išsinuomoti tik vieną kabinetą tose patalpose, bet kas jam išsinuomos kitus? – niekas neims! // Ant zapadlo nuplėšiau.

♦ v padlu ‘gėda’: Pavažinėjas minivenu ar visureigiu, i sedana lipti yra “v padlu”.

♦ per blatą, po (pa) blatų ‘nelegaliai’: bus tik po blatu, kaip ir magnetinis rez., prisiprašyt negalima, nes aiškina kad nereik, o kai žmogus miršta aiškina, kad laiku nesikreipet // Tais laikais tokių dalykų galėjai gauti tik per blatą.

296

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII

Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėjė žodžių junginiai ir suaugštiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės

1.1. Neslaviški lietuvių kalbos žargone atsiradę prieveiksminiai junginiai

♦ be ryšio ‘nesąmoningai, kvailai’: organizavo pirmokų (9–okų) krikštynas – viskas buvo be ryšio. sako \”dabar kas antras atsitupkit\”… atsitupia… \”tai gerai, dabar galit atsistot\” // Viskas buvo be ryšio....ir komisija, kuri parinko šitą dainą, ir atlieka, ir apsirengimas, ir daina ir elgesys... ir viso.

♦ aukštyn papais juok. ‘aukštyn kojom, aukštielninkai’: atvirkščiai daroma – todėl ir vėliava aukštyn papais // Linuk, mielasis, ar tik tu ne per skystas versti pasaulį aukštyn papais? // Jis klausia ar galima kabinti aukštyn papais kolektoriu, o tu prirašai visą knygą, nebūk gudresnis, daug kas galima ko popieriuose negalima.

♦ ant smūgio ‘staigiai’: As nesakau kad ant smugio:D as sakau as palauksiu.

♦ viskas ore ‘viskas gerai’: Nerakintu ekranu viskas ore. Nustatymus visus perknisau, nieko. Arba kažko nerandu, arba telefono problema tai ir pardavė.

♦ nerauk rūtų juok. ‘prastai; geriau nereikia’: nu bet jau foto įkale, tai nerauk rūtų..... iš tokio vaizdo galima ir apie darbų kokybę spręsti... // Zodžiu puslapis gal ir neblogas bet komentarai tai nerauk rutu vadinasi.

♦ ant grybo ‘bet kaip, nerimtai’: bicas KASPa lanke tai pasakojo, kad jei virs 40 (atsilenkimu ar atsispaudimu) ispaudi tai viskas tvarkoj. O begimas irgi ant grybo. Svarbu ne tiek laikas kiek atbegti, ir priims tave i KASPa. // Aišku, kad ant grybo FOXnews parašė straipsnį, bile užpildyt skiltį.

♦ ant to kanto ‘tuo požiūriu’: jaučiu uz bowena geresniu nelb atsiras, wa tas ant to kanto buvo nerealus meistras.

♦ per fuksą, ant fukso ‘atsitiktinai pasisekus’: Vakar per fuksą laimėjo. // Nėra jokių taisyklių ir teorijos, o fotografai tik ant fukso gerą kadrą pagauna.

1.2. Eufoniniai samplaikiniai prieveiksmiai

♦ tiap liap ‘atsainiai’: Bet pas mus į išmanančiųjų nuomonės neatsižvelgiama ir daroma kaip prie sovietų tiap liap.

♦ šaltai baltai ‘nerimtai’: Visgi zygis nebūtu elementarus, reikalautu pasiruošimo ir atsakomybės. Ne “šaltai-baltai”.

♦ šachar machar ‘suktai, nelegaliai, šmiku šmaku’: Po kelių dienų vėl norėjom padaryti šachar machar su doleriais.

♦ fiti miti ‘suktai; įmantriai’: Na jis taip sugalvojo pasididinti akcijų kapitalą. Žodžiu darė “fiti miti” ir nepasisekė.

Straipsniai / Articles

297

ROBERTAS KUDIRKA

♦ raz raz, raz dva ‘greitai, viens du’: Greitai dirba, raz raz ir gatava. // Nesakau, kad ras dva ir tabora sunaikinus narkotiku nebus. Bus jų kitur, bus visur.

♦ pyst pyst ‘mėkliai, viens du’: Neturi jis meninės vertės, nes jo atlikimas grynai techninio pobūdžio, tiesiog pyst pyst sudėjo ir viskas // tau normalu atrodytų, kad treneris, neturintis CLpatirties, nelaimėjęs jokio trofejaus iš karto eitu į Barca? pyst pyst porą sezonų ir jau Barcoj sedi ane?

♦ cap carap ‘vėgčiom, capu lapu’: Iš kur juos gavai – cap carap?

♦ taram baram ‘ir taip toliau’: sakau tokios bedos taram baram, tie tik galva pasikase sako nezinom, tipo ta nauja t­warka keičiasi kiekviena diena ir bla bla.

♦ tiutel’ka v tiutel’ku ‘labai tiksliai’: Viskas suėjo tiutelka v tiutelku.

♦ liuksum pirdum ‘puikiai, nuostabiai’: Na tikrai liuksum pirdum, palyginus su anksčiau rodytais vaikais si simta kart geresne // viskas lyg ir liuks­um pirdum, bet spalvos tos pjovikes, taip akis drasko.

♦ fifti jifti ‘pusiau’: Sudetinga su siuolaikinem moterim, vis joms kazkas negerai, tai kad dominuoji, tai kad slabakas esi, geriausia kai fifti fifti, tau man.

♦ super duper (puper) ‘puikiai’: Bet viskas atrodo super duper. // Super puper, o koks objektyvas buvo naudotas ir kokio formato kamera?

♦ či­ki či­ki (briki, puki, bari) ‘puikiai; tiksliai’: Idealus motas RF, bent man atrodo či­ki či­ki. Ir fara galine graži, net labai:) // atrodo ciki briki:) Respect tau didelis:!

♦ čiki piki,čikis pikis ‘puikiai; tiksliai’: sekas puikiai, vos vos nuobodokai, bet šiaip čikis pikis. // O ratai neblogai žiūrisi, cikis pikis, tik to dropo tai verkian­t reikia:) ir prie tokiu volų min 5cm.

♦ oki doki, okis dokis ‘gerai’: mano pacios draugas jaunesnis uz mane ir nieko, viskas labai oki doki. // nepergyvenk, viskas bus gerai, imk mero pavaduotojo kede ir bus okis dokis.

♦ oki poki, okis pokis ‘gerai’: viskas bus oki poki. svarbiausia paciai nurimti ir viskas bus ok. // Burbuliuciuk, normalios tavo blauzdos, nesiparink, mankštink visa kuna ir bus okis pokis.

♦ tip top ‘lygiai taip; tiksliai’: bishki stum­teli atgal kad jai truputi pasisukus butu tip top // Viskas tip top pagal planą, viskas idealiai sustyguota.

♦ jabat’ (jebat’, jibat’) kapat’ ‘eina sau’: Jis čia pridavęs chebros jebat kapat! Į čia gaudo, supranti!? // Nu jau rimtuoliai kokie visi tai jibat kapat.

♦ kyšt myžt ‘mėkliai, viens du; bet kaip’: Nebus taip kad iš karto kyšt myžt ir veikia – teks suderinti RS232. // Tai gal tu nori kaip zuikis: kyšt–myžt ir viskas…?

298

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII

Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaugintiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės

1.3. Prieveiksmiški junginiai su dalelyte bele (lenk. byle)

◆ bele (bile, belen, bilen) kaip; belekaip (bilekaip, belenkaip, bilenkaip) ‘bet kaip; prastai’: Negi leisi dabar kokiam nežinomam veidui vesti tokį renginį, geriau belekaip, bet nusibodęs TV veidas būtinai // žiūriu tau belen kaip ir belen kokiais būdais, nors ir kaip bebūtų ne į temą, vistiek reikia kažkaip pakomentuot.

◆ bele (bile, belen, bilen) kada; belekada (bilekada, belenkada, bilenkada) ‘bet kada’: Jo pasiaiškinimas buvo toks: as noriu daryti bele ka, su bele kuo, bele kada, kad mane niekas nekontroliuotu. // jei esi inkauses tai mentai bilekada uz bileka gali supokuot.

◆ bele (bile, belen, bilen) kur; belekur (bilekur, belen kur, bilenkur) ‘bet kur’: kodėl nebautdė baudomis už reklaminius auto paliktus bele kur // Atvešim bilenkur Lietuvoj, kad ir visai į kitą galą.

◆ bele (bile, belen, bilen) kiek; belekiek (bilekiek, belenkiek, bilenkiek) ‘bet kiek’: O jei taip krauni bile ką, bile kur ir bile kiek, o sparnas trąkšt ir suluzta, kaip tada? // kas mokes uz tuos virsvalandzius ar svėntines dienas, per kurias dirbama po belenkiek valandu?

◆ bele (bile) tik; beletik (biletik) ‘šiaip sau, šiaip tik; vien tik, tik taip, atmestinai’: tai ką paskyre ta ir geriu nelabai ką išmanau… tik labai liūdna kai viskas daroma bele tik… // pusgalviu sutve cia renkasi ir barskina klaviatura bele tik koki suda nuvem t. // tai ir klausiu, gal dar yra tuo užsiimančių TIKSLINGAI. o patarimu bele tik kad patarti nereikia. // Vien tik: ką manot apie jį? čia išvis gali taip būt, kad iki 7h laiko batarkė, ar bele tik rašo šitaip?

1.4. Prieveiksmiški junginiai su vulgarizmais

◆ dachuja ir biški (su biškiu) ‘labai daug’: Yra tų užsakymų dachuja ir biški. // gal tavo tiekėjas portus uzblokaves kuriais servas naudojas galetum pasiskambint ir pasiteiraut tu priežastciu gali but dahuja su biskiu.

◆ pol chuja, s pol chuja ‘neblogai, apygėriai’: Šiaip klubas pol chuja, nu bet muzika tai tikrai gaidiška. // Kai mokaisi “s pol huja”, tas nelabai pastebima... bet jei kovoji už aukščiausią įvertinimą supranti kad šita sistema yra mirusi.

◆ chui s nim ‘tiek to’: Bet tos mergaitės tėvas nusileido, sako, chui s nim, jau neperskirsi. // Į pokliniką nueisiu, ale chui s nim...

◆ chui znajiet (znajet, znajit) ‘nežinia’: Blet, chui jevo znajet, nežinau! // savo dieneles leidau zhirmunu vaiku darzhelyje, o po to 31oi vid. arba tuskulenu ir

Straipsniai / Articles

299

ROBERTAS KUDIRKA

ishvis xuj znajit kaip dabar vadinasi // nors siaip manau, jie turejo kita paskirti, bet chui znajiet kaip cia kas.

♦ ne (ni, nie) za chui ‘ne už ką, už nieką’: Turiu drauga (35 m), tas megejas alaus vakarais pirkt. Tai per dvi savaites – du kartus malku pasikrauna. Ne za hui! // nera buve nemalonumu, kad apvogtu ar pistu i galva ni za xui (gyvenu seskuose), kad ir kiek vaiksciočiau girtas // jis savo laiku baudu pripaies nie za chui na ne uz ka, taip kad isvadas prisidarysim visi.

♦ chui s nim (taboi) ‘tiek to, velniai nematė’: Jam ginklo, žinai, reikia. Nu chui s taboi, kiek turit frankų, sakau. // nu, kaip sakoma, ir chui s nim. vistiek butu kosminius ezoterinius skiedalus transliaves.

♦ za nechui (nechren) ‘už nieką, nė už ką’: Aš ten dirbu za nechui, man algos nemoka. // Manau tikrai ne za nechren. Bet kovotojas tai žiaurus buvo.

♦ nechui (nefig, nechren) delat ‘lengvai, paprastai; vienas juokas’: Taip padaryt, tai čia nechui delat! // Jeigu ten mechaninis, tai daciko tau nereikia, tik slanga gausi atsivesti. Pasidomek daugiau, ten nechui delat. // istojo i magistrus ir labai sekmingai mokos.. kitais zodziais po KTU nosi krapsto VGTU’skei.. sako ten mokytis nefig delat.

♦ kuda nachui ‘kur jau’: perskaičiau daug komentaru ir jau tokie jau duchiski kad kuda nachui. // pas britva 300cc skirtumas jau kaip diena ir naktis pvz 600cc ir 750cc skiriasi bet nekazkas o jau 1000 ir 750 tai kuda nahui dangus ir zeme.

♦ nu nacher (načiort, nafig, nachren, nachui) ‘kam; na jau išvis’: Nu nacher man ta davikli keist // Nu naciort det tokius video? // geriausia lietuvos komanda? nu nafig tokius sudus kalbet.

♦ nu ir nacher (načiort, nafig, nachren, nachui) ‘na ir kam; na jau visai’: Ir taip kasdien z iema turi trinti klaidas, kad kita diena uzvestum masina? Nu ir nafig tada tokia masina... // nu ir naciort tau ta OC:? o kad du maziukai kulernu-kai Vs viena dideli ce nieko:?

♦ da nu nacher (načiort, nafig, nachren, nachui) ‘kur jau, na jau visai’: Da nu nacher to formo reikia, jei reikštis galima čia tik tokiems kaip tamsta, ale «viską žinau, bet nieko nesakysiu». // Da nu nafig, su bankais as daugiau reikalu neturėsiu, laukiu kada ishsipardu ot ir bye.

♦ pochui nachui ‘visiškai nesvarbu, nusispjaut’: jei turetumete tiek pinigu kiek jis tai suprastumete kad jam viskas yra pochui nahui ir jis ka nori ta gali daryti ir jam pajabat ka kiti mano.

♦ giliai pochui ‘visiškai nesvarbu’: O man ant visko giliai pochui. // O jiem giliai pochui, ne is ju kisenes masinas remontuosim, jiem svarbu startinius susirinkti.

300

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII

Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėj̨e žodžių junginiai ir suaug tiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės

♦ visai pochui ‘neblogai, pusėtinai’: Rubentus visai pochui tą komandą susirinko, bet Europoje su tokia kalnų nenuver­si, teks investuot daugiau. // made in china.bet kokybe visai pochui.

1.5. Prieveiksmiški lietuvių kalbos disfemizmai arba vertiniai iš rusų kalbos su vulgarizmais

♦ nė (anei, nei) bybio ‘ničnieko, anei nieko, nė velnio’: Žinok, anei bybio nesupratau. // kaip visada puse ne bybio net nesupranta, kas ir kaip, bet savo padla nuomone pareikšt butina.

♦ bybis žino ‘nežinia’: Gal ir gali būti, blet, bybis žino! // Kur tie kiti paveikslai – bybis žino.

♦ gyvas bybis ‘labai daug’: turiu sena ubyta PHP ant kurio pasuktas gyvas bybis visokio sh ir baisiai bijau ji pajudint.

♦ nei bybis, nei gegutė ‘nei šis, nei tas; prastai’: Žodžiu nei pas vienus nebuvo kontrolinio paketo, todėl tai buvo nei bybis nei gegutė.

♦ su nuogu (pliku) bybiu ‘be nieko’: Tai jie nepuolė su nuogais bybiais, ginkluoti buvo?

♦ mat jį (ją, juos) bybys ‘tiek to’: negyvena vokietijoje arba ilinde po 24 val prie lovos seniu budi...db toliau juokina...nu leiskim jai “uzsidirbti” pensija ir toliau burti...mat ja bybis.

♦ bybis su juo (tavimi) ‘tiek to; buvo nebuvo’: Na, galvoju, bybys su juo, grisiu namo. // Nu ir bb su tavim, aš gi nebandau tavęs niekuo įtikinti.

♦ pusė bybio ‘neblogai’: Normaliai, pusė bybio. Tu su šitu padarei? Iš naujo šito? // patamsinau tam tikrose vietose..paryškinau foto patterna gerai idejau ganetinai remus pilnai isoviau nu atrodo puse bybio.

♦ kurio (kokio) bybio? ‘kam’: Nes zinau daug norinciu lost, bet tarpusavy per lan neina... o del kurio bybio nzn // Gal uzteks nesamones daryti kokio bybio reikia remti tuo pus­ruskius, jie vistiek pas putleri nubegs su visais pinigais.

♦ chui žino ‘nežinia’: svaisto labai daug pinigu svelnei sakant hui zino kur. Uz tuos pinigus galima butu daaaaug visko pridaryti // Ka tu nori pirma karta gavo i rankas rageli su kamera tai filmuoja hui zino ka... krc neuza­ugos.

♦ kokio chujo ‘kam, kodėl’: Siaip tai butu puse velnio tas BMW’as, bet kokio chujo tu dejai tokius gaidiskus ratlankius! // a kokio x...o ten lyst? jei ieskosi nelaimes tai ir surasi.

♦ chui su juo (tavimi) ‘tiek to; buvo nebuvo’: variantas pasidairyt tarp pabėgeliu kokio imlesnio krepsiniui atlostu uz pasalpa metus o po to tegu varo i Svedija, Vokietija hui su juo bl.

Straipsniai / Articles

301

ROBERTAS KUDIRKA

♦ chui suprasi (ikirsi) ‘nežinia’: Bet ilgai, ką jis ten veikia – chui suprasi. // Sū kažkuo nuėjo pašnekėt, chui suprasi kur jisai.

1.6. Prieveiksmiški lyginamieji junginiai

♦ kaip siemkes ‘labai lengvai’: Nesvaik, viską duoda be problemų Jei tamoxi-fena kaip semkes parduoda.. // Nei vieno nei kito negalim menkint bet Lebro-nas lauzo Jordono rekordus kaip siemkes.

♦ kaip išdulkintas (išpistas, išrūrintas, jobnutas) ‘smarkiai; labai greitai; velniškai’: Kiekvienakart reikdavo eit užsukt kraniuką, ilėjt į rūsi – tai lekiojau kaip išpistas. // Nepasidėda, paskui ieško, laksto blet kaip išrūrintas! // kaimynas mego isgeres atsisest ir lekiodavo kaip jobnutas atsiprasant. // Jei i koki 1.81 golfa ikisi dar dujas tai trauks kaip ispistas ir vaziuosi uz dyka.

♦ kaip (kak) palōzana ‘kaip priklauso’: Po ilgu kanciu itaisiau kaip “palozana” nu ar kas pasikeite–nepasakyciau, manau ir be jo gali // sveikinam. jauciu busi pirmasis praejas ekspertize kak paložana.

1.7. Prieveiksmiški junginiai su neigiamosiomis dalelytėmis ne, ni (rus. ну)

♦ ni ni ‘jokiu būdu, nei už ką; visiškai nieko’: Viskas, basta, daugiau negersiu, nei lašo, niekados... ni ni // Mane juokas jama, kai kuri nors pasako “nu jau mano Petrelis tai ni ni, is tikimas yr i bus iki grabo lentos”.

♦ ni to ‘ne tas, ne taip’: Biški ni to, vakar geresnis buvo.

♦ ni to, ni to ‘nei tas, nei anas; nei taip, nei anaip’: straipsnelyj ni to rašo ni to nerašo apie veiklą ir apribojimus, bet nier jokios konkrečios datos // Nors tiesa sakant daznai ji tokia – ni to susirupinus, ni to kazka...

♦ kažkas ni to ‘kažkas ne taip, kas nors negerai’: iskart supratom kad kazkas ni to // prie ko jis ten jungiasi... jei prie babinos... tai gal kazkas rimtai su elektra ni to.

♦ ne (ni) pričion ‘niekuo dėtas, ne prie ko, niekaip nesusijęs’: Aš tai iš vis ten ni pričion. // mentai is priekiо ant manes vaziavo ir pamate kad staigiai sukausi nepričiom pagalvojo kad nuo ju sprunku.

♦ ne pa (ni po) dielu ‘būti nieko dėtam, ne prie ko; be priežasties’: Aš čia ne pa dielu, aš visai nekalta. // Ir isviz, prie ko ce tie najez­dai nipodelu?

♦ ni (ne) v temu ‘ne pagal temą’: Čia šitas ne v temu. // senas pirdunas esi ir isvis kazkaip ni v temu tu cia burbuliuoji.

302

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII

Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaug­tiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės

♦ ne siemkos ‘ne juokai’: Jis ne visai grynas enduro, o toks labiau tarpinis variantas, kazirka, bet yra ir stiklas, o ne akiniai. Kaina irgi švelniai tariant ne semkos // Teko man panašų atvejį apturėti su motu ir dviratininku, tai nuostoliai buvo tikrai ne semkos, bet susitarėm ir per kelis kartus atlygino.

♦ ne šuns pypas (birka) ‘ne juokai’: Čia tau ne šuns pypas! // taigi gprs tai cia ne suns birka... brangi technologija ir nereikia noret kad ji butu uz dyka.

♦ ne fontanai ‘nedaug’: Žmogus pusę mėn. prasirgoalgos ne fontanai, o dar išskaičiuot... // Matyt, tikrai protelio ne fontanai. Kaip galima tiek kartų lipti į tą patį š..?

1.8. Prieveiksmiški junginiai su prielinksniais iki, per, čerez (rus. через), do (rus. до-)

♦ čerez nemogu (nemagu, nimogu, niemagu) ‘per nenorą, nenoromis’: Bet tai visiškai nepavojinga sveikatai, svarbiausia, kad tai nebūtų daroma čerez nemagu. // tai sovietiniu laiku liekana -toks noras pasirodyti, vaidinti idealius čerez nemogu // vaikų būna gaila, kai kartais tėveliai spaudžia “čerez nimogu” kad tik vaikas iki pirmos klasės skaityt pradėtų // Ta pati puikiai stambių blūriškų kadrų meilės scena išsitęsė iki “niemagu”, ir tik per plauką išvengta beskonybės.

♦ čerez nechočiu (nichočiu) ‘per nenorą, per prievartą’: jau čerez nechočiu tvarkysiuosi, vaika pas teva iskomandiruoj u ir kibsiu // rado ka lyginti, kur auto, kuri tobulėja nuolat ir taisykles čerez nehočiu turi būti koreguojamos ir fule, kur begioja paskui kamuolį ir tiek.

♦ do nemogu (nemagu, nimogu, niemagu) ‘iki negalėjimo, virš visko’: Dovile, tu skaityk mane is vezių ismus ei ir do nemogu sunervavai // buvo do nimagu uzknise lt ponai kurie viena sneka kita daro // Kūčias švęsime vieni. Nes nu neatvažiuos sesuo su mažiuku, o vadinasi, neatvažiuos ir tėvai Nežinau Liūdna do nimogu... // Nu žavingas seniukas do niemagu.. Visiems malonu su juo reikalą turėti.

♦ iki nemogu (nemagu, nimogu) ‘iki negalėjimo, virš visko’: mes luztam is jo bajeriu:), nes jis tikrai smagus zmogus, bet tik 5 minutes, ilgiau jau ikyri iki nemagu:). // kas čia pasidare, kad issididino tas puslapis iki nemogu?

♦ per nemogu ‘per prievartą’: jei nepatinka, taigi pasilikit kaip atostogu nama ir isvaziuokit, bet tik nelikit per “nemogu”, noredami kazkam kazka irodyti. // Bet jei dabar reiktu gimdyt, per nemogu stengciausi maitinti ilgai.

Straipsniai / Articles

303

ROBERTAS KUDIRKA

2. SUAUGTINIŲ PRIEVEIKSMIŲ VARTOSENOS PAVYZDŽIAI

2.1. Su priešdėliu da-, do- (rus. до-)

♦ dachera, dachiera; dochera, dochiera ‘labai daug’: Ešmė, kad šiai dienai gamintojų dachera, produkcijos pilnos lentynos, tiesiog nebežinai ką rinktis, nes pasiūla per didelė. // Jei rasau, kad žmogus ieskotu kur pigiausia, nes nete tu sviestuvu doxera, ir tau tas nedaeina i makaulę niekaip.

♦ dachrena, dachriena; dochrena, dochriena ‘labai daug’: Kiti kurie buvo dachrena vegėlių pasigavę, gaudė ant stintos. // Nepigiai kainuos man ne balkis o pusasis kuriu srote sveiku beveik ne buna o naujas kainuoja dohrena // Doxriena, tai čia kiek ha?

♦ dachuja, dohuja ‘labai daug’: Grožio dachuja, o tolko nichuja:D. // pats turiu sena 7 bmw, tai va, nereikia dohuja kist pinigų jei viska darai laiku.

♦ dačiorta, dočiorta ‘labai daug’: Nebūk mažas vaikas – rasiu... tikrai rasiu 30km spinduliu aplink kauną. Kaimo turizmo – daciorta // pasvalieciu gal cia nera daug, bet pasatu pasvaly tai docerta.

♦ dafiga, dofiga ‘labai daug’: Idėjų tai dafiga turiu. // kai žmonės turi dofiga babkių jie pradeda nelabai klausyti sveiko proto, o vadovautis tokiu.. “pas manes viskas turi būti….”

♦ duelnia, dovelnia ‘labai daug’: Jei prates speju max metams ir tai butu daugiau kaip mentorius jauniems aukstiems kuriu zalgiris davelnia turi. // AC3 confige nustatymu dovelnia, jau nepamenu ka ten tiksliai reikia nustatineti.

2.2. Su priešdėliu na- (rus. на-)

♦ nachadu ‘beregint, greitomis’: Statyk dujas, nachadu atsipirks po dešimt tūkstančių kilometrų.

♦ nachaliava ‘nemokamai’: As tai irgi nenoreciau ten vasarot, na, nebent “nachaliava”. // Su palydovine kaip ir viskas butu gerai bet nachaliava nepavyks nieko normalesnio matyt.ten tie keli tukstanciai kanalu tai tik reklaminės šiukšlės.

♦ nachaliavų ‘nemokamai’: bedarbiu, kuriem tiek ir terupi kaip kad nachaliavų paest ir pagert // kazko esi nepatenkintas, moketi baudos nenori, gal tu dievas, tau viskas nachaliavu, vieni turi moketi o tu ne.

♦ nachera, nachiera ‘kuriems galams, kam’: o nachera putleriui astrave ir kaliningrade po atomke reik statyt? // vabscie, nahiera mums ta backa?

304

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII

Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėję žodžių junginiai ir suaug tiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės

♦ nachrena, nachriena ‘kuriems galams, kam’: nachrena tie atrankos turnyrai, kai I eurolyga nieko verti lavonai papuola? // O tai nachriena jas tada keist?

♦ nachrien, nachren 1. ‘velniop’: bandžiau nul u p t tai su medžio gabaliukais išplyšio viskas nachren // Restrukturizacija daro prisidengdami įstaigos pavadinimo keitimu. Puse atleis naxren. 2. ‘kam?, kokiems velniams’: Ir apskritai, nachrien man jis reikalingas!

♦ nachui 1. ‘velniop’: ciau p kites nachui. geda darot. 2. ‘kam?’: Speju jums nedaugiau nei po aštuonis metus, nachui reikia tokia nesamone rašyt? Manai kažkam įdomu?

♦ načiort, načiorta 1. ‘velniop’: Kitaip reikia čia spręsti problema, o ne istrinant viska načiort. // Visą tą laiką laukiau to momento, kai žuvis arba nutrauks viską načiort arba tiesiog nusimaus nuo kablio be užkartėlės. 2. ‘kokio velnio’: Načiorta tada is vis teleskopa pirkt? // be to, načiorta jis pats kabinasi prie manes?

♦ nafeg, nafega 1. ‘velniop’: As vakar atsidariau beautyvesta ir vel uzdariau puslapi, nafeg sakiau gana 2. ‘kam?’: Audi S6, greitas šeimyninis avantas, tik kai su juo važiuoji vien mieste, tai nafeg toks reikalingas, pastoviai tik greiti viršiji // tik reikia pagalvot, a nafega man moket extra... litu jei galiu paimt ir pigesni.

♦ nafig, nafiga 1. ‘velniop’: Jei Vilnius tikrai neturės komandos A lygoj, tai nafig 2. ‘kam?’: Nafiga rašyt toki pati sakini du kart?

2.3. Su neigiamaisiais priešdėliais ne-, ni- (rus. ну-), nie-

♦ necher, nechera ‘nėra ko; nieko, nė velnio’: vistiek aparatai gaunasi gana brangus ir necher pyzdet // Pas mus masinoj kaip tik tokia sumontuota, tik nehera ji neskaito ikyrus audio cd, visus dvd atmeta.

♦ nehrena ‘visai nieko, nė velnio; visiškai’: Iš duotos nuotraukos nechrena nesimato kas per jungtis. // Ar žino kas kur gali mėtytis šios laidos archyvas? Bandėme žiūrėti per LRT svetainę, bet ten nechrena neveikia.

♦ nechren, niechren ‘nėra ko; kuriems velniams’: Debilas snargliuotas, niechren veikt matosi jog islepintas tevu, mazgote // Niechren kaišiot į kiekvieną skylę, taip ir pasigaunamos visokios zarazos.

♦ nechui, niechui ‘nėra prasmės, nėra ko, nereikia’: Nechui būt tinginiui ir norėt greito efekto manau daug geriau butu nors ir ne taip greit pasitenkint paprasčiausiais maisto papildais // niechui tokiam debilui teises duot,o paskui atiminet reik.

♦ nechuja, niechuja, nichuja ‘nieko, ničnieko; nė velnio; visiškai’: Manau neverta ir kitiems patarimus dalyt, kai pats nechuja apie mašiną neišmanai. //

Straipsniai / Articles

305

ROBERTAS KUDIRKA

Aiškiai parašiau kad ENG, arba LT, rusiškai niehuja nesuprantu. // Aš skambi-nau, bet niehuja nieks nekelia. // ir yra tokia beda. uzsivedi masina pavaziuoji kad ir kelis simtus metru, uzgesini ir kai reikia vest tai nechuja neuzsiveda.

♦ nečiorta, ničіorta ‘ne velnio’: O ash guma vienam valytuvui pasikeičiau, ne-labai ten ji tiko, ir nevalo nečiorta // sportuoju kiekviena diena, ir visokius fat-burnerius geriu ir mitybos planas sudarytas bet niciorta nieko nesigauna.

♦ nefig, nefiga, nifiga ‘ne; nieko, nė velnio’: As manau, kad netekejusioms is viso nefig gimdyti, o merginoms reikia susirasti vyrus // Jei veziesi normalu la-gamina, tai nefiga nepigiau.

♦ nekažkaip ‘nekaip, prastai; sunkiai, kebliai’: tau gyvenime nekažkaip iseis vyra susirast jei tu esi Lenkes degrados gerbeja tiesiog man net graudu pasidare zinot // ooks awesom, CL nekažkaip ir teatrode, gerai kad vienodina pavadinimus.

♦ nekažkas ‘prastai, nekaip; silpnai; nelabai’: su vienu ulanovu eu-rolygoj. Dažnai pritrukdavo zmogaus kuris patemptu kai visa komanda stringa, taspac pries atletiskas komandas. // man tie shevroletai ne kokie tik galios turi nemazai o naudos nekažkas nebent su jais gerai canjonus iveikineti.

♦ nekažką ‘prastai, nekaip, neką; silpnai; nelabai’: Suprantu kad pasportavus pusmeti jau visiem pasidaro aisku kur kas, bet pradžioj nekažka // vienas mačiau minėjo – 1.5kg per mèn max gali gryno raumens priaugti, padalink tą kg su pusė ant viso kūno ir gausi tikrai nekažką.

♦ nevetemu, nivetemu ‘keistai, nesuprantamai; ne vietoje’: man tai fūteris per ryškus, kai kur tarpų trūksta, o ir logo.. kažkur nevetemu nugrūstas // Tada nivetemu dingo elektra, nu galvoju nk tokio, jungiau iš naujo.

♦ nezahui, nizahui ‘ne už nieką, be priežasties’: pasiskolink auto numerius, prisikalk, vaziuok diena, nepazeidinedamas taisykliu.. ir nezahui niekas nestabdys ir netikrins // Mentai gali stabdyti tik tada ir ten kur yra paskelbtas dokumentu tikrinimo reidas ar kazkastai, o siaip nasharam sustabdyt ir nizahui tikrinti jie negali.

♦ nezapadlo, nizapadlo ‘nėra gėda’: kai šikna svyla tai jau pasidarė nezapadlo ir pas mentus lėkti, ne pagal panetkes kažkaip… // man juk nizapadlo ir antram pabut.

♦ nichera, nichiera ‘nieko, nė velnio; visiškai’: Bet isijungus paaiskejo, kad nichera as ten nepamenu, tai pradejau isnaujo. // man toks atsakymas nichiera netinka, gal kas zinot tiksliau?

♦ nichrena, nichrina, nichriena ‘nieko, nė velnio; visiškai’: Tipinė “žinanti, ko nori”, bet nichrena nejaučianti galimybių… // zhiurek tu ja kaip nori, paskutiniu dviejų cilindrų paskirstymo velenėliu kumšteliai nichriena nesitepa, gamyklinė nedadielka.

306

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII

Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėj ę žodžių junginiai ir suaug tiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės

♦ nichujutki ‘nieko’: Ir toliau sėdit čia ir komentuo j at tai, ko nichujutki nenuraukiat.

♦ nič iorta ‘nieko, nė velnio’: Vadinasi, nič iorta nesusigaudai rimtoje fantastikoje, tik apsimeti tokiu,)

2.4. Su priešdėliais po– (rus. по–), pa–

♦ pachuju, pochuju ‘vis vien, vienodai’: kiek norinčių atsiranda. Ir “pachuju” jiems, kad tu ne viena, ir ne dvidesimt km pėsčiomis nukulniavai, kol ji aptikai. // Pochuju cia daugeliui ant sveikatos jei ka.

♦ pocher ‘vis vien, vienodai’: man visiskai poxer jusu nuomone.

♦ pochren, poch­rien ‘vis vien, vienodai’: Svarbu uosto teritorija, o už tvoros pochren. // kaune tai bent tu apgailėtinų ženklinimų laikosi bent kažkiek... o vilniuje tai poch­rien ar šviesoforai, ar juostos.

♦ pochui ‘vis vien, vienodai’: Jei tau pochui, tai man tuo labiau.

♦ pochujutki ‘vis vien, vienodai’: jei tau patinka, užsidek ir važinėk:) poxujutki ką kiti sako ir galvoja:D

♦ pofig, pofiga ‘vis vien, vienodai’: Kam čia svaigt apie žiemelius, kai jam pofig tas lt krepšinis? // Beda tik ta kad LT daugumai pofiga ir nėra vieningumo.

2.5. Su priešdėliais vо– (rus. в–), vo– (rus. во–)

♦ vabščė, vabščie ‘iš viso, apskritai’: Aš tai vabščė nesupratau. // Paskutinėm minutėm,vabščie pazoras būt buvęs, taip stipriai pirmavo ir gavo ant galo, bet deja, baigėsi kaip baigėsi.

♦ vdreb ezgi 1. ‘į šipulius’: Nu bet nieko baisaus neskaitant kelių nubroz dinimus. Apranga skylėse, salmas vdreb ezgi, moco nudrožtas vienas cilindras kiau rai. 2. ‘visiškai’: sako dujos nesaugu. puikus pavyzdys – masina vdreb ezgi sudė ge, o balionas sveikas, nesprogo, į kita masina perdeti bus galima // viena iš jų priverčiau gerti su manimi ir jis vargsas nusigere vdrebezgi.

♦ vobščim ‘apskritai, bendrai kalbant’: reik ir gudrumu ir tuo pačiu švelniai ir pakankamai energingai dirbt vobščim darbas vos ne kaip su moterim;)

♦ vpizdu ‘velniop, po galais’: jei dar ir neturi nei vieno draugo kuris emigravo vpyzdu nachren ir tavo subinei reikia moket +500 ekstra lietuviškų užh postinga ir dar beliekiek užh muita.

♦ vticharia ‘slapčiomis’: jokios sodybos nebuvo uz 50m, tik ukiniai. negi spejai pasistatyt vticharia?

Straipsniai / Articles

307

ROBERTAS KUDIRKA

Adaptative Features of the Slang Adverbs in the Lithuanian Language: Adverbialized Word-Combination and Compound Adverbs

SUMMARY

There are a number of adverbialized word-combination and compound adverbs in Lithuanian slang and non-normative language. Most of them are assimilated borrowings adapted to the language system. Adaptive adverbialization of borrowed adverbs is determined by certain systemic features which are related to the territorial dialects of the Lithuanian language and the standard language. Adverbialization has several levels: complete, partial and semi-fossilized word-combination. In the slang language, adverbialized word-combination and compound adverbs are usually borrowed from Russian, with only a few borrowed from English. Adverbialization is more spontaneous in non-normative language. Adaptation can be described with the following types: a) unadapted, b) adapted graphically and phonetically, c) adapted graphically, phonetically and morphologically (after receiving an inflectional ending). More commonly, adverbialized word-combination and compound adverbs which are adapted phonetically and morphologically are used. Those which are adapted only phonetically are less commonly in use. A frequently used adverbialized word-combination due to the specifics of use can only consist of phonetically adapted forms. If the form belongs to adverbic phraseological compounds, such compounds are limited by regular rules.

The article analyzes 162 adverbialized word-combination and 43 compound adverbs of Lithuanian slang. Adaptive features are determined by clear regularities: (a) slang lexicon is adapted phonetically and graphically according to the principle of substitution of foreign phonemes as close as possible to its own, (b) adverbs of slang also tend to integrate into the flexic paradigms of the Lithuanian language.

Most of the prepositional constructions or adverbic phraseological compounds are phonetically and graphically adapted borrowings from the Russian language (88; 54.3%). There are few non-Slavic adverbs (9; 5.6%) and only a few borrowings from the English language (4; 2.5%). Expressive and euphonic phraseological compounds are popular in slang (24; 14.8%). Among the adverbialized word-combinations are a lot of vulgarisms: there are mostly borrowings from the Russian language (57; 35.2%); there are few dysphemisms from the Lithuanian language and calques from the Russian language (13; 8.1%).

Combinations of prepositions and particles with nouns are borrowed and adapted from the Russian language (35; 81.4%). Prepositions and particles are transformed by specific adaptation: there are mostly adverbs with prefixes na- (11) and ne-, ni- (10). There are few adverbs with prefixes da-, do- (6), pa-, po- (5) and only a few adverbs with v-, vo- (3).

308

Acta Linguistica Lithuanica LXXXIII

Lietuvių kalbos žargono suprieveiksmėjusių žodžių junginiai ir suaugintiniai prieveiksmiai bei jų adaptacinės ypatybės

Among the compound adverbs are a lot of vulgarisms (21; 48.8%). The major part of compound adverbs can be used as word-combinations.

Įteikta 2020 m. rugsėjo 9 d.

ROBERTAS KUDIRKA

Vilniaus universiteto Kauno fakultetas

Muitinės g. 8, LT-44280 Kaunas, Lietuva

[email protected]

Straipsniai / Articles

309