AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne –
ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej
97
AnnA KAczAn
Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie
ORCID id: h ps://o cid.o g/0000-0001-7717-0532 OBSZARY BADAŃ: e nolingwis ika,
sp achliche Bild de Wel , polska kul u ludowa. DOI:
h ps://doi.o g/10.35321/bkalba.2024.97.05 JOCHE TO KUTNE, AND TOLIE SCHULDNE
OBRAZ KKOLU IN POLSKIEJ KULTURZE
LUDOWEJ
WÖRWA LUCZOWE: kąkol, s e eo yp, sp achlich-kul u liche Bild de Wel , polska
zeschie e olum oślinnigen Słownika s e eo ypów i symboli ludowych pn. G yby,
kul u a ludowa.
ADNOTACJA
A ykuł p ezen uje językowo-kul u owy ob az kąkolu, ośliny, k ó a jes ka ego y-
zowana jako chwas , kwia i zioło. Pełna we sja hasła KĄKOL znajdzie się w ósmym
Weas y, Konzen iska Roßlin un e ed. Je zego Ba mińskiego und S anisławy
Nieb zegowskiej- -Ba mińskiej. gemäß mi e mu ungen de ini ion de kogni i ne
ludowebildung kąkolu wu de ekons uie e au basis sp achliche da en (m.in.
óżnoga unkowych ex en olklo u: p zysłów, pieśni, opowieści wie zeniowych, pisanej
poezji chłopskiej) sowie . w. da a p zyjęzykowych ( j. zapisów wie zeń i opisów
ludowych p ak yk ob ędowych, magických, leczniczych). Das Dokumen a ionsma e ial
s amm aus de Ka o heke Shlownika S e eo ypow und Symboli olkowych, die sich in
A bei sowni E nolingwis ische im. Je zego Ba mińskiego in Lublin.
ABSTRACT
The a icle p esen s he linguis ic and cul u al image o co ncockle, a plan ha is
ca ego ized as a weed, a lowe o a he b. The ull e sion o he en y o co ncockle
(Polish: KKOL) will be included in he Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols, he
olume Mush ooms, Weeds, Plan Clus e s, pa VIII, edi ed by Je zy Ba miński and
S anisława Nieb zegowska-Ba mińska. In acco dance wi h he assump ions o he
cogni i e de ini ion, he olk image o co ncockle was econs uc ed on he basis o
linguis ic da a (including a ious ypes o ex s o olklo e: p o e bs, songs, belie
s o ies, w i en peasan poe y) and he so-called ic, magical, o medicinal). The
co-linguis ica a (i.e. eco ds o belie s and desc ip ions o olk p ac ices: i ualis-
98
BENDRINĖ KALBA | 97
documen a y ma e ial comes om he da abase o he Dic iona y o Folk S e eo ypes
and Symbols, a chi ed a he Je zy Ba miński
E hnolinguis ic Uni , UMCS, Lublin.
Kąkol polny (Ag os emma gi hago L.) is pospoli e Weis wachsende ühe am häu igs en in
Ge eide. Gegenwä ig aus G ünden des Einsa zes on He biciden sowie wi kungs olle e
Reinigung Samen Ko nóż d oh ihm auss e ben, deshalb wu de es pla zie au de
polnischen o en Lies e in de Ka ego ie NT (nea Zielem A ikels is eine Da s ellung
h ea ened) – ga unek bliski zag ożenia1. Zobaczenie kąkolu polnego w ś o-
dowisku na u alnym jes już p awie niemożliwe, za o można kupić jego
nasiona w sklepie og odniczym, gdyż szkodliwy dawniej chwas jes obec-
nie wysiewany w og ódkach czy na łąkach – ak uje się go jak kwia .
sp achlich-kul u ellen Bildes Kö kolu in polnische Volks adi ion. Übe eins immend mi
Annahmen de De ini ion kogni i wnei, die za Haup zweck annimm Sa zung Sache aus de
A beg i ens Objek es du ch Sp echenden gegebenen Sp achen (Ba miński 1988: 169) in
de Rekons uk ion wyob ażenia kąkolu genu z wu de Wö e buch (namwy, synonimy,
azeologizmy), Tex e (p zysłowia, pieśni, opowieści wie zeniowe, pisaną poezję chłopską),
und auch ludowe Glaubens und P ak iken, z . p zyjęzykowe (Ba miński 1996: 11). Zi ie es
Dokumen a ionsma e ial s amm aus P acowni E nolingwis ycznej im. Je zego
Ba mińskiego UMCS, wo en s eh lubelski Słownik s e eo ypów i symboli ludowych (SSiSL)2.
Fü Bedü nisse A ikels e band ich den e klä a ionlichen Teil mi dokumen a ionlichen, die
im Shlownik sind no male weise e eil en, und zami e ich lediglich F agmen e ausgewähl e
Tex e. Fülle Ve sion des Mo ls KKOL e schein sich in le z e No iz des Volumes gewidme em
Roślinen: G was y, Sch yby und Skupiska oślinne. In dem Volksbild des Kökolu o enba en
sich olgende Face en, das heiß swois e seman ische Ka ego ien, jedno odne aus einigem
S andpunk (Ba miński 1996: 16): Namen, Ka ego iiza ionen, He kun , Aussehen und
Eigenscha en, Menge und O Au e ungs, Loka o , Heilzene, P ak iken e hinde ende
Kökolowi, Anwendung p ak ische, i usdowe und magische, heilnische, p ophedigne,
Symbolika. De Auswahl ase und ih e Ano dnung is nich zu ällig, häng on Typ Passlas
und angenommenem Bes and eil übe d ücklichem (Ba miński 1988: 182) im Fall kąkolu is ihm
chwas . 1 h ps://pl.wikipedia.o g/wiki/K%C4%85kol_polny. 2SSiSL p äsen ie e nähe
Ka a zyna P o ok in dem A ikel: Słownik s e eo ypů a symboli ludowych jako słownik
e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z) (P o ok 2023: 5470).
AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne –
ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej
99
KKOL
[NAMNE] Ogólnosłowiańska Name kąkol3 (in s a opolszczyźnie auch kąkolica SS p U b 3: 263)
is e wand mi li auischem kañkalas ‘dzwonek, b zękadło und biswaes geb auch ana zu
psł. *kolъ ‘ge ä klängen ( o n ausgeb ann e leine), des Typs g zecho ki ode koła ki,
w ó nie ‘zwang, klong on pie. *kel ‘wołać, sch eczeć, dźwięczeć, b zmieć Bo SE 226, bild.
Sł SE 2: 118119. De Name kąkol mo i ie is also on de Fo m de Blume kąkolu, de ähnel
glocke, was bes ä igen synonymische Namen diese P lanze: Glocke SGP PAN 7: 320, Glocke
Udz Biec 145. B ückne e binde den Namen kąkol mi psł. *kąk-, kuk- o jegliche
k zywiźnie, zagię ości B üc SE 224, mo i ie end ih e En s ehung gię kością und k ümme
Fo m s odyg Dub Os 131. Wei e e synonymische Namen kąkolu hinweisen an
zugesch iebenen ihm He kun diabeł SGP PAN 5: 511, eu elskö pe , p lanze diabelska Wan
Pol 109, eu elske eie, denn sag en, dass ono is e bunden mi bösen K ä en Pelc SGLub
5: 124. Zudem nenn sich das Sa anische Blü eschen, zlyducha Blä ki übe se z sich mi dem
Aussehen des Blü es kąkolu, denn e solche oski [= óżki] wkoło ma Rog Wag 271, 314 sind es
zäbki auscheilende sich un e pła ken (Rogowska 1998: 77). Den Namen zėga ki SGŚ Wyd 14:
184 e klä sich ähnlichem gesehen om Obe e des Blü es kąkolu zu a chi Uh a k, denn au
pu pu lichen Pla chen sich ba sind dunkle S eecke ähnlichende Hinweise. G as diese ,
wachsend in Ge eide k adnie B o (Rogowska 1998: 77), deshalb is e genann złodzėjem
Sych SGKasz 6: 235, ielleich ähnliche Mo i a ion ha auch de Name kąkolu p zepad Ka ł
SJP 5: 153. Wegen schwa ze Samen kąkol äg den Namen schwa nucha, cza nuszka Ka ł
SJP 1: 746; on de Reihe die Namen boligów SGP PAN 2: 367 und schalonka Spól Naz 24 können
einen Zusammenhang mi e gi enden Eigenscha en on Samen haben, obwohl nach
Waniakowej de Name boligłów (beziehend sich auch zu chab a blaawa ka) ehe e bunden
sich mi Ab u hi en dieses chwas s in Ge eide, was sie seh schwäch , also is ein G und
zum Sma en ü Ranke (Waniakowa 2019: 181). [KATEGORYZATION] Kąkol allgemein
be ach e sich ü ein Weas , z. B: Kąkol o paskudny weas Pelc SGLub 5: 204, Konkol niby
doś aki p zijymny, bo ilje owy, abe es yz weas Kąś Podh 35, auch in ludowej Poesie: 3
S wo nie die Bezeichnung kąkol bezog sich au die Lebencice jäh liche (Lolium emulen um)
S S U b 3: wa auch zu Fi le ka (Lychnis) und Pie a nuszki (Nigella słow) May S 5: 1: 129.
262, k ó a podobnie jak kąkol jes ującym chwas em zbożowym, dla ego gdy w eks ach
olklo u mowa o kąkolu, może chodzić o życicę oczną zob. Fisch Roś 188. Nazwa kąkol
BENDRIN
KALBA 100 | 97
Ode die Weas y. R je na poluwałem und wałem aus sich..., abe schade mi
wa und pole doch wü de sich einściło diese eldlichen popws und blichen
kąkols. (S anisław Buczyński; Ad Zło e 32);
Schau Jesus: lee e Hü en, lee e Felde , ungobsei e, wachsen os s und
kookole, zachwasch und une wünsch . (Ma ia Majch zak; Niew P ow 160).
Nach Bańkowski is de Name kąkol e bunden mi dem li auischen keñk i
‘schkodzić Bań ES 1: 653, also schon de Name diese P lanze implizie
hype onim chwas . Kąkol is auch ka ego isie als Blü e (po . den Namen
kąkolu diabelskie Blü e), manchmal mi dop ecisie ung Blü Feldny, dziki: S
kwia i dzike: chabe abo mod ak, kůnkůl, ognicha, mlyć, ůmniůnek,
macie zůnka, ba wiik Gó n Malb 2: 203. In gesch iebenene Poesie de Baue n
wi d e häu ig mi ande en Feldblumen ausge ausch : Makiem und chab em
Blaawa kem: Wenn du mi nehmes mich o Jesus aus padoulu de schönen
Wel , laß mich mi nehmen on Feldblumen, Popws, Kokkoli und Blaawa ken.
(Ma ia Gleń; TL 2005/14: 101);
Blumen und K äu e he deczne
aus gö liche Gnade au poży ek
und eude gegeben menschem,
mi pilg immigen wegen
gesammelane: umianki, zölcienie
... maki aus weisenischen łanow,
chab y, kąkole... /
ośangene skow onkem. (S anisława Łapińska; Niew Pył 111). Weil kąkol
heilige o und e wende wu de in p ak ischen magischen und ( adziej)
heilenden, gesp ochen wu de on ihm auch ziele/zioło, z. in p zysłowiu:
Obwohl kąkolu nich siejen, e meh sich das ziele NKPP kąkol 6 ode in
dem Gedich : B zozo un e kapliczki p zyd ożnej du zeig e die e s e
schleizung au dem p lanze meine ä e wo wuchsen k äu e n
wszelakie maki chab ykole und ich kleine wü aczek ha e ich keine
ahnung wie schön und ba wisch ich hie bin (Władysław Koczo ; TL
1997:3:3: 13).
AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne –
ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej
101
[GEHNZEN] Es glaub e, dass de He Go Ge eide säe e, a diabeł kąkol TL
2009/34: 44, was and Re lexion im p zyslowi: De He Go Weizen zu e meh ,
a diabeł kąkol spo zyPP NK Weizen 17 (an Kaszubach wu de gesag , dass kąkol
o diablå weizen Sych SGKasz 2: 229) und in den be ei s e wähn en Namen. diabeł
kąkolu, p lanze diabelska, eu elskie Blü e/ziele Au die Übe zeugung übe
eu lischen U sp ung de Kukakolu ha e wah scheinlich Ein luss
neo es amen wa p zypowieść o chwaście (in ühe en Übe se zungen de
Bibel, z. Jakuba Ujjka wa es p zypowieść o kukakolu), die Jesus p edig de
Menge4. E klä e dann apos ołom (M 13, 3643), dass dem gu en Samen, Weizen,
sind die Söhne des König eichs, dem Unk au zaś die Söhne des Zähligen.
Feindekommen abe , de das Weidesein is , is de Teu el. Vielleich deshalb au
Pomo zu behaup e e man, dass nich soll e z iehen kąkolu, denn d oh es
besę aniem Sych SGKasz 1: 96. Es glaub e auch, dass Eigen üme Felde , au
denen es iel kąkolu is , eu el e such sich zu Sünde hinzuziehen Fisch Roś 187.
[UESCHD UND WELAŚTIWOSTI] Kąkol wächs hohe , ha lange, geä kie S ämmen,
die können sich pohlenlachen, zob. namen. Lodygi diese o ze weilen sich,
deshalb in Liede n Rede on kie zu, das heiß K zaku kąkolu, z. Au
halbwiejischem Feld s eh kie z kąkolu, zebaby ihn auskopach. Ge iel mi sich
bei de Nachba in dzołcha, wenn mi sie wollen geben! (Pieß Śl 2: 211); Au
mazewischem gołém eld s eh sch y kie z kąkolu, nich zalicaj mi sich,
chłopak, du mazewski sma kolu (K 22 Łęcz 197).
Kąkol ha weiße Blü enchen und solche osa Pelc SGLub 5: 205. Von Blü en kąkolu sag sich auch,
dass sind ılje owe Kąś Podh 5: 35, pu pu ewe Pelc SGLub 5: 205; in ga ze schlesische
P äzjek nik kąkolowy bedeu e Fa be iołkowy SGŚ Wyd 14: 184. Kühkolu-Blie um die Fo m
eine Glocke (he aus sein Name dzwonek, glockiec) solche oski [= óżki] wkoło ma (ząbki
auscheilaende sich un e pła ken), und gesehenande on oben e inne a czę Uh a ka, zob.
namen. Kąkol, Go es, wie es schönes, und solche schudne gesag wu den Pelc SGLub 5: 205, denn
jag ok i nie, o mo aki scho ne kulki, ke e se wysiehe und zaź au neuena ośnie5 4
Nep zyjaße säße wehas u zwischen Weizenę, als Menschen schlie en. De He läss den
Knech en ihn nich eißen, dami sie beim Sammeln de Weiden nich ihn und das Weizen
zusammen eißen; e s in de E n ezei sage e den Mähe n: Sammel zue s die Weiden und
bünde sie in Schümme zum Ve b ennen, weizenice abe b ich e in mein spichle z M 13, 2430. 5
In Wi klichkei kąkol nich ausschü e Samen au die E de ei en sie in de selben Zei , was
Ge eidekö ne , we den gesammel zusammen mi ihm und können we den wysian e e s in de
nächs en Saison h ps://www.sgs.com/pl/20-pl ak uellnosci24/05/nasiona-chwas ow-w-zbozach.

102
BENDRINĖ KALBA | 97
SGŚ Wyd 14: 184. Duże, g ube, cza ne zia nka (s ąd nazwy cza ny kąkol Ros
Symb 1: 160, cza nucha, cza nuszka) sind e gi ende, po . az. on kąkolu augen
ließen NKPP bleko , obeż eć sich kąkolu ‘oszaleć, zgłupieć SOWM 3: 14. Lau
lacji po ocznej ni ma na świecie s wo zenia, żeby o zjadło zia no, ani konie ani
epies, no niemand das iss nich , das is sch eckliche bi cz TN Śliwnica 1994.
[ILOŚć I MIEJSCE WYSTęPOWANIA] Kąkol a ewal allgemein, moc ihn wa TN
Chołowice 1998; in lies ige Soldnie e poëzie en Mädchen nach dem Tod gelieb en:
Nich weine, panna, nich weine, nich be euluj am es. Jedzie nos u
ausionc, wähl se einen. Dass wos hie wa wie in pole konkolu, żoden z wos
nich solch, wie Jasio zu s oju. (Wisła 1899: 110). Au g üneischem Feld
wächs kookkol in Leben, wie sich diese kookkol en wickle, komme ich, luba,
Uważano, że Każde pole odzi kąkole NKPP kąkol 1, W kożdim zbożë
muszi bëc kąkol T ed Kasz 132, najczęściej jednak ósł on w pszenicy i życie:
Na bacho zeckiem polu pszenica pełna kąkolu,
a u naszego pana pszenica malowana. (K 35 P zem 48);
zu di . (Geld K ak 213). Es he sch e die Übe zeugung, dass diese schwas
nich du ch all T ed Kasz 132, nich züchne NKPP kąkol 3. Alle dings e a es
wyp yskujo, es muss ni ma konkolu Rog Wag 271. Wie beme k de bäue liche
Dich e Władysław Koczo : in Ge euzen sei Jah en gib es wede os ów
noch kąkolu Niew P ow 111. [LOKALIZATOR] Angesehen wu de, dass wenn kąkol
u oße, ge n si z und aus uh au ihm diabeel unsich ba ü das
menschliche Auge. Gden sich kąkol d eh in de Hand, kann man sehen, wie in
ihm eu el hö nen beweg Sych SGKasz 1: 96. Das Glauben, dass Teu el
p zuh au kąkolu bes ä igen Glaubensgeschich en:
Einnėgo einmal saß djabeł übe d og au kąkolu in Ge eide und wa e e. Wie p zischla eine
panna und an blia ek u wała, on so o djabeł in nia wlaz. Po amu jedoch z ni ch oś
djabła wignał, abe djabeł zaś mwiėl: Puda usiść znwki kele Wege und znwki in abo nia in
wen jinszėgo wlėza. (Sich SKoc 1: 96); Ein äl e e Mann aus Rzeczyca Długiej e zähl e, was
ihm sich zuged eh ha in s odole unge äh 1920 . In o eddiehn plewił e Weizenicę aus
kąkolu. E sammel e ihn spo o und b ach eósl zu s odoły, wo zwalil au kuppe in ecke un e
wand... beschloss e zu e wenden dieses chwas u au ściółka un e bydło. Weil S ängel
AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne –
ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej
103
kąkolu wa en zu lang, nahm e sie au pniak, dami zu po üben au kleine Teile. Als Ax e n
übe ąbel s ämmich chwas u ein paa Mal, ei e, dass e was sich beweg in
geschni enen s ückchen liegenden au dem Boden. Als mi de Blade de Ax begann sie zu
ze ga nen au alle Sei en, dann sah e einen kleinen Diablik geschni enen in zwei. (Gay S al
187).
[ŚIECENIE] Kąkolu no male weise nich geheilig , denn es weas Nieb P zes 155,
jednak w niek ó ych egionach Polski bywał święcony ZWAK 1890: 213, np.
p zez gó ali w dniu Ma ki Boskiej Zielnej (15 VIII), z p zekonaniem, że wów-
czas nie będzie odził się w owsie MAAE 1907: 115, Kąś Podh 5: 35.
Kąkol święcono akże w wianuszkach w ok awę Bożego Ciała MAAE
1908: 120, TL 1997/2: 21.
[PRAKTYKI ZABOBIEGAJCE KKOLOWI] Es Gesag wu de, dass kąkol es is eind
Baue n TN Śliwnica 1994, denn seh schade TN Ge eide Chołowice 1998, und
do , wo wächs , ni ma B oda Sych SGKasz 6: 229. Angewand wu de also
e schiedene P ak iken, um nich ósl in Ge eide. Zue s Feld ie o ano, um
ein zu machen die E de on Unk au in Liśni Janiczek äh au das Feld
zao ywać kąkole Rog Śląsk 45; un e e s e se zao aną skibę kładz en kąkol
und gesangen: O ać, chłopie, o ać, denn du gu o zesz, säeesz Weizen,
gebo ze sich owies Udz Biec 145. diabeł nie zasiał kąkolu, um au Pogó zu ku z
nach mi e nach on G oßabends au G oße Sonn ag zu sein, s eck e de
Gas gebe in das Feld K euzzyki gemach aus Pänden Kokoczki (ode ande e )
und heilig e sie mi Hil e de Palme Ko U ok 138. In Wielki Poniedziałek nach
olklichem Gedich jede Baue im Feld schmeiß aus Eie n Schalen, um nich
zu haben kąkolu Lud 1895: 87.
Zapobie kokkolowi und ande en Weis em sowie K ankhei en des
Ge eides, ha e auch obieganung du ch Jungen Felde mi Fackeln in
Zielone Świą ki (Zeslanie Ducha Świę ego), scholano wówczas:
Fliehs kokkoli, denn dich we de smoliil.
Und ich scheuche und e eibe pomie licę.
Renn weg Schmu z, ode dich we de ich leuch en! Świeć się, świeć, lieh
schmieć! (Ko U ok 145). Ähnlich ge an wu de an wigilien ś . Johanna VI (23)
ge ock e au dem Dach übe das ganze Jah pa yki, ziela: wie kąkol, bława
e c. binde en zusammen, za ikano au kij, podpalano und liegając mi dem,
wołano: Dziś wigilia ś . Jana, sobó ka gezalana Lud 1902: 424.
104
BENDRINĖ KALBA | 97
Z upływem czasu zboże p yskano: Jak osło zboze, o sie pilnowało, coby
zu iel nich u oslo konkolu und inksego Hielska. T za Zagóny sp ießen Kąś
Podh 5: 35. Wenn o z diese Behandlungen kąkol u osch, wu man ihn mo i
pielenia kąkolu is belieb in poesie und lißne n, o ha symbolische Bedeu ung
(e o ische): die le z e Weizenika zaszumi nach di , und aus de niemand je z
nich wu kąkolu, und alle pieszch e du ch dich zagony in Waisen we den
ände n sich (S anisław Pudełkiewicz; We cz Oj 245); A ei en kamen Ka alli y
aus dem K ieg, ag en sich jungcyny nadobny:
Cys e nich gesehen? Wie do jadu aus eld, do wähl
psenicke aus kąkol (Wisła 1902: 711); In Sygneczowie hin e dem
D o em wächs ży ko mi kąkolm, idźże, Ma yś, wyplew ihn,
i s Jasia, odzeń ihn. Gochla Ma yś ży ko pleć, zeby bialy
chlebuś eść, mi Jasieńkiem sich a la, zu ży ka ihn
mi genommen ha . Abe s a kąkol wać, gingen sie sich zu
schenie schlaß. (Geld K ak 105).
Ausge issene kąkol palono:
Jeszcze aus Weizen möch e ich wählen spo ysz, Na spalenie wy wać kąkol,
ose (S anisław Buczyński; Niew Pył 30). Zapobiec kökolwi ha en auch
P ak iken am ag s . G zego za (3 IX), in schw. heilig o kąkola in de
umgebung P zemyśla Kinde on selbs mo gen lie en mi wezenlichen
placken (bochnoczken und kukiołken) en lang a e owschen eld, singend:
Konkolu, konkolu, nich oßnij nach unszem
Feld, nu nach jüdowischem und panischem.
He en, juden pieken sich kołacze,
und wi nich bo aki ni momy nijaki.
Dann ück en sie kąkol und wa en ihn au alle Sei en. Nach Kommen an das Ende
seines Felds, saßen sie und aßen ih e Ve so gung; anschließend ück en sie in
das Do , um zu e b ingen Res e den Tag au Ve gnügen O L 1930: 17. an eiligilię
des Weihnach s (24 XII) gesammel on dem Boden de Müllkamme gewo en
wu de übe den Fluss, au das Wasse ode e b ann au dem Feld, dami käkol
und ande e Unk au nich ze s ö en de Saa s ücke Wes Śląsk 215.
AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne –
ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej
105
T o z all diese Behandlungen Ge eidekö ne wa en o kon aminie mi
Kö kolu-Samen, deshalb einig e man sie p ze akiem Wi Baj 48 ode Mahlkem
Ba PANLub 3: 84, denn Mäka mi Zusa z Kö kolu e ca na Dub Os 132 und
bi zka; Kaszubi sp achen on ih : mąkol is kąkol Sych SGKasz 3: 123.
[PRAKTIKASTAUSTAANANANIA] Kąkol ha eine schöne Blume und geä kie
S ädigge, deshalb Kinde und Mädchen eh lich wiely aus ihm wianki (la inische
Name kąkolu Ag os émma bedeu e in p zenośni: ‘P lanina nadająca sich
(używana) zu wici de K änze Poch 19), was and Re lexion in den Liesnichen:
Rej Kąkolu, kąkolu, nich sieh sie nach dem Feld, denn die Pannen mögen dich,
au die wianki skubie sie (ZWAK 1890: 213); Wandel e au Feld, sukała kąkolu,
and sie kwiá ecek, uwiła wiánecek (Świę Nad 270); Biały Janie, weiße Janie!
Und die is die in de Hö e übe obna Ma ysia, weiße Janie! Ma wianecek on
kąkolu, suka Jungen nach pole. Weiße Janie! (Wisła 1899: 664). Aus kąkolu
mach en sich bukie e, be ach e e man, dass bukie schönen wa aus diesem
TN Chołowice 1998:
E s aun e skow onek, was miedsom p zyg ywa, hegania
schwie go em: Es is noch nich E n e! Un e peusza
p zyd ożną p zysiadam sk uszona und ulę kąkoli bukiecik
in a men (Ewa Jowik; TL 2017/12: 54).
Hey, ich es mi bin König
Inmi en on Wälde n, Lanow, Wiese und Felde n!
/…/
König eichs mego k ainie
Fü nich caluśką S unde
Obeid ich in K eis, wuchs und
wäh end, Oplyne meisem Wali
Ko n, K ó e mi bea en Pokölone,
Fładaien in dani ih e E n e...
Buke s Blumen, eich
Makiem, kąkolem, bława em. (An oni Kucha czyk; Pig Wyb 149). [ZASTATWANIA
OBRZęDOWE UND MAGICZNE] Blü e kąkolu wu de genu z in ob üde n und
magie au Abschluss de E n ew in K akowskiem äl e e F auen wiły
Wiesenche aus pok zyw, os u, lebiody, wolka, kąkolu und im Allgemeinen aus
allen eldlichen Weis e n, mi ihnen au den Köp en gingen zum ho e
BENDRIN
KALBA 112 | 97
LITERATURA
Ba miński Je zy 1988: De inicja kogni ywna jako na zędzie opisu kono-
acji. – Kono acja, ed. J. Ba miński, Lublin: Wydawnic wo UMCS, 169–183.
Ba miński Je zy 1996: O „Słowniku s e eo ypów i symboli ludowych”. –
Słownik s e eo ypów i symboli ludowych 1: Kosmos, z. 1: Niebo, świa ła nie-
bieskie, ogień, kamienie, ed. J. Ba miński, zas ępca ed. S. Nieb zegowska,
Lublin: Wydawnic wo UMCS, 9–34.
Pieka czyk Do o a, Szadu a Joanna 2007: Chabe , Kon eks y.
Polska Sz uka Ludowa 1, 136–148.
P o ok Ka a zyna 2023: „Słownik s e eo ypów i symboli ludowych” jako
słownik e nolingwis yczny (na p zykładzie hasła pe z). – Bend inė kalba 96,
54–70.
Rogowska Ewa 1998: Z kaszubskiego zielnika: kąkol. – Pome ania 7/8,
76–77.
Waniakowa Jadwiga 2019: Polskie gwa owe nazwy chab a bława ka. –
Cen au ea cyanus L. na le słowiańskim i eu opejskim. – P ace Filologiczne
74, 173–187.
Gau a 2024-10-26
P iim a 2024-11-07
AnnA KAczAn
THIS IS PRETTY, BUT SO DAMAGING ThE
LINGUISTIC AND CULTURAL IMAGE OF
CORNCOCKLE IN POLISH FOLK TRADITION Ich bin oh, dass ich mich so gu ge ühl habe.
Summa ies
The a icle p esen s he linguis ic and cul u al image o co ncockle (Polish: KKOL) in
Polish olk adi ion, econs uc ed wi hin he me hodology o Je zy Ba mińskis
cogni i e de ini ion ( ull applica ion in: Dic iona y o Folk S e eo ypes and Symbols).
The desc ip ion is based on lexical da a (names, synonyms, ph aseological uni ), ex s
(p o e bs, songs, w i en peasan poe y, belie s o ies), as well as olk belie s and
p ac ices (i.e., he so-called co-linguis ic da a). The da a come om Je zy
Ba mińskis E hnolinguis ic Uni a UMCS, whe e he Dic iona y o Folk S e eo ypes
and Symbols (SSiSL) is being compiled. In Polish olk cul u e, i was belie ed ha
co ncockle (unlike whea ) was c ea ed by he de il (hence i s o he names: de il
(diabeł), de ils lowe (diabelski kwia ek), de ils he b (diabelskie ziele)). Co ncockle is a
weed ha usually g ows in whea and ye. howe e , due o i s appea ance (beau i ul
lowe s), i is also ca ego ized as a lowe (i was used o making bouque s o
w ea hs), and due o i s medicinal

AnnA KAczAn. Jakie o ładne, a akie szkudne –
ob az kąkolu w polskiej kul u ze ludowej
113
uses (despi e he poisonous black seeds), i was some imes pe cei ed as a he b.
To emo e co ncockle om he ields, many measu es we e used, such as deep
ploughing, weeding, o bu ning o up oo ed plan s. Co ncockle is a symbol o
some hing e il, ha m ul and useless. In cou ship and lo e songs, he weeding o
co ncockle by a gi l symbolizes lo e. In w i en peasan poe y, co ncockle is
pe cei ed as a deco a ion o he ield ( oge he wi h poppies and co n lowe s), an
elemen o he na i e illage, and o he beau y o he wo ld. KEY WORDS:
co ncockle, s e eo ype, linguis ic and cul u al image o he wo ld, Polish olk
cul u e.
AnnA KAczAn
Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie
Pl. Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 4A/205
20-031 Lublin
[email p o ec ed]
AnnA KAczAn
TAI GRAŽU, TAČIAU ŽALINGA RAUGS KALBINIS IR
KULTŪRINIS VAIZDINYS LENK LIAUDIES TRADICIJOJE
San auka
S aipsnyje pa eikiamas ling is inis i kul ū inis augės (lenk. KKOL) į aizdis lenkų
liaudies adicijoje, a ku as pagal Je zy Ba mińskio kogni y inio apib ėžimo
me odiką (de alus aikymas Liaudies s e eo ipų i simbolių žodyne). Ap ašymas
pa em as leksikos duomenimis (pa adinimais, sinonimais, azeologiniais iene ais),
eks ais (pa a lėmis, dainomis, ašy ine als iečių poezija, ikėjimų pasakojimais),
aip pa liaudies ikėjimais i p ak ika ( . y. adinamaisiais bend aisiais kalbiniais
duomenimis). Duomenys gau i iš Je zy Ba mińskio e noling is ikos sky iaus UMCS,
ku engiamas Liaudies s e eo ipų i simbolių žodynas (SSiSL). Lenkų liaudies
kul ū oje wa en ikima, kad augę (ki aip nei k ie į) sukū ė elnias (iš čia i ki i jos
pa adinimai: elnias (diabeł), elnio gėlė (diabelski blia ek), elnio žolė (diabelische
ziele)). Raugė is pik žolė, ku i meis auga k iečiuose i ugiuose. Tačiau dėl sa o
iš aizdos (g ažių žiedų) ji aip pa p iski iama gėlių ka ego ijai (bu o naudojama
puokš ėms a ainikams pin i), o dėl medicininės paski ies (nepaisan nuodingų juodų
sėklų) ka ais bu o su okiama kaip ais ažolė. Raugės galus. Raugė is ko no s blogo,
iš laukų šalin os į ai iai, pa yzdžiui, giliai a ian , a in a deginan iš au us au-
114
BENDRINĖ KALBA | 97
žalingo i nenaudingo simbolis. Pi šlybų i meilės dainose me gelė, a in i auges,
symbolizuoja meilę. Rašy inėje als iečių poezijoje augės su okiamos kaip lauko
puošmena (ka u su aguonomis i ugiagėlėmis), gim ojo kaimo, pasaulio g ožio
elemen as. ESMINIAI ŽODŽIAI: augė, s e eo ipas, kalbinis i kul ū inis pasaulio
aizdas, lenkų liaudies kul ū a.
AnnA KAczAn
Uniwe sy e Ma ii Cu ie-Skłodowskiej w Lublinie
Pl. Ma ii Cu ie-Skłodowskiej 4A/205
20-031 Lublin
[email p o ec ed]