JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Xam oye a Zum adxon A abboy qizi
Andijon iloya i Xo‘jaobod umani MMTB
asa u idagi 9-mak ab logoped-o‘qi u chisi
Tel: +998889870107 e-mail: xam oye azu[email p o ec ed]
MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARDA UCHRAYDIGAN TURLI XIL
NUTQ BUZILISHLARI
Anno a siya: Nu q eng muhim, asosiy aqliy unksiyala dan bi idi . Insonla o‘z ik la i a
hissiyo la ini nu q o qali bayon qiladila . Nu qning u li xil buzilishla i bolaning shaxs si a ida
ha omonlama i ojlanishiga shuningdek, aqliy ja ayonla ning i ojlanishiga ka a a'si
ko‘ sa adi. Mak ab yoshidagi o‘qu chila ining og‘zaki a yozma nu qining buzilishi o‘qi ishda
jiddiy muammo hisoblanadi, chunki yozma a og‘zaki nu q bilim olishning asosiy osi asidi .
Maqolada mak ab oʻqu chila ida uch aydigan u li xil nu q buzilishla i haqida bayon e ilgan.
Kali so‘zla : yozma nu q, og‘aki nu q, nu q buzilishi, logoped, logopedik mashg‘ulo ,
ko eksiya, nu qning o‘liq i ojlanmaganligi, in ellek ual ye ishmo chilik, o ush a kibi, lug‘a
boyligi.
Ki ish:
Nu q buzilishla ini uza ishga qa a ilgan bi inchi u inishla XVll-as da ko eksion pedagogika
bo‘yicha ishla da as i langan. (Eshi ish qobiliya i saqlanib qolgan nu q nuqsonla i o‘sha pay da
alohida muammo si a ida aj alib u magan). De ek ologiya anida L. S. Vigo skiyning ha qanday
nuqsonning izimli uzilishi haqidagi a'limo i eng muhim hisoblangan.
Nu qning buzilishi asosiy nuqson bo‘lishi mumkin yoki u hissiy, osi a unk siyala ining
i ojlanmaganligi a in ellek ual ye ishmo chilik bilan qo‘shilishi mumkin. Ha holda, nu q
buzilishla i maxsus ashkil e ilgan p o essional uza ishni alab qiladi.
Tahlil a na ijala :
Nu qi o‘liq i ojlanmagan, o ush ala uzida, nu q appa a ida kamchilikla i bo‘lgan mak ab
yoshdagi o‘qu chila da nu q buzilishining oldini olish bo‘yicha ko ek i a'lim sama ado ligini
aqa nu q unksiyasini uza ishning mazmuni a usulla i ikkilamchi nuqsonni ba a a e ish
bo‘yicha ishla bilan chamba chas bog‘liq bo‘lgan aqdi dagina a'minlash mumkin, ya'ni aqliy
unksiyala ga ayangan holda amalga oshi iladigan ja ayonla di .
Mak ab o‘qu chila ida nu qning buzilishi u li sababla bilan bog‘liq bo‘lib, ha xil xususiya ga
ega a o‘qu chila ning umumiy i ojlanishi a mu a aqiya iga u li yo‘lla bilan a'si qiladi.
Ba'zida mak ab o‘qu chila ining so‘z boyligi zai ligi, g amma ik uzilish a izchil nu qning
buzilishi, shakllanmagan o ush ala uzi a onema ik id ok e ishning pas ligi kuza iladi. Bu
bolaning o‘z ik la ini aniq, o‘liq a o‘g‘ i i oda e a olmasligiga olib keladi.
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Ba'zi nu q kamchilikla i og‘ iqli hodisala u ayli yuzaga kelishi mumkin: nu q o ganla ining
g‘ay i abiiy uzilishi yoki ha aka chanligi, eshi ish yoki ko‘ ish qobiliya ining yo‘qolishi, bolada
asab izimining buzilishi. Boshqa holla da nu q kamchilikla i pedagogik e' ibo sizlik na ijasidi :
bola bilan kam aloqada bo‘lish,o‘z holiga ashlab qo‘yish, a o dagi qa indoshla ning nu qida
kamchilikla ning ma jud bo‘lishi, bola nu qining i ojlanishiga e’ ibo siz bo‘lish, oda iy
"bolaligi" deb hisoblab, nu qiy buzilishla ga ko‘z yumish . Mak ab yoshida o‘z aq ida ba a a
e ilmagan bolala nu qining one ik xususiya la i allaqachon ba qa o xususiya ga ega bo‘lib,
uza ish, ko eksiyalash ja ayonla i qiyin oq kechadi, chunki bu pay da bolada o ushla ni
no o‘g‘ i ala uz qilish qobiliya i shakllangan a mus ahkamlangan bo‘ladi. Qoidaga ko‘ a,
mak ab o‘qu chila idagi nu q buzilishla i kichik yoshdagi bolala da bo‘lgani kabi bi xil boʻladi
a aqa alohida hola la da, mak abda o‘qish da ida nu q buzilishi paydo bo‘lishi mumkin.
Nu q buzilishi bo‘lgan mak ab o‘qu chila ida yozma nu qning (o‘qish a yozish) buzilishi juda
keng a qalgan hodisa. Bu bolala ning og‘zaki nu qi buzilishi bilan bog‘liq bolib ,nu qnig
onemik, mo ologik a sin ak ik jiha dan shakllanmaganligi sabab bo‘ladi. To‘liq nu q aloqasi
aj ibasiga ega bo‘lmagan nu q buzilishi bo‘lgan bolala ay im sababla ga ko‘ a mak abgacha
yoshda u li da ajadagi il ma e ialini ( o ush a kibi, lug‘a , g amma ik uzilish) ahlil qilish a
sin ez qilish bo‘yicha sa odxonlikni egallash uchun za u bo‘lgan mashg‘ulo la da qa nashmagan
bo‘lib chiqadi.
Nu q buzilishining og‘i ligiga qa ab, mak ab yoshidagi bolala u li xil nu q e apiyasi yo damini
oladila . Yengil, qisman buzilishla sin da logoped xonasida ba a a e iladi, uning izimi keng
i ojlangan a egishli uslubiy ma e ialla bilan jihozlangan boʻladi. Nu q e apiyasi da sla i
mak ab a'limi bilan pa allel a ishda o‘ kaziladi, unga qo‘shimcha a ishda, lekin hech qanday
hola da sin o‘qi u chisining ishini ak o lamaydi.
Umum a'lim mak abidagi logopedning azi ala i o‘qu chila ning og‘zaki a yozma nu qidagi
buzilishla ni uza ish, o‘qi u chila a o a-onala o‘ asida nu q kamchilikla ining kelib chiqish
sababla i a p o ilak ikasi, uza ish a nu q e apiyasi bilimla ini a g‘ib qilish, buzilishla ni o‘z
aq ida aniqlash a bolaning nu q i ojlanishidagi mumkin bo‘lgan ikkinchi da ajali
buzilishla ning oldini olishdan ibo a .
Logopedik mashg‘ulo la da nu q kamchilikla ini ba a a e ish,ko eksiyalash, lug‘a boyligini
o‘ldi ish bilan bi ga, bolaning o‘ziga a o‘z nu qiga bo‘lgan ishonchi mus ahkamlanib ,o‘z
ik ini,hisiyo la ini u li xil nu qiy aziya la da bemalol i oda e a olish ko‘nikmala i shakllan i ib
bo iladi. Bu bilan bolaning uhiy i ojlanishiga ijobiy a’si ko‘ sa iladi. Doimiy
mu a aqiya sizlik hola i na ijasida bi qa o o‘qu chila o‘qishga salbiy munosaba da bo‘lishadi,
shuning uchun uza ish da sla ida bolala ning kogni i aolligini i ojlan i ishni ag‘ba lan i ish,
g amma ikani o‘zlash i ish uchun za u bo‘lgan aqliy mehna usulla ini shakllan i ishga
qa a ilgan ishla olib bo iladi. Mak ab o‘qu chila ining nu q aolligini i ojlan i ish juda
muhimdi . Bolala da, ha o kichik nu q buzilishla i bo‘lsa ham, ba'zida muloqo qilish qobiliya i
pasayadi. Shu munosaba bilan logoped mashg‘ulo la i na aqa nu qni, balki mak ab
o‘qu chila ining nu qiy ik lash aoliya ini aollash i adigan u li xil muloqo hola la ini ya a adi.
Nu q bayono ini ya a ish ja ayonida ba cha bo‘g‘inla bo‘yicha ish olib bo iladi: o‘qu chila nu q
ha aka i uchun mo i a siyani i ojlan i adi, uning yakuniy na ijasini oldindan bilish shakllanadi,
ula ni ejalash i ish, lug‘a anlash, g amma ik uzilish, nazo a ope a siyala i bilan anish i ishga
o‘ ga iladi. Bolala ni mulohaza yu i ishga a ba a sil xulosala be ishga o‘ ga iladi. Bu nu qning
kommunika i a umumlash i u chi unk siyala ining mukammalligini a'minlaydi.
Xulosa:
JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – olume 18, issue 01, 2025
ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431
www.wo dlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL
Xulosa qilib shuni ay ishimiz mumkinki, mak ab yoshidagi bolala da nu q buzilishla i ma kaziy
asab izimining u li xil shikas lanishla i a a ikulya appa a la ning uzilishi a unk siyala ida
og‘ishla , ya'ni og‘zaki nu q buzilishining u li xil klinik shaklla i bilan kuza ilishi mumkin. Nu q
aolligi pas bo‘lsa, bolaning umumiy kogni i aoliya i za a ko‘ ishini hisobga olish ke ak. Nu q
buzilishla ida nu q o‘liq aloqa osi asi, xa i-ha aka ni ashkil e ish a indi idual i ojlanish
osi asi emas. Tu li yosh da la ida nu qi buzilgan ko‘plab bolala da kuza iladigan in ellek ual
ye ishmo chilik a cheklangan bilim zaxi asi ikkinchi da ajali xususiya ga ega. Mak ab yoshdagi
o‘qu chila da uza ishni alab qiladigan og‘zaki a yozma nu q buzilishla ining eng keng
a qalgan u la i one ik nu q buzilishla i hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. Ayupo a.M.Y. Logopediya. “O‘zbekis on aylasu la i milliy jamiya i” nash iyo i.
Toshken – 2007. B.- 18.
2. Волкова Г.А. Методика обследования нарушений речи у детей // Г.А. Волкова. СПб.
РГПУ им. А.И. Герцена, 1993. 258 с.
3. 3. Выготский Л.С. Проблемы дефектологии // Л.С. Выготский. М.: Просвещение, 1995.
157 с.
4. F.U.Qodi o a, D.A.Pula o a. Inklyuzi a’lim: Naza iya a me odika da slik Chi chiq 2022
5. Po‘la o a P.M. a boshqala . Maxsus pedagogika. T.: “Fan a exnologiya”
2014 y.
