La composición de C. 28 del Decreto de Graciano
Abstract
1029
Full text
MÉLANGES EN L’HONNEUR D’ANNE LEFEBVRE-TEILLARD Textes réunis par Bernard d’Alteroche, Florence Demoulin-Auzary Olivier Descamps, Franck Roumy Ouvrage publié avec le soutien du Centre d’histoire du droit et des institutions de l’Institut d’histoire du droit de l’Université Panthéon-Assas (Paris II) PARIS ÉDITIONS PANTHÉON-ASSAS 2009 GRP : colloque JOB : melanges DIV : 01Titre p. 7 folio : 7 --- 7/1/010 --- 12H48 7
GRP : colloque JOB : melanges DIV : 01Titre p. 8 folio : 8 --- 15/12/09 --- 17H5
SOMMAIRE Avant-propos............................................................................................... 9 Abréviations................................................................................................ 19 Bernard D’ALTEROCHE Observations sur la prise en compte de l’ébriété par le droit canonique classique.................................................................................... 33 Bertrand ANCEL Le commentaire de Bartole ad legem Cunctos populos sur la glose Quod si bononiensis mis en français ....................................................... 53 Jean-Paul ANDRIEUX Sollicitudo. Observations sur une qualification apostolique et pontificale.................................................................................................... 75 Bernard BARBICHE Maîtresses et duchesses : Contribution à l’étude du statut nobiliaire des favorites royales (XVIe-XVIIIesiècle)................................................ 81 Brigitte BASDEVANT-GAUDEMET L’archidiacre et le gouvernement local de l’Église d’après la législation conciliaire (milieu XIIe-milieu XIIIesiècle) ......................... 91 Michèle BÉGOU-DAVIA L’Inventarium juris canonici de Bérenger Frédol (août 1300) ........... 109 GRP : colloque JOB : melanges DIV : 02sommaire p. 1 folio : 13 --- 7/1/010 --- 12H54 Sommaire 13
Manlio BELLOMO La logica del filosofo e la logica del giurista : Giovanni Calderini tra doctores antiqui, moderni emoderniores ......................................... 123 Uta-Renate BLUMENTHAL Reflections on the influence of the Collectio canonum of Cardinal Deusdedit..................................................................................................... 135 Jacques BOUINEAU Absolutisme et religion dans l’Europe moderne ................................... 149 Jean-Marie CARBASSE Une affaire Calas du XIVesiècle ? Le procès d’Aimeric Bérenger (1332-1336)................................................................................................. 173 André CASTALDO La dot d’une binuba en pays dit « de droit écrit » (Parlement, 12 juin 1339)............................................................................................... 195 Emmanuelle CHEVREAU Quelques remarques sur la continuité des « personnes juridiques » en droit romain classique........................................................................... 217 Orazio CONDORELLI San Pier Damiani e il diritto della Chiesa nella societas christiana... 233 Emanuele CONTE Gewere, vestitura, spolium : un’ipotesi di interpretazione.................. 267 E. C. COPPENS L’auteur d’Animal est substantia : Une hypothèse .............................. 289 Ennio CORTESE Équité et justice. La dynamique bipolaire du droit au Moyen Âge .... 299 Jacqueline DAVID Actes de notoriété et certificats de coutume : d’un droit intercoutumier au droit international privé............................................. 315 Enrique DELEÓN Textos de los Excerpta Sangallensis....................................................... 333 Florence DEMOULIN-AUZARY Remarques sur la supposition de part en droit canonique classique....................................................................................................... 341 GRP : colloque JOB : melanges DIV : 02sommaire p. 2 folio : 14 --- 18/12/09 --- 12H7 14 Mélanges en l’honneur d’Anne Lefebvre-Teillard
Olivier DESCAMPS Le damnum infectum dans la doctrine juridique médiévale (XIIe-XVesiècle).......................................................................................... 359 Gero R. DOLEZALEK French legal literature quoted by Scottish lawyers 1550-1650 ........... 375 Charles DONAHUE Jr. Ex officio Cases in the Officiality of Paris 1384-1387 ......................... 393 Jean-Paul DURAND La receptio du ius nativum de vies communes confessionnelles en France........................................................................................................... 413 Robert FEENSTRA Jean de Gradibus et ses éditions lyonnaises d’ouvrages de droit savant (fin XVe, début XVIesiècle). L’exemple du commentaire sur les Institutes de Jean Faure........................................................................ 431 Linda FOWLER-MAGERL Citetis coram nobis. A mid-XIIIth century Parisian ordo iudiciarius in the form ioco-serius............................................................................... 447 André GOURON † Maître Jean et les « Questions disputées » de Grenoble ...................... 463 Olivier GUILLOT L’appui apporté par Henri Ier à Guillaume d’Arques dans le conflit de ce dernier avec le duc Guillaume le Bâtard (fin 1053-1054) : une motivation juridique ?................................................................................ 473 Jean-Louis HAROUEL Les États-Unis et la modernité artistique................................................ 495 Richard H. HELMHOLZ A Note on French and English Officialities on the Eve of the Council of Trent.......................................................................................... 509 Jean HILAIRE Le droit des foires et marchés au Parlement d’après les registres d’Olim (1254-1318) ................................................................................... 521 François JANKOWIAK Qui sibi nomen imposuit... Les noms de Pierre ou le choix du nom pontifical aux époques moderne et contemporaine .............................. 539 GRP : colloque JOB : melanges DIV : 02sommaire p. 3 folio : 15 --- 7/1/010 --- 12H54 Sommaire 15
Lotte KÉRY Les idées de Pierre Dubois pour une réforme de la justice.................. 553 Jacques KRYNEN Audite illos, et quod iustum est iudicate (Deut., 1, 16-17).Lebon juge selon Jean Juvénal des Ursins ......................................................... 573 André LAINGUI Les mariages se font au ciel...................................................................... 589 Peter LANDAU Gérard Pucelle und die Dekretsumme Reverentia sacrorum canonum : Zur Kölner Kanonistik im 12. Jahrhundert......................... 623 Carlos LARRAINZAR El resumen de C. 37 del Decretum Gratiani ......................................... 639 Jean-Philippe LÉVY Les transformations du droit familial français depuis le milieu du XXesiècle..................................................................................................... 665 Guillaume LEYTE Le droit de punir dans le Décret de Gratien ........................................... 685 Yves MAUSEN Per rerum naturam factum negantis probatio nulla sit. Le problème de la preuve négative chez les glossateurs.............................................. 695 Guerric MEYLAN Les Édits civils de la République de Genève et la coutume de Berry. De l’influence du droit coutumier de la France sur l’œuvre du réformateur Germain Colladon........................................................... 707 Charles DE MIRAMON Réception et oubli de l’Ethica vetus : Salerne et Bologne (1150-1180)................................................................................................. 727 Laura MOSCATI Il Caso Pomba-Tasso e l’applicazione della prima convenzione internazionale sulla proprietà intellettuale.............................................. 747 Wolfgang P. MÜLLER Toward the First Iconographical Treatise of the West : Huguccio and Sicard of Cremona.............................................................................. 765 GRP : colloque JOB : melanges DIV : 02sommaire p. 4 folio : 16 --- 7/1/010 --- 12H54 16 Mélanges en l’honneur d’Anne Lefebvre-Teillard
Knut Wolfgang NÖRR Clemens papa quartus, lumen iuris, entscheidet über Zweifelsfragen zum Prokurator im Prozessrecht................................... 795 Antonio PADOA-SCHIOPPA Grégoire le Grand dans son rôle de juge ................................................ 801 Kenneth PENNINGTON Torture in the Ius commune ...................................................................... 813 Jean-François POUDRET Symbolisme et réalisme dans les mariages clandestins valaisans à la veille du Concile de Trente................................................................... 839 René-Marie RAMPELBERG L’imbecillitas sexus sous la République romaine. Quelle capacité pour la femme ? La réponse du théâtre................................................... 851 Marie-France RENOUX-ZAGAMÉ Lois du ciel et lois des hommes selon les Manuels des confesseurs. Le pouvoir du pouvoir invisible dans la France classique ................... 867 Maria Gigliola DI RENZO VILLATA L’applicazione del codice penale sardo-piemontese in Lombardia Tra Milano e Bergamo (1862-1864)........................................................ 889 Franck ROUMY Excerpta Rotomagensia. Un des plus anciens témoignages de la diffusion du droit de Justinien en France au XIIesiècle........................ 917 Angela SANTANGELO CORDANI Mandato, locazione d’opera o contratto atipico : la natura del rapporto professionale tra avvocato e cliente nell’Italia postunitaria.................................................................................................. 949 Mathias SCHMOECKEL François Connan (1508-1551), das Synallagma und die Föderaltheologie......................................................................................... 963 Jean-Louis THIREAU Fondements de l’exclusion successorale des filles dotées dans l’ouest de la France .................................................................................... 991 José Miguel VIEJO-XIMÉNEZ La composición de C. 28 del Decreto de Graciano............................... 1007 GRP : colloque JOB : melanges DIV : 02sommaire p. 5 folio : 17 --- 7/1/010 --- 12H54 Sommaire 17
Laurent WAELKENS La légitimité de C., 5, 27, 5....................................................................... 1031 Laurens WINKEL Remarques marginales sur la Glose Ordinaire Regula est (ad D., 22, 6, 9, pr.).................................................................................... 1047 Anders WINROTH Law Schools in the Twelfth Century....................................................... 1057 Tabula gratulatoria ..................................................................................... 1065 GRP : colloque JOB : melanges DIV : 02sommaire p. 6 folio : 18 --- 7/1/010 --- 12H55 18 Mélanges en l’honneur d’Anne Lefebvre-Teillard
LA COMPOSICIÓN DE C. 28 DEL DECRETO DE GRACIANO José Miguel VIEJO-XIMÉNEZ* Profesor de la Facultad de Ciencias Jurídicas de Las Palmas de Grand Canaria 1. En el tractatus coniugii del Decreto de Graciano (DG : C. 27-C. 36), C. 28 considera el matrimonio entre infieles. El carácter de las uniones entre no bautizados, el alcance del privilegio paulino y la influencia de la bigamia para la ordenación sacerdotal son las cuestiones que resuelve esta causa1. Las tres comprometen aspectos relevantes del derecho divino y del derecho apostólico : la indisolubilidad del matrimonio (Mt., 19, 9), los motivos y el alcance de la separación del bautizado que permitió el Apóstol (I Cor., 7, 15) y las condiciones que éste exigía a quienes aspiraban o iban a ser seleccionados para el episcopado (I Tim., 3, 2 ; Tit., 1, 6). La disciplina sobre los sacramentos del orden y del matrimonio ha tenido en cuenta estos preceptos al definir el matrimonio y su *El autor agradece a la Fundación Derecho y Europa (A Coruña, España) la ayuda prestada para la realización de este estudio. 1C. 28 pr. « Hic primum queritur, an coniugium sit inter infideles. Secundo, an liceat huic aliam ducere priore uiuente. Tertio, an sit reputandus bigamus qui ante baptismum habuit unam, et post baptismum alteram ». Las colecciones de sentencias sobre el matrimonio de la escuela de Anselmo de Laon tratan las dos primeras cuestiones (H. Reinhardt, Die Ehelehre der Schule des Anselms von Laon. Eine theologieund kirchenrechtsgeschichtliche Untersuchung zu den Ehetexten der frühen Pariser Schule des 12. Jahrhunderts. Anhang : Edition des Ehetraktates der « Sententie Magistri », Münster, 1974, p. 69-75). La estructura en tres cuestiones de C. 28 recuerda al Sic et Non de Pedro Abelardo : « CXXV. Quod sit conjugium inter infideles, et contra. [...] CXXVI. Quod dimissa fornicante uxore viro liceat alteram ducere, et contra. [...] CXXVII. Quod bigamus non licet promoveri ad clericum, et contra ». (PL, 178, col. 1546 sq.). GRP : colloque JOB : melanges DIV : 59Viejo p. 1 folio : 1007 --- 17/12/09 --- 10H23 La composición de C. 28 del Decreto de Graciano 1007
tendría que ver con el origen del texto, o bien el modelo intermedio (¿ otra versión de la GO ? ¿ una colección de sentencias ?) que se utilizó para la composición de C. 2822. En cualquier caso, era una auctoritas conocida en los escritos sobre el sacramento del matrimonio de la primera mitad del siglo XII23. Es el último argumento mediante el que el DG ofrece una interpretación de Rom., 14, 23 que salva el carácter matrimonial de las uniones entre infieles (Apéndice II,I,3 responsio [a]). 4. Las tres auctoritates de C. 28 para las que los CR encontraron paralelismos en la GO a I Cor., 7, 13-15 también se remontan a los comentarios del Ambrosiaster24. Las dos primeras se localizan en C. 28, q. 1 pr., la tercera en C. 28, q. 2 pr. (V) « Item Ambrosius : “Iussit Hesdras dimitti uxores alienigenas, per quas ibant ad Deos alienos. Non est enim putandum matrimonium, quod extra Dei decretum est factum. Sed cum cognoscitur, est emendandum” » (edF 1078.44-48). Para los CR no es una cita del obispo de Milán, sino de la « glossa ordinaria ad locum indicatum ». En este caso la coincidencia GO – DG es manifiesta : Glossa I Cor., 7, 13 : Paris, Bibliothèque Mazarine, 125 Si fornicatio carnis detestanda est in coniuge quanto magis fornicatio mentis id est infidelitas ? Iussit Hesdras uxores dimittere alienigenas per quas ad Deos ibant alienos. Non est imputandum matrimonium quod extra Decretum Dei factum est. Set cum cognoscitur emendandum est (f. 35v, 1 glosa margen exterior izquierdo). El letrero Ambrosius de C. 28, q. 1 pr. se pudo tomar de las glosas marginales anteriores25. Los teólogos tampoco ponían en duda la « autoría ». La Summa Sententiarum de Walter de Mortagne atribuye a Ambrosio la frase « non debet imputari matrimonium, quod extra decretum Dei factum est »26. Pedro Abelardo copió completo el comentario del Ambrosiaster a I Cor., 7, 15 en el Sic et Non, con la inscripción « Ambrosius super hanc epistolam item »27. Como en esos 22 Cf., por ejemplo, Köln, Dombibliothek 25 (f. 25r,5y6glosas margen derecho). 23 Cf. Petrus Abelardus, Sic et Non : « CXLI. Quod opera misericordiae non prosint infidelibus, et contra. Augustinus De trinitate, lib. XII : Opera misericordiae nihil prosunt paganis sive Judaeis sive haereticis sive schismaticis. Idem in libro Sententiarum Prosperi : Omnis infidelium vita peccatum est, et nihil est bonum sine summo bono. Ubi enim deest agnitio aeternae et incommutabilis veritatis, falsa virtus est etiam in optimis moribus » (PL, 178, col. 1584CD). 24 El texto en el apartado no6 de este estudio. 25 Cf. Paris, Bibliothèque Mazarine, 125 f. 35r, 5 glosa margen derecho. Cf. también Köln, Dombibliothek, 25 : « [Aug(ustinus)] Si fornicatio carnis detestanda est in coniuge quanto magis fornicatio mentis id est infidelitas ? Iussit Hesdras uxores dimittere alienigenas per quas ibant ad Deos alienos. Non est imputandum matrimonium quod extra preceptum Dei factum est. Set cum cognoscitur emendandum est ». (f. 36v, 5 glosa margen izquierdo). La inscripción Augustinus del códie de Colonia no pertenece a la glosa, pues se copia al lado con otra letra distinta ; como en el ejemplar de París, Ambrosius es la inscripción (original) de la tercera glosa del mismo margen izquierdo. 26 Cf.7,8:«Illud etiam quod dicit Ambrosius : Non debere matrimonium imputari quod extra Dei decretum est quia Deo fit conjugium ; non idcirco dictum est quia non sit conjugium, sed quia non est firmum, imo solubile est ut monstrat Apostolus » (PL, 176, col. 161B). 27 Cf. el c. 125 del Sic et non (PL, 178, col.1546D). GRP : colloque JOB : melanges DIV : 59Viejo p. 8 folio : 1014 --- 17/12/09 --- 10H46 1014 José Viejo-Ximénez
y en otros escritos, en el DG la cita es argumento de autoridad contrario al matrimonio entre no bautizados (Apéndice II,I,1,c). (VI) « Item Augustinus : “Non est ratum coniugium, quod sine Deo est” » (edF 1078.48-49). Los CR negaron la autoría y remitieron a la GO a I Cor., 7 : glossa I Cor., 7, 14-15 : Paris, Bibliothèque Mazarine, 125 Non est ratum conjugium quod sine Deo. Et ideo non est peccatum dimisso propter Deum si alii copulauit. Si ambo credunt per cognitionem Dei confirmatur conjugium. In pace. Non oportet litigare cum discedente. (f. 35v, 3 glosa margen exterior izquierdo) ¿ Por qué Augustinus ? La GO no ofrece ninguna explicación28. El comentario circuló bajo el rótulo Ambrosius, aunque tampoco faltan los ejemplos de ausencia de identificación29. Para C. 28, q. 1, pr. se pudo utilizar un ejemplar de la GO con la misma inscripción, o cuyo contexto aportara alguna justificación. Tampoco se puede excluir una colección de sentencias sobre el sacramento del matrimonio30. Es la cuarta autoridad contraria al carácter matrimonial de las uniones de infieles que consigna el DG (Apéndice II,I,1,d). (VII) « ... testatur scriptura dicens : “Alioquin si disceditis ab inuicem, et uolentes cohabitare dimittitis, et aliis uos copulaueritis, adulteri eritis, et filii uestri, qui postea nascentur,erunt inmundi, id est spurii” » (edF 1089.34-38). La advertencia de los CR es acertada : no se trata de un texto de la Escritura, sino de la GO a I Cor., 7, 14. En todo caso, hay variantes significativas : Glossa I Cor., 7, 14 : Paris, Bibliothèque Mazarine, 125 Alioquin. Si dimitittis (dimittisac) inuicem uolentes cohabitare et aliis (aliosac) uos copulatis adulteri eritis (///ac) et filii uestri spurii id est immundi. Nunc sancti quia de licitis conjugiis nati et sub Creatoris ueneratione nati. (f. 35v, 2 glosa margen exterior izquierdo) ¿ Utilizó DG otra versión de la GO31 ? ¿ Se citó el comentario de memoria ? En esta ocasión, la epístola a los corintios suministró un argumento contrario 28 La misma mano que en el códice de Colonia introdujo la inscripción Aug(ustinus) al lado de la glosa marginal anterior, escribe ahora Ambrosius : « [Amb(rosius)]. Non est ratum conjugium quod sine Deo. Et ideo non est peccatum dimissio propter Deum si alii copulavit. Si ambo credunt per cognitionem Dei confirmatur conjugium. In pace. Non oportet litigare cum discedente » (f. 36v, 8 glosa margen exterior). 29 La inscripción Et sanctus Ambrosius in prima epistola ad Corinthios es de Hincmaro de Reims (PL, 125, col. 706). El fragmento aparece sin atribución en Rabano Mauro, Enarrationum in epistolas Beati Pauli,10,7(PL, 112, col. 68B). 30 La segunda parte de la glosa se atribuye al obispo de Hipona en una sentencia de la escuela de Anselmo de Laon : « Non est peccatum dimisso propter deum si alii se copulauerit. In his uerbis plane ostendit Augustinus, quoniam non erat coniugium. Si esset enim, peccatum esset utique dimissum alii se copulare. Sola enim causa fornicationis possunt separari coniugati, nec tunc tamen scinditur coniugium, quia non licet sic diuisos aliis se commiscere » (Reinhardt, Die Ehelehre [supra, n. 1], p. 69, n. 84). Cf. también la cita del Cum omnia sacramenti de las Sententie Anselmi en el apartado 6 de este trabajo. 31 Köln, Dombibliothek, 25 coincide con el ejemplar de la Biblioteca Mazarine : « [Amb(rosius)] Alioquin. Si dimitittis inuicem uolentes cohabitare et aliis uos copulatis adulteri estis et filii uestri spurii ideo immundi. Nunc sancti quia de licitis conjugiis nati et sub Creatoris ueneratione nati » (f. 36v, 7 glosa margen exterior izquierdo). GRP : colloque JOB : melanges DIV : 59Viejo p. 9 folio : 1015 --- 17/12/09 --- 10H47 La composición de C. 28 del Decreto de Graciano 1015
a que el bautizado se una a otra mujer en vida de su primera esposa (Apéndice II, II, 1). En definitiva, en los casos (I) – (IV), (V) y (VI) hay razones para cuestionar la relación directa GO – DG. Y, sin embargo, para la composición de los pasajes de C. 28 sobre las epístolas a los Romanos y a los Corintios es difícil imaginar otro entorno distinto al que facilitó la elaboración de los comentarios a la Biblia. El alarde de citas del Nuevo Testamento en la segunda parte de C. 28, q. 1 pr. (Apéndice II,I,2argumenta a-e) remite al mismo escenario. GO y DG comparten las ideas y las autoridades que también aparecen en las sentencias teológicas sobre el sacramento del matrimonio. La C. 28 del DG ¿ se compuso antes de que se divulgara la redacción « estándar » de la glosa a las cartas a los Romanos y a los Corintios ? 5. Según los CR, los dos capítulos de C. 28, q. 3 también procederían de la GO a las epístolas paulinas, además de duplicar dos capítulos de D. 26. De un lado, el comentario de Jerónimo a I Tim., 3 de C. 28, q. 3, c. 1 coincidiría con D. 26, c. 1. De otro, las palabras que C. 28, q. 3, c. 2 atribuye a Agustín, a propósito de Tit., 1, corresponderían a D. 26, c. 2. C. 28, q. 3, d. p. c. 2 alega una tercera autoridad, de Inocencio I (JK 303), que ahora no se copia porque ya se había utilizado en la primera cuestión (C. 28, q. 1, c. 1). La decretal procede de las colecciones canónicas, no de la glosa a las epístolas paulinas. Es una « duplicación » de D. 26, c. 3, por lo que puede ayudar a comprender las relaciones entre D. 26 y C. 28. GRP : colloque JOB : melanges DIV : 59Viejo p. 10 folio : 1016 --- 17/12/09 --- 10H47 1016 José Viejo-Ximénez
(VIII) ¿ D. 26, c.1=C.28,q.3,c.1? Glossa I Tim., 3, 1-7 Paris, Bibliothèque Mazarine, 125 D. 26, c. 1 Aa (f. 32v) P(f. 25vb) C. 28, q. 3 pr. y c. 1 Aa (f. 125rv) Fd (f. 82va) Ieronimus ad Oceanum [...]Unius uxoris uirum : idest monogamum post baptismum. Si enim et ante coniugem habuit que obierit, non ei imputatur, cui prorsus nouo nec stupra nec alia que ante fuerunt iam obsunt... (f. 109v 6 glosa margen izquierdo)32 Vnde Ieronimus scribit ad Oceanum. Post baptismum debet esse monogamus qui episcopus est ordinandus (qui in episcopum eligitur : Aa). UNIUS UXORIS UIRUM id est monogamum POST BAPTISMUM. Si enim et ANTE coniugem HABUIT (HABUERIT : edF) que obierit, NON ei imputatur (imputetur : Aa), CUI PRORSUS nouo nec stupra, nec alia, que ante fuerunt, iam obsunt. » ... auctoritate Ieronimi patet. Ait enim super epistolam Pauli ad Timotheum Non est bigamus qui ante baptismum habuerit unam et post baptismum alteram. [O]portet episcopum esse UNIUS UXORIS UIRUM (unius uxoris esse uirum : Aa). Verum hoc POST BAPTISMUM (baptismum post Fdac). Ceterum, SI ANTE baptismum HABUERIT (habuit : Fd) unam et post baptismum habuerit (habuerit : deest Aa) alteram NON est reputandus bigamus, CUI PRORSUS innouato per baptismum omnia uetera sunt dimissa ». D. 26, c. 1 procede de la extensa nota marginal a I Tim., 3, 1-7, que se elaboró a partir de la epístola de Jerónimo a Océano33. La inscripción, la extensión y la literalidad de C. 28, q. 3, c. 1 difieren de la glosa y de D. 26, c. 1. Si C. 28, q. 3, c. 1 dependiera de D. 26, c. 1, el prólogo / inscripción de C. 28, q. 3 hubiera mencionado a Océano, no a Timoteo. Las colecciones canónicas no transmiten la auctoritas de C. 28, que tampoco se ha localizado en las obras de Eusebio Jerónimo34. La inscripción de C. 28, q. 3, c.1–«...super epistolam Pauli ad Timotheum»–ysuincipit – « Oportet episcopum esse unius uxoris uirum... » – remiten a los comentarios al escrito paulino. Los modelos imaginables son dos : un ejemplar de la GO distinto al que se utilizó para D. 26, o bien una colección de sentencias teológicas sobre el matrimonio35. 32 Cf. también Köln, Dombibliothek, 25, f. 90av, 4 glosa margen exterior. 33 Epistola LXIX ad Oceanum (CPL 620 : PL, 22, col. 653 sq.). Cf. Lenherr, « Die Glossa » (supra, n. 15) : D. 26, c. 1 procede de la glosa a Timoteo. 34 Cf. S. Berardi, Gratiani Canones genuini ab Apocryphis discreti, Matriti, 1783, III, caput XIII : « Nulla extant apud Hieronymum commentaria in epistolam Pauli ad Timotheum, ex quibus tamen videtur Gratianus laudavisse verba canonis 1. caus. 28. quaest. 3 ». (p. 156). 35 Las variantes de las citas de C. 28, q. 1 pr. y d. p. c. 14 respecto a la glosa a Rom.yaICor. consideradas en los apartados (I) a (VII) del presente estudio sugieren la primera alternativa. La segunda alternativa no puede descartarse, porque las colecciones de sentencias de la primera escolástica no suelen respetar las inscripciones ni la literalidad de las auctoritates. GRP : colloque JOB : melanges DIV : 59Viejo p. 11 folio : 1017 --- 17/12/09 --- 10H51 La composición de C. 28 del Decreto de Graciano 1017
(IX)¿D.26,c.2=C.28,q.3,c.2? Glossa Tit., 1, 6 Paris, Biblioteca Mazarine, 125 D. 26, c. 2 Aa (f. 32v) P (f. 25vb) C. 28, q. 3, c. 2 Aa (f. 125rv) Fd (f. 82va) Aug(ustinus). Vnius u(xoris) u(ir). Acutius intelligunt, qui nec eum qui cathecuminus uel paganus habuit alteram ordinandum censuerunt, quia de sacramento agitur, non de peccato, propter sanctitatem sacramenti. Sicut femina, si cathecumina uitiata est, non potest post baptismum inter Dei uirgines consecrari, ita non absurde uisum est digamum non pecasse, set normam sacramenti amisisse, non ad uite meritum, set ad ordinationis signaculum. Vnius u(xoris) u(ir) episcopus significat ex omnibus gentibus unitatem, uni uiro Christo subditam, sicut duobus dominis seruire, sic ab uno Deo apostatare et in alterius supersticionem ire non licet. (f. 118r, 1 glosa marginal superior y derecha)36. Augustinus uero econtra testatur scribens in epistolam ad Titum. Qui ante baptismum habuerit (habuit : P) unam et post baptismum (baptismum habuit : P) alteram ordinandus non (non : deest P) est. ACUTIUS INTELLIGUNT (intelligit : Aaac), QUI NEC EUM, QUI CATECUMINUS UEL PAGANUS HABUERIT (habuit : P)ALTERAM, ordinandum censuerunt, quia de sacramento agitur, non de peccato, propter sanctitatem sacramenti (sacramenti sanctitatem : edF). Sicut femina, si CATECUMINA UITIATA EST, NON POTEST post baptisma INTER DEI UIRGINES CONSECRARI, ita non absurde uisum est bigamum non peccasse, set normam sacramenti amisisse NON AD UITE MERITUM, SET AD ordinationis signaculum. Vnius uxoris uir (uirum : P)episcopus significat ex omnibus gentibus unitatem uni uiro Christo subditam, sicut duobus dominis seruire, sic ab uno Domino (Deo : edF)apostatare atque in alterius superstitionem (superstitione : P)ire non licet. Ait enim Augustinus super epistolam Pauli ad Titum Non debet fieri episcopus qui ante baptismum habuerit unam, et post baptismum alteram (aliam : Aa) [A]CUTIUS UERO INTELLIGUNT, (intelexerunt : Aa) QUI NEC EUM ORDINANDUM CENSUERUNT, qui ante baptismum HABUERIT (habuit : Aa) unam, et post baptismum ALTERAM. In baptismate enim crimina abolentur, non federatio coniugii dissoluitur. Sicut illa, que CATECUMINA UITIATA EST, INTER DEI UIRGINES CONSECRARI NON POTEST, sic et qui ante baptismum habuit (habuerit : Aa) unam, et post baptismum alteram, non nisi bigamus reputandus est. Admisit (amisit : Aa) enim quiddam NON AD UITAE MERITUM, SED AD SIGNACULI SACRAMENTUM. GRP : colloque JOB : melanges DIV : 59Viejo p. 12 folio : 1018 --- 17/12/09 --- 10H54 1018 José Viejo-Ximénez
La cita pertenece al De bono coniugali de Agustín de Hipona37.Enlas colecciones canónicas aparece como Augustinus de bono coniugali, siempre con una extensión menor que la de D. 26, c. 238. La inscripción y la extensión de D. 26, c. 2 coinciden con la GO al pasaje paulino. En este caso, las inscripciones no excluirían la dependencia de C. 28, q. 2, c. 2 respecto a D. 26, c. 2. Pero esta relación sería poco probable si D. 26, c. 1 no se utilizó para C. 28, q. 3, c. 1. El recurso al mismo modelo que aportó C. 28, q. 3, c. 1, desconocido por el momento, no sólo es razonable en atención al principio de economía. También explicaría las variantes, así como el que en C. 28, q. 3, c. 2 no haya referencias a la parte final de D. 26, c. 2 Unius uxor – non licet. (X)¿D.26,c.3=C.28,q.1,c.1/C.28,q.3,d. p.c.2? Estas auctoritates gracianeas pertenecen a la decretal Magna me gratulatio de Inocencio I (JK 303), difundida antes y después del Pseudoisidoro39. Mientras que D. 26, c. 3 transmite su c. 2, C. 28, q. 1, c. 1 copia sólo una parte40.La inscripción es la misma (Item Innocentius Rufo et Eusebio et ceteris episcopis Macedonibus) y C. 28, q. 1, c. 1 está incluido en D. 26, c. 1. Sin embargo, fue el recurso a fuentes distintas lo que motivó la extensión de uno y otro capítulo gracianeo. La Tripartita (TrA, 1,40 [38], 15) es el modelo de D. 26, c. 341. Aquí hay que descartar el Polycarpus (6, 4, 52) y la Colección en Tres Libros (3, 11, 33), porque carecen de unas frases que sí están en DG42. La inscripción del Decreto de Burcardo de Worms (4, 98) o la del Decreto de Ivo (1, 292) no se corresponden 36 Cf. Köln, Dombibliothek, 25, f. 96v, 6 glosa margen exterior : « Aug(ustinus). Acutius intelligunt, qui nec eum qui catecuminus uel paganus habuit alteram ordinandum censuerunt, quia de sacramento agitur, non de peccato, propter sanctitatem sacramenti. Sicut femina, si catecumina uiciata est non potest post baptismum inter Dei uirgines consecrari, ita non absurde uisum est digamum non pecasse, set normam sacramenti amisisse, non ad uite meritum, set ad ordinationis signaculum. Vnius u[xoris] u[ir] episcopus significat ex omnibus gentibus unitatem, uni uiro Christo subditam, sicut duobus dominis seruire, sic ab uno Deo apostatare et in alterius supersticionem ire non licet ». 37 De bono conjugali liber unus,18(CPL 299 : PL, 40, col. 387 sq.). Para la relación de D. 26, c. 2 con la GO a Tit. cf. Lenherr, « Die Glossa » (supra, n. 15). 38 Cf. L. Fowler-Magerl, Clavis Canonum. Selected Canon Law Collections before 1140, Hannover, 2005 : (I) Sacramentum nuptiarum – necessarium :Ans. (A’), 10, 92 ; ID, 8, 294 ; IP, 6, 65-66 ; TrB, 3, 15, 108 ; Arsenal 713, 748 ; 20L, add. 43 ; 10P, 7, 9, 3, 4 : faltan las dos últimas frases de D. 26, c. 2 (Unius uxoris – non licet) ; (II) Sacramenum nuptiarum – viro subditam Christo : Tarr. (2), 1, 98, 2L /8P, 8, 157 : falta la última frase de D. 26, c. 2 (Sicut duobus – non licet); (III) Ecclesie dispensatorem – viro subditam Christo :Ans. (A), 9, 49 ; 13L,9,115;3L,2,14, 34;9L,4,1,29;Collectio Gaddiana,222;Pol., 2, 31, 32 ; 7L (O ¨NB 2186), 3, 7, 4 ; 2L /8P, 2, 157 : falta la última frase de D. 26, c. 2 (Sicut duobus – non licet). 39 PL 56.505 sq. Cf. Maassen, Geschichte,n o276.10 ; y Hinschius, p. 549-552. 40 D. 26 : Deinde ponitur – sit completum (edF 96.28-97.11) = Hinschius 549b.54-550b.3 SC. 28, q. 1, c. 1 : Numquid non – Deus coniunxit (edF 1079.29-49) = Hinschius 550a.21-48. 41 TrA, 1, 40 (38), 15 : « Item cuius supra cap. LII. (TrA, 1, 40 [38], 12 : Innocentius Rufo et Eusebio et ceteris episcopis Macedonibus...). Eum esse digamum qui catechumenus habuerit atque amiserit uxorem, si post baptismum aliam acceperit. Deinde ponitur – voluntate completum ». 42 Cf. edF no45 a propósito de D. 26, c. 3. La extensión de Pol., 6, 4, 52 es menor : « Innocentius. Deinde ponitur non dici oportere digamum eum qui cathecuminus habuerit atque amiserit uxorem si post baptismum fuerit aliam sortitus eamque primam uideri que nouo homini copulata sit quia illud coniugium per baptismi sacramentum cum ceteris criminibus sit ablatum. Si ita creditur mihi credite non modicum erratur quia quicquid bene gestum fuerit et secundum precepta legalia custoditum non potest facientibus deperire. Nuptiarum ergo copula quia mandato Dei perficitur non potest dici peccatum et quod peccatum non est solui inter peccata omnino credi non debet eritque integrum estimare aboleri non posse nomen prioris uxoris cum non sit dimissum pro peccato quia ex Dei sit uoluntate completum » (Salamanca, BU, 2348, f. 122vab). GRP : colloque JOB : melanges DIV : 59Viejo p. 13 folio : 1019 --- 17/12/09 --- 10H55 La composición de C. 28 del Decreto de Graciano 1019
con la de D. 26, c. 343. Por su parte, C. 28, q. 1, c. 1 se tomó de IP, 6, 95ab (IP, 6, 95-96)44. Si D. 26, c. 3 y C. 28, q. 1, c. 1 / C. 28, q. 3, d. p. c. 2 tuvieron modelos distintos es poco probable que C. 28, q. 3, c. 1-c. 2 se redactaran a partir de D. 26, c. 1-c. 2. El análisis comparativo confirmaría la independencia D. 26 / C. 28, q. 3. La no coincidencia de los materiales que se emplearon para la composición de estas secciones podría entenderse ratione auctoris,ratione loci,oratione temporis. Como D. 26 y C. 28, q. 3 ponen en juego idénticas razones y autoridades habría que descartar la primera hipótesis : las dos procederían del mismo círculo intelectual ; recogerían las enseñanzas de un maestro, autor de esta manera de explicar por qué hay que considerar bígamo a quien se casó antes y después del bautismo. Las hipótesis segunda y tercera – otro lugar, otro momento – son compatibles con la composición del DG por etapas, así como con determinados aspectos de la biografía del misterioso personaje que, desde el siglo XII, lleva el título de autor45. Si la GO fue también el resultado de un proceso, C. 28 estaría relacionada con las versiones primeras, mientras que D. 26 dependería de una redacción más consolidada o estandarizada. Los parientes próximos de C. 28 hay que buscarlos entre las colecciones de sentencias sobre el matrimonio compuestas al norte de los Alpes. El recurso a la Panormia de Ivo de Chartres provocó la coincidencia de auctoritates46. Las nociones y distinciones mediante las que los dicta gracianeos concuerdan discordancias tienen un hondo sabor teológico : el carácter pecaminoso de la actuación contra conscientiam (C. 28, q. 1, d. p. c. 14) ; la veracidad de los sacramentos quantum ad formam /quantum ad uirtutem (ib.) ; la inexistencia del matrimonio celebrado contra Dei uel ecclesie decretum (ib.) ; la distinción coniugium ratum /coniugium legitimum (C. 28, q. 1, d. p.c.17) 47 ;la 43 Cf. P. Landau, « Burchard de Worms et Gratien : À propos des sources immédiates de Gratien », RDC, 48 (1998), p. 233-245, aunque no tuvo en cuenta TrA. 44 IP, 6, 95 (95a) : « Innocentius Rufo et Eusebio epis. Macedonibus. Numquid non – esse responsum » + IP, 6, 96 (95b) « Quero et sollicitus – et lex iungit ». La Panormia coincide con la colección del códice Roma, Archivo S. Pietron C. 118 : 9L, 8, 1, 119 : « Innocentius Rufo et Eusebio epis. Macedonibus. Numquid non – et lex iungit ». Cf. el apartado 2 del presente estudio. 45 Cf. G. Mazzanti, « Graziano e Rolando Bandinelli », Studi di Storia del Diritto, II, Milano, 1999, p. 79-103 : Graciano fue condiscípulo de Rolando Bandinelli / Alejandro III en París. 46 Cf. Reinhardt, Die Ehelehre (supra, n. 1) : las colecciones de Ivo de Chartres abastecen a las colecciones de sentencias (p. 38). Entre el DG y el tratado Quid sit matrimonium (QM) de las Sententiae Magistri A se constantan estos paralelismos : C. 28, q. 1, c. 1 OQM, no129 (IP, 6, 95) ; C. 28, q. 1, c. 2 = QM, no130 (IP, 6, 97) ; C. 28, q. 1, c. 3 = QM, no131 (IP, 6, 97) ; C. 28, q. 1, c. 5 OQM, no190 (IP, 7, 29) ; C. 28, q. 1, c. 7 OQM, no192 (IP, 7, 33) ; C. 28, q. 1, c. 8 OQM, no135 (IP, 6, 100) ; C. 28, q. 1, c. 9 OQM, nos 136-137 (IP, 6, 101) ; C. 28, q. 2, c. 1 OQM, no132 (IP, 6, 98);yC.28,q.3,c.2OQM, no32 (IP, 6, 30). 47 ¿Qué relación hay, por ejemplo, entre C. 28, q. 1, d. p. c. 17 y las « Allegoriae in Novum Testamentum » (PL, 175, col. 749 sq.) que se relacionan con Hugo de San Víctor ? Esta obra también recurre a la distinción matrimonio rato / matrimonio legítimo : « Conjugium est maris et feminae conjunctio legitima et spontanea solemnitate celebrata : legitima ad personas referimus ; spontanea propter coacta, per solemnitatem clandestina removentur. Conjugiorum aliud ratum, et non legitimum ; aliud legitimum, et non ratum ; aliud ratum, et legitimum. Ratum, et non legitimum, ut illud quod fit clanculo. Legitimum, et non ratum, ut quando consanguinei conjunguntur, nesciente Ecclesia. Ratum, et legitimum, quod in conspectu Ecclesiae inter legitimas personas contrahitur » (PL, 175, col. 910A). GRP : colloque JOB : melanges DIV : 59Viejo p. 14 folio : 1020 --- 17/12/09 --- 10H56 1020 José Viejo-Ximénez
indisolubilidad del coniugium ratum (C. 28, q. 1, d. p. c. 17). Otros apartados del tractatus coniugii tienen los mismos ascendientes48. Queda para otra ocasión el contraste del tractatus ordinandorum con los escritos sobre el sacramento del orden de la primera escolástica. Si bien es cierto que la GO a las epístolas paulinas organizó la versión divulgada de D. 21 – D. 101, el DG no recurrió a los Ordines Ecclesiae49. Y a diferencia de las colecciones de sentencias, prefirió los escritos de Isidoro de Sevilla – algunos de ellos apócrifos – al De excellentia sacrorum ordinum de Ivo de Chartres50. 6. Siempre habrá que insistir en el influjo ejercitado por los movimientos teológicos de Francia en el DG51. En el caso del « tractatus coniugii », esta filiación intelectual se descubre también en dos elementos secundarios de C. 28 : la inscripción de C. 28, q. 2, c.2ylahistoria que recuerda C. 28, q. 1, pr. A propósito de C. 28, q. 2, c. 2, los CR y Friedberg remitieron al comentario a I Cor., 7, 13 del Ambrosiaster, aunque dejaron constancia de las diferencias. 48 Es el caso de la explicación del principio consensual. Cf. P. Landau, « Gratian und die Sententiae Magistri A », Aus Archiven und Bibliotheken. Festschrift für Raymond Kottje zum 65. Geburtstag, Frankfurt am Main-Bern-New York-Paris, 1992, p. 311-326 ; C. Larrainzar, « La distinción entre « fides pactionis»y«fides consensus » en el « Corpus Iuris Canonici » », IC, 21 (1981), p. 31-100 ; e Id., « Datos sobre la antigüedad del manuscrito Sg : su redacción de C. 27, q. 2 », « Panta rei ». Studi dedicati a Manlio Bellomo, III, Roma, 2004, p. 205-237. 49 Cf. P. Maas, The Liber Sententiarum Magistri A. Its place amidst the sentences collections of the first half of the 12th century, Nijmegen, 1995 : utilización de los Ordines por las Sententiae Magistri A y Hugo de San Víctor (p. 111-114). 50 Cf. P. Landau, « Die Ursprünge des Amtsbegriffs im klassischen kanonischen Recht », Officium und Libertas christiana, München, 1991, p. 5-54 ; e Id., « Apokryphe Isidoriana bei Gratian », Vita Religiosa im Mittelalter. Festschrift für Kaspar Elm zum 70. Geburtstag, Berlin, 1999, p. 838-844. 51 S. Kuttner, « Graziano : l’uomo e l’opera », SG, 1 (1953), p. 17-29 (= Gratian and the Schools of Law 1140-1234, London, 1983 [CS, 185], noII):«Sidebe sempre insistere sull’influsso esercitato dai movimenti teologici di Francia su Graziano, sotto piú d’un punto di vista : perché ciò entra pure nella sostanza dell’opera grazianea » (p. 24). GRP : colloque JOB : melanges DIV : 59Viejo p. 15 folio : 1021 --- 17/12/09 --- 10H56 La composición de C. 28 del Decreto de Graciano 1021
Ambrosiaster I Cor., 7, 15 C. 28, q. 2, c. 2 Aa (f. 125r) Fd (f. 82va) Non est enim frater aut soror servituti subjectus in hujusmodi. Hoc est, non debetur reverentia conjugii ei, qui horret auctorem conjugii ; non enim ratum est matrimonium, quod sine Dei devotione est : ac per hoc non est peccatum ei, qui dimittitur propter Deum, si alii se junxerit. Contumelia enim Creatoris solvit jus matrimonii circa eum, qui relinquitur, ne accusetur alii copulatus. Infidelis autem discedens, et in Deum et in matrimonium peccare dignoscitur ; quia noluit sub Dei devotione habere conjugium. Itaque non est ei fides servanda conjugii, quia ideo recessit ne audiret auctorem esse christianorum Deum conjugii. Nam si Esdras dimitti fecit uxores aut viros infideles ; ut propitius fieret Deus, nec iratus esset, si alias ex genere suo acciperent ; non enim ita praeceptum his est, ut remissis istis, alias minime ducerent : quanto magis si infidelis discesserit liberum habebit arbitrium, si voluerit nubere legis suae viro ? Illud enim non debet imputari matrimonium, quod extra decretum Dei factum est : sed cum post cognoscit et dolet se deliquisse, se emendat, ut veniam mereatur. Si autem ambo crediderint, per cognitionem Dei confirmant conjugium. (PL, 17, col. 219BC) Gregorius autem contra testatur dicens Licet fideli uxorem aliam ducere quam Christianae fidei odio infideles dimittit « Si infidelis discedit odio Christianae fidei, discedat (discedat : add. intl. Fd). Non est enim (enim : om. Fd et add. interl.pc) frater aut soror subiectus seruituti in huiusmodi ». Non est enim peccatum dimisso (dimissum Fd)propter Deum,si alii se copulauerit. Contumelia quippe creatoris soluit ius matrimonii circa eum, qui relinquitur. Infidelis autem discedens et in Deum peccat, et in matrimonium, nec est ei fides seruanda coniugii, qui propterea discessit, ne audiret Christum esse Deum Christianorum coniugiorum. El texto se difundió en la escuela de Anselmo de Laon, a pesar de no figurar en los almacenes de auctoritates de sus principales proveedores : Ivo de Chartres y el tratado Quid sit matrimonium de las Sententiae Magistri A. Fue utilizado con libertad : está casi textualmente en In primis hominibus, pero los tratados sobre el matrimonio Cum omnia sacramenta yCum omnia sacramenta [...] Coniugium est secundum Isidorum lo transmiten con abreviaciones y variaciones52. 52 Cf. Reinhardt, Die Ehelehre (supra, n. 1), p. 71-72. GRP : colloque JOB : melanges DIV : 59Viejo p. 16 folio : 1022 --- 17/12/09 --- 11H1 1022 José Viejo-Ximénez
En la versión del Cum omnia sacramenti de las Sententie Anselmi, por ejemplo, Ambrosio y Agustín comparten la autoría : Dubitatur a quibusdam, an coniugium possit contrahi inter fideles tantum, an inter infideles. Et sunt qui dicunt tantum inter fideles esse, pretendentes sue opinioni hanc auctoritatem. Ambrosius : non est ratum coniugium preter deum, et ideo non est peccatum dimisisse propter deum, si alii coniungatur. Augustinus dicit : Dimisso propter deum non est peccatum, si alii coniungatur. Iniuria enim creatoris (non) soluit matrimonium ius. Sed auctoritas Ambrosii non negat esse coniugium preter deum, sed negat ratum. Sic nec Augustinus negat cum dicit, peccatum non esse, ab infideli coniuge recedere53. Es poco probable que estas sentencias sirvieran de modelo a C. 28, q. 2, c. 2. Las palabras del Ambrosiaster no pasaron directamente a la GO a los Corintios54. Por el contrario, son la primera autoridad que menciona el Sic et Non al tratar del matrimonio entre infieles. Abelardo respetó la autoría y la literalidad del comentario, por lo que su escrito no explica el rótulo Gregorius de C. 28, q. 2, c. 2. Sin embargo, la idea de conectar la cita con otro personaje también distinguido (¿ Gregorio I ?) no parece original del DG. El capítulo 13 del De sacramentis Christianae Fidei de Hugo de San Víctor abrevió el comentario a la epístola a los Corintios : Item beatus Gregorius dicit : Dimissio propter Deum non est peccatum si alii conjungatur. Injuria enim Creatoris solvit jus matrimonii (PL, 176, col. 506C). Así pues, Hugo, que apenas copió (con gran libertad) dos frases del Ambrosiaster, también utilizó la etiqueta Gregorius, en lugar de la habitual Ambrosius. Que actuara por fidelidad a su fuente, o por propia iniciativa no puede decidirse en este momento. El De sacramentis (DS) y el DG documentan una tradición « gregoriana » de un pasaje « (pseudo)ambrosiano ». La literalidad de C. 28, q. 2, c. 2 vendría de un florilegio de textos patrísticos, o de una colección de sentencias teológicas, donde el capítulo también se atribuyera a Gregorius55. Este hipotético modelo sería el ascendiente común de DS y de DG. Hay otra alternativa plausible : DS y DG entroncan con tradiciones distintas. Según esta hipótesis, C. 28, q. 2, c. 2 dependería de la línea « (pseudo)ambrosiana », pero el autor del DG conocía la abreviación « gregoriana ». Cuestionó su modelo y prefirió la inscripción Gregorius (Gregorio I), coherente con el lenguaje jurídico de la cita. Ambas explicaciones no discuten el parentesco DS - DG. 53 F. Bliemetzrieder, Anselm von Laon systematische Sentenzen, Münster, 1919, p. 137-138. 54 El comentario del Ambrosiaster a I Cor., 7, 13 se troceó. De los fragmentos resultantes, algunos se utilizaron para la elaboración de glosas marginales (cf. los nos V-VI de este estudio), otros inspiraron comentarios interlineales. 55 Cf. P. Landau, « Patristische Texte in den beiden Rezensionen des Decretum Gratiani », BMCL, 23 (1999), p. 77-84 : la falta de correspondencia en las colecciones canónicas le lleva a sugerir la primera alternativa p. 83. GRP : colloque JOB : melanges DIV : 59Viejo p. 17 folio : 1023 --- 17/12/09 --- 11H2 La composición de C. 28 del Decreto de Graciano 1023
GRP : colloque JOB : melanges DIV : 59Viejo p. 24 folio : 1030 --- 17/12/09 --- 11H5