A evolución das disparidades rexionais en España no actual período de crise

And ea Lo ena Ri ane a López A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise Facul ade de Ciencias Económicas e Emp esa iais Xuño 2015 T aballo de Fin de G ao p esen ado na Facul ade de Ciencias Económicas e Emp esa iais da Uni e sidade de San iago de Compos ela pa a a ob ención do G ao en Economía. T aballo de in de g ao 2 Resumo Na segunda me ade do século XX España expe imen ou en conxun o un cla o p oceso de con e xencia exional no PIB po habi an e, pe o es e cesou case po comple o a pa i da década de 1980. Desde en ón ó onse sucedendo e apas de di e xencia e con e xencia, nun con ex o xe al de es abilidade ap oximada das dispa idades exionais. Den o desas oscilacións, a úl ima ase de expansión económica (1995-2007) ca ac e izouse po unha endencia á con e xencia, apoiada nun achegamen o das axas de ocupación polo maio c ecemen o do emp ego nas exións menos desen ol idas, debido p incipalmen e ao sec o da cons ución. O inicio da c ise económica ac ual en 2007 ai o ixina unha up u a desa endencia, de modo que nos anos ansco idos da c ise asis imos a unha no able ampliación das dispa idades exionais no PIBpc. A análise dos ac o es de e minan es des e indicado pon de mani es o que a o ixe desa e olución es á na c ecen e di e xencia das axas de ocupación po Comunidades Au ónomas, men es que na p odu i idade po aballado as di e enzas son menos ma cadas. A ex ensión des e aballo é de 9.922 palab as. 3 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise Índice Resumo ...................................................................................................................... 2 Índice .......................................................................................................................... 3 Índice de ab e ia u as ................................................................................................. 4 Índice de áboas e g á icos .......................................................................................... 5 In odución ................................................................................................................. 7 Plani icación ............................................................................................................... 9 Desen ol emen o do aballo ................................................................................... 11 1 C ecemen o económico e con e xencia: concep os, eo ías e e idencia empí ica 11 1.1 C ecemen o económico e con e xencia: p incipais concep os e indicado es 11 1.2 Ap oximacións eó icas ................................................................................ 12 1.3 B e e e isión da e idencia empí ica: a con e xencia en e países e exións 13 2 O p oceso de con e xencia exional en España; esumo das endencias dende mediados do século XX (1950-2007) .............................................................................. 15 2.1 Ca ac e ización das endencias xe ais ......................................................... 15 2.2 E apas do p oceso de con e xencia ............................................................. 16 2.3 A dinámica das dispa idades exionais na úl ima ase de expansión económica (1995-2007) .......................................................................................... 18 3 A e olución das dispa idades exionais en España du an e o ac ual pe íodo de c ise (2008-2013) ............................................................................................................ 20 3.1. As endencias que indican os da os es a ís icos .......................................... 20 3.1.1. E olución das dispa idades exionais no PIBpc ..................................................... 20 3.1.2. O papel xogado pola e olución do PIB e do olume de poboación ....................... 23 3.1.3. E olución das dispa idades exionais na enda dispoñible dos oga es ................ 25 3.2. A dinámica das dispa idades exionais no ac ual pe íodo de c ise; ap oximación aos seus ac o es explica i os .......................................................... 30 Conclusións e ampliación .......................................................................................... 38 Bibliog a ía ............................................................................................................... 40 4 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise Índice de ab e ia u as BRICS: B asil, Rusia, India, China e Sudá ica CCAA: Comunidades Au ónomas INE: Ins i u o Nacional de Es a ís ica PIB: P odu o In e io B u o PIBpc: P odu o In e io B u o pe cápi a RDBF: Renda Dispoñible B u a dos Foga es RDBFpc: Renda Dispoñible B u a dos Foga es pe cápi a UE: Unión Eu opea UEM: Unión Económica e Mone a ia 5 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise Índice de áboas e g á icos Índice de áboas TÁBOA 3.1. PIBpc das exións españolas en 2008 e 2013 (media española=100) e axa de a iación do PIBpc no pe íodo 2008-2013 ................................................. 21 TÁBOA 3.2. Taxas de a iación do PIB, a poboación e o PIBpc no pe íodo 2008- 2013 nas exións españolas .................................................................................... 24 TÁBOA 3.3. Clasi icación das exións españolas segundo a súa e olución no pe íodo 2008-2013 .................................................................................................. 25 TÁBOA 3.4. PIBpc e RDBFpc das exións españolas en 2008 e 2011 (media española=100) ......................................................................................................... 26 TÁBOA 3.5. Saldo en e o ni el ela i o da RDBFpc e do PIBpc nas exións españolas en 2008 e 2011 (pa indo dos índices, media española = 100) ............. 27 TÁBOA 3.6. Des iación ípica do PIBpc e da RDBFpc en base 100 en 2008 e 2011. 30 TÁBOA 3.7. Taxas de a iación do PIBpc, do a io Ocupados/Poboación e do PIB/Ocupado no pe íodo 2008-2013 ...................................................................... 31 TÁBOA 3.8. Taxas de a iación do PIB/Ocupado, do PIB e do núme o de ocupados no pe íodo 2008-2013 ............................................................................................. 32 TÁBOA 3.9. Clasi icación das exións españolas en unción da súa e olución con espec o ao PIB/Ocupado. ...................................................................................... 35 TÁBOA 3.10. Clasi icación das exións españolas en unción da súa e olución con espec o ao a io Ocupados/Poboación. ................................................................ 36 TÁBOA 3.11. Clasi icación das exións españolas en unción da súa e olución con espec o ao PIBpc. ................................................................................................... 36 6 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise Índice de g á icos GRÁFICO 2.1. Relación en e o ni el inicial de PIBpc e o seu c ecemen o no pe íodo 1955-2012 .................................................................................................. 16 GRÁFICO 2.2. Relación en e o ni el inicial e o c ecemen o do VEBpc nas exións españolas 1955-1987. Media nacional=100. .......................................................... 17 GRÁFICO 2.3. Relación en e o ni el inicial e o c ecemen o do PIBpc nas exións españolas 1986-2006. Media nacional=100. .......................................................... 18 GRÁFICO 2.4. E olución das dispa idades exionais no PIBpc en España nos pe íodos 1991-1999 e 2000-2008. .......................................................................... 19 GRÁFICO 3.1. Relación en e o ni el inicial e a a iación do PIBpc nas exións españolas no pe íodo 2008-2013 ............................................................................ 22 GRÁFICO 3.2. Relación en e o PIBpc (Media española=100) e o saldo no ano 2008. 28 GRÁFICO 3.3. Relación en e o PIBpc (Media española=100) e o saldo no ano 2011. 29 GRÁFICO 3.4. Relación en e o ni el inicial e o c ecemen o do PIB/Ocupado no pe íodo 2008-2013 .................................................................................................. 33 GRÁFICO 3.5. Valo es do PIB/Ocupado no ano 2013 das exións españolas (Media nacional=100). ......................................................................................................... 34 GRÁFICO 3.6. Relación en e o alo inicial e o c ecemen o do a io Ocupados/ Poboación no pe íodo 2008-2013. .......................................................................... 35 7 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise In odución A exis encia de di e enzas e i o iais no ni el do p odu o ou a enda po habi an e en mo i ado o desen ol emen o de eo ías económicas que p e enden ap oxima nos aos ac o es explica i os do c ecemen o económico e de e mina po qué ese c ecemen o en luga de o ma desigual. Des as eo ías desp éndense, como e emos, dis in as conclusións sob e un achegamen o nos ni eis de ou pu pe cápi a en e e i o ios. Os di e sos es udos que abo dan a cues ión da con e xencia a di e en es escalas e i o iais indican a ausencia dunha endencia con inuada ca a a edución das dispa idades, exis indo pe íodos de di e xencia, e que os p ocesos de con e xencia que i e on luga en de e minados momen os esul a on insu icien es pa a equipa a os ni eis de PIBpc. A e olución das dispa idades exionais a ni el español es i o ma cada po es a mesma endencia xe al. De ei o, se pa imos na análise dende mediados do século XX e chegamos a a a ac ualidade, emos unha al e nancia de pe íodos de con e xencia, de di e xencia e de es ancamen o das desigualdades. De ás des es compo amen os a ópanse unha se ie de ac o es que é p eciso de e mina , pois o seu es udo pe mi e comp ende que explica a con e xencia ou di e xencia e i o ial. Resul a e iden e que os p ocesos de con e xencia es án di ec amen e elacionados coa e olución do c ecemen o económico e da poboación, sendo necesa io pa a a con e xencia un c ecemen o económico maio ou un c ecemen o demog á ico meno nas exións menos desen ol idas. Un aspec o que incide no c ecemen o económico é o impac o dunha c ise, momen o no que o c ecemen o se pa aliza e en luga unha ecesión. Is o amén in lúe nos p ocesos de con e xencia. An e unha c ise, pa a que eña luga unha ap oximación nos ni eis de PIBpc, os e i o ios menos desen ol idos deben expe imen a un meno descenso do seu PIB con espec o ás exións máis icas. Nes e sen ido, ense sinalado que a c ise iniciada no ano 2007 como esul ado da especulación inmobilia ia que se xe ou en España, oi o ixe de no as desigualdades, debido ao di e en e impac o que a mesma i o nos e i o ios, sec o es económicos e g upos sociais (Méndez Gu ié ez del Valle, 2012). O obxec i o des e aballo é, p ecisamen e, de e mina se a c ise in luíu na e olución das dispa idades exionais en España, e se a dis in a eacción que i e on os e i o ios le ou a inc emen a as desigualdades. Es a hipó ese acaba ase po con i ma ala análise dunha se ie de indicado es pa a o pe íodo 2008-2013, que e lic en unha pa alización da con e xencia desen ol ida du an e a úl ima ase de expansión económica (1995-2007). Así mesmo, amén se p e ende acla a en que medida a axa de ocupación e a p odu i idade po aballado in luí on na e olución das dispa idades 8 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise e se as polí icas edis ibu i as do Es ado son un mecanismo e ec i o pa a educilas, de e minando se i o luga algunha a iación nes a edis ibución no pe íodo de c ise. Pa a ealiza a análise emp egá onse di e sas publicacións como lib os, in o mes e documen os de aballo, que se ecollen na bibliog a ía. En can o ás on es es a ís icas, odos os da os u ilizados nas áboas e g á icos de elabo ación p opia o on ex aídos da Con abilidad Regional de España, elabo ada polo Ins i u o Nacional de Es adís ica (Se ie 2008-2013), así como da Encues a de Población Ac i a e Ci as de Población. O aballo es u u ase en es apa ados. No p imei o comeza emos e e índonos aos p incipais concep os e eo ías económicas que a an sob e a cues ión da con e xencia, inalizando cunha e isión da e idencia empí ica sob e a e olución das di e xencias e i o iais en dis in os espazos. A pa i do apa ado 2 cen a émonos no caso español. En p imei o luga , ecóllese a e olución que dende mediados do século XX expe imen ou o PIBpc e as p incipais e apas que cabe di e encia . A con inuación examina emos a dinámica das dispa idades exionais, di e enciando os pe íodos de con e xencia e di e xencia dende mediados do século XX, cunha e e encia especí ica á úl ima e apa de expansión económica (1995-2007). No apa ado 3 abo damos a cues ión na que se cen a o aballo: a dinámica das dispa idades exionais du an e a ac ual c ise. Pa a is o analizamos a e olución do PIBpc po Comunidades Au ónomas no pe íodo 2008-2013 e da Renda Dispoñible dos Foga es po habi an e, pa a conside a os e ec os das polí icas edis ibu i as. O es udo complé ase analizando o papel xogado na dinámica das dispa idades exionais polos dous ac o es nos que pode descompoñe se o PIBpc: axa de ocupación (Ocupados/Poboación) e p odu i idade do aballo (PIB/Ocupado). Pa a ema a esumimos as p incipais conclusións así como posibles ías de ampliación e ecollemos a bibliog a ía emp egada. 9 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise Plani icación Nes e apa ado ecóllese a o ma na que se desen ol eu a o ganización do aballo, indicando as dis in as ases median e co es en o ma de calenda io. Ademais, ap o ei o es as liñas pa a ag adece o labo de Edelmi o López Iglesias, i o des e aballo, pola súa dedicación, a súa dispoñibilidade e os seus consellos ao longo da elabo ación des e aballo. 16 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise GRÁFICO 2.1. Relación en e o ni el inicial de PIBpc e o seu c ecemen o no pe íodo 1955-2012 FONTE: Pa ellada (2013). Non obs an e, ese p oceso i o un alcance limi ado, subsis indo na ac ualidade no ables di e enzas no PIBpc. E máis ele an e aínda é unha segunda ma ización: a mello a ela i a que expe imen ou o PIBpc das exións menos desen ol idas non se debeu en xe al a un maio c ecemen o do PIB senón ao meno inc emen o da poboación. Is o signi ica que i o luga un desp azamen o dos ac o es p odu i os, p incipalmen e do aballo, desas exións ca a a aquelas cun maio ni el de enda (Cuad ado e Ma o o, 2008). Como esul ado, as exións menos desen ol idas i on mello a o ni el ela i o do PIBpc ao empo que pe dían peso económico e demog á ico; sucedendo o con a io nas máis icas. En de ini i a, a con e xencia exional no PIBpc acompañouse dunha c ecen e concen ación da poboación e o p odu o nas á eas máis desen ol idas (Se ano, 2005; Pa ellada, 2013). 2.2 E apas do p oceso de con e xencia As endencias globais que acabamos de esumi esconden dúas g andes e apas: de 1950 a 1980-85 e de 1980-85 á ac ualidade. Na p imei a as dispa idades exionais ende on a diminuí , men es que o p odu o e a poboación se concen aban nas zonas máis a anzadas. Nas úl imas décadas o p oceso ende a es anca se (Cuad ado e Ma o o, 2008). Conc e amen e, os da os ecollidos po Cuad ado e Ma o o (2008) amosan no pe íodo 1955-1987 unha co elación in e sa en e os alo es de pa ida do VEBpc e o seu 17 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise c ecemen o, cun R2 de 0,78 (g á ico 2.2), con i mando que i o luga un p oceso de con e xencia exional. Como ac o es explica i os os au o es des acan a con e xencia na p odu i idade do aballo e as in ensas mig acións in e exionais. GRÁFICO 2.2. Relación en e o ni el inicial e o c ecemen o do VEBpc nas exións españolas 1955-1987. Media nacional=100. FONTE: Cuad ado e Ma o o (2008). O p oceso de con e xencia ende, en cambio, a ea se ou cesa case o almen e nas úl imas décadas, a pa i dos anos 1980, al e nándose ases cu as de con e xencia con ou as de di e xencia e de es abilidade, pe o nun con ex o global de man emen o ap oximado das dispa idades exionais no PIBpc. Os da os pa a o pe íodo 1986-2006 (g á ico 2.3) e lic en esa alen ización do p oceso de con e xencia, que se plasma en dous aspec os: a pesa de que a penden e da ec a de eg esión é nega i a, o seu alo é moi pequeno (a ec a é case ho izon al); ademais iso esconde compo amen os moi dispa es po CCAA (a calidade do axus e é baixa), como amosa o alo do R2 que é só 0,34. A o ixe desa e olución es á no eo que expe imen ou a con e xencia da p odu i idade do aballo a pa i dos anos 1990, e sob e odo no aumen o das dispa idades exionais na axa de emp ego dende o decenio an e io (Cuad ado e Ma o o, 2008). 18 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise GRÁFICO 2.3. Relación en e o ni el inicial e o c ecemen o do PIBpc nas exións españolas 1986-2006. Media nacional=100. FONTE: Cuad ado e Ma o o (2008). 2.3 A dinámica das dispa idades exionais na úl ima ase de expansión económica (1995-2007) O eo global do p oceso de con e xencia que ca ac e iza as úl imas décadas esconde, como dixemos, impo an es oscilacións empo ais. Den o desas oscilacións, a úl ima ase de expansión económica (1995-2007) ca ac e izouse po unha edución das desigualdades exionais baseada nun achegamen o das axas de ocupación. Is o debeuse ao inc emen o do emp ego, p incipalmen e no sec o da cons ución, e que se concen ou nas CCAA que pa ían de meno es ni eis de ocupación. Non obs an e, cabe ía di e encia dúas e apas: lixei o inc emen o das dispa idades na década dos 90, e con e xencia máis cla a nos anos 2000-2008 (CES, 2013). Na e apa 1991-1999 dáse en España un c ecemen o económico signi ica i o, coa excepción da ecesión de 1992-1994. Es e concen ouse nas zonas máis desen ol idas, o que desembocou nunha ampliación das di e xencias exionais no PIBpc (g á ico 2.4). Esa endencia in e euse na e apa 2000-2008, na que asis imos a un nidio p oceso de con e xencia, baseado no dinamismo da demanda in e na así como no sec o da cons ución, ac o es que bene icia on sob e odo a algunhas das exións cun meno ni el de desen ol emen o (CES, 2013). Cuad ado e Ma o o (2008) sinalan amén que nes es anos as CCAA exis a on o es di e enzas nas axas de c ecemen o da 19 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise poboación, endendo a expansión demog á ica a se meno nas exións menos desen ol idas, polo que es e cons i úe ou o ac o que e ía impulsado a con e xencia. GRÁFICO 2.4. E olución das dispa idades exionais no PIBpc en España nos pe íodos 1991-1999 e 2000-2008. FONTE: Consejo Económico y Social (CES) (2013). Villa e de (2007) indica que en e 1999-2006 a e olución das dispa idades exionais en España es i o ma cada po unha mello a nos ni eis de PIBpc no con ex o da UE, coa excepción de Balea es e Cana ias, baseada no c ecemen o do emp ego. De ei o, en e as dez exións eu opeas que expe imen a an unha mello e olución nes e aspec o a opábanse no e españolas. En cambio, non se ap ecia un achegamen o dos ni eis de p odu i idade das exións españolas á media da UE-27, o que indica que se es aba a c ea emp ego de baixa p odu i idade. No mesmo sen ido, Cuad ado e Ma o o (2008) deixan cons ancia do de e io o su ido en e mos de p odu i idade po España no con ex o da UE dende mediados dos anos 90. 20 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise 3 A e olución das dispa idades exionais en España du an e o ac ual pe íodo de c ise (2008-2013) Pa indo das endencias p e ias que acabamos de esumi , á ase de acla a nes e apa ado o compo amen o das desigualdades exionais en España du an e o ac ual pe íodo de c ise. Pa a is o examinamos o que nos indican os da os es a ís icos, p e endendo despois de e mina os ac o es explica i os da e olución que exis a on nes e pe íodo as dispa idades no PIBpc. 3.1. As endencias que indican os da os es a ís icos 3.1.1. E olución das dispa idades exionais no PIBpc Comezando cunha análise desc i i a, os da os de 2008 ( áboa 3.1) amosaban a exis encia de se e CCAA cun PIBpc supe io á media española (índice 100). Con o man es e g upo País Vasco (129,71), Mad id (129,70), Na a a (125,39), Ca aluña (115,77), A agón (111,22), A Rioxa (110,54) e Illas Balea es (107,44). As dez comunidades es an es p esen aban un PIBpc in e io á media, cos alo es máis baixos en Andalucía (76,98) e Es emadu a (68,43). En 2013, úl imo da o dispoñible, a o denación das CCAA é semellan e. As que p esen an un PIBpc po en iba da media son as mesmas: País Vasco (134,5), Mad id (129,8), Na a a (127,3), Ca aluña (119,7), A Rioxa (113,5), A agón (111,0) e Illas Balea es (105,2). Po én, a maio ía des as comunidades mello a on os seus índices, e polo an o dis anciá onse, po en iba, da media española. As es an es exións seguen, como en 2008, po baixo da media. Nes e g upo mello a on a súa posición ela i a, ao ascende un pos o, Cas ela e León, Galicia, Cana ias e Andalucía. Can ab ia, Comunidade Valenciana, Ceu a e Melilla descende on un pos o. Andalucía (74,8) e Es emadu a (67,4) seguen a se as exións cun meno PIBpc ( áboa 3.1). En can o á a iación do PIBpc no pe íodo 2008-2013, es e diminuíu en ódolos casos, indicando que a o e ecesión da economía española a ec ou a odo o e i o io; pe o con in ensidades moi di e sas. No lado nega i o des acan Ceu a (-10,57%), Melilla (- 15,67%), Mu cia (-11,99%) e Comunidade Valenciana (-10,13%), con caídas que duplican ap oximadamen e a media nacional (-6,62%). Men es que o mello compo amen o co espondeu a Cas ela e León (-2,92%), País Vasco (-3,19%), Galicia (- 3,42%) e Ca aluña (-3,45%) ( áboa 3.1). 21 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise TÁBOA 3.1. PIBpc das exións españolas en 2008 e 2013 (media española=100) e axa de a iación do PIBpc no pe íodo 2008-2013 Comunidade au ónoma PIBpc 2008 (Media nacional=100) PIBpc 2013 (Media nacional=100) Taxa de a iación PIBpc 2008-2013 Andalucía 76,97 74,81 -9,25 A agón 111,22 111,01 -6,79 As u ias 93,68 92,42 -7,87 Illas Balea es 107,44 105,24 -8,54 Illas Cana ias 85,77 84,71 -7,77 Can ab ia 96,88 96,73 -6,77 Cas ela e León 94,47 98,20 -2,92 Cas ela A Mancha 81,71 79,81 -8,79 Ca aluña 115,77 119,69 -3,45 C. Valenciana 90,96 87,54 -10,13 Es emadu a 68,43 67,44 -7,97 Galicia 88,53 91,56 -3,42 Mad id 129,70 129,79 -6,56 Mu cia 85,25 80,35 -11,99 Na a a 125,39 127,29 -5,21 País Vasco 129,71 134,47 -3,19 A Rioxa 110,54 113,46 -4,15 Ceu a 87,97 84,25 -10,57 Melilla 81,65 73,73 -15,67 Media nacional 100,00 100,00 -6,62 FONTE: Elabo ación p opia a pa i de INE, Con abilidad Regional de España. Nunha imaxe global, des aca que nas exións cun PIBpc supe io á media as axas de a iación o on menos nega i as que a media nacional, excep uando A agón e Balea es, polo que a maio pa e desas exións i on mello a o seu ni el ela i o de PIBpc. Aquelas que pa ían dun PIBpc in e io á media exis a on axas de a iación máis nega i as que a media nacional, sal o Cas ela e León e Galicia; polo que, con esas dúas excepcións, es as exións i on empeo ada a súa posición ela i a. Po an o, o impac o da c ise p o ocou unha pa alización do p oceso de con e xencia que se iña desen ol endo du an e a úl ima e apa de expansión económica (1995-2007). Es a pa alización queda pa en e no g á ico 3.1, no que ep esen amos a elación en e o ni el inicial e a a iación do PIBpc no pe íodo 2008-2013. Podemos obse a que a ec a de eg esión p esen a unha penden e posi i a, o que e lic e un inc emen o das dispa idades. 22 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise A maio ía das exións que pa ían dun PIBpc supe io á media su i on unha caída in e io á española e i on mello a así a súa posición ela i a; sucedendo o con a io na p ác ica o alidade daquelas cun PIBpc in e io á media. Cómp e ma iza que o alo do R2 é baixo (0,31), o que indica a exis encia de compo amen os moi dispa es nas dis in as exións (g á ico 3.1). GRÁFICO 3.1. Relación en e o ni el inicial e a a iación do PIBpc nas exións españolas no pe íodo 2008-2013 AND ARA AST BAL CAN CAB LEO MAN CAT VAL EXT GAL MAD MUR NAV PV RIO CEU MEL y = 0,1018x - 17,401 R² = 0,3069 -18 -16 -14 -12 -10 -8 -6 -4 -2 0 60 70 80 90 100 110 120 130 140 Taxa de a iación PIB pc 2008-2013 (Media nacional = -6,62%) PIB pc 2008 (Media nacional=100) FONTE: Elabo ación p opia a pa i de INE, Con abilidad Regional de España. A maio pa e das comunidades apa ecen si uadas no cuad an e supe io de ei o e no in e io esque do. Así, das se e CCAA que pa ían dun PIBpc supe io á media, cinco (País Vasco, Ca aluña, Mad id, Na a a e A Rioxa) p esen an axas de a iación menos nega i as, polo que se a as a on da media ca a a iba. A única excepción cla a é Balea es; pois A agón man i o a súa posición ela i a ap oximadamen e es able. Das dez exións cun ni el de desen ol emen o in e io á media só Galicia e Cas ela e León p esen an un descenso do PIBpc máis sua e, mello ando a súa posición ela i a. As oi o es an es a as á onse aínda máis das comunidades icas, ao su i descensos do PIBpc supe io es á media (g á ico 3.1). 23 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise 3.1.2. O papel xogado pola e olución do PIB e do olume de poboación Pa a acla a o papel que xoga on a e olución do PIB e da poboación imos analiza cada a iable po sepa ado. En can o á e olución do PIB ao longo do pe íodo, des aca unha no able caída en 2009 en España, amosando o impac o que a c ise ac ual i o no noso país no seu inicio. Pos e io men e o PIB es abilízase, pa a cae no amen e en 2012 e, en meno medida, en 2013. O esul ado é que no conxun o do pe íodo 2008-2013 o PIB español su iu unha con acción p óxima ao 6% (-5,96%). Nos da os po CCAA emos que as exións cunha maio caída o on As u ias (-9,50%), Mu cia (-9,47%) e Comunidade Valenciana (-9,40%). As axas de a iación menos nega i as co esponden a Na a a (-3,86%), Illas Balea es (-3,97%), Melilla (-4,04%) e Ca aluña (-4,11%). En xe al, nas exións máis desen ol idas o PIB endeu a dec ece menos que a media nacional, sal o en A Rioxa e A agón. No g upo das menos desen ol idas o PIB dec eceu máis que a media, excep o en Cana ias, Cas ela e León, Galicia, Ceu a e Melilla ( áboa 3.2). A e olución da poboación ca ac e izouse po un inc emen o a a 2012, a un i mo cada ez meno , pa a en a en axas nega i as en 2013. A ni el au onómico obsé anse di e enzas, exis indo exións como Balea es e Cana ias onde a poboación aumen ou odos os anos, ou as nas que a dinámica oi oscilando e Galicia, a única na que dec eceu du an e odo o pe íodo. En conxun o, a poboación española exis ou no pe íodo 2008-2013 un inc emen o de an só o 0,71%, con no ables di e enzas exionais: a poboación descendeu sob e odo en Cas ela e León (-2,49%), A Rioxa (-2,10%) e País Vasco (-2,01%); men es que c eceu no ablemen e en Melilla (13,85%), Ceu a (7,04%) ou Balea es (4,99%) ( áboa 3.2). 24 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise TÁBOA 3.2. Taxas de a iación do PIB, a poboación e o PIBpc no pe íodo 2008-2013 nas exións españolas Comunidade au ónoma Taxa de a iación do PIB no pe íodo 2008-2013 Taxa de a iación da poboación no pe íodo 2008-2013 Taxa de a iación do PIBpc no pe íodo 2008-2013 Andalucía -7,09 2,37 -9,25 A agón -6,96 -0,18 -6,79 As u ias -9,50 -1,78 -7,87 Illas Balea es -3,97 4,99 -8,54 Illas Cana ias -4,47 3,58 -7,77 Can ab ia -6,61 0,16 -6,77 Cas ela e León -5,33 -2,49 -2,92 Cas ela A Mancha -7,77 1,12 -8,79 Ca aluña -4,11 -0,68 -3,45 C. Valenciana -9,40 0,81 -10,13 Es emadu a -8,11 -0,15 -7,97 Galicia -4,54 -1,17 -3,42 Mad id -5,16 1,49 -6,56 Mu cia -9,47 2,86 -11,99 Na a a -3,86 1,43 -5,21 País Vasco -5,14 -2,01 -3,19 A Rioxa -6,16 -2,10 -4,15 Ceu a -4,23 7,04 -10,57 Melilla -4,04 13,85 -15,67 Media nacional -5,96 0,71 -6,62 FONTE: Elabo ación p opia a pa i de INE, Con abilidad Regional de España e Ci as de Población. Como sín ese da análise an e io , podemos es ablece a ipoloxía ecollida na áboa 3.3. Das doce exións nas que o PIBpc dec eceu nunha po cen axe maio que a media nacional, só en es (A agón, As u ias e Es emadu a) is o debeuse a un descenso da poboación que non log ou compensa a edución do PIB. Nas no e es an es (Andalucía, Balea es, Cana ias, Can ab ia, Cas ela a Mancha, Comunidade Valenciana, Mu cia, Ceu a e Melilla) a caída do PIBpc po en iba da media debeuse a un descenso do PIB acompañado po un inc emen o da poboación. Das se e comunidades que exis a on unha axa de a iación do PIBpc menos nega i a que a media, só en dúas (Mad id e Na a a) is o i o a súa o ixe nun meno descenso do PIB ao empo que c ecía a poboación. Nas 5 es an es o PIBpc descendeu nunha meno po cen axe que a media como esul ado da diminución da poboación, combinado cunha caída do PIB meno que a media española (Cas ela e León, Ca aluña, Galicia e País Vasco) ou semellan e (A Rioxa) ( áboa 3.3). 25 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise TÁBOA 3.3. Clasi icación das exións españolas segundo a súa e olución no pe íodo 2008-2013 PIBpc dec ece máis que a media nacional PIBpc dec ece menos que a media nacional Caída do PIB non compensada polo descenso da poboación C ecemen o da poboación compensado po un descenso no PIB in e io á media A agón, As u ias, Es emadu a Mad id, Na a a Caída do PIB e c ecemen o da poboación Caída do PIB in e io ou simila á media e descenso da poboación Andalucía, Illas Balea es, Cana ias, Can ab ia, Cas ela A Mancha, Comunidade Valenciana, Mu cia, Ceu a, Melilla Cas ela e León, Ca aluña, Galicia, A Rioxa, País Vasco FONTE: Elabo ación p opia. Es a e olución do p oceso de con e xencia en España du an e a úl ima e apa de expansión económica que se pa aliza co inicio da c ise, coincide coas endencias xe ais cons a adas na UE. De ei o, como se indicou no apa ado 1.3, aballos ecen es salien an o cambio de endencia dende 2007, cando as di e xencias exionais comeza on a inc emen a se, indicando o impac o desigual que a c ise i o sob e o e i o io (Rodil e al., 2012). Polo an o, a e olución española non é singula , senón que se encad a no p oceso xe al de aumen o das dispa idades exionais que en luga na UE a aíz da c ise. 3.1.3. E olución das dispa idades exionais na enda dispoñible dos oga es En España exis en polí icas públicas des inadas a educi as desigualdades na dis ibución da enda en e indi iduos, que eñen unha plasmación no plano e i o ial. En e elas des acan a polí ica iscal e as p es acións sociais, que modi ican a enda dispoñible das amilias e implican unha ans e encia de endas en e e i o ios. Nes e apa ado p e endemos acla a en que medida as dispa idades exionais en e mos de PIBpc se educen cando pasamos á enda dispoñible dos oga es, debido ás ac uacións edis ibu i as do sec o público, e que cambios se p oduci on du an e a ac ual c ise. Pa a e ec ua es a análise só con amos con da os sob e a enda dispoñible dos oga es a a 2011, pe o is o pe mi i anos coñece o que acon eceu nos p imei os anos da c ise. 32 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise TÁBOA 3.8. Taxas de a iación do PIB/Ocupado, do PIB e do núme o de ocupados no pe íodo 2008-2013 Comunidade au ónoma Taxa de a iación PIB/Ocupado (2008-2013) Taxa de a iación PIB (2008-2013) Taxa de a iación Ocupados (2008- 2013) Andalucía 11,75 -9,08 -18,64 A agón 11,52 -8,15 -17,63 As u ias 10,07 -10,89 -19,04 Illas Balea es 2,54 -4,99 -7,34 Illas Cana ias 8,64 -5,62 -13,12 Can ab ia 7,29 -9,68 -15,82 Cas ela e León 8,96 -7,13 -14,77 Cas ela A Mancha 10,91 -8,25 -17,28 Ca aluña 11,27 -7,74 -17,08 C. alenciana 11,66 -10,79 -20,11 Es emadu a 12,57 -6,82 -17,23 Galicia 9,84 -7,98 -16,22 Mad id 11,17 -3,51 -13,21 Mu cia 11,71 -8,10 -17,73 C. Fo al Na a a 7,11 -6,41 -12,63 País Vasco 7,63 -6,93 -13,52 A Rioxa 8,62 -9,12 -16,33 Ceu a 5,10 -1,80 -6,57 Melilla -4,95 -1,75 3,36 Media nacional 10,70 -7,31 -16,27 FONTE: Elabo ación p opia a pa i de INE, Con abilidad Regional de España e Encues a de Población Ac i a. En can o á con e xencia en e exións en e mos de p odu i idade po aballado no pe íodo 2008-2013 o g á ico 3.4 amosa unha penden e nega i a pe o educida, o que implica un p oceso de con e xencia na p odu i idade. Non obs an e, o educido alo do R2 indícanos compo amen os exionais moi di e sos. No g á ico obsé ase como en 2008 once exións p esen aban unha p odu i idade in e io á media. Den o des e g upo, seis exis an unha axa de a iación in e io á nacional, polo que inc emen a on a súa dis ancia con espec o á media. Es emadu a, Mu cia Andalucía, Comunidade Valenciana e Cas ela A Mancha o on as que, pa indo dun ni el de p odu i idade in e io á media, diminuí on a súa dis ancia con espec o á mesma ao con a con axas de a iación supe io es á española. Das CCAA que 33 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise p esen aban no 2008 un PIB/Ocupado supe io á media, só Mad id, Ca aluña e A agón inc emen a on a súa dis ancia con espec o á mesma. As es an es i on educi se esa di e enza, ao exis a axas de a iación in e io es á española (g á ico 3.4). GRÁFICO 3.4. Relación en e o ni el inicial e o c ecemen o do PIB/Ocupado no pe íodo 2008-2013 AND ARA AST BAL CAN CAB LEO MAN CAT VAL EST GAL MAD MUR NAV VAS RIO CEU MEL y = -0,135x + 21,986 R² = 0,1482 -6 -4 -2 0 2 4 6 8 10 12 14 80 85 90 95 100 105 110 115 120 125 Taxa de a iación PIB/Ocupado 2008-2013 (Media nacional=10,70%) PIB/Ocupado 2008 (Media nacional=100) FONTE: Elabo ación p opia a pa i de INE, Con abilidad Regional de España e Encues a de Población Ac i a. Como esul ado des e p oceso no ano 2013 doce exións españolas p esen aban alo es in e io es á media en e mos de p odu i idade po aballado on e ás once do 2008, como consecuencia da axa de a iación nega i a en e mos de p odu i idade de Melilla, pasando de e unha p odu i idade po aballado supe io á media nacional (110,18) a unha in e io (94,60). Tamén des aca o descenso en máis de se e pun os po cen uais das Illas Balea es, dun 97,38% da media en 2008 a un 90,20% en 2013, e en máis de cinco pun os po cen uais de Ceu a, dun 106,23% a un 100,86%, empeo ando as súas posicións ela i as, sendo es as as mudanzas máis salien ables do pe íodo, pois as es an es exións españolas a ia on en 3,8 pun os po cen uais ou menos. É p eciso sinala que a media nacional se inc emen a en 2013 con espec o á de 2008. Es a mudanza da media xun o coa a iación que expe imen an as exións au onómicas é o que de e mina o cambio na súa posición ela i a. 34 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise GRÁFICO 3.5. Valo es do PIB/Ocupado no ano 2013 das exións españolas (Media nacional=100). 0 20 40 60 80 100 120 140 FONTE: Elabo ación p opia a pa i de INE, Con abilidad Regional de España e Encues a de Población Ac i a. Na axa de ocupación obsé ase una mínima endencia ca a a con e xencia (g á ico 3.6) cun R2 moi educido, e lic indo un compo amen o moi desigual nas exións es udadas. Aquelas CCAA que p esen aban en 2008 unha axa de ocupación supe io á media, sal o A agón, expe imen a on unha a iación menos nega i a, polo que se a as a on aínda máis de di a media. En e elas a opamos ás máis icas coa excepción de Can ab ia. Is o signi ica que, excep uando A agón, odas as comunidades icas p esen aban axas de ocupación ele adas en 2008 e exis a on un compo amen o ela i amen e a o able nes e aspec o no pe íodo 2008-2013, ac o que con ibuíu a que o seu PIBpc se a as a a, po en iba, da media española. As exións es an es pa ían en 2008 dun ni el de ocupación in e io á media nacional. Nes e g upo, o mado po once exións, cinco delas exis an axas de a iación menos nega i as que a media española, polo que con e xe on coa media; sucedendo o con a io nas seis es an es. Media nacional 35 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise GRÁFICO 3.6. Relación en e o alo inicial e o c ecemen o do a io Ocupados/ Poboación no pe íodo 2008-2013. AND ARA AST BAL CAN CAB LEO MAN CAT VAL EXT GAL MAD MUR NAV VAS RIO CEU MEL y = -0,0136x - 14,263 R² = 0,0018 -23 -21 -19 -17 -15 -13 -11 -9 -7 70 75 80 85 90 95 100 105 110 115 Taxa de a iación Ocupados/Poboación (Media nacional= -16,86) Ocupados/Población 2008 (Media nacional=100) FONTE: Elabo ación p opia a pa i de INE, Con abilidad Regional de España e Encues a de Población Ac i a. Pa a comp ende que é o que en cada caso in luíu na e olución do PIBpc en cada exión e a in luencia que nesa e olución i o o PIB/Ocupado e o a io Ocupados/Poboación, p esén anse unha se ie de cad os onde se esumen os dis in os compo amen os. TÁBOA 3.9. Clasi icación das exións españolas en unción da súa e olución con espec o ao PIB/Ocupado. PIB/Ocupado CCAA que pa en dun meno ni el e se achegan á media nacional CCAA que pa en dun maio ni el e se achegan á media nacional Es emadu a, Mu cia, Andalucía, Comunidade Valenciana. A Rioxa, Na a a, Pais Vasco, Ceu a, Melilla. CCAA que pa en dun meno ni el e se a as an da media nacional CCAA que pa en dun maio ni el e se a as an da media nacional Cas ela A Mancha, Galicia, As u ias, Can ab ia, Cas ela e León, Can ab ia. A agón, Ca aluña e Mad id. FONTE: Elabo ación p opia. 36 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise TÁBOA 3.10. Clasi icación das exións españolas en unción da súa e olución con espec o ao a io Ocupados/Poboación. Ocupados/Poboación CCAA que pa en dun meno ni el e se achegan á media nacional CCAA que pa en dun maio ni el e se achegan á media nacional Melilla, Ceu a, Cas ela e León, Galicia, Cana ias. A agón. CCAA que pa en dun meno ni el e se a as an da media nacional CCAA que pa en dun maio ni el e se a as an da media nacional Es emadu a, As u ias, Cas ela A Mancha, Mu cia, Comunidade Valenciana, Andalucía. País Vasco, Illas Balea es, Na a a, A Rioxa, Mad id, Can ab ia, Ca aluña. FONTE: Elabo ación p opia. TÁBOA 3.11. Clasi icación das exións españolas en unción da súa e olución con espec o ao PIBpc. PIBpc CCAA que pa en dun meno ni el e se achegan á media nacional CCAA que pa en dun maio ni el e se achegan á media nacional Galicia, Cas ela e León. Illas Balea es e A agón. CCAA que pa en dun meno ni el e se a as an da media nacional CCAA que pa en dun maio ni el e se a as an da media nacional Es emadu a, Cana ias, Can ab ia, Andalucía, Cas ela A Mancha, As u ias, Comunidade Valenciana, Ceu a, Melilla, Mu cia. A Rioxa, Ca aluña, País Vasco, Na a a e Mad id. FONTE: Elabo ación p opia. As conclusións que se ex aen des es cad os son que das exións máis icas, A agón e Balea es o on as únicas que se achega on á media. No caso de A agón es e compo amen o es i o mo i ado po un de e io o da súa axa de ocupación acompañado po un c ecemen o da p odu i idade do aballo po en iba da media. No caso das Illas Balea es, o achegamen o á media nacional de PIBpc debeuse a un 37 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise empeo amen o do seu ni el de PIB/Ocupado acompañado po un inc emen o na axa de ocupación supe io á media. As es an es CCAA icas se a as a on da media en e mos de PIBpc. Nes e g upo, o a as amen o debeuse en A Rioxa, Na a a e País Vasco a un inc emen o da axa de ocupación po en iba da media men es que o seu ni el de PIB/Ocupado se de e io ou, p edominando o e ec o expe imen ado na axa de ocupación. En Ca aluña e Mad id, an o PIB/Ocupado como axa de ocupación con ibuí on ao a as amen o. En can o ás comunidades cun PIBpc in e io á media, Galicia e Cas ela e León se achega on a di a media debido a que p edominou un inc emen o da axa de ocupación, acompañado po un de e io o no seu ni el de PIB/Ocupado. Po úl imo, nas exións pob es que empeo a on, si uación que oi a p edominan e, podemos e que en Andalucía, Es emadu a, Comunidade Valenciana e Mu cia, es e e ec o de i ou dun de e io o an o no ni el de PIB/Ocupado como da axa de ocupación. Nos casos de Ceu a e Melilla, o a as amen o es i o mo i ado po un descenso no seu ni el de PIB/Ocupado. Cana ias, Can ab ia, As u ias e Cas ela A Mancha empeo a on o seu ni el de PIB/Ocupado, pe o na axa de ocupación Cana ias e Can ab ia mello a on, men es que Cas ela A Mancha e As u ias empeo a on. En de ini i a, c ise supuxo un o e axus e no emp ego que se cen ou naquelas exións onde máis c ece a no pe íodo an e io , p o ocando un aumen o nas di e enzas en axas de ocupación, men es que na p odu i idade se educi on as di e enzas exionais. Polo an o, son as di e xencias na axa de ocupación o que explica o aumen o de di e xencia no PIBpc exional. 38 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise Conclusións e ampliación A con e xencia es á elacionada co c ecemen o económico dos e i o ios, e p e ende de e mina se os espazos se achegan ou non ao longo do empo nos seus ni eis de PIBpc, indicado que se adoi a oma como un e lexo do benes a da poboación dun e i o io, aínda que non sexa co ec o. A con e xencia non implica c ecemen o económico po igual. Pa a que es a eña luga , os e i o ios menos desen ol idos deben c ece máis que os máis icos. No caso de España obsé ase unha endencia ca a a con e xencia dende os anos cincuen a, que pe du a a a os anos oi en a, e pos e io men e se pa aliza, cunha al e nancia en e pe íodos de es ancamen o, di e xencia ou le e con e xencia. Na úl ima ase de expansión económica (1995-2007) dáse unha con e xencia a ni el exional, po un achegamen o nas axas de ocupación de i ado do inc emen o da poboación emp egada no sec o da cons ución, que en luga con maio in ensidade nas exións menos desen ol idas. Co inicio da c ise ac ual, xe ada po unha bu bulla especula i a no sec o inancei o, que en España se cen ou no sec o inmobilia io, p odúcese un desplome no sec o da cons ución, educíndose as axas de ocupación e supoñendo unha up u a nese p oceso de con e xencia que se iña dando no pe íodo an e io . A des ución de emp ego a ec a a ódalas exións españolas, como indican os alo es nega i os das axas de a iación da elación Ocupados/Poboación. Es e descenso da ocupación é acompañado po unha mello a no PIB/Ocupado, coa excepción de Melilla. Es a mello a na p odu i idade pode ía es a mo i ada po unha des ución de emp ego que se cen a en sec o es cunha meno p odu i idade. A e olución das exións españolas esconde un compo amen o moi desigual, exis indo dis in as ipoloxías e g upos de exións, al e como se indicou ao longo des e aballo, o 39 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise que implica que o impac o que a c ise i o sob e es es espazos le ou a di e en es consecuencias e i o iais. Resul a impo an e segui in es igando os ac o es que de e minan a dis in a eacción po pa e dos e i o ios an e unha c ise, que é o que de e mina que uns e i o ios eaccionen mello que ou os, pa a pode desen ol e polí icas axei adas que pe mi an ol e a unha e apa de c ecemen o. Unha ez iniciada a ía da ecupe ación económica, débese segui a anzando na aplicación de medidas que impulsen o desen ol emen o das exións máis a asadas, o que a o ece ía unha con e xencia e i o ial. Non obs an e, al e como se desp ende da análise e ec uada no penúl imo apa ado, as dispa idades exionais se educen como esul ado das polí icas edis ibu i as do sec o público, cla es pa a a o ece a un epa o máis equi a i o, e pa a p o exe aos colec i os máis ulne ables a ec ados po es a c ise, dado que debemos eco da que o PIBpc é un indicado impe ec o do benes a , non e lic e cómo en luga o epa o da iqueza nun e i o io. Como cabe espe a , du an e a ac ual c ise p oduciuse un inc emen o da po cen axe de poboación po debaixo do limia de pob eza ela i a, dun 19,7% en 2007 a un 21,1% en 2012 e de pob eza se e a, dun 4% en 2008 a un 6,4% en 2012. Nes e con ex o inc emen ouse o núme o de oga es que ecibían algún ipo de p es ación social do es ado dende o inicio da c ise. A pesa des e ipo de axudas, Pi a ch (2013) de ende que semella e se p oducido a ni el nacional, pe o sob e odo a ni el exional un inc emen o das axas de pob eza se e a dunha pa e da poboación. Así mesmo, ponse de mani es o a capacidade limi ada que as polí icas edis ibu i as eñen pa a modi ica a dis ibución da enda, dado que a compa ación dos da os de PIBpc cos de RDBFpc amosan que a si uación das exións españolas segue a se a mesma, de o ma que só en es casos CCAA con alo es in e io es á media nacional en PIBpc pasan a supe a a media en RDBFpc, amosando os alo es da des iación ípica unha edución das dispa idades como esul ado des as polí icas, pe o indicando que aínda seguen a exis i di e enzas. Es e mesmo indicado exis a un aumen o da dispe sión dos alo es de PIBpc en 2011 con espec o a 2008, pe o amén unha maio diminución desa dispe sión a aíz das polí icas edis ibu i as, o que indica ía que a impo ancia das mesmas es á inc emen ándose. Como úl imas cues ións, débese e en con a que nun sis ema capi alis a coma no que es amos inme sos, non pode espe a se un c ecemen o ilimi ado. A exis encia de pe íodos de ecesión é algo p opio des e ipo de o ganización económica, o que nos le a a in en a busca no as ías de c ecemen o e expansión, e como algúns au o es de enden que es á a acon ece nes a c ise, es e ipo de enómenos poden desencadea nun p oceso de cambio es u u al. De modo que, dado que a apa ición dunha c ise no modelo capi alis a pa ece algo ine i able, a p egun a non debe se cómo impedi unha c ise, senón, como se comen aba, que é o que explica que uns e i o ios eñan a capacidade de sopo a mello es es p ocesos e saí e o zados dos mesmos. 40 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise Bibliog a ía Alonso San os, J.L. (2014). Indus ia y c isis económica en España. En J.M. Albe os e J.L. Sánchez He nández (Eds.). Geog a ía de la c isis económica en España (1ª ed., pp. 141-172). Valencia: Publicacions de la Uni e si a de València. Comisión Eu opea (2014). In e sión pa a el empleo y el c ecimien o. P omoción del desa ollo y la buena gobe nanza en las egiones y ciudades de la UE. Sex o in o me sob e la cohesión económica, social y e i o ial. Luxembu go: O icina de Publicaciones de las Comunidades Eu opeas. Consejo Económico y Social España. In o me dis ibución de la en a en España: Desigualdad, cambios es uc u ales y ciclos (Nº 03/2013). Mad id: CES. Cuad ado, J.R., Ma o o, A. (2008). Con e gencia egional en p oduc i idad y cambios en la es uc u a p oduc i a en España. XXXIV Reunión de Es udios Regionales- AECR, Baeza-Jaen, 27-29 de no emb o de 2008. Cuad ado, J.R. (2010). Polí ica económica: Elabo ación, obje i os e ins umen os (4ª ed). Mad id: McG aw-Hill. Esco , L., Galindo, M.A. (2000). E idencia empí ica de la con e gencia eal (Nº 3/00). Mad id: Ins i u o de Es udios Fiscales. Es e e, F., Muñoz de Bus illo, R. (2005). Concep os de economía. Mad id: Alianza Edi o ial. Ezcu a, R. (2001). Con e gencia y cambio es uc u al en la Unión Eu opea. (Nº11). Na a a: Uni e sidad Pública de Na a a. Ga cía Delgado, J.L., Jiménez, J.C. (2001). Un siglo de España: La economía. (2ª ed.). Mad id: Ma cial Pons. Guisán, M.C., Aguayo, E. (2008). Sala io, empleo y p oduc i idad de la economía española en 1965-2008. Es udios Económicos de Desa ollo In e nacional, ol. (8-1), 99-124. 41 A e olución das dispa idades exionais en España no ac ual pe íodo de c ise Ins i u o Nacional de Es adís ica. Da os es a ís icos da Con abilidad egional de España, Ci as de población e Encues a de Población Ac i a. Ins i u o Nacional de Es adís ica (2010). Pano ámica de la Indus ia. Recupe ado 03/05, 2015, de www.ine.es/ss/Sa elli e?blobcol=u lda a&blobheade =applica ion%2Fpd &blobhead name1=Con en - Disposi ion&blobheade alue1=a achmen %3B+ liename%3DINDcap06.pd &blobk ey=u lda a&blob able=MungoBlobs&blobwhe e=637%2F236%2FINDcap06%2C0.p d &ssbina y= ue Mankiw, G. (2003) Mac oeconomía. (4ª ed.). Ba celona: An oni Bosch. Méndez Gu ié ez del Valle (2012). C isis económica y econ igu aciones e i o iales. En J.M. Albe os e J.L. Sánchez He nández (Eds.). Geog a ía de la c isis económica en España (1ª ed., pp. 17-38). Valencia: Publicacions de la Uni e si a de València. Pa ellada, M. (2013). Dis ibución e i o ial de la en a. En C.M. Fe nández-O heo, J.C. Jiménez e A. Ga ido (Eds.). Lecciones de economía española. (11ª ed., pp. 313- 324). Mad id: Thomson-Ci i as. Pi a ch, M.D. (2013). Desigualdades e i o iales, pob eza y ulne abilidad social en España du an e la c isis (2007-2013). En J.M. Albe os e J.L. Sánchez He nández (Eds.). Geog a ía de la c isis económica en España (1ª ed., pp. 201-230). Valencia: Publicacions de la Uni e si a de València. Rodil, O., Vence, X., Sánchez Ca ei a, M.C., (2012). Con e gencia y di e gencia egional en la Eu ozona: dispa idades en el pa ón de c ecimien o en el ma co de la c isis global. Bilbao: XXXVIII Reuniones de Es udios Regionales - AECR. Se ano, J.M. (2005) Con e gencia egional y pola ización e i o ial en España. (Nº 2830). Bole ín Económico ICE. Vallés, J. (2009). Economía española (2ª ed). Mad id: McG aw-Hill. Villa e de, J. (2007). C ecimien o y con e gencia egional en España. (Algunas) causas del cambio. Papeles de Economia Española, 111, 240-254.