And ea Lo ena Ri ane a López
A e olución das
dispa idades exionais
en España no ac ual
pe íodo de c ise
Facul ade de Ciencias Económicas e
Emp esa iais
Xuño 2015
T aballo de Fin de G ao p esen ado na Facul ade de Ciencias Económicas e Emp esa iais da
Uni e sidade de San iago de Compos ela pa a a ob ención do G ao en Economía.
T aballo de
in de g ao
2
Resumo
Na segunda me ade do século XX España expe imen ou en conxun o un cla o p oceso
de con e xencia exional no PIB po habi an e, pe o es e cesou case po comple o a
pa i da década de 1980. Desde en ón ó onse sucedendo e apas de di e xencia e
con e xencia, nun con ex o xe al de es abilidade ap oximada das dispa idades
exionais. Den o desas oscilacións, a úl ima ase de expansión económica (1995-2007)
ca ac e izouse po unha endencia á con e xencia, apoiada nun achegamen o das
axas de ocupación polo maio c ecemen o do emp ego nas exións menos
desen ol idas, debido p incipalmen e ao sec o da cons ución. O inicio da c ise
económica ac ual en 2007 ai o ixina unha up u a desa endencia, de modo que nos
anos ansco idos da c ise asis imos a unha no able ampliación das dispa idades
exionais no PIBpc. A análise dos ac o es de e minan es des e indicado pon de
mani es o que a o ixe desa e olución es á na c ecen e di e xencia das axas de
ocupación po Comunidades Au ónomas, men es que na p odu i idade po
aballado as di e enzas son menos ma cadas. A ex ensión des e aballo é de 9.922
palab as.
3
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
Índice
Resumo ...................................................................................................................... 2
Índice .......................................................................................................................... 3
Índice de ab e ia u as ................................................................................................. 4
Índice de áboas e g á icos .......................................................................................... 5
In odución ................................................................................................................. 7
Plani icación ............................................................................................................... 9
Desen ol emen o do aballo ................................................................................... 11
1 C ecemen o económico e con e xencia: concep os, eo ías e e idencia empí ica
11
1.1 C ecemen o económico e con e xencia: p incipais concep os e indicado es
11
1.2 Ap oximacións eó icas ................................................................................ 12
1.3 B e e e isión da e idencia empí ica: a con e xencia en e países e exións
13
2 O p oceso de con e xencia exional en España; esumo das endencias dende
mediados do século XX (1950-2007) .............................................................................. 15
2.1 Ca ac e ización das endencias xe ais ......................................................... 15
2.2 E apas do p oceso de con e xencia ............................................................. 16
2.3 A dinámica das dispa idades exionais na úl ima ase de expansión
económica (1995-2007) .......................................................................................... 18
3 A e olución das dispa idades exionais en España du an e o ac ual pe íodo de
c ise (2008-2013) ............................................................................................................ 20
3.1. As endencias que indican os da os es a ís icos .......................................... 20
3.1.1. E olución das dispa idades exionais no PIBpc ..................................................... 20
3.1.2. O papel xogado pola e olución do PIB e do olume de poboación ....................... 23
3.1.3. E olución das dispa idades exionais na enda dispoñible dos oga es ................ 25
3.2. A dinámica das dispa idades exionais no ac ual pe íodo de c ise;
ap oximación aos seus ac o es explica i os .......................................................... 30
Conclusións e ampliación .......................................................................................... 38
Bibliog a ía ............................................................................................................... 40
4
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
Índice de ab e ia u as
BRICS: B asil, Rusia, India, China e Sudá ica
CCAA: Comunidades Au ónomas
INE: Ins i u o Nacional de Es a ís ica
PIB: P odu o In e io B u o
PIBpc: P odu o In e io B u o pe cápi a
RDBF: Renda Dispoñible B u a dos Foga es
RDBFpc: Renda Dispoñible B u a dos Foga es pe cápi a
UE: Unión Eu opea
UEM: Unión Económica e Mone a ia
5
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
Índice de áboas e g á icos
Índice de áboas
TÁBOA 3.1. PIBpc das exións españolas en 2008 e 2013 (media española=100) e
axa de a iación do PIBpc no pe íodo 2008-2013 ................................................. 21
TÁBOA 3.2. Taxas de a iación do PIB, a poboación e o PIBpc no pe íodo 2008-
2013 nas exións españolas .................................................................................... 24
TÁBOA 3.3. Clasi icación das exións españolas segundo a súa e olución no
pe íodo 2008-2013 .................................................................................................. 25
TÁBOA 3.4. PIBpc e RDBFpc das exións españolas en 2008 e 2011 (media
española=100) ......................................................................................................... 26
TÁBOA 3.5. Saldo en e o ni el ela i o da RDBFpc e do PIBpc nas exións
españolas en 2008 e 2011 (pa indo dos índices, media española = 100) ............. 27
TÁBOA 3.6. Des iación ípica do PIBpc e da RDBFpc en base 100 en 2008 e 2011. 30
TÁBOA 3.7. Taxas de a iación do PIBpc, do a io Ocupados/Poboación e do
PIB/Ocupado no pe íodo 2008-2013 ...................................................................... 31
TÁBOA 3.8. Taxas de a iación do PIB/Ocupado, do PIB e do núme o de ocupados
no pe íodo 2008-2013 ............................................................................................. 32
TÁBOA 3.9. Clasi icación das exións españolas en unción da súa e olución con
espec o ao PIB/Ocupado. ...................................................................................... 35
TÁBOA 3.10. Clasi icación das exións españolas en unción da súa e olución con
espec o ao a io Ocupados/Poboación. ................................................................ 36
TÁBOA 3.11. Clasi icación das exións españolas en unción da súa e olución con
espec o ao PIBpc. ................................................................................................... 36

6
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
Índice de g á icos
GRÁFICO 2.1. Relación en e o ni el inicial de PIBpc e o seu c ecemen o no
pe íodo 1955-2012 .................................................................................................. 16
GRÁFICO 2.2. Relación en e o ni el inicial e o c ecemen o do VEBpc nas exións
españolas 1955-1987. Media nacional=100. .......................................................... 17
GRÁFICO 2.3. Relación en e o ni el inicial e o c ecemen o do PIBpc nas exións
españolas 1986-2006. Media nacional=100. .......................................................... 18
GRÁFICO 2.4. E olución das dispa idades exionais no PIBpc en España nos
pe íodos 1991-1999 e 2000-2008. .......................................................................... 19
GRÁFICO 3.1. Relación en e o ni el inicial e a a iación do PIBpc nas exións
españolas no pe íodo 2008-2013 ............................................................................ 22
GRÁFICO 3.2. Relación en e o PIBpc (Media española=100) e o saldo no ano 2008.
28
GRÁFICO 3.3. Relación en e o PIBpc (Media española=100) e o saldo no ano 2011.
29
GRÁFICO 3.4. Relación en e o ni el inicial e o c ecemen o do PIB/Ocupado no
pe íodo 2008-2013 .................................................................................................. 33
GRÁFICO 3.5. Valo es do PIB/Ocupado no ano 2013 das exións españolas (Media
nacional=100). ......................................................................................................... 34
GRÁFICO 3.6. Relación en e o alo inicial e o c ecemen o do a io Ocupados/
Poboación no pe íodo 2008-2013. .......................................................................... 35
7
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
In odución
A exis encia de di e enzas e i o iais no ni el do p odu o ou a enda po habi an e en
mo i ado o desen ol emen o de eo ías económicas que p e enden ap oxima nos aos
ac o es explica i os do c ecemen o económico e de e mina po qué ese c ecemen o
en luga de o ma desigual. Des as eo ías desp éndense, como e emos, dis in as
conclusións sob e un achegamen o nos ni eis de ou pu pe cápi a en e e i o ios.
Os di e sos es udos que abo dan a cues ión da con e xencia a di e en es escalas
e i o iais indican a ausencia dunha endencia con inuada ca a a edución das
dispa idades, exis indo pe íodos de di e xencia, e que os p ocesos de con e xencia
que i e on luga en de e minados momen os esul a on insu icien es pa a equipa a
os ni eis de PIBpc. A e olución das dispa idades exionais a ni el español es i o
ma cada po es a mesma endencia xe al. De ei o, se pa imos na análise dende
mediados do século XX e chegamos a a a ac ualidade, emos unha al e nancia de
pe íodos de con e xencia, de di e xencia e de es ancamen o das desigualdades.
De ás des es compo amen os a ópanse unha se ie de ac o es que é p eciso
de e mina , pois o seu es udo pe mi e comp ende que explica a con e xencia ou
di e xencia e i o ial. Resul a e iden e que os p ocesos de con e xencia es án
di ec amen e elacionados coa e olución do c ecemen o económico e da poboación,
sendo necesa io pa a a con e xencia un c ecemen o económico maio ou un
c ecemen o demog á ico meno nas exións menos desen ol idas.
Un aspec o que incide no c ecemen o económico é o impac o dunha c ise, momen o
no que o c ecemen o se pa aliza e en luga unha ecesión. Is o amén in lúe nos
p ocesos de con e xencia. An e unha c ise, pa a que eña luga unha ap oximación nos
ni eis de PIBpc, os e i o ios menos desen ol idos deben expe imen a un meno
descenso do seu PIB con espec o ás exións máis icas. Nes e sen ido, ense sinalado
que a c ise iniciada no ano 2007 como esul ado da especulación inmobilia ia que se
xe ou en España, oi o ixe de no as desigualdades, debido ao di e en e impac o que a
mesma i o nos e i o ios, sec o es económicos e g upos sociais (Méndez Gu ié ez
del Valle, 2012).
O obxec i o des e aballo é, p ecisamen e, de e mina se a c ise in luíu na e olución
das dispa idades exionais en España, e se a dis in a eacción que i e on os e i o ios
le ou a inc emen a as desigualdades. Es a hipó ese acaba ase po con i ma ala
análise dunha se ie de indicado es pa a o pe íodo 2008-2013, que e lic en unha
pa alización da con e xencia desen ol ida du an e a úl ima ase de expansión
económica (1995-2007). Así mesmo, amén se p e ende acla a en que medida a axa
de ocupación e a p odu i idade po aballado in luí on na e olución das dispa idades
8
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
e se as polí icas edis ibu i as do Es ado son un mecanismo e ec i o pa a educilas,
de e minando se i o luga algunha a iación nes a edis ibución no pe íodo de c ise.
Pa a ealiza a análise emp egá onse di e sas publicacións como lib os, in o mes e
documen os de aballo, que se ecollen na bibliog a ía. En can o ás on es es a ís icas,
odos os da os u ilizados nas áboas e g á icos de elabo ación p opia o on ex aídos
da Con abilidad Regional de España, elabo ada polo Ins i u o Nacional de Es adís ica
(Se ie 2008-2013), así como da Encues a de Población Ac i a e Ci as de Población.
O aballo es u u ase en es apa ados. No p imei o comeza emos e e índonos aos
p incipais concep os e eo ías económicas que a an sob e a cues ión da
con e xencia, inalizando cunha e isión da e idencia empí ica sob e a e olución das
di e xencias e i o iais en dis in os espazos. A pa i do apa ado 2 cen a émonos no
caso español. En p imei o luga , ecóllese a e olución que dende mediados do século
XX expe imen ou o PIBpc e as p incipais e apas que cabe di e encia . A con inuación
examina emos a dinámica das dispa idades exionais, di e enciando os pe íodos de
con e xencia e di e xencia dende mediados do século XX, cunha e e encia especí ica
á úl ima e apa de expansión económica (1995-2007).
No apa ado 3 abo damos a cues ión na que se cen a o aballo: a dinámica das
dispa idades exionais du an e a ac ual c ise. Pa a is o analizamos a e olución do PIBpc
po Comunidades Au ónomas no pe íodo 2008-2013 e da Renda Dispoñible dos
Foga es po habi an e, pa a conside a os e ec os das polí icas edis ibu i as. O
es udo complé ase analizando o papel xogado na dinámica das dispa idades exionais
polos dous ac o es nos que pode descompoñe se o PIBpc: axa de ocupación
(Ocupados/Poboación) e p odu i idade do aballo (PIB/Ocupado). Pa a ema a
esumimos as p incipais conclusións así como posibles ías de ampliación e ecollemos
a bibliog a ía emp egada.
9
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
Plani icación
Nes e apa ado ecóllese a o ma na que se desen ol eu a o ganización do aballo,
indicando as dis in as ases median e co es en o ma de calenda io. Ademais,
ap o ei o es as liñas pa a ag adece o labo de Edelmi o López Iglesias, i o des e
aballo, pola súa dedicación, a súa dispoñibilidade e os seus consellos ao longo da
elabo ación des e aballo.
16
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
GRÁFICO 2.1. Relación en e o ni el inicial de PIBpc e o seu c ecemen o no pe íodo
1955-2012
FONTE: Pa ellada (2013).
Non obs an e, ese p oceso i o un alcance limi ado, subsis indo na ac ualidade
no ables di e enzas no PIBpc. E máis ele an e aínda é unha segunda ma ización: a
mello a ela i a que expe imen ou o PIBpc das exións menos desen ol idas non se
debeu en xe al a un maio c ecemen o do PIB senón ao meno inc emen o da
poboación. Is o signi ica que i o luga un desp azamen o dos ac o es p odu i os,
p incipalmen e do aballo, desas exións ca a a aquelas cun maio ni el de enda
(Cuad ado e Ma o o, 2008).
Como esul ado, as exións menos desen ol idas i on mello a o ni el ela i o do
PIBpc ao empo que pe dían peso económico e demog á ico; sucedendo o con a io
nas máis icas. En de ini i a, a con e xencia exional no PIBpc acompañouse dunha
c ecen e concen ación da poboación e o p odu o nas á eas máis desen ol idas
(Se ano, 2005; Pa ellada, 2013).
2.2 E apas do p oceso de con e xencia
As endencias globais que acabamos de esumi esconden dúas g andes e apas: de
1950 a 1980-85 e de 1980-85 á ac ualidade. Na p imei a as dispa idades exionais
ende on a diminuí , men es que o p odu o e a poboación se concen aban nas zonas
máis a anzadas. Nas úl imas décadas o p oceso ende a es anca se (Cuad ado e
Ma o o, 2008).
Conc e amen e, os da os ecollidos po Cuad ado e Ma o o (2008) amosan no pe íodo
1955-1987 unha co elación in e sa en e os alo es de pa ida do VEBpc e o seu

17
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
c ecemen o, cun R2 de 0,78 (g á ico 2.2), con i mando que i o luga un p oceso de
con e xencia exional. Como ac o es explica i os os au o es des acan a con e xencia
na p odu i idade do aballo e as in ensas mig acións in e exionais.
GRÁFICO 2.2. Relación en e o ni el inicial e o c ecemen o do VEBpc nas exións
españolas 1955-1987. Media nacional=100.
FONTE: Cuad ado e Ma o o (2008).
O p oceso de con e xencia ende, en cambio, a ea se ou cesa case o almen e nas
úl imas décadas, a pa i dos anos 1980, al e nándose ases cu as de con e xencia
con ou as de di e xencia e de es abilidade, pe o nun con ex o global de man emen o
ap oximado das dispa idades exionais no PIBpc.
Os da os pa a o pe íodo 1986-2006 (g á ico 2.3) e lic en esa alen ización do p oceso
de con e xencia, que se plasma en dous aspec os: a pesa de que a penden e da ec a
de eg esión é nega i a, o seu alo é moi pequeno (a ec a é case ho izon al); ademais
iso esconde compo amen os moi dispa es po CCAA (a calidade do axus e é baixa),
como amosa o alo do R2 que é só 0,34.
A o ixe desa e olución es á no eo que expe imen ou a con e xencia da
p odu i idade do aballo a pa i dos anos 1990, e sob e odo no aumen o das
dispa idades exionais na axa de emp ego dende o decenio an e io (Cuad ado e
Ma o o, 2008).
18
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
GRÁFICO 2.3. Relación en e o ni el inicial e o c ecemen o do PIBpc nas exións
españolas 1986-2006. Media nacional=100.
FONTE: Cuad ado e Ma o o (2008).
2.3 A dinámica das dispa idades exionais na úl ima ase de
expansión económica (1995-2007)
O eo global do p oceso de con e xencia que ca ac e iza as úl imas décadas esconde,
como dixemos, impo an es oscilacións empo ais. Den o desas oscilacións, a úl ima
ase de expansión económica (1995-2007) ca ac e izouse po unha edución das
desigualdades exionais baseada nun achegamen o das axas de ocupación. Is o
debeuse ao inc emen o do emp ego, p incipalmen e no sec o da cons ución, e que
se concen ou nas CCAA que pa ían de meno es ni eis de ocupación. Non obs an e,
cabe ía di e encia dúas e apas: lixei o inc emen o das dispa idades na década dos 90,
e con e xencia máis cla a nos anos 2000-2008 (CES, 2013).
Na e apa 1991-1999 dáse en España un c ecemen o económico signi ica i o, coa
excepción da ecesión de 1992-1994. Es e concen ouse nas zonas máis desen ol idas,
o que desembocou nunha ampliación das di e xencias exionais no PIBpc (g á ico 2.4).
Esa endencia in e euse na e apa 2000-2008, na que asis imos a un nidio p oceso de
con e xencia, baseado no dinamismo da demanda in e na así como no sec o da
cons ución, ac o es que bene icia on sob e odo a algunhas das exións cun meno
ni el de desen ol emen o (CES, 2013). Cuad ado e Ma o o (2008) sinalan amén que
nes es anos as CCAA exis a on o es di e enzas nas axas de c ecemen o da
19
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
poboación, endendo a expansión demog á ica a se meno nas exións menos
desen ol idas, polo que es e cons i úe ou o ac o que e ía impulsado a
con e xencia.
GRÁFICO 2.4. E olución das dispa idades exionais no PIBpc en España nos pe íodos
1991-1999 e 2000-2008.
FONTE: Consejo Económico y Social (CES) (2013).
Villa e de (2007) indica que en e 1999-2006 a e olución das dispa idades exionais en
España es i o ma cada po unha mello a nos ni eis de PIBpc no con ex o da UE, coa
excepción de Balea es e Cana ias, baseada no c ecemen o do emp ego. De ei o, en e
as dez exións eu opeas que expe imen a an unha mello e olución nes e aspec o
a opábanse no e españolas. En cambio, non se ap ecia un achegamen o dos ni eis de
p odu i idade das exións españolas á media da UE-27, o que indica que se es aba a
c ea emp ego de baixa p odu i idade. No mesmo sen ido, Cuad ado e Ma o o (2008)
deixan cons ancia do de e io o su ido en e mos de p odu i idade po España no
con ex o da UE dende mediados dos anos 90.
20
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
3 A e olución das dispa idades exionais en
España du an e o ac ual pe íodo de c ise
(2008-2013)
Pa indo das endencias p e ias que acabamos de esumi , á ase de acla a nes e
apa ado o compo amen o das desigualdades exionais en España du an e o ac ual
pe íodo de c ise. Pa a is o examinamos o que nos indican os da os es a ís icos,
p e endendo despois de e mina os ac o es explica i os da e olución que exis a on
nes e pe íodo as dispa idades no PIBpc.
3.1. As endencias que indican os da os es a ís icos
3.1.1. E olución das dispa idades exionais no PIBpc
Comezando cunha análise desc i i a, os da os de 2008 ( áboa 3.1) amosaban a
exis encia de se e CCAA cun PIBpc supe io á media española (índice 100). Con o man
es e g upo País Vasco (129,71), Mad id (129,70), Na a a (125,39), Ca aluña (115,77),
A agón (111,22), A Rioxa (110,54) e Illas Balea es (107,44). As dez comunidades
es an es p esen aban un PIBpc in e io á media, cos alo es máis baixos en Andalucía
(76,98) e Es emadu a (68,43).
En 2013, úl imo da o dispoñible, a o denación das CCAA é semellan e. As que
p esen an un PIBpc po en iba da media son as mesmas: País Vasco (134,5), Mad id
(129,8), Na a a (127,3), Ca aluña (119,7), A Rioxa (113,5), A agón (111,0) e Illas
Balea es (105,2). Po én, a maio ía des as comunidades mello a on os seus índices, e
polo an o dis anciá onse, po en iba, da media española. As es an es exións seguen,
como en 2008, po baixo da media. Nes e g upo mello a on a súa posición ela i a, ao
ascende un pos o, Cas ela e León, Galicia, Cana ias e Andalucía. Can ab ia,
Comunidade Valenciana, Ceu a e Melilla descende on un pos o. Andalucía (74,8) e
Es emadu a (67,4) seguen a se as exións cun meno PIBpc ( áboa 3.1).
En can o á a iación do PIBpc no pe íodo 2008-2013, es e diminuíu en ódolos casos,
indicando que a o e ecesión da economía española a ec ou a odo o e i o io; pe o
con in ensidades moi di e sas. No lado nega i o des acan Ceu a (-10,57%), Melilla (-
15,67%), Mu cia (-11,99%) e Comunidade Valenciana (-10,13%), con caídas que
duplican ap oximadamen e a media nacional (-6,62%). Men es que o mello
compo amen o co espondeu a Cas ela e León (-2,92%), País Vasco (-3,19%), Galicia (-
3,42%) e Ca aluña (-3,45%) ( áboa 3.1).
21
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
TÁBOA 3.1. PIBpc das exións españolas en 2008 e 2013 (media española=100) e axa
de a iación do PIBpc no pe íodo 2008-2013
Comunidade
au ónoma
PIBpc 2008
(Media nacional=100)
PIBpc 2013
(Media nacional=100)
Taxa de a iación
PIBpc 2008-2013
Andalucía
76,97
74,81
-9,25
A agón
111,22
111,01
-6,79
As u ias
93,68
92,42
-7,87
Illas Balea es
107,44
105,24
-8,54
Illas Cana ias
85,77
84,71
-7,77
Can ab ia
96,88
96,73
-6,77
Cas ela e León
94,47
98,20
-2,92
Cas ela A Mancha
81,71
79,81
-8,79
Ca aluña
115,77
119,69
-3,45
C. Valenciana
90,96
87,54
-10,13
Es emadu a
68,43
67,44
-7,97
Galicia
88,53
91,56
-3,42
Mad id
129,70
129,79
-6,56
Mu cia
85,25
80,35
-11,99
Na a a
125,39
127,29
-5,21
País Vasco
129,71
134,47
-3,19
A Rioxa
110,54
113,46
-4,15
Ceu a
87,97
84,25
-10,57
Melilla
81,65
73,73
-15,67
Media nacional
100,00
100,00
-6,62
FONTE: Elabo ación p opia a pa i de INE, Con abilidad Regional de España.
Nunha imaxe global, des aca que nas exións cun PIBpc supe io á media as axas de
a iación o on menos nega i as que a media nacional, excep uando A agón e
Balea es, polo que a maio pa e desas exións i on mello a o seu ni el ela i o de
PIBpc. Aquelas que pa ían dun PIBpc in e io á media exis a on axas de a iación
máis nega i as que a media nacional, sal o Cas ela e León e Galicia; polo que, con esas
dúas excepcións, es as exións i on empeo ada a súa posición ela i a. Po an o, o
impac o da c ise p o ocou unha pa alización do p oceso de con e xencia que se iña
desen ol endo du an e a úl ima e apa de expansión económica (1995-2007).
Es a pa alización queda pa en e no g á ico 3.1, no que ep esen amos a elación en e
o ni el inicial e a a iación do PIBpc no pe íodo 2008-2013. Podemos obse a que a
ec a de eg esión p esen a unha penden e posi i a, o que e lic e un inc emen o das
dispa idades.

22
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
A maio ía das exións que pa ían dun PIBpc supe io á media su i on unha caída
in e io á española e i on mello a así a súa posición ela i a; sucedendo o con a io
na p ác ica o alidade daquelas cun PIBpc in e io á media. Cómp e ma iza que o alo
do R2 é baixo (0,31), o que indica a exis encia de compo amen os moi dispa es nas
dis in as exións (g á ico 3.1).
GRÁFICO 3.1. Relación en e o ni el inicial e a a iación do PIBpc nas exións españolas
no pe íodo 2008-2013
AND
ARA
AST BAL
CAN
CAB
LEO
MAN
CAT
VAL
EXT
GAL
MAD
MUR
NAV
PV
RIO
CEU
MEL y = 0,1018x - 17,401
R² = 0,3069
-18
-16
-14
-12
-10
-8
-6
-4
-2
0
60 70 80 90 100 110 120 130 140
Taxa de a iación PIB pc 2008-2013 (Media
nacional = -6,62%)
PIB pc 2008 (Media nacional=100)
FONTE: Elabo ación p opia a pa i de INE, Con abilidad Regional de España.
A maio pa e das comunidades apa ecen si uadas no cuad an e supe io de ei o e no
in e io esque do. Así, das se e CCAA que pa ían dun PIBpc supe io á media, cinco
(País Vasco, Ca aluña, Mad id, Na a a e A Rioxa) p esen an axas de a iación menos
nega i as, polo que se a as a on da media ca a a iba. A única excepción cla a é
Balea es; pois A agón man i o a súa posición ela i a ap oximadamen e es able.
Das dez exións cun ni el de desen ol emen o in e io á media só Galicia e Cas ela e
León p esen an un descenso do PIBpc máis sua e, mello ando a súa posición ela i a.
As oi o es an es a as á onse aínda máis das comunidades icas, ao su i descensos do
PIBpc supe io es á media (g á ico 3.1).
23
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
3.1.2. O papel xogado pola e olución do PIB e do olume de poboación
Pa a acla a o papel que xoga on a e olución do PIB e da poboación imos analiza cada
a iable po sepa ado.
En can o á e olución do PIB ao longo do pe íodo, des aca unha no able caída en 2009
en España, amosando o impac o que a c ise ac ual i o no noso país no seu inicio.
Pos e io men e o PIB es abilízase, pa a cae no amen e en 2012 e, en meno medida,
en 2013. O esul ado é que no conxun o do pe íodo 2008-2013 o PIB español su iu
unha con acción p óxima ao 6% (-5,96%).
Nos da os po CCAA emos que as exións cunha maio caída o on As u ias (-9,50%),
Mu cia (-9,47%) e Comunidade Valenciana (-9,40%). As axas de a iación menos
nega i as co esponden a Na a a (-3,86%), Illas Balea es (-3,97%), Melilla (-4,04%) e
Ca aluña (-4,11%). En xe al, nas exións máis desen ol idas o PIB endeu a dec ece
menos que a media nacional, sal o en A Rioxa e A agón. No g upo das menos
desen ol idas o PIB dec eceu máis que a media, excep o en Cana ias, Cas ela e León,
Galicia, Ceu a e Melilla ( áboa 3.2).
A e olución da poboación ca ac e izouse po un inc emen o a a 2012, a un i mo cada
ez meno , pa a en a en axas nega i as en 2013. A ni el au onómico obsé anse
di e enzas, exis indo exións como Balea es e Cana ias onde a poboación aumen ou
odos os anos, ou as nas que a dinámica oi oscilando e Galicia, a única na que
dec eceu du an e odo o pe íodo.
En conxun o, a poboación española exis ou no pe íodo 2008-2013 un inc emen o de
an só o 0,71%, con no ables di e enzas exionais: a poboación descendeu sob e odo
en Cas ela e León (-2,49%), A Rioxa (-2,10%) e País Vasco (-2,01%); men es que c eceu
no ablemen e en Melilla (13,85%), Ceu a (7,04%) ou Balea es (4,99%) ( áboa 3.2).
24
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
TÁBOA 3.2. Taxas de a iación do PIB, a poboación e o PIBpc no pe íodo 2008-2013 nas
exións españolas
Comunidade
au ónoma
Taxa de a iación do PIB
no pe íodo 2008-2013
Taxa de a iación da poboación
no pe íodo 2008-2013
Taxa de a iación do PIBpc
no pe íodo 2008-2013
Andalucía
-7,09
2,37
-9,25
A agón
-6,96
-0,18
-6,79
As u ias
-9,50
-1,78
-7,87
Illas Balea es
-3,97
4,99
-8,54
Illas Cana ias
-4,47
3,58
-7,77
Can ab ia
-6,61
0,16
-6,77
Cas ela e León
-5,33
-2,49
-2,92
Cas ela A Mancha
-7,77
1,12
-8,79
Ca aluña
-4,11
-0,68
-3,45
C. Valenciana
-9,40
0,81
-10,13
Es emadu a
-8,11
-0,15
-7,97
Galicia
-4,54
-1,17
-3,42
Mad id
-5,16
1,49
-6,56
Mu cia
-9,47
2,86
-11,99
Na a a
-3,86
1,43
-5,21
País Vasco
-5,14
-2,01
-3,19
A Rioxa
-6,16
-2,10
-4,15
Ceu a
-4,23
7,04
-10,57
Melilla
-4,04
13,85
-15,67
Media nacional
-5,96
0,71
-6,62
FONTE: Elabo ación p opia a pa i de INE, Con abilidad Regional de España e Ci as de
Población.
Como sín ese da análise an e io , podemos es ablece a ipoloxía ecollida na áboa
3.3. Das doce exións nas que o PIBpc dec eceu nunha po cen axe maio que a media
nacional, só en es (A agón, As u ias e Es emadu a) is o debeuse a un descenso da
poboación que non log ou compensa a edución do PIB. Nas no e es an es
(Andalucía, Balea es, Cana ias, Can ab ia, Cas ela a Mancha, Comunidade Valenciana,
Mu cia, Ceu a e Melilla) a caída do PIBpc po en iba da media debeuse a un descenso
do PIB acompañado po un inc emen o da poboación.
Das se e comunidades que exis a on unha axa de a iación do PIBpc menos nega i a
que a media, só en dúas (Mad id e Na a a) is o i o a súa o ixe nun meno descenso
do PIB ao empo que c ecía a poboación. Nas 5 es an es o PIBpc descendeu nunha
meno po cen axe que a media como esul ado da diminución da poboación,
combinado cunha caída do PIB meno que a media española (Cas ela e León, Ca aluña,
Galicia e País Vasco) ou semellan e (A Rioxa) ( áboa 3.3).
25
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
TÁBOA 3.3. Clasi icación das exións españolas segundo a súa e olución no pe íodo
2008-2013
PIBpc dec ece máis que a media nacional
PIBpc dec ece menos que a media
nacional
Caída do PIB non compensada polo
descenso da poboación
C ecemen o da poboación compensado
po un descenso no PIB in e io á media
A agón, As u ias, Es emadu a
Mad id, Na a a
Caída do PIB e c ecemen o da poboación
Caída do PIB in e io ou simila á media e
descenso da poboación
Andalucía, Illas Balea es, Cana ias,
Can ab ia, Cas ela A Mancha,
Comunidade Valenciana, Mu cia, Ceu a,
Melilla
Cas ela e León, Ca aluña, Galicia, A Rioxa,
País Vasco
FONTE: Elabo ación p opia.
Es a e olución do p oceso de con e xencia en España du an e a úl ima e apa de
expansión económica que se pa aliza co inicio da c ise, coincide coas endencias xe ais
cons a adas na UE. De ei o, como se indicou no apa ado 1.3, aballos ecen es
salien an o cambio de endencia dende 2007, cando as di e xencias exionais
comeza on a inc emen a se, indicando o impac o desigual que a c ise i o sob e o
e i o io (Rodil e al., 2012). Polo an o, a e olución española non é singula , senón
que se encad a no p oceso xe al de aumen o das dispa idades exionais que en luga
na UE a aíz da c ise.
3.1.3. E olución das dispa idades exionais na enda dispoñible dos
oga es
En España exis en polí icas públicas des inadas a educi as desigualdades na
dis ibución da enda en e indi iduos, que eñen unha plasmación no plano e i o ial.
En e elas des acan a polí ica iscal e as p es acións sociais, que modi ican a enda
dispoñible das amilias e implican unha ans e encia de endas en e e i o ios.
Nes e apa ado p e endemos acla a en que medida as dispa idades exionais en
e mos de PIBpc se educen cando pasamos á enda dispoñible dos oga es, debido ás
ac uacións edis ibu i as do sec o público, e que cambios se p oduci on du an e a
ac ual c ise. Pa a e ec ua es a análise só con amos con da os sob e a enda dispoñible
dos oga es a a 2011, pe o is o pe mi i anos coñece o que acon eceu nos p imei os
anos da c ise.
32
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
TÁBOA 3.8. Taxas de a iación do PIB/Ocupado, do PIB e do núme o de ocupados no
pe íodo 2008-2013
Comunidade
au ónoma
Taxa de a iación
PIB/Ocupado
(2008-2013)
Taxa de a iación
PIB (2008-2013)
Taxa de a iación
Ocupados (2008-
2013)
Andalucía
11,75
-9,08
-18,64
A agón
11,52
-8,15
-17,63
As u ias
10,07
-10,89
-19,04
Illas Balea es
2,54
-4,99
-7,34
Illas Cana ias
8,64
-5,62
-13,12
Can ab ia
7,29
-9,68
-15,82
Cas ela e León
8,96
-7,13
-14,77
Cas ela A Mancha
10,91
-8,25
-17,28
Ca aluña
11,27
-7,74
-17,08
C. alenciana
11,66
-10,79
-20,11
Es emadu a
12,57
-6,82
-17,23
Galicia
9,84
-7,98
-16,22
Mad id
11,17
-3,51
-13,21
Mu cia
11,71
-8,10
-17,73
C. Fo al Na a a
7,11
-6,41
-12,63
País Vasco
7,63
-6,93
-13,52
A Rioxa
8,62
-9,12
-16,33
Ceu a
5,10
-1,80
-6,57
Melilla
-4,95
-1,75
3,36
Media nacional
10,70
-7,31
-16,27
FONTE: Elabo ación p opia a pa i de INE, Con abilidad Regional de España e
Encues a de Población Ac i a.
En can o á con e xencia en e exións en e mos de p odu i idade po aballado no
pe íodo 2008-2013 o g á ico 3.4 amosa unha penden e nega i a pe o educida, o que
implica un p oceso de con e xencia na p odu i idade. Non obs an e, o educido alo
do R2 indícanos compo amen os exionais moi di e sos.
No g á ico obsé ase como en 2008 once exións p esen aban unha p odu i idade
in e io á media. Den o des e g upo, seis exis an unha axa de a iación in e io á
nacional, polo que inc emen a on a súa dis ancia con espec o á media. Es emadu a,
Mu cia Andalucía, Comunidade Valenciana e Cas ela A Mancha o on as que, pa indo
dun ni el de p odu i idade in e io á media, diminuí on a súa dis ancia con espec o á
mesma ao con a con axas de a iación supe io es á española. Das CCAA que

33
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
p esen aban no 2008 un PIB/Ocupado supe io á media, só Mad id, Ca aluña e A agón
inc emen a on a súa dis ancia con espec o á mesma. As es an es i on educi se esa
di e enza, ao exis a axas de a iación in e io es á española (g á ico 3.4).
GRÁFICO 3.4. Relación en e o ni el inicial e o c ecemen o do PIB/Ocupado no pe íodo
2008-2013
AND ARA
AST
BAL
CAN
CAB
LEO
MAN CAT
VAL
EST
GAL MAD
MUR
NAV VAS
RIO
CEU
MEL
y = -0,135x + 21,986
R² = 0,1482
-6
-4
-2
0
2
4
6
8
10
12
14
80 85 90 95 100 105 110 115 120 125
Taxa de a iación PIB/Ocupado
2008-2013 (Media nacional=10,70%)
PIB/Ocupado 2008 (Media nacional=100)
FONTE: Elabo ación p opia a pa i de INE, Con abilidad Regional de España e Encues a
de Población Ac i a.
Como esul ado des e p oceso no ano 2013 doce exións españolas p esen aban
alo es in e io es á media en e mos de p odu i idade po aballado on e ás once
do 2008, como consecuencia da axa de a iación nega i a en e mos de p odu i idade
de Melilla, pasando de e unha p odu i idade po aballado supe io á media
nacional (110,18) a unha in e io (94,60).
Tamén des aca o descenso en máis de se e pun os po cen uais das Illas Balea es, dun
97,38% da media en 2008 a un 90,20% en 2013, e en máis de cinco pun os po cen uais
de Ceu a, dun 106,23% a un 100,86%, empeo ando as súas posicións ela i as, sendo
es as as mudanzas máis salien ables do pe íodo, pois as es an es exións españolas
a ia on en 3,8 pun os po cen uais ou menos.
É p eciso sinala que a media nacional se inc emen a en 2013 con espec o á de 2008.
Es a mudanza da media xun o coa a iación que expe imen an as exións au onómicas
é o que de e mina o cambio na súa posición ela i a.
34
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
GRÁFICO 3.5. Valo es do PIB/Ocupado no ano 2013 das exións españolas (Media
nacional=100).
0
20
40
60
80
100
120
140
FONTE: Elabo ación p opia a pa i de INE, Con abilidad Regional de España e Encues a
de Población Ac i a.
Na axa de ocupación obsé ase una mínima endencia ca a a con e xencia (g á ico
3.6) cun R2 moi educido, e lic indo un compo amen o moi desigual nas exións
es udadas. Aquelas CCAA que p esen aban en 2008 unha axa de ocupación supe io á
media, sal o A agón, expe imen a on unha a iación menos nega i a, polo que se
a as a on aínda máis de di a media. En e elas a opamos ás máis icas coa excepción
de Can ab ia. Is o signi ica que, excep uando A agón, odas as comunidades icas
p esen aban axas de ocupación ele adas en 2008 e exis a on un compo amen o
ela i amen e a o able nes e aspec o no pe íodo 2008-2013, ac o que con ibuíu a
que o seu PIBpc se a as a a, po en iba, da media española.
As exións es an es pa ían en 2008 dun ni el de ocupación in e io á media nacional.
Nes e g upo, o mado po once exións, cinco delas exis an axas de a iación menos
nega i as que a media española, polo que con e xe on coa media; sucedendo o
con a io nas seis es an es.
Media
nacional
35
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
GRÁFICO 3.6. Relación en e o alo inicial e o c ecemen o do a io Ocupados/
Poboación no pe íodo 2008-2013.
AND
ARA
AST
BAL
CAN CAB
LEO
MAN
CAT
VAL
EXT
GAL MAD
MUR
NAV
VAS
RIO
CEU
MEL
y = -0,0136x - 14,263
R² = 0,0018
-23
-21
-19
-17
-15
-13
-11
-9
-7
70 75 80 85 90 95 100 105 110 115
Taxa de a iación Ocupados/Poboación
(Media nacional= -16,86)
Ocupados/Población 2008 (Media nacional=100)
FONTE: Elabo ación p opia a pa i de INE, Con abilidad Regional de España e Encues a
de Población Ac i a.
Pa a comp ende que é o que en cada caso in luíu na e olución do PIBpc en cada
exión e a in luencia que nesa e olución i o o PIB/Ocupado e o a io
Ocupados/Poboación, p esén anse unha se ie de cad os onde se esumen os dis in os
compo amen os.
TÁBOA 3.9. Clasi icación das exións españolas en unción da súa e olución con
espec o ao PIB/Ocupado.
PIB/Ocupado
CCAA que pa en dun meno ni el e se
achegan á media nacional
CCAA que pa en dun maio ni el e se
achegan á media nacional
Es emadu a, Mu cia, Andalucía,
Comunidade Valenciana.
A Rioxa, Na a a, Pais Vasco, Ceu a,
Melilla.
CCAA que pa en dun meno ni el e se
a as an da media nacional
CCAA que pa en dun maio ni el e se
a as an da media nacional
Cas ela A Mancha, Galicia, As u ias,
Can ab ia, Cas ela e León, Can ab ia.
A agón, Ca aluña e Mad id.
FONTE: Elabo ación p opia.
36
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
TÁBOA 3.10. Clasi icación das exións españolas en unción da súa e olución con
espec o ao a io Ocupados/Poboación.
Ocupados/Poboación
CCAA que pa en dun meno ni el e se
achegan á media nacional
CCAA que pa en dun maio ni el e se
achegan á media nacional
Melilla, Ceu a, Cas ela e León, Galicia,
Cana ias.
A agón.
CCAA que pa en dun meno ni el e se
a as an da media nacional
CCAA que pa en dun maio ni el e se
a as an da media nacional
Es emadu a, As u ias, Cas ela A Mancha,
Mu cia, Comunidade Valenciana,
Andalucía.
País Vasco, Illas Balea es, Na a a, A Rioxa,
Mad id, Can ab ia, Ca aluña.
FONTE: Elabo ación p opia.
TÁBOA 3.11. Clasi icación das exións españolas en unción da súa e olución con
espec o ao PIBpc.
PIBpc
CCAA que pa en dun meno ni el e se
achegan á media nacional
CCAA que pa en dun maio ni el e se
achegan á media nacional
Galicia, Cas ela e León.
Illas Balea es e A agón.
CCAA que pa en dun meno ni el e se
a as an da media nacional
CCAA que pa en dun maio ni el e se
a as an da media nacional
Es emadu a, Cana ias, Can ab ia,
Andalucía, Cas ela A Mancha, As u ias,
Comunidade Valenciana, Ceu a, Melilla,
Mu cia.
A Rioxa, Ca aluña, País Vasco, Na a a e
Mad id.
FONTE: Elabo ación p opia.
As conclusións que se ex aen des es cad os son que das exións máis icas, A agón e
Balea es o on as únicas que se achega on á media. No caso de A agón es e
compo amen o es i o mo i ado po un de e io o da súa axa de ocupación
acompañado po un c ecemen o da p odu i idade do aballo po en iba da media. No
caso das Illas Balea es, o achegamen o á media nacional de PIBpc debeuse a un
37
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
empeo amen o do seu ni el de PIB/Ocupado acompañado po un inc emen o na axa
de ocupación supe io á media.
As es an es CCAA icas se a as a on da media en e mos de PIBpc. Nes e g upo, o
a as amen o debeuse en A Rioxa, Na a a e País Vasco a un inc emen o da axa de
ocupación po en iba da media men es que o seu ni el de PIB/Ocupado se de e io ou,
p edominando o e ec o expe imen ado na axa de ocupación. En Ca aluña e Mad id,
an o PIB/Ocupado como axa de ocupación con ibuí on ao a as amen o.
En can o ás comunidades cun PIBpc in e io á media, Galicia e Cas ela e León se
achega on a di a media debido a que p edominou un inc emen o da axa de
ocupación, acompañado po un de e io o no seu ni el de PIB/Ocupado.
Po úl imo, nas exións pob es que empeo a on, si uación que oi a p edominan e,
podemos e que en Andalucía, Es emadu a, Comunidade Valenciana e Mu cia, es e
e ec o de i ou dun de e io o an o no ni el de PIB/Ocupado como da axa de
ocupación. Nos casos de Ceu a e Melilla, o a as amen o es i o mo i ado po un
descenso no seu ni el de PIB/Ocupado. Cana ias, Can ab ia, As u ias e Cas ela A
Mancha empeo a on o seu ni el de PIB/Ocupado, pe o na axa de ocupación Cana ias
e Can ab ia mello a on, men es que Cas ela A Mancha e As u ias empeo a on.
En de ini i a, c ise supuxo un o e axus e no emp ego que se cen ou naquelas
exións onde máis c ece a no pe íodo an e io , p o ocando un aumen o nas di e enzas
en axas de ocupación, men es que na p odu i idade se educi on as di e enzas
exionais. Polo an o, son as di e xencias na axa de ocupación o que explica o
aumen o de di e xencia no PIBpc exional.

38
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
Conclusións e ampliación
A con e xencia es á elacionada co c ecemen o económico dos e i o ios, e p e ende
de e mina se os espazos se achegan ou non ao longo do empo nos seus ni eis de
PIBpc, indicado que se adoi a oma como un e lexo do benes a da poboación dun
e i o io, aínda que non sexa co ec o. A con e xencia non implica c ecemen o
económico po igual. Pa a que es a eña luga , os e i o ios menos desen ol idos
deben c ece máis que os máis icos.
No caso de España obsé ase unha endencia ca a a con e xencia dende os anos
cincuen a, que pe du a a a os anos oi en a, e pos e io men e se pa aliza, cunha
al e nancia en e pe íodos de es ancamen o, di e xencia ou le e con e xencia. Na
úl ima ase de expansión económica (1995-2007) dáse unha con e xencia a ni el
exional, po un achegamen o nas axas de ocupación de i ado do inc emen o da
poboación emp egada no sec o da cons ución, que en luga con maio in ensidade
nas exións menos desen ol idas.
Co inicio da c ise ac ual, xe ada po unha bu bulla especula i a no sec o inancei o,
que en España se cen ou no sec o inmobilia io, p odúcese un desplome no sec o da
cons ución, educíndose as axas de ocupación e supoñendo unha up u a nese
p oceso de con e xencia que se iña dando no pe íodo an e io . A des ución de
emp ego a ec a a ódalas exións españolas, como indican os alo es nega i os das
axas de a iación da elación Ocupados/Poboación.
Es e descenso da ocupación é acompañado po unha mello a no PIB/Ocupado, coa
excepción de Melilla. Es a mello a na p odu i idade pode ía es a mo i ada po unha
des ución de emp ego que se cen a en sec o es cunha meno p odu i idade.
A e olución das exións españolas esconde un compo amen o moi desigual, exis indo
dis in as ipoloxías e g upos de exións, al e como se indicou ao longo des e aballo, o
39
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
que implica que o impac o que a c ise i o sob e es es espazos le ou a di e en es
consecuencias e i o iais.
Resul a impo an e segui in es igando os ac o es que de e minan a dis in a eacción
po pa e dos e i o ios an e unha c ise, que é o que de e mina que uns e i o ios
eaccionen mello que ou os, pa a pode desen ol e polí icas axei adas que
pe mi an ol e a unha e apa de c ecemen o. Unha ez iniciada a ía da ecupe ación
económica, débese segui a anzando na aplicación de medidas que impulsen o
desen ol emen o das exións máis a asadas, o que a o ece ía unha con e xencia
e i o ial.
Non obs an e, al e como se desp ende da análise e ec uada no penúl imo apa ado,
as dispa idades exionais se educen como esul ado das polí icas edis ibu i as do
sec o público, cla es pa a a o ece a un epa o máis equi a i o, e pa a p o exe aos
colec i os máis ulne ables a ec ados po es a c ise, dado que debemos eco da que
o PIBpc é un indicado impe ec o do benes a , non e lic e cómo en luga o epa o
da iqueza nun e i o io.
Como cabe espe a , du an e a ac ual c ise p oduciuse un inc emen o da po cen axe de
poboación po debaixo do limia de pob eza ela i a, dun 19,7% en 2007 a un 21,1%
en 2012 e de pob eza se e a, dun 4% en 2008 a un 6,4% en 2012. Nes e con ex o
inc emen ouse o núme o de oga es que ecibían algún ipo de p es ación social do
es ado dende o inicio da c ise. A pesa des e ipo de axudas, Pi a ch (2013) de ende
que semella e se p oducido a ni el nacional, pe o sob e odo a ni el exional un
inc emen o das axas de pob eza se e a dunha pa e da poboación.
Así mesmo, ponse de mani es o a capacidade limi ada que as polí icas edis ibu i as
eñen pa a modi ica a dis ibución da enda, dado que a compa ación dos da os de
PIBpc cos de RDBFpc amosan que a si uación das exións españolas segue a se a
mesma, de o ma que só en es casos CCAA con alo es in e io es á media nacional en
PIBpc pasan a supe a a media en RDBFpc, amosando os alo es da des iación ípica
unha edución das dispa idades como esul ado des as polí icas, pe o indicando que
aínda seguen a exis i di e enzas. Es e mesmo indicado exis a un aumen o da
dispe sión dos alo es de PIBpc en 2011 con espec o a 2008, pe o amén unha maio
diminución desa dispe sión a aíz das polí icas edis ibu i as, o que indica ía que a
impo ancia das mesmas es á inc emen ándose.
Como úl imas cues ións, débese e en con a que nun sis ema capi alis a coma no que
es amos inme sos, non pode espe a se un c ecemen o ilimi ado. A exis encia de
pe íodos de ecesión é algo p opio des e ipo de o ganización económica, o que nos
le a a in en a busca no as ías de c ecemen o e expansión, e como algúns au o es
de enden que es á a acon ece nes a c ise, es e ipo de enómenos poden
desencadea nun p oceso de cambio es u u al. De modo que, dado que a apa ición
dunha c ise no modelo capi alis a pa ece algo ine i able, a p egun a non debe se
cómo impedi unha c ise, senón, como se comen aba, que é o que explica que uns
e i o ios eñan a capacidade de sopo a mello es es p ocesos e saí e o zados dos
mesmos.
40
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
Bibliog a ía
Alonso San os, J.L. (2014). Indus ia y c isis económica en España. En J.M. Albe os e
J.L. Sánchez He nández (Eds.). Geog a ía de la c isis económica en España (1ª
ed., pp. 141-172). Valencia: Publicacions de la Uni e si a de València.
Comisión Eu opea (2014). In e sión pa a el empleo y el c ecimien o. P omoción del
desa ollo y la buena gobe nanza en las egiones y ciudades de la UE. Sex o
in o me sob e la cohesión económica, social y e i o ial. Luxembu go: O icina
de Publicaciones de las Comunidades Eu opeas.
Consejo Económico y Social España. In o me dis ibución de la en a en España:
Desigualdad, cambios es uc u ales y ciclos (Nº 03/2013). Mad id: CES.
Cuad ado, J.R., Ma o o, A. (2008). Con e gencia egional en p oduc i idad y cambios
en la es uc u a p oduc i a en España. XXXIV Reunión de Es udios Regionales-
AECR, Baeza-Jaen, 27-29 de no emb o de 2008.
Cuad ado, J.R. (2010). Polí ica económica: Elabo ación, obje i os e ins umen os (4ª
ed). Mad id: McG aw-Hill.
Esco , L., Galindo, M.A. (2000). E idencia empí ica de la con e gencia eal (Nº 3/00).
Mad id: Ins i u o de Es udios Fiscales.
Es e e, F., Muñoz de Bus illo, R. (2005). Concep os de economía. Mad id: Alianza
Edi o ial.
Ezcu a, R. (2001). Con e gencia y cambio es uc u al en la Unión Eu opea. (Nº11).
Na a a: Uni e sidad Pública de Na a a.
Ga cía Delgado, J.L., Jiménez, J.C. (2001). Un siglo de España: La economía. (2ª ed.).
Mad id: Ma cial Pons.
Guisán, M.C., Aguayo, E. (2008). Sala io, empleo y p oduc i idad de la economía
española en 1965-2008. Es udios Económicos de Desa ollo In e nacional, ol.
(8-1), 99-124.
41
A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise
Ins i u o Nacional de Es adís ica. Da os es a ís icos da Con abilidad egional de España,
Ci as de población e Encues a de Población Ac i a.
Ins i u o Nacional de Es adís ica (2010). Pano ámica de la Indus ia. Recupe ado 03/05,
2015, de
www.ine.es/ss/Sa elli e?blobcol=u lda a&blobheade =applica ion%2Fpd &blobhead
name1=Con en -
Disposi ion&blobheade alue1=a achmen %3B+ liename%3DINDcap06.pd &blobk
ey=u lda a&blob able=MungoBlobs&blobwhe e=637%2F236%2FINDcap06%2C0.p
d &ssbina y= ue
Mankiw, G. (2003) Mac oeconomía. (4ª ed.). Ba celona: An oni Bosch.
Méndez Gu ié ez del Valle (2012). C isis económica y econ igu aciones e i o iales.
En J.M. Albe os e J.L. Sánchez He nández (Eds.). Geog a ía de la c isis
económica en España (1ª ed., pp. 17-38). Valencia: Publicacions de la Uni e si a
de València.
Pa ellada, M. (2013). Dis ibución e i o ial de la en a. En C.M. Fe nández-O heo, J.C.
Jiménez e A. Ga ido (Eds.). Lecciones de economía española. (11ª ed., pp. 313-
324). Mad id: Thomson-Ci i as.
Pi a ch, M.D. (2013). Desigualdades e i o iales, pob eza y ulne abilidad social en
España du an e la c isis (2007-2013). En J.M. Albe os e J.L. Sánchez He nández
(Eds.). Geog a ía de la c isis económica en España (1ª ed., pp. 201-230).
Valencia: Publicacions de la Uni e si a de València.
Rodil, O., Vence, X., Sánchez Ca ei a, M.C., (2012). Con e gencia y di e gencia egional
en la Eu ozona: dispa idades en el pa ón de c ecimien o en el ma co de la c isis
global. Bilbao: XXXVIII Reuniones de Es udios Regionales - AECR.
Se ano, J.M. (2005) Con e gencia egional y pola ización e i o ial en España. (Nº
2830). Bole ín Económico ICE.
Vallés, J. (2009). Economía española (2ª ed). Mad id: McG aw-Hill.
Villa e de, J. (2007). C ecimien o y con e gencia egional en España. (Algunas) causas
del cambio. Papeles de Economia Española, 111, 240-254.