HUGONIS
DONELLI
JURISCONSULTI
E T
ANTECESSORIS
OPERA OMNIA.
COMMENTARIORUM
DE JURE CIVILI. Biblioteca PixeLegis. Universidad de Sevilla
Tomus Primus
CUM NOTIS
•

OSUALDI HILLIGERI.
Accedunt Sumniaria
l
& Castigationes Theologicce.
ROMAE MD C C CXXVIII.
TY
p
is
JOSEPHI S ALVIUCCI.
SUMPTIBUS EDIT ORUM
Superiorurn Perrnissu.

tï

ROMANI EDITnRF,S
LECTOR!
JURISCONSULTO.
A
bsurde
fieri atque
inaniter
ab
illis ducimus ; qui quum
illustris scriptoris
opera,
cultiorum
jarn
pridem gentium suf-
'fragio commendata , rursum imprimi curant ejus scriptoris
in
laudes
verborum flumen et
homericos propemodum sonos ef-
fundunt. Nobis autem
inconsulto
hujusmodi
more (
morem
dicitrius 3 nimis enim crebro
ea
stultitia
peccatur ) omnino
ca-
y
ere
deliberatum est ac firmissime constitutumd
Hugonis Do-
nelli
opera, quotquot. complectitur Lucensis editio, coepta qui-
dem
A.
MDCCLXII , at nonnisí
A.
MDCCLXX
absoluta ,
cum
notis Osualdi Hilligeri , nec
non
suinmariis et castigationibus
theologcis, iIli
jam-editioni additis , iterata aggredimur editio-
ne d
onare.
Q
ui
d
amplius praefari
opus
est ? Auctoris
nomen
longe clarissimumy et quotidianum studiúm quo Lucensis ejus
operum editio expetitur ,
quin
satisfreri
cupiditati petentium
queat, -corZSilium
nostrum
probare iis etiam debet, qui libro-
rum
copia
ütterariarn
laborare
obruique rempublicam conque-
runtur: Ad nullius
enim,
vel perexiguae utilitatis
libros
perti-
net illa querela ,
non
autem
ad
eos „ quorum praesidio , ut
de
lucubrationibus bonelli accidit , docti homines et elegantis ju-
risprúdentiae cupidi carere
non
possunt.
Ceterum , licet nobis propositúin sit Lucensem editionem
repetere , praetermittendas tainen
in primo tomo
censuimus
ha-
bitas a Francisco
:Duareno
in
Donelli cooptatione , et
a
Sci-
pione Gentili ira ejus funere orationes ,
prolixis
quidem no-
tis et addítamentis ornatas ,
sed
quae parum
ad
Donelli vitam
expotiendam conferant. Í'raecisa autem
e
tomi primi corpore

vi
Scipíonis Gentilis oratione , pra3clusus est locus
Feidleriano
in
eam orationerh spicileb-io , quod
in
decimum tórnum
editores
Lucenses distulerant. Breviter Donelli víta.m
excerpta
qu
ae
dam
f.
ex
Thuano , Gravina ,
Moreno
deseribent , eaque tibi excerpta
sequens
pagina
objiciet.
euum
vero anirnadversum
a
nobis sit ,
ultirnum editionis
Lucensis
.
tomum , qui multiplices
indices
exhibet, exibere
quo-
que
intercisum quemdam
ac mutilum
elenchum capitum,
quáe
in
Donelli operibus contínentur ,
ab
eo elencho iterum excuden-
do
abstinebimus ., né imperfecta in re
,
ac minime necessaria
emptoribus nostrae edítionis pereat impensa.
Spem alimus fore , ut paucuIa
in
hac editione
nova-
vimus,
aequo
•
cuilibet existimátori haud irnprudeñter
novata
es-
se
videantur.
Vale.
j

!
{!

JAC. AUG.
-
THUANI.
Historzaruin
Szii . Temporis
T.
T
l
.

L.
i oo.
Paga
'

4
•
:LTUgo
Donellus clarisszrnus jzzris i'nterpres ; Cabilone
ad
drarim natus , qui
priman
>flvarici 13ituriguriz diu docuisset ;
post
tumultum Parisieizsem sol.um
pa-
trium vertere ' coactus Lugdiazi Batavorum
(clic
/
llanto
tenzpnre hcesit ;«c postre/n
.
o ob
suspiciones,
de q
uibus dixinzus,
in
lJltorplziana Norinzbei
•
gensis Jleipublicce celeberri-
ma
academia
nidum senectutis posuit ,

pridie Eid.
Majas
fatis concessit , eodena
quo
Cujacius cetatis
auno ;
eo
minore fama,
quod illius famce voce

scriptis ob'stre–
pere tota vita pro ludo lcabzcerit.
EJUSD. THUANI
c
u
iñ
T. IV.
L.
88.
Pag.
5o4.
H
Ugo
Donaba
juris scientia
claras ,
eamque dau Avarici Bitzerigzzrn prgfessus ,
qui oh rel.igionem Lugclunzcm concesserat, quod consilio participrasse crederctur ,
a
senatu monitus ut alio migraret, fJltorphium
se
contulit, ubi Norinzbergensis
Re
i-.
publiccé stipendiis
ad
mortem usque doczcit.
JAN. VINO. GRAVINA.
De
Ort. & progj°ess. Jur. civilis
Cap.
178.
Oriens Duarenus Izazad imparenz
doctrina? ,
atque simultatum suarunz hceredenz
reliquit Hugonem Donellurn discipulunz , gztenz eleganti oratione
in
prceceptorum
collegium cooptavit.
1s
nzagistri rationenz in docendo
jure
complexus est , ^ inclictunz
olim Cujacio bellum redintegravit.
Penan
cum
in
Calvinianorunz
partes ,
abjecta
ve-
ten,
veraque rel.igione , transisset ; mutato
culta divino ,
coactus est etiam solum ver–
tere. T/ariagiae fortuna jactat
►
cs, & in Germaniam profectus , docztit Heidelbergce : un-
de ad idem
munas
Leodizenz concessit : indeque , quod Britannorzcrn factioni
res no-
vas
molientium studeret , patefactis insidiis , coactus est
in
Franconianr, confirgere :
ubi cessit
e
vita
auno
MDXCI. cetatis sute LXII%
Cornznentarios Juris Civilis
reli-
q
uit
uberrimos , acutissinzos
•
gziibus jurisprudentianz i
n
conzmodiorenz ordinenz re–
digere studuit.
Cid
operi utinam extremam manum addere potuisset; neque
Lamen
nii-
nus quales nunc sunt juventuti conferunt , propter soliditatenz rerum ,

rectam se-
rienz. Puer
vero
adeo
literas
aversabatur , ut
ad
eas
non ante se ,
flexerit , quanz
lzcm
pater pudore , ac metu afficeret : qui arcessito
ad se,
coram puero,
pastora
sua-
rio ,
pacta
mercede , fdizcm ei
se
_ traditurum simulavit
• quo
Donellus in,telligeret ,
qualis vita sibi , nisi studeret literis , proponeretur. Fallacia hcec pzcerilis aninzzcm
liza Yerta ,
ac tantunz inge.niunz posteritati ,
E.?
literis dedit.
LOUIS MORERI
Le Grand Dictionnaire Historique
T. II.
Pag.
37
0•
D
Oneau, ou Donellus,
(llagues)
célébre Jurisconsulte, était Franc:ais, né en
1527.
claras un bourg prés .d'Aictun, en I3ourgogne. Il étudia le Droit sous Duaren ,
F3
il y
fet de
si
grands progrés, qu' il fcat
bien
–tót era état de l'enseigner ,
COI-tinte
il
.f
t
7
á
Bourges & á
Orléans.
11lais aya.nt dorzné
daza les
sentimens
des
Protestans ,
il
se
vit eontraint
de
fuir, dacrant
les
nzassacres
de la
saint–Barthelenay,
eaa
1572
.
&

Vil)

oic
il
enseigna a Heidelberg. Depuis, étant venu dáns
les
il
se retira en
1lllemagne,
P
ays-Bas, il fittdeo ^
ú
P^^feS^ñ l'oblig
a
d'en sort
l
r
en
588
i
pour avo
'r
pris
^
parti
acquit beaucoup

p
avcc
un
peu trop
de
chalezt
r
,
en
faveur
des
Anglais;

ayant
été
appelé d
^
to
f
dans
la
Franconi
e
, il
y
mourut au mois
de

e
Civ
li
a
L
i

de
64
C
om
l
a
composé
divers Duvrages
de
Droit ,

,
de
ment.
ad
titul. Digest.
de

^li s Batav.
s.
Lorenzo
m

en^
r
Q
d
ó
'it Elog.. d'Huom. Letter.n
De
ction.
&c.
Meurstzts ,
Thou ,
F3c.

ix
AD AMPLISS.IMO.S
B T
NO:BIL.ISSIMO.S. DOMINOS
C..ONSULES S:EN..4TUM.Q:UE INCLYTIE
URB.LS. NO,RI.M:BER.G.E.

•
J' R

F T ,.I O
^
I
nilül esset cujzzsquanz
in
rebus--•lzurnanis; aut
si , aun
esset, icl sua sponte tri—
buerent honzines honzinibaas; aut
clan
tletralzeretur• al,teri
impune
•
id sine animad-
vertenda
injuria ,
aut etiam sine
publico
incomrnodo pernicie rerz
u
rzplablicarunz
canija
antingeret:
.
frnzslra ad tzaendarn, hunzani generis so.cietatenz qucereretur anxie
ea
sive
ár
s,
sive
ratio
,•
qua tribueretzcr suunz euique ; qur.'ppe
grite milla
esset, aut
cene qua
non
ma;nopere
•
eger•errinS: Sed lorzge ista aliter se habere, @ vera
ratio,
@
ormnum
temporurri e,xperientia
satis nos
rdocent. ,Iam. prilrzunz , quot sunt Itomines , tam
multa
sunt. quce sunt eu.jzésque. Nzzlli
,
:'é.nim
.
vivzarzt , qui non• habecznt aliquid
surnra
in
rebus
etiam privatis :
si non in
privirtis:; at certe- in publicis cornmunibus , ut
cene ,
ma-
ri , agua profluente , viis @docis publicis ,
(plantan
rerunz
usura omites
f •uunllu•.
Si
res deessent ,
lamen
nemo est, czcjus• non' sit aliquid
Stalin
in persona
ipsa. Sunt enim
@ in persona proprio-
qucedanz ra•. Deo cuique
tributa , qua' multo
.

citius srta llonzines
dixerint , quanz illa , quce sumunt irt. rebus externis ; ut sunt vila ,
corpus ,
la-
bertas, @ alia laujus generis. Quod 'si etianz• cujusque est ,. quod- ei debetur : infi.lzi—
tum fzt, quod in hoc
genere
•

izunzeretur: Omnia. debenzus Deo ;
mulla patria'
,
@ rei-
publicca; irznuméra honzines lzorninibus , ut personarum varietate, ita
rentan genere
riza-
xime distincta. Non• eninz eadem sunt, quce subditi Principi, cives nzagistra.tibus, pa-
rentes liberis, liberi parentibzzs, servi dominis; Ziberti patronis, conjunx conjugi pro con-
junctione o^cio ; eadenz ,
tinte-
Tzomines honzinibus sua voluntale
.
, aul
maleficio
contracta
debent.
fIt
hcec
stint
lamen,
atque , ut srcrtt distincta personis, ita sunt re-
rum F;3 caussarunz varietate prope
infinita.
Denique quocrznque oculos converterinzlrs,
ubique ,
quce sua cujusque sint , reperiemus.
Quid
hornirzes ?
in
his tribuendis quo—
modo
se
gerunt ?
lije
y
ero se
ostendit naturce hunzance partinz
ignorancia
,
^
,
partim
depravatio , atque improbitas. Nempe alii ,
quid
sit alterius iy7zorant ,
V ama
,
statztere
non
possunt : itaque @
de
eo
vertientes in
contentionenz lites rnovezzt.
rllü
{
quce pars nza.xinza est) scientes ,
quid sil
aliorum, quidve lzis debeant ,
non modo
Ttis
non
tribuunt ,
sed
etianz cupiditate
innata
abrepti i
n aliena
ullro invadunt , ea—
que auferunt justis dominis ,
in personas
sinzul
V bona ,
cum
vistan
est ,
pallen
injurii. Testantur hoc adulteria , furta , rapince, deprcedationes, eoneussiones , .
M
lsa
testimonia ,
danzna, injurice ,
&
male/iciorum onzrze gerzus , quibus hcec vita
refcrt(a
est.
Quid ?
alieni detractio , onznisque
injuria ,
qualis
tandeos ,
aut quanz
sine pm-
culo
negligi posse putanda
est?
Si
dentur hom
i
nes mitissinzi patientissinz
i
: liceat
ab
his ,expectare fortasse ,
ut
ferant
injurias , casque
dissinzulerzt ,
nec
de las
n10—
veant acerbe contentiones. Nemo tanzen reperietur usque adeo p
(
ztiens ,
gnirt
moleste
ferat
se
contemni ,

suum sibi eripi , certe qui srcuna sibi reddi
non
nzalit. Quod
To
n
z. 1.

B

111

X
rrt rre sic guidenz fier et : non ideo
Lamen injuria non
aniinadvhr
•
tencla uideatu.r.
Quia
uno
gtzi
ita
se
instituunt ; ut , ferant ,
tanto
digniores
auxilio
judicandi sunt,
guardo
Jicerurzt ipsi , guibras iu juria feret , indigniores.
Sed
non isto
animo
sunt
'lamines
ad
sua retinenda , aut his anzissis adyersits
in
j
urias. armes a
Deo tributa , Fj
jure
con-
cessa sibi servari cupiunt : quod possunt , retinent , nec
fucile
sibi eripi patiuntur
detracta
onani ratione persequuntu
r
, F
j
laborant , ut recipere liceat. Quod si irnpu-
nitate proposita obtinere non licet :
h
ic maxima
mala
consequuntur•. .flugetur
-in
po-
terztioribzcs Izczber
u
li ^ donzinandi, tenujores ^opprim
ē
ndi^ cirpiditas. Qui injúriam ac-
ceperunt, dolent , G irzdignccntu
r
: Hine
odia ,
"ininücitikú ,
.rixce ,
contentiones certis-
sirnre
pestes
rerumpublicaruna. Ner
l
ue hoc.
satis
,res. denique
ad
virn
raque arma
spe-
ctare incipit. Unde ccedes ,
bella ,
seditiones. L'x .quibus tandena eversionerra rerum—
publicarzcm
,`'
v-'
interituraa generis Izicmaizi ser
l
ui' necesse est. Quarzzobrern ,
si qua
est
ratio
re
o
lace
reipublicce ejusnzodi ,
qua vis
E'
j
injura prohibecttur inter omnes.,
Fj
quod cujusque est ,
id
si tribizatzcr : ea- demum- .est ^
,
;gzccim:frrastra exquiri , ázit qua.
nos
non
magnopere egere dicere
non
licet : qucc ,est ejusnzodi ,:quarn in,repullica:
exstare ,E'
j
bene positam omnibics nzodis 'retitieri -, izota.' tam . ad utilitatena aliquam ,.
qztanz
ad
saluten
&
iricolu
C
m
,
^itatem omniun cunz prcblice ,
mitin
privatim pertineát.,..
Hice ratio sita
est
in jure.
E
j
leyibris. JustitLCG 'quidem , ut velirnits • tribuere
9
facit.
Sic
eninz def nitur : Constans , F
j
per
p
etua volzarztas \suurn cuique tribuendi. Izoo
juris est nzunus ,
ad
eanz
nos
deducere
‘
; hoc efficére.,,
?
ut lzanc adipisci ,^ servare.
possinzus. Nana,
clan
onznis alter
•
i szcurn
tribu
-endUratió:,Na, eo posita sit., ut norirrt,us.
^
quid
sit tribuendum ,
CJ
Cogizitunz tribuere velinius :
•
rctricngzce
borran
jus bene
ron—.
stitutrtnz prcestat , drern Fj illurl statuit , quid sit sztitn2' éia
l
resque , Fj .simul ratio..nem
ostendit atque confzrnzat ejus obtinendi : sine quibus nihil est, quod facile aut pres-
stenzus ipsi , aut ab alüs expecterrzus.
Ergo n
on
sine
caussa in 'onznibus bene com.-
p

f
ositis inzperüs , regnis , civitatibus
prima
senipe.r..
cura
ait inter CiveS , .ut
ter pis
cnnstitzceretur; quceque inzperiaE'
j
respubliéw
.
prcestantissimce E.4 florentissimce
f err
i
n.l , semper in
bis
jus cultun , servatunz ,-
dictutrz
est quam, diligentissinze,
iTc
iisrlccr.rl;ce juris bene constituti
magno .
semper in'hónore fuit cognitio , cum sapien—
tissluai quique ,
CJ
priracipes viri
curo
doctriria. , tiani zcszi mzcltru-rrt
n
. naagZCarum
r•eruu
o
docti ita statuerer,t ,
sine
justitia., ac.
pr
•
oincie
sine
legibus G
jure
certo ,
1-en/publicum
stare
non
posse.
Quid
dic'o au'tem:`rerrzpuLlicanz ? c'zcnz nec possit fanzi-
lia, rattt convictus ullus hoozinunz inter
,
se. Testis est ;Cicero, cujus
de juro Roma-
no verba lace
sunt
in
Libro
2.
de
Officiis:
Itaclue euni multa
pr3eclare majoma',
tncu r
i
natn optime constituti juris ' summo semper • in lionore fuit cognitio
,
atque
in-
terpretatio, quanz cluicicm ante halle confusionem temporuin in possessione sua vete–
res
retínncrunt.
Sed ex
ouznibus, quce r,rzr
l
rianz ullo
in
populo constituta sunt, nul-
lnnz ju's
riegue
prceclarins constitutum est , qua:n
populi
Ronzani , neque diligen—
tius. Nczm
s
cuan
Ronzani
id
sibi omnino prnprzsrtissent,
(matiz
optimis legibus E.4
jure
fz
n
rrlare rempzcblicccuz : primó nnrz
sito
jzcclicio fr•eti
ea
statzcerunt,
qua' vide-
rentar: sed ,
cozulnisitis dilig,erzter exterarunz civitatum, quce tunz
bababa/mur
sapiera-
tissi,n2 , legibus institutis , zct .fltheniénsiuuz, 11 Lacedcetnoniorunz , ea delegerurzt,
qrtce videbarztnr
optima,
eaque sancita legibus in. .siiam rempublicana transtrclerunt.
E
quo
duodecinz Tcc.bulat. De
quo
scrr.'ptuna est'in
L..
2:
dé orig. jur.
1Jeinde, ut
anaplissinza republicci ,
in imperio
totitcs ' orbis prirzcipe , nzultiplicibus & as—
sizlrcis
rentara
exenrplis
in (Mines
partes
incurren-lib
.

us ,facile
fucilan
est, ut viderent
i
l
rsi per
se,
qucz;
essent
stabiliendce fj optirrze regeridce , atgcie aclnzinistrandce rei-
publicce corzvenicutiss:nau.
Quibus
rcabus stattaendls assecuti vidertur, ut tandiu stc-
terit

Xj
terit. fS ftoruerit respublica. Cicero grzidem
de jure,
quod ipsius
relate
sancitum
eral,
Libro 3. de Oíbciis
ita scribit :
Sed
nos veri juris , germanaeque justitiee solidara &
expressam effigiem
nullam tenemus :. umbra & irnaginibus utirnur.
Sed
idem subjicit,
optare se ,
rst eas ipsas
imagines
sequerenzur.
Feruntur enim ,
inquit ,
ex optimis
na=
turw & virtutis exeraplis.
Qua laude ,
ut sunt
res
ILuntance , haud scio , an ulla nza-
ion
possit reperiri. Deinde
quanta post
Ciceronis tempóra
ad
Justiniani cetatsm fa—
eta est juris
optime
eonstituti
E3
enucleati accessio? Diligentia
antera.
• Romanorum
in constituendo
jure ex
eo animadverti potest, quod nulla fere pars est rerzutz cum
divinarunt,
tuna
humanarum, 'earumgz
t
e
clan
publicarum , tum privataricm , quce Izac
diligéntia caruerit. Est enim jus
de
omnibus fere
ab
illis aceurate constitutum.
Ita-
que
hóc jus ita
ab
omnibus fere populis, omnibus prope cetatibus
post
tempora Justi-
niani
ad huno diem
receptum est, ut, quibus in
rebus patrice leges
non
impediunt,
omnes _Izóc
jure
utantur. Quod certo
argumento
esse debet , quantam illi
in
jure
Ro-
Mano
ad rempublieam regendam €.§ conservandarn statzterint cequitatem esse C.3 di—
gnitatem. .lilitto sermonis elegantiam venustatem, quce
in
veterum juris auctorum
'scriptis elucet,
guau-
1

ontnes otnni
u
nt cetaturn docti ltomizzes, etiam qui
in
alio ge—
azere doctrince versarentur
non
solum amaverunt,
sed
etiant sunt admirati. Conti-
-netzzr
/loe
jus , ut quidenz nobis
a
Justiniano
Imperatore coritpositum

trae/aun?,
;est , quatuor voluminibus , Pandectis , quce

Digesta nontinantur , Codice Justi—
niani,.Institutionibus,
,
Novellis ejusdern Justiniani constitutionibus.
Ex
quibus cce-
tera Suam
laudem habent :
de Pandectarum autem Codicis dignitate , atque prce-
stuntia dici
_satis
.non potest.
Sed
ntultis
nihil
attinet. Ipsa enim
se
ostendit, vix-
que est
in ,
tnátóribzcs illis ullutn fragmentum ,
in quo non
gravitatis , prudentice,
-cr'quitatis vis,
no
n

eruditce vetustatis majestas gzeadam entineat. Quod
si
minus aut
ex ipso jure Romano,
áut
ex
cceterorum tacitis
de
eo jzcdicüs intelligitur,
quanta
vi
s.

ES,
cequitas sit ejús juris :
id
tunt tnaxime poterit intelligi,
elan ab
eo
jure
di-
scessum fzcerit. Hoc enim cum fzt
in
legibzcs patrüs , quam
multa
szepe
in
eo in-
commoda , quam
absurda ,multa
licet animadvertere ? Bene igitur majores nostri hoc
jus
pro
suo amplexi , eodem cum Rontanis exenzplo etiant publice exstare & doce-
ri voluerunt, ut esseu id,
ex quo
partint jus quod obtinere vellent , partim pa—
triarunz legum ,
si '
grace essent diversce , origo ,
ratio,
£.1
interpretatio tanquazn
ex
uberrinzo juris
finte
duceretur.
Quo
magis
nos
idem secuti Izoc ipsunt jus am-
plecti ,
in
eoque cognoscendo versari &
elaborare
debemus.

Optandzcnt esset,
la
.
,
quantum est
in
illis libris prcestantice illius

digni-
tatis , tuntum facilitatis esset
ad
jus civile , quod
cota/neta ,
percipiendzznz .
Sed
di
zcile
dictu est ,
mayor/te ido
utilitas excellentia sit , an digicizltas ; ac ,
si
verum dicendum est
9
scepe utilitaS diffiCUltate vincitur. 1VaSCitzir
luce
quidena
non
minima
ex parte ex
rei ipsius
natura. Sic
enim
natura
comparatzirzz est , ut jzexta
proverbiunz

sint , grice
pulcra.
Quod
in.
hac
disciplina
potissimum accidit.
Intelligere enim ,
quid
sit jzcris
in, re
gzzaque , similitudines rerum nosse

dissi—
ttülitudines ,

his cequitatis bene constitat!ce videre

expedire rationenz, tna-
gni ingenü,

summce prudenticn est.
Ad
quam assurgere
non
est crijusvis:
Dei
donum est; & quidem singulare. Ident
multa El varia
rerum cognitione

totius
jziris tractatione , scepe
longo
usu

experientia indiget. Sed accedunt

alia
prope
non
mi
n
o
r
a
ad
dfflicultatem; rerrznz

negotiorum varietas, obscuritas scri-
ptorum , genus ipsum compositionis. Yarietas rerum
infinita; cid guara
cognoscen-
dum ,
si guidem
onznia sigillatim perscqui

expendere velimus,
ver
ulla /iotrzi-
nis
cetas
sufficiat.
Obscuritas in scriplis
ea ,'
qucz:
supe ex
plicari
non polea:
e
x
Tom. 1.

B b

quo

XIII..
.XIV..
Quibus modis naturales ^lii 07–
cientur

Obtter,
fijr.trd
litera Curia in civitatibuS ,
qui
Curiales,

-

•

3o3.
fldoptio
quid;
goce
ejus species.
310.
De
arrogatione alter
a
specie ado-
ptionis,

322.
Oh ingratitudinem ¡iberos in
pote-
statem parentr.tm revocari.
334.
Patrice potestatis
jura in liberas
quce ; C§ de
conditione, ac
jure
f"liorum familias.

335.
Quibus
modis patria
potestas.sol-
vitur. -

346..
Potestate
patria soleta'
liberi qúó
statu,F3
jure
esse incipiant.
363,
L
IB.
III,
?ladaquid sit.

375..
Qui in tutela esse possint,

383.
Qui
tutores esse possint , aut non
possint.

390.
Tzttelctm deferri aut testamento ,
aut lege , aut a magistratu ; de-
que tutela testamentaria.
3g8.
De confirmando, More.

419í
De legitima tutela, seu de
legiti-
mis tutoribus. Yetera
legitima;
Jalde genera
exposita , agnato-
. •
ruin , patronorum, parentunz fi,=
duciar•ia.

4
2
7.
De dativa tutela ,
seu de tutoribus
a rnagistratzt datis.

438.
Qzti
petere tutores possint ,
gzti
e-
' tianz Cogaratztr ,
^
que in Itis
non
petiti tutoris
pena.

455..
Excusatione
justa
tutelanz
recte
alioqui delatanz jure detrectari.
Q
ucena
rrz
hcee justa sit
bus
ex
caussis; gztis ejus legiti-
lmts
usas ,
rtt
impetres; impetra-
te
quis ebéctus.

478.
D
e
caussis suspectí ,
que
janz
ab
initio
tutorem
a tutela
rerno–
veant , ut
excusado,

51o.
De
satis4tione tutorztnz. fl gzti:
bus ttttoribzis ea
exigatur, qui-
bus rerrzediis:
.

non
prcestita gztate-
nztstutelce obtinendce obstet.
511.
De
administratione tutorum ,
in
qua tutela
consistit.
Ejus partes
duce , qffieiztm tutorum ,E§ pote-.
stas.
"
"Lec que sit , E§ quanta ,
ac quibus in rebus corzsistat.
5
1
8.
De
auctoritate tutorum.

534.
Oztibzts
modis tutela fzniatztr ,
ac
primum quibus ipso
j
ure.
543.
XV..
f^^
xviij
VI.


Q
uce res ad jus publicum perti– XXI,
neant non natura sita, sed pro- - - - -- - -
pter aliad.

21J
.
VII.
De jure privato•

.22
3
.
VIII.
Qlurd suurrt est cujusque privatizo, 'XXII.
duplex essé• Quid horurn ttnanz- XXIII,
quodque.

227. .
IX.
Orce persone jura esse dixinzz
t
s a XXIV,
natura personce cujusque tribu-
ta : ea pro statu , & conditinize XXV,
persona; cujusque varíe inzrrtu-
tari. In statu per
•
sonarztm quos-
danz liberos esse , guosdam ser-. XXVI.
vos. Liberi qui , qui itero servi.
Servi quo statu , & jure ha– XXVII,
beantur . llclscriptitios sernos
231.
Liberorzan hOrnrnum
non un"
caztssam essé
in
statu , &
jure
person
e
:
sed
ita esse, ut est
co-
rran
conclitio. Conditione onznes
Iiberos
ata ingenuos
esse, aut
li-
bertinos. Ingenuos
quosdam
na-
tura
esse , quosdanz
jure pro
talibus haberi. Quinam
ambo.
Tztni
de jure
aureorzarrz annulo-
ram
&
de natalium restitzr–
tione..

243...
Libertini;
quid justa
servitzts;
quid
rnar,ui missio.

25o.
XII.

Manuntissiourtm
genera ,
sert
qui-"
bus
modis servi
ad
libertatenz
perveniant , fcantque libnr
•
tini ;
cl.e prill
u
rnz quibus rrtodis sirle
domad
r12a1zltmiSS1O71e.

2J5..
X111.
ntan
u
missione
ltonzinis que spe-
ctarzda
a
d
vint
marzitnzissionis;
ac primum
de
nzanztnzittentis
persona,

262,
XIV.
Qui servi
a
dominis
manumitti
non
possint.

267.
XV.
Quibu.s utodis servi
a
dontinis re–
cte nzanttrnittant
a
r.

ibid.
XVI.
I,ibertinorunt olim
status
triplex
boche
urtzts orrzniztm
communis,
•
ztt cives Ro.rnani habeantur.
274.
XV1I.

Libertinorum conditio , deque eo–
rum obsequiis.

275.
XVIII, De
operis libertorum ,
dono ,
nza–
rtere.
XIX..


las
patronatus quibus datunz. ^a-
ti
•
onus quis
;&
g
rti
hic
pro
p
ct–
•
; troni
s

Ircabeantrtr.

290.
XX.

De bis ,
qui sunt sui , vel alieni
jtcris:
Tzim
de patria
potestate.
Hujus primam caussanz esse
in
jrtstis nuptüs , ac
de bis
ipsis
obiter
•
,

295.
e.sse.
X.
XI.

esse eas , (
l
uce do-
mtraoS
cutra Izabuissent , habere
desierunt. l jusrnorli quce sint ,
guando exsistant :
curn
exstite-
rint, fteri illas occu.parztis.
7
15.
De Thesauris. Quid sit
thesau—
rus,
qua ratione dicatur nul—
lius ; ubi quaterzus fiat inven-
toris , aut donzini loci , vel fi—
sci.

722.
Res alienas jure gentt.'tun domini
voluntate acquiri per
traclitio—
rzern.
Hazte constare da.nte
accipierzte : in darzte lave neees-
saria ad traazsferendunz , pote-
statem transf,rendi , voltarzta—
tenz ,
traditioncnt. In quibu.c
sit potestas tran ferertdi.
730.
Fóluntatenz tran ferendi his rebu
efici , si quis sciat
suztnz
ene
guod trrdit , riegue in co errct ;
si ci insta caussa ad dozninizt
n
a
transferertdum subsit , aut su—
besse existimet quantvis erran,s;
si in enzptione , re tradita , pre—
tiunz acceperit , ata rentzserit
necessitatem ejus irz pi'wsentia
solvendi.

738.
Traditione ad rern zransferenclanz
opus esse : rzztdam voluntcttem ,
aut etiam conventionerz renz
nihil proficcre ,@ cm
.
. Quid
si
tradere.

746-
liz
accipiente ad dorniniurn rei
tra-
dr.'tte
rzanciscendzt
n
a duabus bis
rebus opus esse: eonsenszt acgt
u
=
rentis ,
r
`

i•et traditc
ke aceeptio-
ne. Utrunque quibus rebus con-
stet , quibus declaretur.

75o.
C
c

XI X-
X9X
Ex rebus inanimatis yace sint uta-
has:

695.
()lit?'
in
mari , au.t litore nata ,
editave sunt, onznia esse nullius,
acf eri occupantizcnz. Quantum
in his occupari intel.ligatur ,
ztt fiat occupantis ; El quid sit
horuna plerctque f<eri invento-
699.
Influtninibus nata,si rnobilia sunt,
natura null,ius esse ; proinde fie-
ri occzipantium : si immobilica ,
qualis est ¡nada ibi nata., feri
statirn accolczrum , nisi horunz
agri
sita
limitati.
Tunz

hanc
nullius videri, feri occupan-
tis. L
%
t de cedi zcio posilo in flu—
mine publico.

702.
..0

n mate—
erisp
ca.ecie Jacta

ate—
NUllius res
7o6.
II.
IV.
.Excusatione per J
p
tdicem etiam ece= IX.
ptarn tutelanz grtandoque
^zniri.
Quibus ex causis Izoc nzoclo,

X.
quatenus fzniatur.

555.
De suspectis tutoribus , maxime
q
uo modo ex hac caussa tutela
f'niatur.

562.

Cura quid ,

quce in universo
hoc numere spectanda.

5,78.
XVIII.
Qui sub cura esse possint , sezt
XI.
qztibus possit curator dari ,
soleat.

579.
Qui idonei curatores ,
&
quenzad-
modunz constituantur.

594.
Quibus ex caztssis tutores a tute-
la , ex üsdenz czt.ratores a cura
@ excztsari, ut suspectos, ar-
ceri; nee dissimili effectu cidenz
oneri satisdationis subjici.
602.
XII.
XXI.,

De
curatorum potestate in curce
adazinistratiorte.

6o6. XIII.
XXII.
Quibus modus cura
,
fcniutur.
6
t
o.
XXIII.
De curatoribus bonorurn. Quibus
bonis dentur, a quibus, quce co-
rlan cura, quidve contineatt.
614.
XXIV.
De enzendatione propinquorunz,&
XIV.
nzagistrorum; tutn de corzditione
f nzinarztm.

623.
L
B. IV.
'Cap. I.
De rebus , quce dicuntur divirzi ja-
XV.
ris , sacris , religiosis , sanctis.
Qucenana Itce ,@ quo jure ha—
beantur.

631.
De rebus publicis omnium conz—
murzibus, mari, litoribus, aere,
agua proflzcente. Quce nam lacee ,
El quo jure hczbeantur. Irz pri-
znis de
publici
varia appellatio-
XV I.
'
ne ,

uszt.

651.
De rebus publicis , qua speciali—
ter ita dicuntztr , fluntinibus ,
portzt, alveo , ripis ; deque ea-
ruin rerunz jure.

659.
De rebus universitatis ,
&
earunz
jure.

671.
De rebus privatis.

•675.
Quce res acquiri , F3 domino alie-
no subjici
nbn
possint.

682.
Quibus modus res acquirantztr jzt—
re gentiunz•

683.
Ex animatis rebus feras bestias
vere nullius esse : ideo fzeri oc-
cupantis. Qzt
'
bestice ferce; oc-
XVIII.
cupari
(
piando intelligantur ;
quo in loco quis occuparit ,
ut
» fzant ejus , in sito , an in alieno ,
interesse;

hoc quanz re-
cte.

69o.
XV.
XVI.
XVII.
XIX.
XX.
X
V
II.

XX.
XXI.
xx
XIg,
Traditione qua res acquirrrntur,
sola traditione acqutri
.
In do-
natione interdum anzplirts de-
siderari insinztationenz: quando
quibus
ilt
caussis. Ipsana tr'a-
ditiortenz, qua
.
¡zic requiritur ,
ubique sic accipi debere,ut que-
vis traditio rei, detentzo, sea
apprehensio corporalis su tciat
ad dominium acquirendum, nec
sit necessaria vacua. possessio-
nis traditio.

762•
Traditionis speciern esse comnu-
nicationern . Conzmunicationis
duas species , apertam ta-
citanz : tacita? autem duas, cort-
f
üsionem duarunz nzateriarum,
Fj granorunz ac similiurn re-
runz permixtionenz , qua qui-
detn voluntate dominorurrt con-
tigerint.

774
Etiam res- alienas facto nostro
interdztrn jure gentium nobis ac-
quiri,

citra do.nzinorrtm vo-

XXX.
luntatenz. Qua. res sint lzujas
generis. In quo primunz ros ho-
stiles. Ha quonzodo nostrce fiara.
Qua ex nostris apud hostes e-
rartt, a nobis receptx quo jure
XXXI.
apud nos esse incipiant.

778.
XXII.
Res alienas, casque civium a no-
bis bona fide possessas quasdanz
quoque fzteto nnstro nobis ; tcqui-
ri jure gentium Ira donzi
^zi
voluntatem. Rujas generis esse
nummos alienes , quos nostros
putenzus, nostris mixstos; sinti-
lr.'ter^
.
f•icnzezzturrz alientan ea-
rlem
,
fide ?rostro nzixsturrt ; itern
fru.ctus ex re aliena bona fide
possessa perceptos.

786.
XXIII.
De rebus, quce sine , fiteto cu jus-
quanz nobis acquirrentur jure
gentirtnz sola vi, El potestace,ac
beneficio rei nostra.. Earum duo
genera sumnza esse, &c.
794.
XXIV.
Fructus ex re aliqua perceptos
interdunz alüs , quanz donzino
rei , acquiri. Bonce fzdei posses-
sor quis, se-u quid sit bona, aut
mala fide possidere. Fid.ci ver-
bztnz cur hic ztsurpatunz, & quo-
usque quis pro bona.
,
frdei posses-
sore sit habendus in percipien-
dis fructibus.

799
XXV.
Qui fr•uctus bona. fidei possessori
acquiraritur, G quis acquirenrli
modus.

8 r 5.
XXVI.
Fructus perceptos statinz fieri bo-
^!.
7
ejztsque rrtanere
non
trtntrtrrz
coba:-
nae ftedi possessoris. ítem sicfzeri
ejus pleno jure: ut non metua.t
ullam repetitionem, etiam si con-
sztmpti non sint, adversas cenz-
munem, inveteraturn erro-
rem de restitutione fructuurn
non
consumptorum•

826.
XXVII.
De accessionibus rerunz nostrarunt.
Quid sit alluvio. Huic locuna
non esse in lacobus sta-
gnis , quanavis publicis. Sed
ncc in fluminibus. Limitatus
ager quis , quis item
manac
captas.

838.
XXVIII.
De alveo relicto a
ilumine. Hztnc
vicinorum fieri accessionis ju-
re. Quorum,

gztatenus, tum
quam recte.

846.
XXIX.
De insula in ilumine nata. Hanc
quoque accolis flurninzs acqui-
ri accessionis jure: tztnz qux
hic insola ; qztibus accolis,
l^
quatenus a,cgrtiratzir.

854.
.flecessiones rerum alienarum ad
res nostras, qua. gz.tidem sine
facto nostro , per honzines ta-
nzen nascantur , tribus modus
contingere.

859.
De confttsione duarunz materia-
rurn duorum dom.inorum. Ubi
lzc.c dominiztm non mzttot : ubi
nzzctet,
& totuma corpus com-
mune efficiat ; aut etianz
grtod
rtnius fitit , alteri ad jiciat,
quanzobrem.

866.
XXXII.
De conjunctione alienarum rerunt
cum nostris. Quce hic rebus no-
stris juncta nostris cedant,
C`j
accessionis jure nobis acgrti-
rantur.

87o.
XXXIII.
1Edificiurn solo cedere, ac per.
Izoc domino soli acgztiri , sive
quis ex aliena materia cedifz-
cara in sao , sive ex sua in
alieno. De materia qu.oritado.
in taran-que partem domino
mater
i
a. consztlatur. Tztm de
tigno alienis c.dibus juncia ,
qua sit domino tigni eo nomi-
ne repetitio ; qua domino ce-
dittr,z facultas ejus eximendi
si velit ejus restitutione dupl
i,
aut etiam simpli . a.stinzacio-
nem vitare.

874-
XXXIV,
De arboribus , plantes , senzini-
bus alieno solo impositis. Haz;c
solo cedere , curn radices ege-
rint ,

domino soli acquiri

colzoerentia solo, sed & eru- TV.
ta. De arbore in
C07 02i0

izio
duo-
ruin dominar" posita, qua-
tenus vicinorztm sit manens,
eruta. De harum rerum ce-
stimatione , deque surnptibus,
gzti in eas res imponendas f'cz-
cti sint.

89o. V-
XXXV.
De scriptztra. Hanc materic8
aliente impositam materice ce-
¿ere , ejusdenzque donzini fze-
rt.

894.
XXXVI.
De pictura. De hac recte de-
fendi rttrztnque, Imane ta-
bate cedere de sententia Pan-
ul, rursum huic cedere ta-
bulam de sententia Caji ,
E'3
Justiniani.

895.
XXXVII.
De üs rebus jurzetis , (luce ni-
hil , nisi ejusdem corporis ad-
VI.
ditamentum, habent. Qztce hac
ratione alüs cedant , ut totius
corporis dominas sit qui do-
miaus est illius partiS , quce
cessionis jure aliam ad se tra-
hit.

903. V
II.
XXXVIII.
De personis res acquirentium
jure gentium; Wat eorunz, qui
acquirunt sibi ; tara, eorum ,
per gztos acquiritur.

907.
LIB. V.
Cap. h
Res aztt corporales esse, aut in-
corporales. Posteriores has ju-
re gentium non agnosci , ejas-
s
que rei argumenta. Cur
incor-
porales dictce
injure
consiste- VIII.
re;
cut- item
jura.
Quce genera
earztnz. Ex bis ontnibus quce
eodem jure civili acquiri pos-
: sint , ala
72011
possint. Tamiz cu-
jusque acquisitio ad quas par-
tes jur•is sit referencia.

910. IX..
Quibus nzodis res corporales sirt-
gulce jure civili nobis acqui,
rantur. Inter ccetera praeci-
pite . de rebus donatis, seu de
donationibus , deque
Tituli
de
Izoc genere in, ]nstitution.ibus
collocatione• hm, de dominio
rei ex pecunia nostra ab alio
emptae.

9'
9. X.
In quibus sit auctoritas transfe-
rendi jure civili , gztanzvis do-
mini non sint, nec pro donzirzis
Izabeantur in rerunz adnzint-
stratione;Ei quibus rnodis res a-
liente ab
las
tz.ansferantur.934.
I
I.
-XX)
De usttcapiorzibus,
^
longi temrz-
poris p
r
cescriptionibus. Hacc
qu.ibus rebus inten se discr'cpa-
rint olim, ^ nurzc differant,
permixta Izc
i
die
á
Justiniano,
& in unzan genus redacta u-
sucapionis.
De usucapione. Quid sit,
G
an-
de
dieta; quam necessaria
ad
dominia constituerida. Ilu jti.c
tractationem /zis cnpitibus suma-
171,6
constare : '-primurrt ut con-
stituatrtr usucapi : tztnz , Izac
constituta , qucnratur , qualis
sit, quid adimat priori domi-
no , quid ztsucapienti tribuat.
Constará robas ad usur_apien-
drtm necessariis. Earum rerum
sunzrna.

954.
De possessione prceeipua caztssct
usucapionis. Possessionenz de-
tentionem esse, rema facti , Sert
i
n
tenendo positam : jrts tenen-
di, aut
insistendi rei
non esse.
Hujus sententia quis usas.
958.
Possessionis verte genus unzan es-
se: species tantum dztas, jrrstam
^ injustam. E'usclem signi.ji-
cationis esse illanz divz'sio-
nenz,cztnz qucedant possessio di-
citar
civilis,
alía
naturalis.
Et
de hollan verborum sign fca-
tione, atque usu plana: tata de
verbi
naturalis possessionis
auz-
biguitate; quomodo hccc anz-
biguitas, r.tt quisque locas
in-
ciderit, sit explicanda.
974.
De acquirenda possessione. Han c
acquiri animo , compone. I»
quas personas, in gitas res, in
qztce jacta izic• animas-
rton
ca-
dctt, ut rze sic ab animo acqui-
ratitr posscssio.

982•
Corpore acqztr'ri possessionem.
quid sil. Id fieri aut prelten-
sione naticrali, aut acta
aligito
corporali, grti pro prelierrsiane
liabeatztr. Hi actas qui.
Sine
bis qua7n
vcrztzrt
sit',posscssin-
nem non magis acgniri sine
compone , grtanz non acquirctur
.sine animo.98í'
Q
uod dictttni
est ,
72072
nisl ani-
nao ,
E53
corpore possessionem
acgniri , id in ittr'ogue
SIC
ac-
cipi
debere , ut anirno quideua
non possit nObis aegitirr , nisi
nostro : corpore aute
a
t poss
il
f^
nosb o , ^ alieno.

999.
kl.

XXI.
XXII.
xxij
X
I
,

Pupillum , qui infantianz exces-
serit, posse sibi possessionenz ac-
quirere etictnz
sine
tutoris au-
ctoritate. hfantern G ipsurzn
per
se sibi acquirere posse :
sed
non
aliter, quam tutore auctore.
100 2.
XII.
De
amitlenda possessr.'one.
Harte
anzitti part.irz cnvitis rzobis , par-
tim volentibus.

1006.
XIII.
Possessione m
, quce invitis
ex su-
pra
scriptis caussis
non
anzitta-
tnr, volentibzis animo amitti ita:
ul
sine
Itoc
animo
non amilta-
lur ,
sed
retineatur volcnti-
bus G ignorarzlibu
s
;
contra ,
Clan
constitueritguisgue non pos-
sidere , hoc arzinzo statim
anztt-
tatzir ,
G quidem
solo : sic
ta-
172,C71, ut
diverso
sensu nilzilonzt=
nu.s verum sit , possessionean vo-
lentibus
non
nisi
animo ,
^ cor-
poro ~ti.1026.

XIV•

r
izcstam possessionem esse oportere
°
ad
usuca,pionenn. Jztstanz esse ,
quce lzcec tria
in se
Izabeat : ju-
stanz caussanz possidendi , bo-
rza:n fzdeni possessoris,
ES
trans-
, ferentis voluntatenz.
re ; post
quam nilciloinirzres ma-
neat sirigularurn caussaru.m pos-
sessio. CíYrizcec$ clti bono
.1059-
XVII.
Jitstam posscssionem ad usuca-
piendunz., ut ex justa caussa
•nasci, íta & clip?, bona l'r
,le con-
junctarn esse debere. Qrtibr.ts re-
bus constet bonce fcdei possessio
usucapturo , sive per se possi-
deat , sive per alias. Tum
quo
tempore bonanz fzdenz
ad
u-
sucapionenn intervenire
opon-
teat.

1062.
Ad
justanz possessionem , ut
justa
catissa , possessoris
bona
f-
de; ita auctoris
ad
tran,sferen-
dunz voluntate
opus
esse. ilanc,
uti erit interposita , sequendam.
Proirzde ,
mandato
interposito
de
emptore in possessionem indu-
cezzdo, procuratoris inductionenz
cxpectandanz. Et
quid , si
hic
procztrator , nzortuo venditore ,
posscssionern tradat.

1070.
XIX.
Non
cujusvis temporis possessio-
nenn ad zisucapionenn prodesse ,
sed (pite
tenzpus habeat
ad
earzt
rem lege clefinitunt.

1074:
XX.
tenzpus usucapioni & prcescri-
ptioni prcefinitunz
,
inzplendu.rn
etiam accessione
ex persona
ctzt-
ctoris uti licere , ut
una
ornrziunt
viclea.tztrfrtisse possessio. A n c tor,
& Auctoritas
quid.
Quce in
e
a
accessione sint Condilione, & in
ztniversztnz
de jure
accessionztnz
temporis.
Tum
de
vttiis posses-
sionunz, gztce quibu.s `successori-
bus,

guatenus noceant.
1082.
Possessionern legitinzi tenzporis
ad
usucapienclzcm defniti , conti-
nuanzrequiri: interrzzptanz
ad
u-
sucapioner:z
nihil
prodesse.Inter-
ruptio
quid
sit,&
quid ab
rtszirT
a-
tione d ferat. Interrzznnpi posses-
sionenz dztpliciter,naturrrliter, 0
civiliter. Ülrague interrztptio gzzce,
Q
^ utriztsque gztis e fectus.
1099.
uce
res
uszccapi
non
possint. In
/zis
prinaztnz
gemís
esse
carian ,
(Jure natura sur non
recipiunt u-
sucapionenz. Ilujus generis spe-
cies duas: quce i
n
bonis
1Z0n
sunt;
quce possideri
rlorz
possint :
tum quce
in
hoc
numero
habean-
tur.

1
1

18.
XXIII.
De altero genere
earum , reruaz
qucc, gitanivis
sial in
bOniS, usu-
capi
non
possunt. Hujus J•eneris
ditas
103g.
XV.
Jrrstanz caztssanz possidendi , qua;
- adusucapioncnzrequiritur,eanz-
; denz G vere subesse oportere. In
eo nec cogitatione sur
falsa
grtcmqztam , nec errore
sao
ad-
juvari. Iiz cogitatione ita
¡zis
es-
se :
ztt nerno ipse sibi caztssann
possessionis
mutare
possit ;

hoc
quid sil. In ancore
ita : ut
error , fctl.sce cau^^s
V,,sa
nulli pariat
zisztcapionenn;
flor
guan2
late
paleat,
in
singulis titztlis specia-
libzts
e
xpositunz.
Elan lamen

guí
»islam
cartssanz er;•oris
Jba-
beat ,
in
eo errore usucapere.
Qu.ce hic
justa
cartssa erroris.
, :I't'tulres
pro
soluto
ex
caussa enz-
ptionis
quid
hic d férat
a
solu-
.tione
ex
cceteris caussis; &
de er-
rante in
caussa solutionis.
1
o51.
XVI.
Quod quis
ex ?zulla ,
aut
injusta
caussa hossideat,
non pro
/liberi
ex nova justa
caussa possidere,
quasi sibi rnutet caussanz pos-
'session.is; atgzte Izinc procedere
,usucapionenz. Et grti
ex una ju-
sta
caussa possidere ccz'perit ,
posse eum
ex
novis jzzstis possi-
dere ita , ut eamdenz renz possi-
deat
ex
omrtibus:
ex una lamen
tantctnt rtsucaptOrzeaz Conttnge-
X
V
III.

dures species esse: unam earum,
species : unam earum, gzzarurn
alienatio in universzcm ; alteram
earum , *quarum usucapio nonti.
natirn , Irme sola est interdi-
cta; & de priore spec.ie. 1123.
XXIV, De Izis rebus , quce , cum sint in
bonis, eJ jure alienari possint ,
tamen legibus usucapi prohiLen-
lzir. Prohiberi has partirz lavo-
re eorum , quorurz res sunt ;
partirn odio possessorunz. 1
1 27.
XXV.


De partu ancillci frrrtivice , sitne
^
ipse fi.trtivzcs, ^ an usucapi
possit,

quando.

1134.
XXVI._ De , fcetu pecudurn , fzcrtivarum.
puann dissimili in caussa a par-
tu ancillcefzirtivicelaabeatur,czcm
de ejus acgzcisitione,
ES
uszcca—
pione agitur.

1142.
XXVII. Res
vi possessce quce , ut
XXII
ne d)ein-
ceps usucapi possint.

1146.
XXVIII.. Pitio rei purgato , res furtivas ,
vi possessas , prcesidi donatas
deinceps usucapi posse. Ilitium
purbari cum res in potestatem
donzini , interdum possessoris ,
redierit.

1 147.
XXIX.
Completa ex szzis caussis usucapio
quazn vinz Íiabeat.

i i 55.
XXX.
Juris de usucapione constituti
ra-
tio , Vi
cequitas, ubi, quce con-
tra dici solera, diluzzntzzr. 1163.
XXXI.
Remedia duo ad id , quocl usuca-
pioni justce deest, supplenclunz,
jure possessoribus prodita : fi'sci
traditio in re aliena ,

lontiis-
simi temporis prcescriptio. Quce–
nam la
y
e sint; quibus

quan-.
do prodita.

11,
1.

,
REIMPRIMATUR,
Fr.
Dominicus Buttaoni Ord. Prced. Sac.
P.
.fl.
IYlrco .
Soc.
REIMPRIMATUR.
J.
Della
Porta
Patr. Constantinop. Yicesg..

I
2
e
HUGONIS
DONELLI
JURISCONSULTI
COMNIliNTARIORUM
DE JURE CIVIL!
LIBER 1'RIMUS
jure, quid
sit:
ex
hac definitione jus civile Romanorum quam
vere jus sit: quibus libris
id
contineatur:
quid in
his
pro jure
ha-
bendum, aut
non
habendum: tum
de
ejus juris auctoritate a
d
nos
obstringendos. Eam hanc esse, ut omnes , quibus jus positum
est, ei parere debeant.
Si
quis
non
paret, paenam esse propositam:
quae
poma,
&
an
adversus eam sit aliqua propter ignorantiam
facti, aut juris excusatio.
CAPUT I.
De
cornpositione,
&
collocatj.one Pandectarum,
&
quid
auctor
in
ea
desideret, quamobrem
ea in
his libris
non
utatur.
Pandectarum ordo improbatrlr. I. II.

Auctor Pandectarr
u
n ordinem repndiat. XI.
In pandectis prc8poslere agitur de jure per- las civile lustinir;
'
neum non repudiat, sed
sonarum, III.

in ordinein redie-it. XII.
de rertun jure , IV.
V. VI. VII. VIII.
Occulritllr dissentientibus. XIII.
de judiciis.
IX.

.lVletlaodus Auctoris non l'nlpedit stul'liunt
Fragmenta veterlun Iurisconsultorrcm in sin-

Digestorlun , aut Codicis Iustinia-
gules T'ctulos inordinatce coüsjectci.
X.

nei.
XIV..
De
1.
ATque hoc gniclern in his
libris ,

quos instituimus ,
de jure in ar-
tera.
redigendo , eodetnque
arte ,
(51. via
ex-
plicando
consiliurn nostrum est , ut
ante
praefati sumus.
Sed eruta
I
etiarn
ex
do-
ctissimis , qui hac
parte
i_nanero
operara &
a
nobis ,
&
ab
aliis otnnibus , qui idem
conentur , sumi dicent ; qui nos intra or-
dinem
in
Pandectis traditun coutineant ,
&
hube
.

optimum esse coutendant. Qtúbus ,
r:e
forte frustra
progredian
u
r longrus ,
itli-
tio
satisfacendurn
puto.
Veilern equidern ,
o
)

Cujacius
in
p
artrtit.
D
•

fricad.
el
in Cornment. arl lit.
D. de
excus.
fut. Cont.
1.
Subree. Lea.
tt.
dicens, 11
0
1/
me-
liorem viant , et methodrun quxrendaw ca ,
qua: in
Institn-
tionibns primo geueralitcr dcsignaia, et dcinde etl'uaius
in
Pan-
dectis didur,ta atyue expresaa. Uaar. ililagi.
Lib,
Y
.
de Le&cd.
(
r.
1t6. et Giphan. ín or..unonc.
cte.
ita esset , ut illi
tata
studíose defendunt.
Minus laboruui & illis ,
&
nobis
in
hoc stu-
dio versantibus su.beuudurn esset ,
&
major
fr
•
uctns rediret
ex
operis nostris gr-totidianlL
ad
studiosos.
Sed
Z
res non
patitur , ut
concedan.
Quid
ergo in
illa composítio-
ne desicleramus ?
Sí de
rebus gnlnritur :
non modo nihil , sed
etiatn exdem ilfce ipsw
res
sunt , quibus utitnur ,
ad
quas
&
lpsi
mar
retinendas ,
tina
explicandas accedi-
mus.
Si de
ordiue
&
collocation
e
; requiri-
zuus otxxnia.
t)
Hotom.
in
Prre,frd.
Lib. 5.
Ohst•
,rr. Vi bi;
fi•uslrr
g+r r/uuz
ex
libris vcicrtenc eunersunl aleo confrsa. rfiycr!«,
inafr •a la:rrt
Gos •ruos
libros Trib:,nirmu,
r

tt.x'r
ar'7íQrexQ1Y I)i
i
;csta
rirRri-
psissc t•iJcalur.
Wcscuhuc. «
ri ;.
r• Drsfir. tc tr';tam
.
ordi«. Dli-
hl
neo,
rn«terie.r , nec tuwth.rdas bt ftis el
t
•;u
,•
ehr,l
%
s GrRic
(
lustituti0nes iutCiligil ¡ ncrlüc
in
telí•5
coficcl.n'unt
u)reri! ,
p.`ar^t
II.
Cur

•
lii
Comment.
ni-nie.
Jam-minuitur id
jus
multis rebus, guau',
imminutionem ad. statum,& jus personarum
inprirnis pertinere,apparet. Quid ergo illi
de
toto hoc genere imminutionis? Id quod
ex
singulís partibus licet animadvertere.
Minui-
tur maxime status persona servitute,ut hic
in-
carral locus de servis, eorumque manumissio-
nibus, quibus fiant liberti ; simal de ipsorum
servorum,& dominorum, tuna de libertorum,
& patronorum jure. Atqui hic locus,quasi ni-
hil
pertineret ad titulara de statu personarum,
qui in principio prima partis Pandectarurn
exstat,vix taudem in sexta parte,idque alieno
loco, attingitur. Minuitur & jus persona pa-,
tria potestate. De hac quidem, & ejuss caussis,
quales sunt nuptiae , & adoptio , commode
agitar initio , & quidem suo loco, id est eo,
ubi de statu personarum institutos est sermo.
Sed jus ejus potestatis totum illic pra termis-
sana. Minuitur itero nonnihll tutelis, & cara-
tionibus , quibus prima actas snhjici solet :
quam ob caussam
&
de his conjunctím in
qaa stione de jure personaran recte in Insti-
tationibus agitar. At ubi de bis agitar
in
Pandectis ?
In
quarta derruirla parte in
ex-
tremo post tractatum de nuptiis , credo ,
quia ex nuptiis nascuntur libere, quos deinde,
mortuo patre, recto ordine excipit potestas
tutorum , aut curatorurn : quasi yero quis-
quarn ideo sít in tutela, aut curatione , quia
sil filias ; ac non quia ille sil impubes ,
hic
aut minor vigíntiquinque annis, aut is , qui
alioqui sois rebus superesse non possit , ut
prefecto tutela , & curatio cuna nuptiis hulla
conrnunione conjangantnr.
IV. Quod ad res extra personam positas
attinet , est aliquid nostrrem non tantum
in
rebus privatis , sed etiam in sacris , re-
Ligiosis , saactis , publicis . Et quidem ista-
ratn renten divisio sic initio proponitur
sub titulo
De Reruni divisione .
Conve-
niebat el divisioni , & loco persequi or-
dine , qua species ejas divisionis essent ,
& gafe vis , claodve jus ite siogulis . Atqui
de earum jure nihil ibi traditur , ac ne alibí
quidem: aut , si quid alibí , osteuditur tan-
tum , veluti per transennani , idque alienis ,
& maxime dissitis locis, atque aleo ita : ut,
quod de bis dicitur,propernodum nihil ad jus,
&usura earurn rarun pertinere videatur. libi
ergo , & quo ordine de bis agitar ? De rerurn
sacrarum, & sanctarum usa leviter in parte
sexta
4
3

Hug. Done
II•
Cur ita
sentiem ,
guando- híc
primurrt -
l
,
i
onendi locus est , pauces exportara. Cura
jus
cívile , qua. parte .de jure suo cuique
trebuenclo pra:cipit , ín bis duabus rebus ,
tanquam partibus , atque hoc ordine ver-
setur , in ejes, quod cujusque est, cognitio-
ne , & ejus cogniti obtinencli ratione , ut
postea dicetur pturibus suo loco : nihil non
in Pandectis perversum est, quod pertineat
ad utriusque partis tum collocatio
n
e
m
, tum
explicátionem. Nana , cura jus nostrum cu-
j
usque posituni sít partan en persona ipsa
cujusque , partim in rebus ^ externis ; jurís
autem nostri obtineudi ratio consistat in ju-
diciis : queso , guata de his partibus tra-
dendis prxposteranz , & natural
.
, ac recta
cognitioni contrariara viam instituunt compo-
sitores ? Ilic enirn illi , delibatis primo pau-
cis e
l
uibtesdarn de. personarum statu , & re-
ruin divisione , statim postea ínitium faciunt
ab ea parte , quze est de jadicibus , de juris-
dictione , de in jus vocando , & robas .judi-
cium antecedentibus , ex quibus continenter
gradus lit ad judicia. Quorsum ? nernpe ut
tlic nobis judicium instruerent. liude & de
actionibus tam in reta , guara iu personam
tractationetn statim subjiciunt. Ergo judi-
cium juris nostri obtinendi rationem infor-
mant prius , guau] , quid esset juris nostri,
quod in judiciunl deducere posseinus , nos
docuissent. Instituunt petitionem , quam ne-
- cesse sil culmino esse de re nostra , aut. no—
bis debita , priusquam , an "esset alíquid no-
strutn , ant nobis debituru, & quidnara id
esset , irltelligerenlus. Atqui ita res habet ,
estque id natura- ipsa iu promtu , cognítio-
nem juris cujusque praecedere oportere: turn,
hoc cogníto ,
T
uco. , quomodo id, Tuve
via obtineatur.
III. In singnlarum antena istarum partium
explic:atione (pon-todo versa,ltur.'? Ita , lit in
utraque parte niagui alicujus corporis mem-
bra se ostendant: sed membra tatuan], saepe
i.ta disjecta , & procul a sao capite dissita ;
ut quidvis potius, guara ex lis corpus ipsum,-
cujus nlemhra sunt , agnoscas. Primum, cuna
de jure , & stata personce gnxritur , constat
in persona ipsa plerac
l
ue esse cojusque,cujus-
modi sunt vita , corporis incolutnitas , liber-
tas, esistimatio. At Ira:c nusc
l
uam ex professo,
ant aperte iu Panclectís tradita reperias. Initio
quidem certe , ubi maxime conveniehat , mi-
platel.
Vult.
in
Prole,•. de .Ciad- jar. pag. µa.
in artern qui_
dera'ésse redacta juris civilis pr:vicepta, sea non satis artificio-
Le • Ang..ilaWrear.
Lib. I. de Via lar.
Cap.
2
7
. omues fere
ticoterlces exist;tnare , jus nostrum compositum sine ordine,
excepto Cujacio

qui lamen ipse , iuquit,
potius titulorum
universi geueris scriem ,
quarn singnlarum partium ordine.n
iutuitus est .,4dde Batron.
ad L. to. ff. rle I. el
I.
illuret_
(
n
Prmfcrn. Cotnutení.
de
etdg.jttr. £c
Briss.
initio Lib. t. de
Sa-
lta.
etc.

5

.De Jure
Civili
sexta
sub
-titülo ,
Ne
quid
'in
loco sacro ,
in argume
n
t
o
interdictorum: de usa religio-
sarum in parte secunda, titulo
De
naortuo
in-
ferendo.
De locis publicis ítem in parte sexta
inter interdicta , titulo
Ne
quid in
locó
pu-
blico.
In privatis clnid sit juris nostri , nus-
quam ex professo traditur. Fragmenta tanturn
quaedam huju:s generis varíe sparsa sunt , ex
quibus id colligitur, & quidem ita, ut pene
id non appareat, neque id minas, quam ma-
xime disjunctis locis.
V. In rebus nostris hac nostra sunt, domi-
nium
•
, possessí.o , rei usas, & fructus , alie-
nandi potestas. Dóniinium arguunt illa ipsa
tria, qua sequuntur , si quidem ea suo jure
sibi quis sumat , non aliena concessione. Pos-
sessio intelligitur ex rei vindicatione,qua actio
dominii jure couipetit bajas ipsius possessio-
nis avocanda
'
canssa. De rei vindicatione agi-
tur in secunda
.
parte , titulo
De
rei
vindica-
tione . Usas,
&
frnendi potestas indicatur
actione negatoria constituta dominis istarum
rerum persequendarum gratia. At de hac a-
ctione agitur in eadein parte secunda ; sed
;iñter
servitutes, titulo,
Si
ususfructus peta-
tur,' vel ad
atizan
pertinere negetur,
&
titu-
lo, •Si
servitus vindicetur, vel
ad
aliuna
per-
tinere negetur.
Alienandi potestas statuitur
in
Institutionibus sub titulo,
Quibus
aliena-
re
licet, vel non.
Dura enim cluidatn dornini
excipiuntur illic , quibus alienare non licet ;
non obscnre ceeteris omnibus hac facultas.
tribuitur. Quam ergo de • eodem genere ista
disjunctis , & divulsis locis inter se?
•
VI.
Iam vero & in rebus alienis jura qua-
dam nostra sunt , ut ju:s vectigalis fundí, sea
emphy teutici , jus superficiarium, bona fidei
possessio , servitutes , pignus.. Et
ubi
tandem
de his agitur?
•
De omnibus quidem, excepto
pignore, in parte secunda , idque recto ordi-
ne : sed tune, cum nondum, an aliquid esset
privatum , & quid in eo esset alienum , sci-
remas. Id enim traditur multo post , idest
in parte sexta, quo loco de acquirendo rerum
dominio agitar : Pignorihus ' autern proprius
locas attribuitur in parte quarta cum cateris
partibus & pra:cedentibus , & sequentibus.
nihil commune habens.
VII. Qnae ut omnia traderentur ordine :.
tamen hoc constabit , in rerum privataram
tr
actatione natura hanc cognitionem pra-
cedere cíebere , ut sciamus , quid sit priva-
t
um ,
&
quomodo quidque privatum fiat
cujusque , id est quibus modis cuique do-
minium ct.jusque rei acquiratur . Prins e-
nim
rem e•se, quam de jure rei c
l
uari, opor-
tet. Et tamen , ut dixi , prapostero plane
ordine,
quod hic primaria esse oportebat ,.
Torn.
I.
I.ib. I. Cap. I.

6
de dominio scilicet rerum
acquirendo, posi-
tum
est extremum, & quidem
a
lieniss'imo lo-
co. Factum enim id est in Sexta parte sub ti-
tulo
De
Acquirendo rerum
dominio ,
ubi ne-
mo suspicari posset , eum locum ad illa pri-
ma, qua sunt de re vindicanda , aut ad ea
j
ura , qua esse solent in rebus privatis alie-
nis, quidquam pertinere. Sed nec acquisitio-
nis hujus explicado ulla ration e certa, aut mo-
do tradita est. Disjecta hac est titulis ad hoc
genus pertinentibus , ita disjunctis, ut nihil
supra. Cujas generis sunt'hi
De Mi
vindica-
tione, De Donationibus ,
De
flcquirendo re-
rurri
dominio,
quorum prímus extat in parte
secunda, estque de actione in rem ad res no-
stras vindicandas : secundas in parte sexta :
tertius in eadem parte, sed xnultum remotas
a priore. Quid? tota successionum, & legato-
rum , seu fideicommissorum ratio , cum ma-
xime sit hujus generis , ut per eam dominia
reuma acquirantur jure civili, nonne toto pe-
ne genere a reliquis modis rerum \acquiren-
darum sejuncta est? quasi in ea non de acqui-
rendis rebus, sed de testamentis , &supre-
mis voluntatihas tantum sine alia acquisitio-
ne ageretur. Huic enim generi in parte quin-
ta , & sexta inter res a ratione remara acdui-
rendarurn longe dissitas locas attributus est.
In quo & illud pr
ae
posterum , quod , ut re.li-
quae species hujus accfuisitionis superiores ,
zta & hac praposita est generali titulo
Dé
Acquirendo rerum
dominio ,
cum genus an-
te omnia praemitti oporteat , deinde species
ei subjectas explicari, ut sciatur, au una de-
finitione generis contineantur omnes :
si
non
continentur , tum cleinde , quid prcpiuui
singularum sit , oratione exolicetur.
VIII.
Iam
y
ero , cum ejus , quod no-
strum est , pars sit id, quod nobis debetur,
in quo versantur obligaciones : quo ordine,
& qua ratione in hoc genere explicando pro-
grediuntur- compositores ? Nihil est perver-
sum , aut praposterum magis. Nam, cum in
explicatione juris nostri de obligationibus
posteriore loco agi debuisset , ut ex Tribus
sit quod nobis. debetur, quod miaus proprie
nostrum est : priore tatuen loco de bis ,
quam de rebus dominii nostri , qua pro-
prie nostra sunt , agitur . Ante enim agi-
tar de obligationum caussis , ut contra-
ctibus , & quasi contractibus . Sed & cum
obligatio omnis sit ex certis caussis , puta
contraen
'
. , quasi contracta , maleficio , qua-
si maleficio : quomodo , ata quo ordine de
his dicitur ? De genere obligationis in extre-
ma parte. sexta, titulo ad can) rem comparan)
De
Obligationibus,et actionibus .
Species ipsc
non ex genere accersita,s
ed
simpliciter positx
1
*

111111-

Hugonis Donélli
tntil
^
,
ante prxmittuntur : sed & bae ips<e
cn
nfusivne , &- perversióne tanta , ut nulla
majo
!.
possit reperiri. De contractibus agitar
parte tertia, & quarta. At quo ordine tan-
dern ? Non modo nullo, sect et
i3
rri ita ; ut
videantur:cornpositores de industria .orines
species in his perturbare voluisse. Nam quí
re contraltuntut
•
-
, permisceutur cutn iis , qui
contrahuntu
r
consensu , in parte tertia.
In
quibus etiat.l
ipsis
admiscentttr alieno loco
tractatus non de lis c-aussis , es , quibus obli-
gado uascitur, sed de personis , gtlx ex con-
tractu, aut alio ficto conveniri
non
possint.
Et
t
atuen ne hic quiclenl locus totus codear
loco expiicatnr , sed alienis locis in varias
partes discerpitur. Nam de noxalibus actío-
nibu s, (pile hnc pertinebant, traditur in par-
te secunda post tituluin
legem :flqui-
.li
CZlli
.

Sed
&
contractas ipsi ita divelluntur
locis ínter se : ut ,•cum de exteris •agatur iñ
parte
tertia, extrema derrtum parte agatur de
stipulationibus
.
Spectemus reliquas caussas
obligationis. Omnia legue perturbata. De qua-
si contractibus, quorum tractatio sequi de-
bebat , agitur priore loco , partirn in parte
prima , ut titulo
De
/4'eyotüs
b
eslis•:
partim
.ín secunda, ut titulis Tirzitun. re
nnndorian2
Fzanzilice erciscaindze, Conatnazni divrrlt.inzl
.
o :
partím in parte quinta , ut de
Tutelis.
Et
quidem de bis omnibus ita : ut nusquaai di-
catur ita de bis agi , quasi sint contractas ,
aut
quasí contractus, id est contractibus quid
simile , ut proinde nescias , ad •quod
genes
rerum haec referri debeant , aut quenl usum
in caussi.s prxbeant. In rnaleiiciis eaclem áealta.
Nam de fnrtis , de actione vi honoraría ra-
ptorurru , de injuriis agitur in parte septi-
nIa eadernque extrema : de datnuo inju-
ria dato in parte secunda sub titulo
.,4c1
.L.epena
Agua/out.
De cuasi maleficiis ea-
clem. Nam de gt-cibusdam agitur iu prima
parte multo ante , quam ulla snecies ma-
leficiorum lit exposita , ut ' título
lYau.-
dce ,
cuu
l
zones, stcabtilarii rzt
recepto
resti-
tuant :
de c
l
uiLusdam in parte secunda, ut
ti tu lo
De
His , qui e^tdertcnt , vel deje-
eerunt:
de quibusdaul ín extremo Pande-
etarum , ut de judice ,•qui litem suam fe-
cit , sub titulo
De
.Gxlrcaordinariis cogni=
tionibns ,
L.
1111.
Atque hac compositio ,
&.collocatio est Pandectaruin in explica:
Qucm titulum
non
posse commode
continuad
proce-
de
utibus (atetur
Zas.
in Parta.
eod.
Tit.
n.
i.
'
4) Duaren.
cid
Lr.cerfpl. Pc
n
cd.
Cap.
2.
genera
ipsa
non
malc notasse lltatiniauum :
sed sub
singulis titulis rhapsodiam
quaurlaru esse
arte
carenteut. Et
in
F:pisl.
de
Rat.
doc.
jur.
TC
O
n-
c
lsi
de
fifuforn+n ccdlo.atiorre,
iuquit,
nenrinenx
jure cofpueri
po.ese urbifror: larfef
res
ipsa
Zoquital
.
,
Tribaricatum
in
irce-
etando cujusque lifull
argumento
nulZcun methodi
rcdinnem
ha-
Zui.
*
.ce.
loan.
Mercar. a.
Opin.
x6.
in
speciali
in
multis dc-
rcptum Tribonianum, in ádtcrali tutern titulorum eonpexio-
Comment.

8
tione ejus partís , quar cogniti'onem ejus ,
quod suum cujusqt`e est , continet.
IX.
Ipsa ratio nostri obtinendi, qure al-
tera
`
juris pars est, posita in judiciis, quomo-
do se istis habeat, videatnus. Hic
y
ero nihil
sanius , quam ín superiore parte explicanda.
Nam , cura judícii velut partes hae sint , in
jus vocatio , lítis contestatio , caussae cogni-
tio , quce in probationibus• versatur , res ju--
dicata , & qu
3e
'banc sequi solent vel ad in-
firtnandam senteniam , vel ad effecttim per-
ducendam, appellatio , & rei judicatae
exe-
cutio : b
3
ec iriembra íta divulsa sunt in tota
bac compositione : ut citius quidvis quatn
haec
ejusdem corporis membra esse agnoscan-
tur. Nam de in jus vocatione, & iis, qua re-
curría judicium antecedunt , agitar in prima
parte- De litís contestatione in Pandectis
nusquam
apene
;-tantum quxdam ,
c
l
uae
ad
eam pertinent, duast aliad agendo, attingun,.
tul
.
sub titulo
De
^ttdiciis ,
idque
in
secunda
parte. De pt•obationibus agitur in quarta de-
muna parte , idque inter medios contractus ,
quasi lec pars nihil ttd reliquas caussas, quae
In
judicittm deducunt.ur , yuudquam perti-
reí judícatx executione agit:ur vix tandem in
parte sexta ,
titulis pra cedentibus ,
&
se-
qtrentilrus nihil() plus cum hac parte commu-
ne habentibus, quam habuerunt cum superio-
re : idque fit ante obligationum , stipulatio-
num , solutionun:, & similiurn rerum ad jus
nostrurn pertinentialn tractationem ; cum ta-
men , nisi bis co
J
nitis , non possit de re
in
boc genere controversa cauídquam judícari.
Ad extrernum qui tituli rei judicatx subjici
debebant de appellationibus , utpote reme-
diis adversas rem judicatam comparatis :
hi
longo
post
intervallo proponuntur
in parte
septima , eademque extrema.
Et
lec qui-
dern iu collocatione summorum generurn ,
& partium totius operis perturbatio , &
confúsío rerum est.
X. Quid dícam jam de singulorum , &
specialium titulorum tractatione ? Quid ?
nisi id , quod palam
est ,
& de quo inter
ornnes convenit ? Nam etiam qui
in
par-
tibus sui,umis ordinem, & oeconomiam a.
liquam defendunt , tamen ín singulis titulis
de rebus ad titulum pertinentibus
4
hunc
nul-
ne
summam illius
industriam
fa
j
ase.
Ioh. Reidan.
in
Prref.
Cynosurae:
_A
leo nullu ín (psis
titulis
metlaodus :
al
ne
lex
qeeidena
cum
lego,'
nee
§.
cum
§.
coluereat, ubi
e!
obsoleta,
ce
usitcda in unum vcluti clucos dispersissimc
stcnt
cotyectct ,
el
confusa.
í'<Iattheac.
de
Pía
Sur. Lib. a.
Cap.
29.
Itum.
3.
et
2.
Nicllc
u
n;
ait,
partem,
juris civilis
proprio
ordine , ac me-
thodo conteaacan videmus: sccpi.aim.e
divisiones , e! dc enitiones
pnstrcmo
loco pasitos, ultima
prtelatcc prin:is, inedia ufris-
que
etc.
Confer. de continuatrone tituli
ad
titulum ,
legie ad le
gem
,&
c.

Alex.
Turatnin. Eyiat.
acad.
ad.
tractibus commure habeat.
d
De re judicata, &
neat , ant adeo , quasi qui quam cunl con-

9

De' Jure
nullum
esse
,'sed
surnmam
,
rerum confusio;
nem , agnoscere coguntur.
,
Sunt enim illic
fragmenta tantuun ex variis ,veterurn scriptis
collecta , sed & eadenl
5
turnultuarie
uC
quidque legentibus occurrerat , ut pluri—
mum in slogulos lindos ita congesta:. ut pro-
j
ecta, & infarta verius:dici poss
i
nt, guau in
eos collata. Ex qua confusione accidere
.
ne—
cesse est , ut magna sit , ,& surnmae defini—
tionis , quee illic traditur, & qua singulorum
fragmentorum sententia bit, quís usus, incer—
titudo. Summam totius ignorari necesse est ,
ubi partes non modo .nou intelliguntur , sed
ne agnoscuntur (piden). Ipsa fragmenta ne—
cesse est non íntelligi , cum guaerendi occa—
sio , qu;x ex aliis locis non ante cognitis
na—
scitur , non intelligitur. Sed, quod ín
bus prat:cipue ad incertitudinem:faca , illnd
est , quod quw sunt ad .specíein aliquani
coníiciendam necessar-ia, de qua
.
specie titu-
lns pollícetur : ea non- modo confunduntur ,
& Hollo ordine tradugtur, sed ne, traduntur
quiclem , ut qui illa , quw titulo alicui inser-
ta sunt , legua , sa?pe inscriptione tituli de—
cepti non putent; plura ad eam speciem de-
siderari, cum desiderentur multo placa, quae
6
aliís maxime dissitis titulis , velut aspersa ,
latent , ubi cura deinde usu observata fue-
rint , inde eruta ad snum .illum: locu:n , &
suas sedes transferuntur.

_
XI.
Quaú cum ita sint: nemo mirari dehet,
si isto ordine; , & compositione non utimur,
sive 'quis compositorum a lustiniano electo—
rum earn compositionem ,esse dí.cat, sive
7
e-
dícti perpetui a Juliano primurn ordinati, qu
m
quidem ejusmodi est , ut erroris potius obji-
ciendi , quaul docendi caussa quesita videa-
tur. Certe ejusmodi est, qua duce, nunquam
ad finem jurí propositum sine magnis errá—
tionibus perveniatur , atque haud scio , an
unguam possit.perveriiri.
XII.
Quid ergo ? dicet alíquis. Tu jus ci—
vile a lustíniano , vel a pr;lestantissimo ju-
risconsulto Juliano compositum repudias?
Minime
y
ero ego jus civile a veteribus ira-
diturn , &
5
ut nunc
est , Iustiniani man-
dato compositum , repudio : imo maxime
id ipsum retinere canteado , duna id conor
opera nostra explicare , & velut
in
lucera
rnagis , ac magis educere ,
nt
placeat etiam
lis , qui ejus vim non intelligentes , tan-
Lib:
I:.
C
a
p. I.

i O
quatn rem partirn uon necessariarn reipuhli
ca:,
partim etiam perniciosam , velen litiur
n
fo—
mitem, rejiciunt. Sed, silva rerum co
b
noscen-
darum ex his libris petita, etiam docendi
am–
ten).
esse
puto, quanr nos inquirimus, in qua
scilieetedelectu ordinis; & collocatiouis habi-
to, res qu
a?
gue.suo loéo sine ulla confusione
tradautur , quo & iutelligantur recte, atque
llac vía sine ullo errore faene .ad ipsum finern
perveuiatur.
Ha,^c
eleganterdistinxit Cicero in
Eruto,
qui, cum multis jurisconsultis, qui an-
tecesseraut,: cognitiónem; & usum juris tri-
buisset , artera soli tribuit Servio Sulpicio ,
neql;le id sine magna Servii laude , c
l
ui rem
ad jus, eivile facíle , & sine confusione co—
gnoscendum & prrnclararn , & maxime ne—
cessariam
,
adllibursset. Sirnul & quam artem
f
Cicero
intelligat , exponit. Quod totum ut
at:certius , libuit Ciceronis verba adscribe-
re. Is ergo in Bruto ita scribi
t
;
Hic Brutas:
din tu ? inquit, etiarnne
Q.
Socevolce Servirtm
nostrum anlepanis? Sic cuita, inquam , &u—
te, existinao,
?
uris civili.s magnum restan et a-_
pud Se^;olccmt, et upad multos fccis,se: artena
in hoc uno. ()cual nungrtam efecisset ipsius
juris scientia, nisi cama prceterea didicisset ar-
tera , (pece doceret rem uriiversam tribrtere in
parles; latentem explicare definiendo; obscu-
ranz explanare interpretando ; ambiguarn
primara videre , deinde (listinguere ; po-
stremo habere regulara , qua vera , et
falsa judicarentur , et quce grtibus posi—
tis essent , qucsque non essent consequentia.
Ilic enim attulit hanc artera omnium
ar-
tiran ntaximana quasi lrecem , ad ea , quce
confiase ab alüs arel respondebantur , aut
a
,
ebantur. Dialecticarn mihi videris di—
cere , inquil. Recte , inquiera , intelligis
Ha;c Cicero de superiore arte , quarn , ut
ab illo describitur , utrutn mune ad jus at-
tulerimus , dicere non • est mcurn : certe ,
ut fieret , conati sumus. 1V
T
ec me hic anclo—
ritas aut Iuliaui , aut adeo Iustíniani Im—
peratoris quidquam moverit. Ut enim ver-
ba bona , eorumque significationem Iustí—
nianus , quamvis Princeps , mutare non po-
tllit; quae usu populi constant , non cujus—
quam arbitrio , aut voluntate : sic nec elli-
cere:,
lit
non. sit
cena
methodus ea, quarn
natura ipsa rerum , &
coharrentia
pra'scri—
bit. A principibus est anetoritas
I
UriS : a
peri—
Q
5) Ita Ir
Rieron. Elen. irt
Consultas. de
Opt. rae. dise. jur.
ue ordine caique contpilcrterurn <pu-migue obicrfton, /cenen,
proba
ftetgue:
eoelcin
Lis rn•!diuez, tanguee-1 in symbolurn guod-
dai, conjeckun ; el sub rubricis clescripheun ese.
6) Nam k irise Cujac. ere
Nof. Iasl. de Gral. con. el 3. Obs.
1
7
.
multas
f
ugitivas legos in Cod. S. Parad.
cninus
proprio loco
relatas
rec
ensot
lis

hinc lude nmlc coltocatarunr Legum
ttteminit,
ed
E.
Ó6s.
37.
ct prtssim , S Petrus Pithoeus in
Nof.
Tít.
2. Coll.
LI..
lhfvraic.
circ.
fin.
prstcr adductas
a Do-
ctore
suo Cujario adfert
L.
1. et
2.
de cess. boíl.
L. 3-
qui
pel. fut. L. ?Lit. de loc. publ. L.
4.
C. de
P
robal. etc.
7)
Cujus ordiuem,
ac
disposttionern
Triboni
tuiuio

in ge-
neran
Tituloruut
collocatioue secutum
sentís
Duaren.
t.
D4p'
S5. Vult.
in Prole;. de stud. ¡ur. per ^.
_

µx.
lit
Matthca;:. 1.
de
vi«
jur.
zK.
/aun.
32. Rrlic.tum perpetnnm fuisse
in cansa,
quo
minus posucrit
exactiorern orrlincm
serrare.

I r

Hugonis Donelli Comment.

r
2
pEl.¡ts ;
^ íntelligentibus via , & recta ra-
tio docendi.
1111. Sed hic nos
S
quidam auctoritate
plusgtlaul censoria , & quidem cum con-
vicio rl.
'vocant , qui •alicllbl sCi'ipSErllilt, Co-
haerere omnia in Yandectis arte mirabili , &
qui aliam artem desiderant , vel commini-
scuntur., esse quam ineptissimos, & imperi-
tissiinos , cosque neque quid ars •sit , scrre ;
neque 'artenl Digestorum, aut principia certa
juris
ulla percepisseuriq
aam
: suaves tamen
ad ridendi matertana. A• profécto, sí isti cen-
sores superiora vitia in illa compositron
e
non-
dum
-
anínradverteru
nt
: in magna, & se indi-
gna juris civilis, rerumque eo jure compre-
hensarnnl ignoratione versantur , qui per tot
annos noudurri dispiceré potuerínt, quid finis
juris,
quid
rcrum
ad cuna finem ducentíum
progressus , quid denique unaquxque pars
ad
unum
aliquod corpus efficiendum deside-
raret , qua prope omnia isti compositioni
deesse videmus. Quod si animadvertunt ,
& vident, & tamen compositionem istam
summx artis esse putant : rrx ip;;i in hac
re aliis -ineptiam & imperitiam summam
impíngendo , tam distorto judicio id asse-
quuntur , ut se potius omninm ineptissimos,
& imperitissimos fuisse, probent. Quid e-
. nim magis artis , (pam ordo , & recta tuna
comprehensio , tum collocatic rerum ad
finem ducentiurn , ubi
sao
quxque loco
traduntrtr , efficitur denique ,Zlt , qua na-
tura prima sunt, primo loco ; gtiae secun-
cla , secundo ; & ata deinceps
sao
quxque
ordíne recte locata, dilucide, & sine contu-
sione explicentur?Quid contra arti magis con-
trariam,quam ordinis perversio, u ti qua prio-
ra esse opoi'tuit, & quibus non cognitis, cae-
tera non intelligantur,ea ponere extremo loco;
T
rae autem erant posteriora, & natura ordine
sequi oportebat , ea collocare primo ? Quid
magis contrariuna, guaro reuma disjunctarum
confusio ,
&
pernaixtio : earum antena ,
gene ejusclem • corporis erant , distractío ,
atque divulsio , ubi permixtis diversorum
corporum membris , nusquam murta cor-
pus integrunr appareat , sed efl'iciatur id
corpus ,
quale describit Horatius in arte
poética , quod ex variis diversorum gene-
rurn membris ita conflatum est , ut
nec
pes ,
nec
caput uni reddatur fornncc ?
At-
qui talem esse rerum perturbatí:onem ,
&
confusionem , in ista compositione , satis
mihi ante ostendisse videor. Quare quí in
illa contusione non solurn artem , sed etiam
mirabilem artem inesse statunnt , fateantur ,
se potius nescire, ac ne vidisse unquam vel
per somniurn , quid ars esset, quidve ea po=
stularet , tantó cwteris risú digniores,
quod;
qua in re cxteros ricient , in ea maxime se
alíis deridendos praebent. Sed ,Aristarchós
istos missos faciamus
9
qui quasi ex trípode
oracula nobis fundant , ant tanquam nomo=
tlretae aliqui nobis leges dictent, ita fere quid-
que intrepide afñrmantes, sine alía proba-
tione sibi credi volunt. Nos , cum~aliquid
adversus
ea ,
quae diximus , probare institue-
rint , libenter eos and.iernus. Est igitur
9
ea
ars in Pandectis, non quam isti dicunt , sed
quam nos ante ostendimus , ut merito aliarn
requiramus. Equidem non ignoro , ut istis
etiain aliquid concedamus ,
so
multos eru-
ditos viras , cum vitia superioris composi-
tionis eos non fugerent, motos esse , ut
artem aliquam , & methodum certiórem
aggrederentur : cuna autem tentassent pa-
ruin successisse. Sed co factum est , quia
ant finem juris sihi proposittlrn non habue=
rurrt ad quem deindé consequendum prae-
ce l
>ta ipsa recta via conferrent: aut , si finem
silrí propositum habebant, studebantque reli-
qua juris ad eum finem dirigere, nón fuerunt
in jure
ita
versati, nt aut partes summas, qui-
bus ad eum finen pervenitur, viderent: aut,
si has quoque videbant, satis animo compre-
hensum haberent, quid cujusque partís sum-
Ila2e
proprium esset, quid ci subiici, aut quo
orcline oporteret. Aliis etiarn fortasse ,
ut
in republica occupatis, ad omnia recte medí-
tanda otium defuit. Quorum omnium exern-
plum tantum abest , ut nos debeat ah insti-
tuto deterrere : ut potius , quia ilii consecuti
non sunt , quod volebant , nos ad idem re-
cte teutandum acuere, & incitare debeat.
XIV. Iveque tamen cum eam , qua,n in-
stitui , viam ostendero, quidquarn ea prx-
judicii ordini Pandectarum afferet , irnpe-
dietve , quo miaus quisque , qui titulas
Dígestorurra , aut Codicis sibi cognoscen-
dos sumat , non modo eodem ordine ,
quo digesti sunt , persequatur : sed
etiam
undecunzque initium facere
velit ,
eo
seca-
re
8)
CuiaciumZintel&git,
cujus verba
ex
Parrtt.
D.
mandctfi
hic
r
eten, tacito licet, ut, & alias solet, nomine.
9)
Ice
etiaut compositortun vitium nimiopere exagge-
randum. Culpa illi vacant, qui nec id susceperunt , ut exa-
ctam artem traderent , nec tantillo tempore pra
•
stare potu-
erunt.
Donell. infr.
h.
Lib.
C.
7.
A'ec
mirum est,
si
lahori
tanquam
impares ,
ac defessi, aliquando succubuerint,
in-
,
quit
he.
Curt.
s.
Contad.
ud
Fruir.
54. Et malediei ko-
mines,
qui istis viris
Omnem ideo
protinus adimunt erudi.
tioncm. Alber. Gent.
1.
Episl.
et
Lec!.
13. In quos Tri-
bouianomastigas acriter ,
& scite invehitur Greg. Lopez ín
Pi
•
czfat.
Lib.
sing. Animad. & Cap.
7
.

num.
4.
quem, si 1u-
bet, vide.
lo) Quo
quisque ,
inquit Cont. 1.
Subscc. Lect. 1 r.
ex
no
j
strce professionis viris sibi videtur in
b
o
eni4tior :
ea
est
ad
novctn;
uris
arfen:
pollicendam autlacior.

aub `
ca
.In7apu
•deD
•z
9wtttrrrten7 .c
ti.ilur
anttPpar
etanf +t7aC
stlIsdi oil
n
laed
CQ1Ill[tS aL` `CaJ
♦
•antuanbas sou
79 ponr
)
•sngruolanlTasl
ni mllleAaas
t2da0s
-ns
Slaaclo
opoul oacl tuapl -an:esaan uzn2
-01
auorluarlclxa
79
'

auol2elac.rl sraol.Ta
l
sod
•
ur '
2sa
runnbzlaa potlb :
l
anllti0o ua
q
oils
-x nb
uzaaor.Td '
urituztuoy
mv
7
s
pa
tunl
-nlrl pe anbsn tnnauaOapuEd
wnT1TUT utem
-se.UAaasgo ass
i
n3 sng
l
uolaultlsul anbtuan
st70aptud
ur 79 saaaud se
i
s! tuapsea ' pan
-aanpeazruU 2
9o11
snwepiaaad
anal
ozatur
srqou u.rapsua senb
'.11
-
110SlaA
()penen sTIIATe
surtí snqnib
ur '
assa suruurns salaed su/
s
urualrgnp
mame snultu onb •sutaa0oAa3
p
r pe saluU2oaaa0p aaLlsa;ad slgou sotle
2nE
'srturaasai.Id srr
l
u onb 'rsdt antuutlbas :me tuna
-rrloa apurap
0IS
2
n'2rs pt tueapotlb ' suuz
-por
'
ln ' tantulxoad : StataEagap cundan oad
Itlbas poni) ' pinbtic 2t5 In '
turne
2sa
snTad
-aulcaACO Pan[
oa plTlb ' sntuula;nb an' atril)
-.ro
'aaarjrltt anbae ' a!I aaoaa tunl ' assa sn[
pr
aaaA'
oarsocl luaanE aoH
•
Ipuanbas sn[a
aa
-os tualc7155030u
UrClllTU '
situaras ' 11aans pr
a
nbtunoponb ' urna ' .nlaeanEa aan[ 00 pub
' anbsnuaU.Ia,nb ' sntQnol antuerpaa9oad vais
-tras : alTlrtllT_1Snoa ponb ' assa pt a1U2 ' lraans
ul
n
aelolclx0 snrad Tsru '
ETTtb
4
etaESS939u
oapr
turma alue ot2socnZj •1alaodo assa aan[ ourri
-t^a
l

"2? '
oaaa ur tucub 'Ipuanarlsuoo suaraoio
-ne C0 tunpua
g
oa
pe oa u
I
aü2TS ' 21e sn[ aa
-a,t
anlruodoad aan[ oad ponb ue ' anaTaacnb
>:nb vi
l
Ctaessaoau anbea '
oilsxnb 1
so uta
-tad
aluanitisuoa aan( ap
Ctv -u
2
na
rl
suoo
aalt[
mal)
s
aa ' lrnitasaomal)' ).:01nas '
mnsdr
Srtt[ '
anaulavnb snq
t
nb op '
onp owg Ca111.
—
ea 2uls
q
r oa
ur an'asa ama T
l
nat
2
suoa mur
-o slan[ ulrna aIs -11aa59us Luraeas .T1uanlui
-
jj j
uzs amy a»tb
' sno.rvd srrgvmp ivzsuoo optuL oa srJnj
'Onia,IL'd
gima
;g fl
•
tbrü
'

•
ylanr
'w
•yr•j
•t10aarre7.
;arre
9

anb
°aa aad
ta
-eo0n stledtauud Enbiie
sacd utenb
•
uonawo9a
l
oa
d

anis 'wnq,
-nrwad
•
utn
n
waooad sn;aaa pntsi snud namel antaprA
lr
orna
r..raA
79
'

sran[ unirla esdi tuaulp,lo
trinara annq anb
2
e ' sanotls,l:nb sEg oaae,
-aaeaa3 wa
q
o
!l
dao3ad weaoa3
79
'

1,9
-tOE
j
I1naT2suoo sn[a pu a:iA anbacnb '
an1
-eanl:a oa prnb ' anataxnb ' olrsodoad aan[
ooq osdt ' ellb tu ' t:.ia11y
•
snweagap
a1a3
-ed ta ana ' 2ts ESsT1Ea
•
tau 79 ' ttlnpuaq
=eq
aan[
oad
ur112E30naa
ma
uo121
q
tdap
tuno
e ' an2T

ro

tu
e onb op ' naouet.vo}
I

alrAlO
p
sn[ ue ' 21ssod !alas
011111
2n ' suautlaad
oa oTasanb' stan[ sE2Tao20ne anble'selselod-
2
9 'sIA aenb ' so( 21s pub ' anataaenb I nb
u1 ' una
•
aetuurns saxaed stan[ sn[a mapr3
-02
79'
sauot2sa;nb_

tu
naouetu
-ou nITArO aan[ ap 211ns aeup sntupaenb
ulellb ' tuanoial
q
4o0 tuea pé
daa
•
II
•
Snmaprn 5o211o9s'
lunaeaaage od
-oos
oa gE Elnb ' anllpr so
l
lnr : lnnaaAtsaenb
-12lntu menb ' siaaE anulaos ' 2sa tan-ranciad
omt
l
ponb ' ane 'slan[ tTralae a11e sntatgageu
tl
:snmiae
•
I
aloaa
rs
portó •tua2e2lnomp
aaldoad
tun2 ' !a3 tuaur
p
n2t
l
dule Zg ' tua
2
eltulip 3ald
-oad tuno lsa tunpuatoes aulixear tunaoueulo}I
aan[ ai ' sngaa sute uT
1
5' pI
-sntunlon ponb
' sntnagell r11uruonb'snurrosarnbpe t2naass.e
ponb ' an2Egalad s.tE essneo sn[no ' isa mnsdt
ruma pi
•
anarenbasuoa sale ulautl Is '
1sa or^
-E1
IpuaosldtpE ax
il
Eun ' snurntia2suoa tnbas
tua2nE luenb2sod •snmllaA
?aESaaA
ea ui'
0
2
-
tuba nsn anbae ' manas
' 2n anbluap : antu
—
asaaA
gran 2nE 'eraessaoau urenb '01 1]t enb
SnuaE.rOS 2n '
2
TaE
3
E2r119o0
103
Ean1Ex -.1n11u
-anaad mauil tuno pe snglnb' SCIA tnEnbuEl
'sal sea an2Tnbasaad' o2lsodoad !gis'sllaC aurl
' apurap
y
aaaop wnuzr.Td ' ana i.t uub
ap '
sil
-Enb 79
'1rs
Sal
prnb 'aenb 'Ululado
^
1sa toa .anbsu[no acpuapeaa
9-1U
>


-
I
.
I
-01'
-vr
awuapv.r)
?a.t
anbsnlno
Intu
i
do
F?s
amó
sI.IIIi
29
si.Iad
o
I 'd
V. D
•sntntaa;nb tuenb' tuaaae
urea
snunls
-sod
nutr
i
do
'
tuunb' anbsnuzamao3ul 'su-cromas
-uoo sor ' st7tun11T1SQr ponb ' pr pe me[ pos
•
tn0ul
d
pu an1CTp0,too.Id 0101.19 aurs uaaaa
sti
alstsut
aputap tuenb ' 2aorpn[ ' tnnutaaasod
ane ' rumian pnnb ' mnpun0as prnb ' 2rs aa
anbenb tli wntnlad pllib '
a
enb '
1eapTA UICIA
ST1211aaS Stlae
ttll1aa11p
pos :
1a1aaCle
S111aEa1Sip
auotlugan
l
aad 7
9
' auotsn
J
uoo 2nu ',leagap
rT1ba.5• tunwtssr
l
od pul ' snaeu?l an2a4Un
sngzpas srlaaou! trienbnEa ' sTpuanbasaad
sngz2uaunpaad tuenbilE tuenTldlasrp
pe
snq
—
01
tu
SntilTtlE
au ' 1E10ads oa saE
tnn2vez
tur11a a2aat)
•
anaanbasuo0 tuenbtle tzrautp
-n21aaa0 29 ' ruU
l
n9a3 srl2sou sIg ip
sua9aj
' Qaads ,' mal pu mena
. 1[1.10
.
1a1as
•

E L
q
ai
-.red tuca aaagap ' 1eU;3rssE• ia o12Ea
e20a3
7S
'
turnen tuallb ' un1001 tuna pE Er2u99rllal
-
q
n anb2c orante ' Diana/1 nla2aed anb
q
na
-taenb nI ' 2etes
opotutUnp '
2
eaa3UOO os al
^I
'II
•
I
•
dEg 'I
•
gj7[ IIInID atnr
aQ

^I

1
5

Hugonis Donelli Comment.
C
AP.II
I•
Verbum juri.c arnbiguu><n : quam variw ejus significationes
&
unde ductae.
j
uris ,
suum cujusque ,
&
facultatem
a
jure
tributan/.
III.
Translatum ad lócum significat
locum ,
ubi
jus
redditur.
IV.
Ius
verbum amhigrcum
.

I.
Proprie signifieat
constitut.ionem. II.
dId res translaturn signifiea
t

anean
I.
T , ut ab eo , quod in bis primum
F
est , ordiamur, quid sit
ín
jure Ro-
mano, quod vere pro jure babendum sit ,
quodque sua auctoritate nos
t
eneat , videa-
ums. Id uníversi generis definítione, & de-
scriptione sic assequemur
.
Nam si , ut supra
indicavi , noverimus , quid sit jus , quae bu-
jus potestas : tuna facíle íntelligemus, quid
in universa cornposii.ione juris Ronianl pro
yero jure hahendum sit , cum , eo ad supe-
riorem definitionem revocato , congruere
iu
eo definitionem reperiemus. Quid sit
jus
definire non possunlus , uisi significatione
verbi distincta•
-
Verbuuu enim ambiguurn est,
nec in omnibus significationibus eadem esse
potest definido. Atnbiguum ergo prius di-
stinguendum.
II.
Jttris
significatio propría una est , cum
jus
dicitur constitutio jubens pro imperio ,
quae recta sunt. Quo modo intelligitur , cum
dici gnus ,
jus esse conslilutuna ; jur2 quid fie-
r i; jrrris, el ceriur
•
iratis rationena non
pati ; c072-
tra fas
esse ,
&
siuuilia , ut passim in libris
nostris usurpatur. Quo modo itern (licitar
jus
natura?
'
l'as civile , jats prletoriuna ,
tametsi
has significationes •verbi , tanquatn diversas,
& planes videatur Paulus posuisse in
L. pe-
nralt. D. de just. et jur.
Sed juris bm species
sunt , re gnidem distinc,te , & ita distin-
ct.a? , ut unum genus non- sit afilad : at si-
gnificado
jrrris
una in ornuibus , :qua signi-
ficad-ir id , quod
constitutrtm
est vel a na-
tura , vel a civitate , vel a pra:tore , secun-
dum quam munes similiter verbo generis
dicuntur
jura.
Ab frac significatione
alim
miaus proprirx: nata: sunt , quibus
jus
va-
rie usurpatur , rei-w•turque irnpropria hwc
sigui{icat.io & ad res ad jus pertinentes , &
.ad locum , in quo jus exercetur.
I11.
-In
rebus ad jus pertinentibus
las
►
nirrus pro
l
irie -di_citur tribus modis . 'Uno
j
!nodo
1
ars juris : quo sensu cfefiuiturn
us a,rs wqui , et boni in
L. i.
D. de jv.s•t.
et jur.
Eaque significado est , cut/ dici-
P't se accipitur in
Rrrbr. de
jus1.
cl
jur.
Volt.
in
princ.
lnst.
rail.
Tit.
n. 4-
&
guando dicuulur
juris sttttliosi.
L.
t,
de
ad;es;.L ,;.,Zc
pcea. L.4..
de extraen!.
on,;n.
Vuit.
ad
§,2.11.7'it.rt
2.
1) Ubi sienili:uur nou :;utid icg»;ator cunslítuit, sed quod
n lege u;.••,c
it•bc;r, c. taceditur. UoucJ. cid
pr. Inst. rle cr.dioa.
r:.
'a. jVUri
igiuu
pi-dando
ut ,
quod Va;ooiu'= putat, quo-
mus
júrisperitum; jurisconsacltum; aligrcem
juri operam dure.
ibídem.
areTmru
t
Crttrrs ,
ut sit
contentarte pro continente ; jus quod arte
continetur , pro arte qu contlnet. Est enim
ars juris , praviceptorum juris comprehensio.
Altero id, quod caique tribuitur juré. Quod
in
hís formulis intelligimus , cum dicimus,
j
us suum caique tribuere : tattlli mortalium
j
us siaum detrah.i oportere,
L. justitia,
D. de
just. et jiar. T it. Instit. eod. in princ. L.
z.
de his , qui sui , vel alien. jur.
ubi jus suurn
cujusque ex adjuncto intelligitur non jus ,
quocl quisque constituit , non jus publice
constitutum : sed ea , quae sunt cujusque
privatim, jure tatuen illi tributa. Dictan/ jus
eadem figura , qua supra , converso tamen
modo , ut sit contineus pro contento : jus ,
quod tribuit , pro eo , quod jure continetur,
dum eo jure aliis tribuitur. Nec mihi dubium
est , quin hoc modo verbum
juris
accipien-
dum sit, curn dicimus :
Jura sanguinis, jus
agnatio
i
cis , jus rimicitite jura natrtralia , et
adoptionis.
L. jura ,
D. de reg. jur. L. qui
adoptieinean,
23.
D. de
adopt,. S. sed laodie ,
Instit. de adopt. Lr
omnibus eniru intelligi
pra;rogativas , & beneficia sanguini ,•agnatio-
ni ,
amicitiae jure •trilnrta , qne. consangui-
nei , aguad , aniici hoc ipso, quod tales sunt
^
jure sihi vindicare possint. Sic -lcipi certum
est in
L. r.
S. r.-
D. de j1cr. et fact. i
gnor.
S.
ult. Instit; de le,
`
;.. agn. tut. Scío ,
itilarcia-
fium scrihere in
L. rc.lt. D. .de
just. &• jur.
j
as
in bis dici pro necessitudine, Etsi hoc
verttm est : hic Lamen manere non oportet ,
sed intelligi necessitudinem esse , grta2 jure
constitnta sit ad illa jura exigencia ,tlua: su-
pra disimus _ Inde enim juris nomen .his
-attributurn . Sic &
jus sui •
dicturn ab UI-
piano in
L. r.
S.
ult. D.: de aguoso. lib.
pro bis , quae jure tribuuntur suis beredi-
t,us. Tertió modo significatione snperiore
a
genere ad speciem traducta
las
dicitur
non generaliter , & indefiuite , quod cujus-
que est jure : sed specialiter
2
facultas &
pote
ti?..> in
definitione
ponitur
jus,
ut
in
oblióatione, lutione,iti-
nere, ttsuf,uctu, hereditate, iutelli6i debe
re
ordivatiouem
ei-
j
ritatis, nec ullo
alio
modo
recte expuni.
Nullatn enim aliam
nris
sí
1:oitientionetu a,:cammoclari p•.,.,se.
lta
Vacon.
t.
I)e-
et<
•
. r,
n.
4..
Dedar.
zo.
n. i. Dudar.
3
1
.

n.
7
.

el
ri
G
Ja:'cor
•

36.
rt,
2.

r^

De Jure
Civili
Lib.•
I. Cap.
III. I
V
.

Ig
de jttst. et ju.r. L.
4.
D.
r
le
ítllcrrog. i
ft
in,
f
ue.
in quo & candela
'
illatu figurara agno–
.scere diceat , ut sit hic contenttirn pro con-
tinente,
jus
pro loco, qui ju.s. continet, dtern
in eo jus redditur. I-Iuuc verbi usua
l
facile
ex adjuncto discernimus, cum verbis rno-
tuin ,ad locura , aut consisteutiam in loco
significantibus jungitur , ut curn dicimns ,
confessos
in
jure pro judicatis Itaberi :
L.
unica , C.
(11
conftss_
si quis in jure inter–
rogatrls responderit , ata non responderit :
L.
4.
D.
de interrob.. in jtlr. fue.
iteln ,
iza
jus vocare :
S. ult. Institut. de peen. tem.. lit.
in jus ¿acere: in jus' ambula ; &
in veteri–
bus formulis.:
Quando te in jure conspicio.
.Sed ha:
.
, ut dixi , significationes a priore illa
prima ductx sunt per translationern , duni
verbo
juris
aut id , quod jus continet ,
ut
ars juris , .& locas , in quo jus redditur ;
aut ld, quod jure continetur , ut reliqua ,
quae dixi , siguificantur. Sola illa propt•ia est
slgnificatio juris , ut sit constitutio pro im-
perio jubens , quae recta sunt.
C
A
P..
I
V.
Jus
únde dictum
:& de
dicto
Ulpiani ,
jus
a
justitia
esse appellatum.
potestas jure tributa. Quod fieri
ex
adjuncto.
tunc , quoties verbo faciendi
jtes
adjungiu.ir. Sic verbi : usus.; :est , cura- ddi-
citar ususfructus
jus utendi , f-uendi ;
iter
j
us erendi ;
actio
jus persequen.di , &
alia
innumera, quoruin in illis intelligitur
fa=
cultas , seu potestas utendi , eundi , per-
sequendi : sed
jus
ideo , quia, juris est
haec potestas , id est jure constítuitur , alio–
qui
nulla futura. linde & hae res
in jure con-
sistere
dicuntur.
Ins•t. de reb. corpor.
corporal.
ut multis locis Baro annotavit. Sic
& jus laereditatt."s retinere
dictum , pro
reti–
nere jus , et
•
facultatena jure tributara Itere–
ditatis capiendce ,
in L.
4.
D. de suis et leg.
lime illa conjuncta ,
pes , potestasgrte esto.
L.
!. D.
ad L. Falc.
Hinc quic.lam dicti
sui ju-
ris ,
quidam
alieno ju.ri subjecti. Sui, juris ,
id est suae potestatis,
&
arbitrii;
alieno jari
subjecti ,
idest aliena; potestati .,- quarn jus
constituit.

•
IV. Refertur
jus &
ad locura
'
, -diciturque
is
locas,
in quo jus redditur. , 'L.
penult. D.
>•
V
1
Tus
a
jussu. I.

•
.Errnnt , qui
jus , quasi
vis
sim
dictum ,.
prttant.
11.
I.
A
Tque hinc juris' notíieñ. :Assentior e-
1
`
] nim iis , qui .fas
a jrtbendo 'dictum
volunt , ut sitias quasi
jussiGm
dicas. Quod
ut aperte origini verbi, sic rei exprimeíidx
plane conveult" Jtíbét enim jus omne 9 u
iu
definitione juris'; d.icettíl .
Et
•
'quanlvis donai-'
norum , parenturrr ;& alior"urn hrlvata jlíssa
'
multa sint , quae multum a jure distant `
id
tamen propria raLioue recte
jussi
ñómen per
excellentiam obtinet ,
in
quo pr
aé
tér caVtera
praeei:pua est, & efficax cum jiibéütis potescas
5,
turri jussus auctoritas : quod in jure accidit..
If.
Quidam voltint , jus' dictúrñ: e'sse per
methatesin , ut sit
jus ,
quasi
vis
conversis
literis. Quod rei minime coriveüit._ Nana ne-
que.,vis omnis. jus. est,+ ut inj.usta, .cui nih
i
l
t)
Antiqui
Enitm
auctore- Feata,
jura
diYerant
jassa:.
tt
►
esenb.
in Pctralitl. dé I. et %.
n_
4..
&
rta
Curt.
t.
Canje-.
etur• ad Frcdr..
t.
-per, .
L. y.
de
Lb.
Baro._
ad
1.
las
,'dr
LL
'
Lud.
Charond. t.
Ycrisün.
1. Cout.
2.
Lect.
6.
Arum.
T.cerc. lust i.
ice_
4-
Liss. Lopez:.
Animad Cap..
1.
n. 5..
putans, jnt esse .primitivum ,&
a
nullo' dotluctmn,
&
gnan-
do
dicitur
a
jubendo

i
t
era
>
guando
a Iuslifirt,.
esse
eaa.
noo
etym
ologias ,
sed
allusiones

cajusmodi, plures unins:
"cís "
se
Passint.
L. 1. §, t.
D.
de
tesl. uúl.
Aliter Gon-
7otn..
I,.
Quo sensrc
iris
a
jíistitia
appellatu.m esse ,
.
scribat Ulpianus. Exponitur
L.
i . pr.
&
S. i.
il:
de
just. t4t jur. I1I. 1V..
V..
VI.
tam contrarium est, quani jus: &, si qua justa
est, itt qúre jure imponitur ,
P
;rope est, ut vis
non sit appellanda. Unde illud,
°
non videri
3
iril facere curra , qui jure silo, & ordinaria
actione utitur.
L. factura Caique ,S, 1- D.
de res
.
. jur..
Urde &
ab edicto
de iis , qua:
vi metusve cáussa gesta sunt, vis justa remo-
3
etur.
L. 3.. D...guad. mét. cutis.
Merito, cura
jiiri virí borii' sua sponte pireant :.
L.
2.D.
de
legib.
mali-
sirnulent se parer'e :
contumaces
inagis in numero horninurn non sint hahendi.
lll. Longius recessit Ulpianus in
;

L.
1.
D.
de
júst. et
jiu-.
qui ,
curo
quaesisset ,
linde
jurls
nomen deseenciat , ait ,
jus a justitNca
esse
áppellatttn.: A justitia si intelligarn
us
,
ut sit
a
verbo.-
justitice . aperte
fálsurn est.
^

Ori-
fiar-
norninari quod
insta-
ha,
id
e4t
.
videliceo .
par
sit
,&
aquabile. L"nde
aquales. -Aliter
Yacen. 6.
Declar.
71•
Das
dici.
per
,
apocopen , quasi
lustran,
, ¡¿Lee.
.
1.
Parad.
29. quod
pian sislat.
nec tamen.
vis , sea
neres
9
itas,
TU. C.
Leuell.
tal
prin. Init.
de Acf.
n.
6.
•
1
per
metathe-
nan.
,
1..
COM.
2 ..
n.'
'.IjJ.
a^que',. & pariter, qu'oa
judas operca,
quin
diei
n.
i.
el
Dec1.
77
.

rr.
6.
sicut
die ,
fac
pro:
dice
2)
Ut voluit Aaciat.
3)
Ht
actió. est .jii+,
te.t
nem
a

agere: cogcitur.

19
Hu^on
i
s
Done11><
Commeñt.
Oi;7ine
enim verbi
4
jrtstt.'tirc
dicta est a
jure,
sive eos
sequanlur , qui '
jrtstitice
verbum
rornpositum esse volunt a
jure, & si.stendo
ut sil dieta
justillo ,
quia
¡as stuun caique
sistat :
sive eos , quihus placet , derivatum
esse , ut
6
a
jure
sil jttstrtrla , a
justo justitia ,
ut a
mesto nacestitia. :Nee
maltona ad. def
ē
n=
sionem facit , si dicam:ts ,
7
Ulpiaoum sub
,appellatione juris
sentire de arte jurls , non
de
j
ure
constutnt
o
,
ut sane sentire, & loqui
eurn , apparet. Esto cuba , ars juris sit po-
sterior justitia , & hamc illa secuta sit : non
tatuen ipsum nomen juris etíanl tuna, cum
^atu
pro arte sumitur, eo magis t ci possit appel-
m esse a nomine
justitt
^
e,
can]
&'in hac
significatione verbum hoc ,
fas ,
totidera li-
teris scríptum sil , atque time , cuna consti–
tutíoneln, seu constitutnrn jus significat. Ars
posterior : at nomen hiric arti inditum non
postea nauta] : sed , cuna prius esset ,. &
constitutiouihus tribueretur , jade ad artem
traductora , siguificatioue ad aliad mulata ,
verbo tramen codera, quod prius erat , etiam
nttnc manenle.
IV. Verius est igitur , & ad defensionem
Ulpiani , judicio meo aptias,
s
quod aít,
fas'
a
justitia
esse appellatum : id sic accipi, ut
iutelligatur, verburn
juris,
de -quo quieritur ,
etiatrl tuno , cuna jus con.stítulum significat,
desceudísse, seu ortum habere , non a no-
aúne
juslitice ,
sed a justitia ipsa , quae nata,
ra
prior jus ornne peperit
.
,
&
cual: re etiarn
ipsurn nomen , quo res notárétur. Non ori -
tur jus a justicia , si
jtlstiticlna
iñtelligamus
habitual jus sauna cuique tribuen
.
di
.
,.ut
ele-
finitui
•
in
L.
jttstiticc ,
D.
de just. ,et jur.
Pan
ratur enim hic habitas longo asa , & assii,e-.
tudine , cum prius din , & frequenter jus
suurn
.
cuique tribueris. Ita pra:éeclit, hunc ha-
bitum jurrs exercendi., &,alteri tribuendi as-
suetudo. Atque hanc asstietudinerñ praecedit'
jus ipsum : neque enim
j
u,ts exerceri potest,
uhi non sit , (p
i
ad exerceas. Itagí.ie & hañé.
assuetuclinem, & habitual 'imité para tum , eó-•
4)
Charola.
1:
Verísim. 1. iTlpicrni verba ad re;ulcts Grcan-
mczlicorum c;rigendu
non
surit ,
rice verbi
rl ytnolo; la ' capoñi-^
lar,
et otiosa dispulatio, an
jure prior
jcestilia, nec ulilior,.
tagua ,
ea,
duce
de
oso,
el
gallina
est crpurl ,Censorúncun.
oult
I n;t.
de test.
11.
12.
Jardsconcidti" Sloicós'
imita/1:
non
ex
verbis, sed rebu,s , notcrtioaes detlucunl ;, ;
al
ex , nolrl-
done
ínlelli,•ttur
non verbi
propriela.s,
sed natura rol.
Hxern-
plct
in
.
uolccfiunibus
Juris, rnutui , possc.;siouis magistri
,•
do-
nationis , novatiouis , furti , interdictorum , testameuti , atr.
Confer. Cujac. ti. Obs: • 3
7
:
el
26.
Obs.
5)
Ut lsidorus
in
C. fcrus,
de
Verb.
Sipn.,Hotom.
pr..Insf.
de
hrst.
el
Jar.
Et Cocinan. 1.
comal.
z.
n. .zL;dici quasi
ju-
ris stccl
un
t,-
quod

in co
us.sfel.

•

' .. .

.

.

.
6)
Ita Wcseub. in
Pandill,
de
Ju.st.
el
Jur.
n.
3.
7)
Uti voittnt
Cuucian. 1.
Com.
s.
n. 3.
Coras.
ad
I.
i_ de
Jusl.
el dar. n.
3. Lnpez;
ilaimr.d.
Cap.
1. n:
9
.

Bronchorst.
:•
Encela.
t. Mauheac. t.
de
Vicz jcu
•
.
Cap:.;is.,
n.
g
,
, Go-,:
vean. t. Lea. ty.
n, t,
Loriot. de
Juris
ctrlc;
Trctct. 1o. d
e
que & justitiam, qui habitas esta, multo aii
2©
té jus praecedit , ut profecto ab hac) ustitia ,
qux tanto posterior est,.jns natum dici iaon
possit. Et ut-forte-hunc habitan) non in agen-
te ponamus, sed mente, & intelligentia , tan-
guata reta per, se suhsistentem , concipiamus :
tamen quia non•consistit, nisi in jure tri–
buendo , saltem eodem tempore eam
cum
j
ure natam statuere oportebit. Sed alio mo-
do etiarn
justitia
dicitur , nimirum vis illa
divina, & aeterna , fons omnis justi , recti ,
&, boni , quae partem sui insevit mentibus
nostris. Haec a Deo in-nobis accensa jus prae-
scripsit , dictavit , constit.uit ínter homines ,
id est ea , quae justa essent , & ex norma A-
lbis justitiae. Curnque res esset constituta :
quaesitum est `et
•
►
am nomen , quo res appel–
laretur: Et Romanis appellatum est jus , non
utique a
justicia ,
id est a verbo
justitice ,
quod aut posterius, aut eodem tempore cura
jure inventara fortasse inditum est : sed a
j
ubendo ,
per caussam tatuen justití.ae ,
qnx
hazle rem peperit. lta factura , ut vere dici
possit ,.
jus
a
justitia &
ortunl-,
&
appella–
tum esse etiam ante , quam hoc verbo forte
justitia nominaretur ab hominibus : dum in–
telligatnus`
9
• vim illam , quam nuuc
justitiam
.
áppellamus, a jure, quod postea pepecit, huic
juri, atqué liuic nomici caussam , & origi–
nerr
y
, non nominis derivationem , dedisse.
vero ad hanc caussarn , atque ori–
ginern rei, non ad derivationem nomínis pro.-
bandam , confortar ratio Utpiani , guae se–
quitar; facile
`
ut intelligatur , de derivatione
notabais eurn non sensisse. Ait enim ,
jus a
juslitict,
appellaturn , quia
,
jus est ars aequi ,
& bou
-
i:
-
Non , si jus est ars aequi , & boui,
ideo magis jtts a
¡astilla
dicitur , si deriva–
tioneui islam nominis intelligimus. Nam nec
accuum, &..bontí.m appellatum ,est a nomine
justitice. Quorriodo
igitur ex defiuitione colli-
geremus triliuendum clefiniio id , quod prius
definitioni non. tribni concederemus ?
Ac
contra , liric.
,
définitione rente probaran- ,
jus
liaturii a justitia, & propter hanc normen cíuo–
que juris. Ná
ü
n, éx eo; quód. de!iaitur jus ars
.

.

F
a
;luri
j
t
cre 4.
5
11
Jttstitia
dicilur
•
,
inquit , jus , id
est
a
•
justo
ntdierafijzc'rl; cír;c p' oJedit.
Fst 'vult.
ni'. Inri. de fas!. el Jur.
n.
,
z:
Ártiaan enim ,
t ait .,
nonLlna ab ipsis cebas , duaratna
prn;ceptiones carlibus_conteñícs, indita, el: scepe
al' les
nominan--
lar u fine , Uf' Dirztecticaé ; Rlietúricu, &c.
:8)
Sic enim Cia.-3. 'de:
¡
Rep. Jis
de Justitia; fonte manaste..
F.t
Auvust. 19,
de Civil. Dei, Cap.
27. citatus a Loper..
d.
Cap.
1.
n,
8. Est igitur hace deuominatio ab antiquitate re-
ruin , quia ut prior cst sapientia sapiente , ita Justitia jure.
Ilntorn.
in Epilonz. ud Titul. D. de Just. et
Jur•
Aliter .lutoxi
r'ab.
in Rationcrl. ad. 1.
t.
k. t.
Jus sumi hic in concreta , non
in abstracto :
justifican
.dici a
fine ja
abstracto
;.jus
autcmiR
r
p
ndreto di,:i a jzcs,'.ilzu.
Et LLbn..
1_
Juríspr. lit.
1.
prir..
o. in
a¡xstracto jus esse causam Justi[itle ; in concreto ePli:ctum, -sifo
accipias pro re , qua> justa est ; sive pro arte , quw docet.
Concreta autem denominari ab abstrar.tis.
L.
1. §. 1.
de pací.
Aliter. hace explicar HaYard. t.
Varior.
2. Sed oias,ure adulo-
dun, Fi intricat^.,

2
Y

De
Jure Civil! Lib.
I.
Cal,. IV.

2-2
tr;t
l
ui & boni, colligitur , ju.s , quod ea at•- ta est : ttncl.e illud , quod sequitur.
Irtstt^
t
e eontinet
ur
, esse
Tt{uum &
bonuLn,
quo-
tiarn nangue colitnus.
Ubi cuttutn intel-
T
r
i
an
a ars
juris nihil aliad. continent , (
J
uana ligit D.iis , & Deabus ip.sorurn debittlm.
j
us, laude ipsa dt. jus, &
ars juris
tau-
.
Deinde. juris sacerdotes díci obscura taus
t
um dicitur. Atqui a':.
{
uum & tronara a ja- firit, curn posset dubitari , an jus Rorna-
stitia illa , (pana dixi , ortum habt.t , ac-- miar tanti esset , ut huic sacra statui opor-
que, adeo ejjus, justitia, maxi.na pars est . teret.
AL
justiti,c sacerdotes dici , lar.ns
naa_
Et jus igitc.r , de quo quxrebatur.

Infesta , quia de amplitudine,. & excellen-
VI.. Atque hoc sentire ,& dicere Ulpia- tia jcrstitia; , síve. virtutem , sive Deana iu-
nrun , eolvenitlauclat•ioni juris consultorum, telliaerent , nemo dubitaret. Fuit autern
guarra in
d. L.
a. sibi propositarn habu'tt, propositurn. Ulpiauo laudern cenara luris-
petitarn a laude, & dignitate ejus rei ,
qualn
consultis tribuere , curn eos hujus , aut il-
j
.urisconsulti
tractarent ,
id est parís. Laus , lius sacerdotes haberi debere dixit. Postre-
& dignitas juris nulla ex eo , si
jus
dictan/ nao si Iurisconsultos juris sacerdotes díxis-
sit
a verbo
jrtstitice :
sed ex eo sutnnla , si set : non recto id probaret ex eo , quod.
dici possit , natum esse a justicia , atgué justitiam colina , eurnque cultura iutegrutn
a-deo justitia;
artém.
esse. fIiuc enim. sequ- soli
tractant.
1:Ioc enirn cultura elli.ci potest,
úntur, quw
Ū
lpianus subjicit. Nana , si jus ut siut ,& dicantur sacerdotes ipsius ju-
a justitia est, si jus ^gaam
&
borlaría: nos, stitia; ,. cujas sacra. tractant : non autern ef-
qui jus.
t
ractamias , eique quodammoclo prae- frcí.tur , ut sint sacerdotes rerum a justi-
sunaus ,,
nzerito quis ,
inc{urt
ju.stiltce saeer-
tia i.nventaruin. Ut si quis apud Ltlrnieos
dotes
appellet ,
qua magna
laus est.; Justi-- Cesen sacer esset , ejusque sacra tractaret
Liana

íleo•,. quia colimus non ideo diceretur frugurra, & sationuin a
ti
j
us
quod est a pastilla natum , nec po- Cerere inventarum sacerdos , sed ipsius
test a justitia separad , in eoque colendo , Cereris. Ideo recte lacere videntur , qui
& religiose tractando ornnia facimus , quae monea , apud Ulpianurn illa verba,
nam ,
ad
justitine verum cultual pertinent , ut pro-
ut
elegante,-
Celsus definit , jus est ars
bat deíiade ab eEfectis juri cuna justitia com-
cequi et boni ,
per parenthesim legenda es-
munibus. Ubi obiter notandum , in illis
$
e , ut verbum ,
cujus ,
quod sequitur , ad
verbis ,.
Cuius 7nBrito'
(mis
nos
sac,•erdo- justitiam , 4u:a; proxime ante parenthesinl
tés
a.ppé:llet ,
relativurn
cujus ,
ad justi- nonainata erat , aptius referatur. Sed de lo-
tiaria refe
.
rendum esse , non
ad
jus, ut ín- co Ulpiani satis : de quo dixi paulo pluri-
telligamús.,. Ulpianum: hoc dicere , quod bus , partina ut loco obscuriori, & ab aliis
ante;.indicavi, jurisconsultos justitia sacer- scriptoribus , ut ridicule etymologia nomi-
dotes esse , non ,juris , id est artis a:c
{
ui
9
ne , vexato alicluid opis a me adferretur :
lYa.m . juris sacerdotes dicere ne partim ut de etymologia
juris
intelligere-
Etliuicis quidern videri poterat licere , cum tur , nihil esse , cur propter superius di-
sacra tautum fiant Den : nemo
autena
un- cturn Ulpiani mutarenrtas eam , quain su-
quám pútavit , jus constitutum. Deurn es- pra posuimus. Sed de verbi origine anxii
se , aut artera, juris Deam., At ex eorum esse non debemus , duna res verTio subje-
ápinione licuit dicere
9
sacerdotes justi- cta intelligatur. Res gripe sit , definitio lu-
tIw ,
quia justitia- a; Romanis pro Dea cul- sta_ declarabit.
CAP.
•
g) Gonsentit Hotom:
ira Epilorncdis
ad
Pand.
lt. l, n.
z..
el
seq.
Sic enim
Agc11..
4.
Noct.
4.
Iudex Iustiti.c autistas.
Iustitia enim quadruplex. a. Den , Graecis OiKN xovis , 8i:
Themidis filia :
2.
lurisconsultis propria , qua in
L. 10.
h.
t.
definüur : 3. omnium hominum commuuis :
4.
Iu-
risprudenti
finis , de qua L. 31.
deposil.
L.
1.
in princ..
T
om..
I..
de jterejur:
quee non
in hominibus , sed
Reip. tranquillo
sta-
tu ; non
in
actione , sed quiete. Haec
Hotomanus
Vacon.
1.
Declar. ttlt.
n.
a. el
1.
Sacerdotes vocare Ulpianum Juris-
consultos , quia inter Gentilium Deos fuerit br Dsuua ,
Astrxa dicta , guaro Iurisconsu!d colueriut . Et eo allusisse
Ulpianum. Anton. Fab. a.
Jurispr. lit.
1.
pr.
3.
Wat
°•

23

Hugonis Donelli Conruent:
CAP.
V.
Jus
quid
sit.
Leges in universos feruntur : privilegia
in
singulos.
VII.
Prceceptuna , cui parendi necessitas eonjztn-
cta non sit , non esse legern.
VIII.
Parendi
y
ero necessitas refertur ad eos ,
quibus lex lata est.
IX.
Necessitas parendi profzciscitur a potestate
legislcatorts , et a sanctione.
X.
de
jur. natur.
Constituere autem est, non
dicere, aut afirmare quidvis : sed ,
r
re de-
liberata, & consulta , statuere , ut quid fiat.
Ejusmodi constitutio jus est. Unde hujus
consultationis & deliberationis habita ratlo-
ne , lex
virorztna prttdentiztm consultuna
di-
citur in
L.
1.
D.
de legibus.
III.
Constitutio est non quaevis ,
2
sed
lus
quid sit. I.
•Quid constitzztio
.

II.

ermittere.
III.
Legis est imperare , vetare ,
p
Lex jubet et dum vetat, et rizan permittit.
IV.
Leges , et constitutiones pertinent ad futu-
ra , non ad prceteríta
.

y-
Lex non est , nlst quce jubet honesta , pro-
hibet contraria.
VI.
I.
jUs,
quod proprie ita vocamus , est con-
J
stitutio omnls
j
ubens
in
publicum, per-
mittensve , quar recta sunt , prohibensque
contraria ; lis , quíbus posita est , parendi
necessitatem imponens.
II.
Constitutio est.
Quidquid enim consti-
tuitur,
constitutio
dicitur ; unde
principis
constilutio,
quod a principe constitutum est,
L. 1. D. de constit. princip. &
quod visum,
ac definitum est a prudentibus,
veterum con-
stitutio-
L.
si servuni. S. sequítu.r,
D.de verb.
oblig.
Omne autem jus constitutum est , síve
naturale, id est, sive gentium, sive civile.
L.
omnes , D. de justit. et jur. S. 1. Instit. eod.
Omne igitur jus constitutio. Léges quidem
principum specialiter dicuntur
constitutiones:
L. i.
D.
de const. princ. S. sed et quod, In-
stitut. de jur. natur. gent. et civil.
Sed non
eo quod verbum hoc alias quoque partes
juris non significet : sed quia verbum com-
mune quod erat , contrahítur ad hanc spe-
ciem juris per antonomasiam propter ex-
cellentiam constituentium.
Sic &
jzts civile
cum dicitur , in usu juris per excellentiam
intelligitur jus Rolnanurn , cunl constet , o-
mne jus cujusque civitatis recte generaliter
dici
j
rrs civile.
S. sed jus quidem ,
Institut.
quw jubet , seu imperat , aut permittit ,
aut prohibet ,
&
vetat. De quo ita defi--
nitnm est in
L. legis , D.
de legib.
Legis
virtzts
3
est imperare , vetare , permitte-
re.
Additum est ibidem ,
punire ,
&
re-
cte : nulla enirn lex sine poena.
L.
r.
D.
de legib. Sed hoc referri debet ad neces-
sitatem parendi juri adjunctarn , de qua
in
extremo definitionis. "Lec sunt legis. Ergo
juris. Nam
4
jus omne generaliter
lex
di-
citar. linde & jus ipsum naturale , quod
longe distat a jure , quod populus Romanus
constituit , quod specialiter appellatur
lex,
S. constat ,
Insta. de jur. natztr.
dicitur
lex natztrce ,
ut in
L. lex naturcz: , D. de
stat. homin.
lex naturcalis
in definítione fur-
ti ,
L.
i. S.
ult. D. de
,
fztrt. &
passim apud
Ciceroneni in
libris Philosophicis , ex quo A-
lud ejusdem
Lib.
3. Officiorurn :
Quod si ita
ralitate principis subveniri. Ergo non mero jure .est
Et
:non
error , scd summa potestas Imperatoris , ac benignitas illius
juris causa col, inquit Hototn. crd
§. testes. 6. las!. de testan:.
quia ex illo errore facti nihil imputari potest testatori. Ob-
stat
L. 3. in
fin.
D. de supel. leg.

Error ibi
est unius
non communis , & non tam is error , quam perspicua volun-
tas testatoris juris causa est faciens, nc error in nomine no-
ceat. Ant. Guib.
d. 9.
20.
n. g.
2)
Pacius tamen s.
9uast.
g• permittentem non proprio
legem esse , per Ulp.
Tit.
24.
in princ.
ubi verba legitima
dicuntur imperativa. Sed refellitur ex notatis
Not.
6.
Et
quia
dicet legem iliaco xu. Tabb. e. g.
Palerf. uti lcgas.cit rei
sutt,
&c. improprie legem case ?
3)
Acidunt quidam aliam virtutem legis, pramio afticore
per
L. 1. §.
de Iust. et Iter.
Sed pttnirc proprium est le-
gis, ',cc privatis commune, ut prarmia, inquit 1`lattheac.
a.
de
río
TuriS ,
C. 32. n.
7
.

el
8.
4)
bilynsing.
ad §. 3. Los!.
de
Jure Ar. G. et Civ.
Vide de
varia , latiori , & strictiori logia acceptioue Vult.
in §.
4. ¡no!.
de Lar. N. n.
2. Foreat.
Necyom• Dial.
2.
n.
3. Mercer.
E.
Opin.
3. ubi septem acceptionea refert.
1) Error igitur vulgaris est, commnuem errorem jus fa-
cere, inquit Aut. Guibert.
(jutesl. jur.
20.
n.
8.
el
g.
Go-
avec
n
r.
I.
Lect.
6. n. 8.
Bronch. t. Enc
u
tl.
12.
Arunt. Disp.
Prod. 1. tb.
22.
Error enim conscnsui , gttcm jus omne
rcquirit, contrarius

Absurdumque est, jus, quod
squurrr,
bonum , ex crrorlbus
¡
nasci . I
q
L. auteni 3.
de
offic.
Prator.
quod acta Barbarii rata mancos , ratio est cojo-
'mutual publicum , non error. Irme Guibertus. Obstat L. 39.
de
LL.
ibi
errore ob(enhmn .
Auton. Fab. ibídem , non jus
fecisse hujusmodi errorem. Quia cubil in casibus similibus
( non tautum in genere, sed & in specie iisdcrn casibus )
qui post compertum errorem cotttingunt, non obtinet: sa-
tis lude constar ,
jus non
esse. Qua: autem ataca observa-
ra, non revocantar, non quia error jus facial, sed propter
utilitatem publican' , qua multa fasta duraut , qua, fieri
prohibentur. ame Faber. Obstat §. sed
cu
n
a,
7 .

Ltcl. de le-
siani.
L. t.
C, codera. F,l.
Sed id non indo inferri,
Yult. ctd
§.
possttnt,
5. et
seq. Ino. d. 1. n.
18. quia imo testamen-
tum eo casu ( guando srilicet servus pro libero habitus
tcetameututn signavit ) ipso jure nullunt, alioqui subventioue
imperatorio opus non esset . Dicitur cuico
in
d. §.
7
.

libe-

3
7

De Jure
Civili
L
tionem. Sed quia postea privatam dividit in
legitiman] , & jurisgentium ; ideo initio pro-
ponit convcutionum tres esse species. Ac ne
recedamus ab hoc argumento , idern de jure
gentium agens in !..
nzanutnissiones ,
D. de
just.
él'
jur.
ait , jure gentiu
►
n .tria hon-tinum
genera esse coepisse , liberos, & bis contra-
rium servos , & tertium genus libertos. At-
qui duo sunt tantum genera summa , liben,
& servi : nec liberti sunt tert.iurn genus , si
prius
liberorrltn
verbo nihil amplius intelle-
xit quarn simpliciter 'iberos. lilarn liberti
satis sub eo genere continentur. Sunt cojín
& ipsi liben. Cur ergo tria hxc genera esse
dicit ? quia illud liberorum genus dividitur
in duas species , in libertos , & eos liberos ,
qui liberti non sunt, id est ingenuos, quos in
ea dí.visione libertis oppouens ,
liberorunn
verbo intelligit , communi nomine ad spe-
ciem contracto. Quibus ita divisis , tria ge-
nera esse dicit , qux summis generibus pri-
mis vere dicautur tantum esse duo.
L.
3.
D.
dé
stat.
&
tn. Instit.
de
jur.
pers. in
pr.
Ilunc
morem & in juris divisione sibi consentiens
servavit.
VIII. Quod antena jus naturale,& gentium
non solum generillus , ut diversa, distinguit,
sed etiam noniinatirn inter. se distare ait, re-
cte dicit in ea siglii icatione , qua illic hxc
verba usurpat : nec tantea minus verum est,
litrundlle ideal esse. Generaliter , & pro}irie
si loqui volunms : utrunque idem ex defini-
tione. Generaliter jus gentium est, quod na-
turalis ratio inter omnes constituit. Si inter
omnes gentes , est gentium.
Si
a natura , seu
naturali ratione : non potest , quin & ipsum
recte dicatur naturale, quibuscunque in re-
bus hxe
constitutio naturae ponetur. At Ul-
pianus unum hoc genus in duo divisurus ,
docendi canssa prirnum ea verba , qux vi
sua generalia erant , ad species contraxit :
deinde singula singulis speciebus significan-
dis attribuat, appellatione ducta
ex
eo , quod
maxime , & excellenter in unaquoque ge-
nere esse videbatur. Itaque jus , quod ho-
rninibus cum brutis si
►
nilitudine quadam
com
►
nune erat ,
naturale
appellavit , non.
quod esset tantum naturale, cum sit & gen-
trum , & .solum gentium , at ostendi :. sed
quod maxirne apparet , esse a natura , ut-
pote in natura ourniurn animantiurn pene
expressum. Illud antena , quod nullo modo
c.um brutis cornil-rime erat , appellavit
jrts
gentiurn ,
quasi quod maxime g;eutium pro-
^b.
I. Cap. VI.

3
8
prium esset, nullis rebus , ac ne
sin^ilitudi--
ne
quidem desiderii, aut appetitus naturalis,
clan reliquis animantihus
co
minune. Nihil
hic novi ta verborum istorum .liermutatione
& vario
usu
accidit. Nana
s
verba plura
alio^
qui iclem signifi.cantia docendi caussa saape
diversis speciebus significandis tribui soleta.
no:
quo res singulx suis quaeque^ norninibus no-
tatae magis intelligantur , ut .accicíere docet
Justinianus
in
verbís
injusti , rupti ,
&
irriti
testamenti. S.
alio, Inst. grcib. nzod.
test.
itaf.
El nihil frequeutius in usu juris , guara ver-
bum idcur & generaliter , & specialiter acci-
pi
;& quicfem ita , ut sxpe in eadem divi-
se-me & genus , quod dividitur , & una spe-
cies generi subjecta eodem verbo appellen-
tur. Quod inter alia innumera in verbis
ado-
ptionis , CognattonaS, actionis
videre est in
L.
r.
D. de
adopt.
L. non
ftetle ,
S. i.
L.
jurisconsultas
,S. i.
D. de
grad. et aff
L.
pecrtnice ,§. actionis , D. de verb.
Vel in hac ipsa divisione eadem ambignitas
in verbo
juris cwitis
occurrit. :tusciviie est
jus omne , quod quxque civitas sibi consu-
ma. Apud nostros intelligitur per excellen--
tiani jus civile Romanornm. S.
sed
jus grri-
dena, Ízzstit.. de jrlr. nat.
Atque 'loe ipsum
rnrsum generaliter ita clicitur , ut contineat
jus praetorium : dividiturque hoc modo jus
civile in S.
constat, Inst. de jur. nat.
%'it alibi
juris civilis Romani . dux species distinctx
statuuntur , jus civile , & praetoriursi ita , ut
quo sensu haec appellantur, nec ci
n
iie sit prce-
torium, nec prxtorium civile.
L. jris civle,
juncia L.
jus autem, seq.
D. de
just. et
jure.
Non tamen sunt haec contraria , cuan res ea-
de
►
n utrobique retineatur.. Nec in ratone lo-
quencli: untura vitium est: sed verbum, quod
modo generaliter accipiebatur ,
'
mullo post
docendi caussa specialiter súmitur ; utrun-
que etiam in sermone propriis ratiouibus ,
ut postea dicetur.
IX. Qux omnis. disputatio co pertinet ,
ut intelligatur , veteres in clivisli>ne juris
verbis. discrepasse ,' re autem consensisse
agnovisse erijan omnes. , cucn rem ipsam ,
& originein spectare volumus , quod
na-
turale
sit , esse & gentium ; & quod gen-
tium est, esse & naturale : sed alías in hoc
genere substitis.se , ut Cajum: alios ,
ut
U1-
pianum , hoc ipsurn genus explícancli caus-
sa distinxisse subtilius , ejusque duas spe-
cies fecisse , quarum alteram j
rrs natura-
le ,
alterun
jus gentiunz
nominar
it , verbi>t
gene-
S
)

Vid.
Vult. ud
§. 4. Inst.
tes
t

infrr.
n.
l.
Hotom. in §.
fin.
Inst. de
Tus!.
et Jur,
ubi inquit :
Pervut-
gula illu
J
urisconc
u
ltortun ratio , ul qurun arctissime
divisio-
Totn.
I.
nes cons/ringercnt.
.Dissent.

Alexand. Tauramín.
Lib.
siná.
LL.
P.
t.
Cap.
2. n.
7
.

et
P.
2.
Cap.
2.
li. 1.
Ulpíaui
diri-
eionem $u$tlu2rl
non posSe CenSeuS.
3
*

^h.
,
r91
tf;

•
3

Hugonis Donelli Comment.
-

4')
genera^Utts ad species transiatis.
,

m

^
r

ju- nraliter , 8t
e1
sine
lt
exceptione
t
dic
cl
i po
ss^
tt 4i
ut , gtzemadmodu tintina est benus
ri
rr
s , naturale , & quod gentinm

n,
dlcitur , id paríter tenere om,s , quacunque
in
re
cum rent
ipsam
& originein spectamus : rationis , & legis filias jussus illuxerit.
ita •vere dicantnr juras duo geuera sum-

Xll.
At civitas non item ornnis libera ,
ma haec esse , naturale, , sera
b
enttum , & ci- & sui juris. Quarrlobrem , quod -de -civita-
•
vile.
d.
L.•0
* 17172CS ,
de
jrl.st. et jur.
Atque te constituente dicitur , quod ipsa consti-
hoc rursnm non ut de verbis contenda- tuerit , id jus esse : de civitatibus , dL po-
mus, aut in bis }t:lereamus ; sed ut , hac di- milisliberis , & salo jure utentibus acci-
vísione constitnta, ex generihn
s
, cortina- plendum est , qua sunt Atbenienses, La-
que deúnitionibus star mutuas id , de quo cedaemonii , Romani , qui commernoran^-.
pímns cínaerere, penes gnos sit pote- tur in S. sed
j^es g7eidena , Institut.
de
jur.
ece
stas constítnen
di
j
u
ris , guandoha°c ge-
nrct.
Quin alieno imperio sulijectae sunt
ei-
nera ab anctoribus ipsis &- res , & definí- vitates , ut imperatorum , regula] , prj.nci-

l.n
subjecta' indicara.

pum , aut majorurn civitatum , b:e 11

pp0..
timnes
X.
Quare , si hac. genera tantum sunt , testate constituendi juris nihil •plus possunt,
& iris gentínm est, quod natura , seta na- quam aut de vetere potestate prínceps re-
turalis ratio inter manes ; jas antena civile ,•li
d
uit; aut , cum pri.us non habuisseut , po-
c
ill
o
(
'

nnar l
uaegue civitas , sera popnlus sibi stea concessit.
L.
a
.
irv(ris ,
D. de L.
.liltod.
Os constituit:
d.L.
o711nes,
S.1. In.strt.
-de
jur.
L.
Id-t.
s. ';.
C.
de
Legib.
Itat. e:ücit.ur, juris coustituendi
l
iotestateuz ,
XIII.
In civitate cunapotestateln eonsti-
piara gmerimus, in bis duobns esse , in na- tuendi esse dicimus, etiatn eos intelligimus•,^
turra, sea naturali ratione , & in .unoquoclue quos civitas ei rei pracferit, aut quibus juris
sea populo , seú civitate: lvatur;e rpotestatem condendi potestateni dedit ; ut sit pis civile
esse in ornnes: índe
jus
naturde dici
geutiu)ca,
Roinanoruni , non soluul quod populus Ro-
quia & in omnes.gentes est , •&. apud eas mauus per se co

Nihil.
, sed & quod supe-
ra
peeqne obsel'varl dlcitur:
d. LCg• o7727ZCs,
riores conStltuerUnt. 1^lhll erina luterest, per
Civitatis antena , &.populi cujusque esse
9
se quis aliquid decernat, an vero ii, quibus•
in eos , quí sunt.. ejnsdem civitatis ,.ut Ci- decernencli nagoti_uln dedi
t
.
L. ítem ,
§. i.•
cero iras civile definí.vit in -
T5
1
^icis.
Unde &
D.
quor> cuiccsg. zcrtiv.
Unde apud liorna-
nostris dicitur jus proprium cls^itatis :
rl. L..
nos etiam constitutio partis , ut plebis ; vel
o77tnes.

„. . .

paucorum , ut Senatus ; atque atino uoius y
XI.
Sed natura una est , ejnsdem ubi- ut pra:toris , aut principis , jus est " civile ,
que & líbertatis', & potestatis ,':
'
t
-
>
nempe quia & civitas videtur constituisse', quod
Deus , cnjus imperio , &. voluntati` omnia isti constituerunt , qui a populo Romano.
suhjecta sunt , ipse nuilius imperio subji- potestateln acceperunt.
citar : ut proinde. de eo , quod natura ,

CAP.
^ ;i
g)
Rxteri enim civitatis legibus
non
obiigantur-
d.
L.
Z.
ibi ,
nnyic.r
(fui
in
ea Rep. cual : de LL.
L.
ull. de Iurisd.
nisi
se
expressc, vel
recite
suLjiciaut coutrahcodo, aut quasi,
rcl dclinqueudo.
Vid.
Coras.
.ad
d:. I,.
2.
n. fi: '
Coj
io) Stoicis
coito natura nihil
aliud est , quam ipse Deus.
ee.
in
pr. Ia.el. de I. N. G.
et
ev.
Hotom.
in Epil.
de
I.
et
I.
n.
g. Nam
Lumia, natura, netas,
provideutia, Stoicis
idea
suüt. Turucb:
in
i.
C'c. de,
LL.
f.
10
7
. Add.
Sea!.
Entre.
77.
Secl.
5.
e!
Ei'erc.
2751. Louiinbr.
e.
Phvs. C.
t
.

Q. t. ,4r1. t.
u) CHtatcs cjusunodi' possuut ]eges
fcrre
municipales ,
sed
quzr
non
_juri co
u
nuuni , aut priueipis derogent ,
& qua:
msgis in rana
pacti valent. L.
ult. de
eolleg.
el
cop.
Si
re-
pugnent juri communi ,
non
valent , nisi coufirmatio Prin-
eipis accedat.
I,.
3. §.
Divas ,
5. de
sepul- vial.
Boro
ad L.
3. rJuod cujusque unjo.
Bronch.
a.
Enrtnt. 6.
Vasg.
a.
Contr.
illu;lr. C. 4
7
.

n. g.
ubi
mamen
distinguit ,
ata
abdicative coi-'
lata
sit potcstas
in
priucipem :
an communieative.
Priori
j
caos
confirmationem necessariam ,
posteriori non
.rque. Quod
udi;:ari deLere
ex
co sentit ,
si
attendatur,
ata
üopulu§
sit
iu
possessionc , vel quasi r.ondendi statttla , inconsulto priu-
cipe :
al/
vero princeps
in
possessione ,
ver
quasi
ea
appro-
handi.
Vid.
Mynsing.
cid §,
a.
Inst. h. t.
n.
7. et
ii. Z
a
s.
ad L.
32.
n.
15. e
t

seg. de LL.

De, Jure _Givili - Lib. 3. Cap. VI.
CA
P.
VI
I
.
Quibus ex rebus , ac notis deprehendatur vox naturalis rationis ,
& civ:tatis , -.t>zt inde auctoribus cognitis , jus ipsum naturale ,
seu geñtium , civile agnoscatur , quod sequamur :
Quae jurisgentiuzn species, & quae res ex hoc jure.
Ius
c.ivile
innotescit scripto; vel usu , el con-
' sue'ttcdine.
L
_Natuiwle jt
í
s gtrtre obsctrius. II.
Q
uid sit las natufale , sive' gelztitt.'n , et
surnnza illitcs capita (lace-nariz sint. I%l. •
has
géntiun partinz coi
nr
izlirie h-omint ctzni;
brtitis propter ccgéndi silttilitud.inelri
deri : partan h.nnzitzis propri7aln. IV.'•
Qucetzant pertirzeant ad priorein specie
in.
Itztelpretatib-"L. .'i.
s.
ult.`
&:
LL.' segg:
de just. & jtir.
VI.

:
haterpretationis clefensio. VII.
_Pus gentiurn , neque' specie tenis corütriicne
ÄUctorbus jtiris his driolni
s
sinventis,
natura, aút naturali "ratióne, & ci-'
7i1ate , inte.11igerérnus jam ; uhi esset jns
ñrr
in
e si lii'auctores essent 'certi';' si
VOX,,
&
'
,
iriip'erium notum, ut dici posset., i311am. esse
vocem , sen jusrim naturalis ratlonls ,' hanc
civi,tatis. Quod non continuo cerní tn est. Ideo
secundo lóco quavrendum , ut
.
prc^posuimus',;
quibus ex rebus praceéptu^n cjuodgne illorum
esse deprehendaaius.'Quod maxime propter
jiis naturale , seusentium-gir
aer
itnr. Nam de
jure 'civili facilibr ratio est..Civitas
eri
j
a'
quáe
sit í & qui in hac .pro' civitate habendi, tene-
ims. Solum videndum, duotuDdo c111:K:ylie ci-
vitas quid constítu'at. Hóe'animadver'so, sta-`
tina •us= civitatis habebimus. Constituit au—
tern, cum de eo, quod: ad observandum fieri
vela, voluntatenvsuani declarat. Hanc decla-
rat
aut scrípto, ant sine scripto longa con=
suetudine, ut paulo post in partibus ¡tisis Ro-
rnani pluribits dicetur. Si scrjptó, res expedi-
ta: Tantum eni rn scriptum consuli , oportet.
$oc vero , quia publice proponitur ; ubique'
consulenti , & quaerenti est expositutu. Si
si—
ne scripto ; id tum intelligemus ,
cuna,
1
uid sit lou
b
a .consuetudo , eognoverimus.
úod cum probetur rebus ipsis, & factis,
t)
Cic.
in Pragmenl 3.
de
Repub. Dnucnue cril cnmmunis
r.]ua,ci tna
n
i.cfer.
el írnp<:ra4or anudan' Den
.
. Il1e le,i.s hujos
f
6i
inventor,
disceuktlnr
-
, Zalrü'.
Cui
gai non parebil : ipsc se.fu-
et; (cc ncrttrram aspernabitur , crique
hoe
ipso hect
tnaxinl4s
p
cenas; eliatns cadera stlpyliL'lCt , ti![tC t
i
utan/nr,
ef-
(L,^CTlt,
Ju[is enim 7tatnralil
quid
sit,
000 e)c
non
usu imrna-
nitate
crrer
atarum gcatium ; sed' usu eorum , qui non oaraern
b;utnanitatem exuerunt, xstimandam cst. Vult.'ad
pr.Inst.
h.
hnlnini cum brrctis dtrplex esse :
inbeni–
tilín ,
quod
prjmar
ium ,
sea
prirn.evum:
& pnstea nátutn ,
gtcod
secundariutai
vo-
cant.
VIII.
Tics gentirc» z
ingeni tu m ,
sine '
prirna:vum ,
aut
prirnarium
quid , et t
i
rabas in relius
•
posilrznz.
IX.
hc.
+"

gentilc,ti
'
►
iatum pasteo ,
sic
r
e
secunda–

riuin
gttLale , guOnzodo inlrodttCham , et
T
ribus -in" .
rehus cnnsistat.
X. Xl. XII.
X.141. 1:1V. . XV. XVI.
Propositle distinctionis
ratio ,
et utili–
tres.
•XVII.•
& havc non constent sola intelli;;entia, sed in
sensus atc(ue oculos incurrant : non difiici—
lís hic -ejus rei cógnitio, & probatio est.
lI: At nort"herinde'constat, cpra, sit natu-
ralis ratio,._dn:=t; vox' hujus rationis sit baben-
da ut atidiamus. lila enitn non ccrnitar a
nobjs , nec nobiscum linaua , aut. scri,nto lo-
•
c
l
uitur, i>,t extet híc ali
d
uid , mide probatio
hujus juris sumi possit , cutí)
opus
est , ad
nomines convincendos. Vis est, & Limpiar-1i
lex Dei scripta in cordibus
post-vis ,
ut
P.au—
bis testatur ad h'oliz.
C.
2.
Scripta gnidenz,
& vere nobis indita. Quo(' ex eo intelligitur,
quod otrines tacitis judiciis huic pul a
l
ud se
t
ē
stimonium dant, durn, si quíd adversus.id
comrnissum sit: in jis ipsis , qui cummise-
ruut , conscientja accusat , & ilictat mole fa-
ctutn: ab aliis at.lniissum datnmant otnnes,
(lignum j>oena judicant. Sed indita, ut di-
xi , meutibus, & cordibus , tanguarn vís
& lex c
l
uu;darn tacita. M tairna autem !m-
ínimum pars hanc vim Dei , & jndicium
non ino'do in se non eLsuscitat, sed potitts
quantum potest , supprimít , & pra
'
í:^cat, r^e
male agentibus conscientia obstrepat , &
ah en tanquani int'erno"
vertiere
tortinean-
tur.
Plerique commodi
.
sui causa jus ,
gl"iod
I.
n. 9. Coras.
ad L.
9.
de fas!. el
I.
Furner.
ad
L.
t!ta.
de
V. S.
Ant. Guib. i. Q.
6 n. 9
P. Fa6,. 2. Setncsb•.
t. p. 7. cl C.
x.
p.
2
3. Fecte
A
u
t. Au;ast.
4.
Entead.
4.
Perrersw aliquorum metales nihi: pm, afluid divina,*
ornuium consensiouem . laudarte Albcrt!:
.
t'ent. 5.
de
tVupl
^.
pn
g
.
520. quem vid. &
C.
ü. pn5.
528.
et t. de Jure t+clli
C.
i.

43

Hugon><s Donelli Comment.
Alii ne ahí
.
cum aliis cous
enserint. Et quae sitit hujus
quot! I,ic pr^scrlhltur, clissirnnlan
t.
A

,
eo
teneantur , jus esse negant. Eo fit, ut to-
i
rnos, speci'es expositaa declarabuní. Quam
tan" hoc jus per se sit obscur^1sti^^iqh

n
}aeó
'
gent ü
8
c
íiv^isisse ,
l
supra Tras
lixmusl,^&nspecles
sultum est , quantumli.
cet
, '•
(
l
uira natura , & recta ratione esse placen, ruin exempla , r temque Hermogeniani enu-
=
ut hujus juris auctoritas
i
ntt;lligatur , scia- meratio iu
L.
J.
de just. et jur. ireferri
d
m

e-
niusque , nos eo , ut
j
ure
q
:iturali , & gen- bent.
Jus
gentium , quod idem naturale dici-
mas , = duplex est. (^uodda
a
in natura ita
ti
u.m tei
I}I.
,
Re a
er
ute
.
in vera nihil aliad est hoc jus , expressum ,
ut sit
etiam cum caeteris animan-
n
guau
'
id , quod consentit curn lege Dei ser"- tibus quo(laminodo commune: ijuoddarn so-
pta, (luxe:idem sine lego , ut 1'aulus,
ibi-
lum hominum proprium.
dcna
loquitur , id est sine lego scripta ( quae • V. Prius est Illud , quod speciali vocabuló
sola
po
s
t
ea
ter
per excellenttanl dici ccepit ), Ulpianus appellat
naturcale ,
propter sitnili-
natura iu cordillr+.ti nostris scripta est. Cujus tudinem , & communionem quandam hujus
ha;c
sunt
velut capita sulnma: ut Deum ame- juris in natura onininm auimantitim expres-
nius, revereatnur , & colamos : ut parentes sam.
L.
i. S.
pis naturale , D. de just.. e jur.
amni honore ,& observantla prosequamur : Unjas generis
4,
esse
ille ait, marls ,& feemi-
erga munes holnittes ut nos geraillus ita , ne minm conjunctioneln , guara nos
naatrcmo-
cni quid neqne in persona , neque in rehus
niunz
appellamus,liberorum procreationem,
ejns detrahanins ; sed contra suum .cuiclue
&
5
educationem.
d. L.
1.
S.
pen. de just.
et
trihaamns: & , si ad intelli
g
entiam , & per-
jur.
Idem traditum in
Inst. de jur. nat. in
suasionem aptius quid volamas , ut quod
princ.
Et
sunt hmc vere naturalia , idque in-
noliis íieri noluuzus, alteri ne faciamus ; & de apparet , quod• natura earundem rerum
vire versa , ut gnod nolüs volumus fieri, id desiderium , & curara etiam in brutis
in-
alii pra:stemus ipsi, gnod possurnus. Eadem generaverit. Sed non minus & luce duo
illa videlicet ,
"
¡me (limitar esse prxcepta omnibus animalibus insita
6
studiiim tuendi
j
aris , honeste vivel•e , alterum non laedere , sui , & amor lihertatis. Sunt ergo & hmc
suum cuique triUuere.
L. justitia , D. de
duo juris bajas naturalis. De libertate ita
j
rtst. et jllr.

scribit Ulpianus in
L.
4.
D. de jrtst. et jur.
IV. Sed quoniam homines eruditi natura jure naturali omnes riberos nasci -, jus
na-
illa luce, & vi impulsi id , quo(I erat ejus in- turale intelligens , quod prius delinierat
tenue legis, quain iri se sentiebant, notarunt, in
L.
I.
S.
pen.
Est enim utriusque loci
cague mandarunt literis, in quo numero suut idem auctor, idem , ut apparet , contex-
Jurisconsulti , & juris nostri auctores : eo- tus ex eodern libro . Sed & hanc li-
rum preceptis libenter utemur , partim
ut b
ertatem animantibus brutis naturalem
es-
boce ipsa lex Dei in honiinutn quoque menti- se , scriptum est in
L. -
3. .D.
de acq. ter.
bus facilius appareat , partim ut ea , quu: de
dom.
Cujas studium in feris bestiis evi-
_
hoc genere ab ibis tradita sunt , explicentur, dentius cernitur. Hac enitn & illae etiam
iuteili
b
aturque , guara in liac divisione juris nunc fruuntur , hanc an>.ant , hanc perse-
quun-,
2)
Ra•vard.
t,
Variar.
t.
Duplex,
inquit , jus
van-traje :
quod
natura
docuit
directo
naturale , & quod
ratio
iudirc-
cte, ac
per
cousequeutiam.
In quo
autein diffcrane jus natu-
ralc , & gcntiurn
vid.
Ant.
Fati.
i.
Jarisor.
z.
pr.
4.
Aliter
Forras.
Dial.
37. qui triplex fac,jt jus naturalc: (r) c.um Deo
commune :
(a)
cuna brutis:
(3)
cum honriuibus.
Zas.
ad L.
t.
§. 2.
Oí
seqq. de Ja.a. el Jur
•
. ^t.
25 e
l

manis setp
i
.
qui
quadruplicem qualitatem juris naturalis
•
refert. Diss. Ioh:
Appell.
in Dial. de Slad. jur. irasl,
qui inter jus natarx, ac
gentium nullum omnino esse discrimen sentit , Ulpiauun:
&
luiperatoretn reprehendens, exemp!aquc illornm ( conjunctio-
nem pencreationem , &c. ) tam quadrare : quam
si
algere ,
si-
tire, dorrnirc,
&c.
juris
natura
quis dixerit , scribit. Verum
illis tacile est occurrere ex
lis ,
qua tradunt Baro
ad L.
t,
de
I.
el
I.
Se
Ant. Fab. t.
Juri.cpr.
2.
pr.
t. (
ubi dicit, jus
omite
astimasdum cx ratioue. Riere igitur , dormire ,
&c.
qua homines a
l
uc quide:n, ac
bruta ,
faciuut . cx
natura"
numen
vecessitate potius, quant aliqua ratione ,
non
sust ju-
ris naturalis )& Ravard• t.
Var.
t.
Cujus lrar, sestentia est:
Non
qu,cqujd jubet
natura (
jussus
,&
instiuctus natura )
jus naturale:
sed
qua prxter instinctuui
uatura simplicem,
vim quauadam ar,
l
uj bonique
a
rnlectuntur, ut
!iberos edu-
care, viro
repeliere.
Quz,
quia
justitiae,
a
quitatislue
effi-
óiem,
set/
quandam ideam pra
se
ferunt,
juris
nomine,
com-
preesenitustur• Et An 11lattheac.
t.
de
l
v
ia ¡ur. t
i
,

Nou
quicquid commune est animalibus,
id
hoWinibúc est jus na.
turale:
&c. sed converso
ordine , qua
jure , &
ratione
!a-
ciunt homiues ,
si cadena
faciuut bellua; : illa suut juris
na-
turalis.
Nec cuiquam,
puto ,
facile probabitur opisio Clan-
dii Davidis in
Velihd. le
•
;. ad pr. Ind, de jar. lY.
fraudern
in
vulpe,
sxv
itiam
in
leone , sagacitatem
in
case ,
&c.
non
secas,
quam in homine rationis
usual,
juri naturali absurde
ads:ribentis-
Pleque
paradoxa Vacon. qui
s.
Decl. t. a.
9.
etiam jus naturalc arhorunt,
&
herbarum agnoscit,.& omnes
Otitis
inelinationes
natura
naturali juri trihuit,
&
tripiex
jus naturale facit : (1)
onlnium
viventium :
(2)
animalium :
(3)
hominum ; & ipsutn vivere juri naturali adscribit.
De-
cicr.
2.
n.
2.
3)
Quo('
quilibet natura iustinctu ,
& sine
ullo rationis
disr•
.ursn protinus, nbt
de
eo audit, agnosrit. Jus ;entium au-
tesa per
ratioeinationem introducitur , &
a natura
est mediate.
Vid.
Vult. in
pr. Insl. de jur. N. n.
4.
Hotuin
ibilena_
4.) Refert huc
P.
Greg.
in Mdth. paro. L'h.
2.
C. 3.
tc
beneticiorum remunerationem,
quia
& feras heuefactorum
me-
mores
esse, multis exemplis
ex
orrtni
historia
constat.
5)
Et
amor
prolis ornnibus asirnautibus issitus , de
quo
vid.
Plut.
in Lib. de amor. pr
•
olis, &
qoa congessit Tir,aquelL
in
Prcaf, ad L.
8. C.
de
revec, don. a.
13.
el
scdy.
Add.
Ant.
de
Gucv.
in Hrrol. Princ. L
i
b.
2. C.
23.
6)
Ita
&
Hotorim.
in §. jus aulern
4.
Inri. h. t.
P.
Greg. f
»
Melh. paro.. Lib.
2.
C. 3.
Rajn. Cors.
3.
Inda,;.
2. qui tamen
ad
d. L.
3. non
respondent. Fst facit
e. jus naluralc ,
7.
dial.
•.

45

De . Jure
Civíli ^
quuntur , S¿;
•
:
111
1
1
1
1
bine retineant , dum
cipt;n in banc se viiidicent;. quidvis facere,
&
.pati parata; .videntur.
i
Hoc. sensu servitus,
quae ex
j
ure gentiutn est, dicitiu•,•esse con-
tra
-
naturnm. In':;delinitiOrie servittitis.
L.
G..
de

S.

_
T
r
r

j
r

ers.
xlecte,
cr
e

stct
t.

hcnt:.. .:t..
.t ts^. de

r.t-.p
.
dtrrnt
rtatttrant-
rintelligamus prili7am illam
condítioneni', qua. Domines concliti sunt ,
communem cum animantibus etiátri lirutis.
li
T
am aliorlui servituteln. & n:rtura , id est
n•tturalis (ratio constituit : sed postea , ut
deinde dicetur. De.defeusione stü ita scrip-
- tum ex Paulo. ,est. iri
L.
-scicntürnt , §. qui
curn
aliter,
D.

Leg. : Aquil.
y
'i
rn

vi de-
féndere ontnes
.

óntniatjrte
jura, per-
ntittttni.
Ergo &:: boc quinte est , cluod
Ulpianus hic appellat:naturale: Nee yero ullius
rei studium altas insittun est- a:
natura
orn-
nibus anímalibtis ,,iit si)propt,eÇ :Ieanc;quasi
eommunionem ; & .ycognationerxl .•onjunctio
ni ,ris• & fremiit:e , item<p

s procreatio
&
educadoUlpiatio súnt: jurís naturalis: multo
magis ex ip;sius sententia in hoc numero lia-
benda sit !sai defensio , & , ut Florentinas
loquitur in
L. 3• D. de jctstit.. et jrtr.
atqueinjuria? p.ropnlsatio. Duque Cícero Libr•.,
I. ,Officior. in principio , .su.periorum :omniuni
rerum appetituín omnibus animantibus.
in
comrnune :a natura triliuens: , in prilnis. tuen-
di sui tribuit.
Principio

inquit ,
gencri
Cttl'irr"tCirttir.ilJt
• onnni est a natura. tributnnt
q
ut, se-„. vílanz. , corpusque tueatu:r
•
,, decli-
nétqrte..
e
a
,
grtce .nocitura vid
.
cantai
•
. Dein,
de r•eligita illa tangnc
u
rt
posteriora
sribje-
cdnjnnctiprtis ap
r
oetiturn procreandi cares-
s^r ,
el • cttr•trnt gttaradttrn corlan , r
l
r.tce pro-
crentrz srtni.

•
V I. Roe ea
.
disputo , quia ., ut est sitas
L.
3..•
D.
de j.itsf. et jur.
negari ibi id vi-
detur: Nam in C.. l. s.
nit.
D.
eod.
ex-
trema erat cicf nitio juris gentium ex Ul-
piano >: Sttbjiciuntur , deinde exernpla haec
ex • Pomponio in L. ?.
Velrtti erya Deunt
rél'i^r.'o ; ttt parettt.iLu.s , et pairiae parea-
mus. 'Tutn.
ex Florentino in L. 3.
rtt
virrt
atr
l
tte
.
injurian prorntlsentus.
Sequiturque
dcinde ex Ulpiano in L.
4.
1l1trtnnaissio-
nes gr.togrte jtu
•
isyrentirtrn sunt.
Qua si de-
fiuitioni s,uperiori recte suhjiciuntur , .ipsa-
que inter se recte collaerent : exempla sunt
amnia jurisgentiutn proxime definiti , non.
juris. naturalis.. Nemo enim ignorat, nec
religionem , nec pietatem. erga patriam ,
?)
Ita
Paraus
t.
ntt.
t.
distinguit inter.
propnlsationem.
iujurix
,
qu
a,
sit juris gcutiu^n:cl.
5. 3. €t
sui
(tefe
usioucu
3
, a.-
rfccünationem nocrturorurn , gn
e
uataralis ,
L. s.
§. t t.
Si
r
I
teradr.
p
uro.
qnaequc differt
ab
illa , ut gcnus
a
specie. In-
yuria autem
nou ca.d't
iu. bruta ,
(t) quia
nec' ¡faciunt
inju-.
rtam ;
(Z)
quia nec
aarvis
injuria
fit
§. 3•
Les!.
de
injur.
Sic
ib. 'I. 'Cap.
V
iI.

^.6
aut' parentes nec
nl
anumissionem
res
es
ae
cum
t
•eliiluis
•
aninlantibus
co
mmunes. Sed ,
trt
,lloe breviter: attingam , non tam quia
magnopere ad renn intersit , utrlu
S
juris ex
istis baile propulsationem esse. ,dicamus (duna.
constet , esse a
,
,natura , &• juris gentium iti-
dem , ut est religio ); guau" ut defrnitio loci
a stultitia & imperltia vindicetur : pbserve-
mus, ne inca cíuielem
L.
3. auctorem aliud
dicere , quam Lene propulsationem injuria?
esse juris r<aturalis ., ejus. ipsius , quod ita
Ulpianus prius nominavit : .sive auctorem
Florentinurn, accipere velimus , ut fert inserí-
pijo : sive
suli
persona ejus compositores, aut
Justiniatiuin.. SiG enim 'verba sunt ::
Ut
tztqrte
injuria
rn•;propttlsernus.. .
Nam jure hoc
et^,e,rtit , u,t
quod qrcisqtte - oh. tu.telanz cor,
poris srti
.
fecerit, jure fec.isse existirnetur.
At,quo jure hoc ev enire.intelligit ?;Naturali ,
tu: ipse declarat: Subjicit cnim: G't ctcnt
inteir
nos eognatiorzerzt clraandctrrt
natura
consti-
tttit; :
consegzten.s est
,
, ltwninerrt
hornini in-
si
<lirrr
•
i .
nefas ess•e.
Naturale ergo hoc jus ,
quod natura inter nos
.
constituit : nec minus
Ejuod natura omnia aniuialia docuit. Loquitur
eru
tzt
de
eo ,,quod quisque
oh, tutelam cor-
pdris sui fecerit. llene tutelam. omnia animar
li•t
.
uatura docuit:- At non justam,
& inculpa-
tam , inquies qual.ís describitur in
L.
I.
C.
nade vi.
De
bac antera I loreut.inus loqui-
tur , cene sola est jurisgentium.. lino tutelam
corporis sui tantutn Florentinas nominat.
.1lau.c ipsam ctetera animantia natura docuit,
non aliara. De tutela igitur cum cieteris ani-
mantibus communi , non
H
cle aliqua homi-
nurn propria loquitur. Sed nec recte he
tutela aliu jure in hominibus , alio in bru-
tis habeatur . Qua:cunque
7
propulsado
non ulciscendi , sed tuendi sui caussa su-
scipitur , in. hominibus justa est ( nam
quod excedit , ultio est , seu vindicta
I,
non -tutela ,
d.
L.
scienliarn ,
§.
qui
clan ,
D: ad Le;;. Aquí!. ) :
justa & in _ ani-
mantibus brutis , quatenus in bis similitu-
cíi.ne quadain generis humani justum no-
minsri potest. Nemo est enim, qui non
merito factual- existimet , si quis la•?sus sit
ab animarte bruto , clum animal provo-
catuin adversus vim , aut injurian' 1xsi se
. tuetur . At potest animal modum excede-
re ,
&
pro sua feritate scevire in immeren-
t.,.s , ck. iunoxios. Jara hxc féritas sit , &
vis , non injuria propulsatio , aut tutela
sui
Pat. Tit con
•
euit t;irarond.
3.
T!eris.
i.°s Zoan.
Tr. Deferir.
trtjxtrtihe•
p.

t. R. z,.
& fere P. Fab. 2.
Setnes5
z.
zó• et
seg.
jus , iuquieus , de vi repeliendo , natura comparatam: L- 2.
Y¡.
de
vi, el
vi orm.
ipsa tarnen vis prohibendz, ócpro-
pulaandat ratio est a jure gcntiutn.


^Iugoj^is Donelli Comment.

48
lrui
47

De
tutela alr er t^ ui
e
defensio conjñl animantibu
maris us &
n
fclemi ae procreandi
sui
jogurimutr.
Quapro¡^tt
ac tutela juris naturalis , etialn ex verbis
d.
caussa ;
• liberoa um
procreado , &
educatio ;
L.
3. nec albis juris natural
is
, qtlam quod defensio sni; & libertas.
Ulpianus omnia anirraaiia natil.ram cloculs
s
e , VIII.
Est,
ut dixi , quoddam jus gentium
ait. Sed repugnat series or'ationls
.
Excmpla homlrium proprium ita , ut ne 'simllitudine
enim subjecta sunt juri gentium postrenruaal c
t
,uidern sit cum brutis commune , quod ,
. Non re m
a
^ nabit h1c ordo ,
si
exellr- tanquam maexTm
vocat
t
i
r
ísn
e
rltiP ^n
m,
uo
Ulpin-
deGnito

I ^

'

/

^

:
quo
,
1
11a subjecta non ad r
n
ium genuis jnris géntrunl, nas specia 1t
sed ad naturale & gentlum , gní,e paritt^r quit,
gentes
hrr.naarace
(rlernpe .solae, ut distet
prxce
sserant, referantur
.
Referirntur auteni a priore genere > tdrintrtr:
•
Et lroc rursum
ata, prout quaque ad hoc , aut illud genus duplex est. Est enim quoddam
1O
iñgeni-
referra debere videbuntur. Itaque
8
exempla tuna bominíjam a principio: quoddam natum
L.
2.
L.
4-
L
•
5
.
jurís gentium
,
erunt , postea, espressum necessltstibus humanis ita
guateUlpianns definivít , rit loci iPsi , & cogentibus. Ill
u
d
primartum,
sea
prinzcevt
lnt
;
rerum conditio indicant. Quod autem est hoc
sectlndarittm ,
opinor ,
vulgo appellant.
in
L.
3. ad jus naturale,
'
<piad
item prae-

IX: Irigenitum est , quod una cum• ho-
mine: exstitit

quod recta ratio nature
cesserat , refi:retur
.
' g

,
VII. At
enirn
isto modo Pon coh.erebunt lex homini , ex quo primum conditus est
ista inter se. Fateor ;•&, si: unlus tanturn praescrr psrt ante , guara ulla alía tuenda-
scriptoris hic contextus esset , aut alibi ac- rum rerum suarum neccssitas esset , id
cideret, guara in con7positione Pandectarum:
est
tt
ante , quam ulla dominia , aut
suum
ne mihi quidem limpiara 11ac 1•esponsio pro- cujusquam nominaretur in rebus .
Hujus
1laretur. Sed omnia fragmenta sunt , eagne generas Irxc sunt in summa : erga Deum
ex variis jurisconsultis conecta. Hac si suo religio ; erga parentes , & patriam pietas ,
ordine collocata non esse dicinms: nihil dici- atque observantia ;
L.
9.
D. de
justit.
et
mus,
quod non omnes in compositione Paride-
jur:
erga caeteros caritas ; & cum his jus
ctarum, aut Codicis factum uno consensu naturalis cujusdam cognationis , quae ea-
agnoscant , ne quis forte hoc a me nunc con- dem
•
vetet , suum cuiquam detrahi , omni-
cessum , tanquam vitium non férendum , bus prodesse jubeat , quod ejus liceat sine
repudiet. Vitium est omnium titulorum cona- injuria , & incommodo suo.
L.
3.
D.
mune , in quibus fragmenta ex diversis
eod.
Unde bree principia juris :
.fllterllm
auctorihus ingeruntur : omnia quidem ut
non
ltedere , jus
suitln
caique
tribuere.
L.
plurimum ad titularla pertinentia , sed te- justitia ,
D.
eod.
mere , & sine ullo ord;ne , nihil fere in X. Natura est postea
32
quod naturalis
bis ut inter -se cohaereat. Quanquam ne hoc quidern ratio & ipsa constituit , sed
ta
u-
quídem
vitium
9
in compositorilnis baben- su exigente , & necessitati bus • humanis ,
ctium est. Esset in iis qur sibi in bis com- qux a primo hominis ortu ingruerunt.
ponendis certum ordinem praescripsissent. S.
jus autent bentiu2 , In.st.
de
jltl
•
•
nat.
Non est in compositoribus , qui hoc non Cujus generis malta commemorantur i
n
susceperunt , ac ne prxstare quidern , si
L.
mau.ulnissiolzes ,
4.
et
L. ex
hoc ju–
velleut , intra tam breve ten-
T
us , quo usi
re ,
5.
1). de
just. et j1tr.
sed confuse, &
sunt, potuerunt. Sint ergo, ut ad jus naturale nulla addita rie significatione quidem , qua
Ulpiani redeam, juris naturalis, seu gentium vel hoc genus distingueretur a priore illo
in natura maxime expressi , ac veluti cum recto , & indubitato ; aut earum
rerum,
caus-
c •,
ia r
8) Ira &
Cona. r.
Cono.
4.
n.
g.
g) Quos tarasen defendit Raivard. 1.
Yar. o.
qui sic:
ESOS
defensionem le juris- gentium, gnatenus canes populi obser-
rant , ut
vim rep cures uso
puniatur : esse le juris natura ,
quateuus id fa cere natura omuibus animantihus ; hominibus
ratio naturalis jubet. Et hoe mihi videtur probari ex verbis
d. L. 3.
Priori rala ters.
nao: jure Imc evenit,
signiiie.atur,
jus geutinm fiare impuuitatem vim propulsauti : posteriori ,
el
clan intuí•
nos
ele.
innuitur, jus natura vetare alteri
iusidiari,
pr
opterea idem jubere , insidias gnoquo modo
a
se amo-
liri. Plise Cieee. iu 111iluniol a :
Hoc
el ratio
cloctis , et
neces-
si:as
t rrrbtrris, el ¡nos
gentibus• ,
el feri.r no!urce ipsce
prceseri-
psil , ut
omnent
semper vim
eluacumluc ope possenl a corpore,
u eapile, a vira ,con propulsaren!.
to) Quod in pura ratione
naturali conquiescit , ait Zas.
in
Panel. de 1.
el
1. is.
so. el
cid
L.
2.
§. a. e
l

.ce
l
q.
de
1:
el 1. n.
33.
qui rodeos ocaso distinguir inter
jus natura!
f
prius et poslerlus. Et
Althus. T.
jurispr.
t
.

superius
ei
irt-
erius.
Sed
distinetionem hauc rejiciunt Baro
t
ctd
L.
t.,
círc. fin.
D. ole I. el I.
Cocas. 6.
Miscel. ult. &
A.
Fah.
a.
Turispr.
2.
pr
•
2.
caqui.
as) Diss. Vacon.
o.
Decl.
it. dominiorum originem juri
prima=vo adscribens
per
§. u.
Inst. de rer.
div.
ubi dorniniurn
inventum dicitur
jure
naturali , quod cum
ipso
genere
huma-
no natura
prodidit.
12)
Quod
non,
uti illud, est
a
ratione natarali
incorrupta:
sed a lapsa
depravata. Pa:. c.
F.
2. quod
a
naturali ra-
tione,
non ab initio, sed
supposititie
per
discursum aliquem
practicum oritur. Alb_ Gent• 3. lec!.
1• qui
hoc
derivan"
vocat.
13)
Usu
exigente , in
contractibus , ubi nemo obligatur
invitus :
n
ecessitatibus
in
bellis suscipiendis
pro
defe„sione
& servitutibus inducendis. lt3 Rain. Cors. i.
inda
s?
.
14,

49

De Jure Civili Lib. I. Cap. VII.

5o
c,arrss^ , inttra ,
ac progressus notarentur.
Quod
in
bis recensendis faciemus , non so-
lum ita , ut earum iuitia , & progressus ; sed
singularum
etiam veluti gradas percipi possint.
XI. Fuit ergo in initiis hujus mundi tem-
pus, cum ad tuendam vitam nihil dominiis,
aut rerurn distinctione opus esset. Cuna enírn
duo homines primo conditi essent a Deo; ac
diu multo post pauci fuissent :
tantum
fuit
vacui in [loe orbe,
&
í.n rebus conditis ; tan-
ta utilium, & bonarum rerum ubique aflluen-
tia : ut singuli homines de communi sumere
possent , quantum vellent , sine alterius in-
juria, aut offensione. At postquarn terra mul-
titudine hominum frequentari coepit : recta
ratio usu & experientia confirtnata docuit ,
aut din stare non posse genus humanum :
aut ia iis , quae colentur , suum cuique
constituendum, quod quisque prívatirn si-
bi coleret , quoque alir sine voluntate do-
mini pervenire non liceret , Communione
enim manante, alterutrum futurum erat, aut
ut terra propter quorundam desidia m,& ces-
sationern ab aliis quoque
;
negligeretur , ac
neglectu inculta jaceret : aut ut, quibusdam
colentibus , & laborantibus , alii , qni nihil
attigissent, in partem commodorum venirent,
& alienis laboribus sine ullosuo fruerentur.
Ex quibus prius illud bene notatum est in
L.
2.
pr.
,
C. quand. et quib. quart. pars.
Lib.
ro. his verbis :
Natiarale vallan est
negligi , quod comrnrcniter possidetur , ra-
que se nihil habere , qui totr
i
rn non Iiabeat ,
arbitretur : denique suam quoque partem
corrrarnpi patiatur, tiran invidet alierza.
Even-
turum hoc quoque , ut Qui
ex
parte coluis-
sent, si essent cupidí, & potentes, facile ma-
jorem partem ad sé avocarent : imbecilliores
egerent , & opprimerentur. Sive autem in
rebus cornlnunlbus cu[turae....usas neglectus
esset ; sive alii , quod ab aliis cultura esset ,
praetextu communionis iuvaderent : ex utra-
que re pariter interitum
'
societatis human,e
sequi oportuit. Illinc enim inopia rerum ad
vitam necessariarum: hinc dissidia,& turbae :
ex his bella , & c;edes ; unde & generis hu-
maní interitus. Quapropter post illarn ho-
minum frequentiarn fuit hocpri
rnum
re-
ctae rationis, & judicii opus, & lex inter ho-
mines, ut esset aliquid suum cujusque, quod.
( ut dixi ) ut suo labore quisque coleret , ac
Tom.
I.
procuraret : ita caveret sibi , ne i
tt
id alius
quisquam posset invadere sine injuria. Hinc
prirnum dominia : hinc rerum , & domi-
niorum distinctio.
L. ex hoc jure ,
D.
de
just. et jur.
XII.
Hanc distinctionem comrnercía sean-
ta , necessariae ad vitam colendatn rerum
officiorumque commutationes. Nana cum ,
dominiis distinctis , coepisset alíus habere ,
quo ego indigerem :
eo
autem frui , invito
domino , non possem : & vicissim haberein
ipse , quo ille careret : necesse fitit , si ad
sublevandam indigentiarn, & vitam commo-
de tolerandam alii aliorum opera , & rebus
uti vellemus , induci eas cornmutationes ,
qua
conzmercia , et contractus
appellamus.
Hinc ergo
contraGtus
recepti , emtio , ven-
ditio, locatio , conductio , societas , manda-
tuna , depositurn , commodaturn , & si miles.
Ex his obligationes , exceptis quibusdam ,
quae a jure civili introductas sunt , de quo
alias suo loco.
d. L. ex hoc jure, de just. et
jur. §. jus autem gentiurn, Instit. de jur. nat.
XIII.
Ad haec , & reliqua vine tuenda
'4
coetus hominum collecti, aedificia collata (sic
enim in vulgaribus exemplaribus legitur ,
ad
rem exprimendam omnino apte , quanquam ,
& (erlr' cia collocata,
ut est in Pandect. Flor_
defendi potest ) , collata , inquam , aedificia ,
nernpe in unum ,
d.
L.
ex hoc jure ,
id est vi-
c% , oppida , urbes constitutx:
Sic
eni tn con-
gregati inter se homines & validiores fu-
turi erant ad vim , atque injurian} hostium
propulsandam ; .& facilius inter se tum con-
junctionis natura constitutx , tum vitaz mu-
nia alii cum aliis obirent.
XIV.
Ad urbes tuendas regna condita. d.
L. ex hoe jure.
Intellexerunt enlrn homines,'
plus esse praesidü , & comrnoc[itatis ad res
bene gerendas i
q
unius sapientis, & regís im-
perio, quam in imperio aut totius populi, aut
plurium, quia vir sapiens vel per se ; vel sa-
pientum consiliis adjutus facile , ac statim ,
consulere posset in commune , ac gnx recte
decrevisset ,
statim
exsequi , cum
eI
omnes
parerent : in plurium autem adminístratio-
ne propter varia hominum juclicia , & nato-
ralem ad dissentient[urn proclivitatern ,
fa-
die eveniret, ut dístraherentur animi in di-
versas sententias ; atque hoc modo aut tan-
dem nihil statueretur certi ; aut , si quid ,
4

fieret
1
4) De
initiis soeietatis, k pro;ressu ejusdem , ac orijne
(1)
ramiLioe ,
(a)
vici ,
(3)
pagi ,
(4)
civitatis.
Vid. P.
Grcg. s.
dc Rep,
C. a. Dana'.
i. polit.
C.
3. Machiav.
Lib.
a.
Discur.
de Repubr.
C.
s.
it5) Adde, quod facilius sit reperire
altura
viram bonum ,
5t iusta serVantem, gttata prurca: & facilius
animan, nuius
instituto
ace.ommodare, quam mu!tis, variis opinionibns p!a-
cere conari. Isocr. ral
t
Vicoa.
Vid.
orationem Darii apud lrerod.
Lib.
3.Plutarch.
ira Lib. de Uniuc dom. pop. sial. etc,
P.
Greg. 5.
do
Rep.
C. 3. 4.
el
21.
S
,
ynL art. ntirctb.
c. 4. Bod. 6.
de
Rep.
4.
ea
5. floral_ Princ.
Lib.
a.
cap.
28.

5
x

Hugonis
Donen'
Comrnent.

5
2
t serius , interim res , & bene gerendi at snnt hujus posterioris , quod postea est
ficre
pppnrtunitas elaber^tirr.

inductum, eadem natura duce. Quitini ? cum
^ XV. Civitatibus & rt.onrs
conditis i
6
hclla si jurisgentzum sunt , ea em ixc lpsa natu^
^

,^.c crzrtem,
nem- ralis ratio constituerit.
L.
nnzues ,
de
J
nst. &
introducía,
d. L. ex
hoc
d. S.
pe ad illa ipsa tuenda, cum bellis utamur aut
jur.
Atque inde esse, ex eo potest intelligi ,
ad propulsandos hostes, aut res ab hostibus ju- quod naturalis ratio ostendit , ad genus ho-
repetendas
.
hellis adjunctitm jus belli, si– n^inum conservandum necessaria h;_ec esse ;
ste
ne quo & vis hostium esset inulta; & victoria ac, primo posito , caetera sequi necessaria
victorihus inutilis. Jus autem belli hoc
est,
quadam consecutione natura.
ut
r
i
me ab hostibus capiuntu
r
, capientium

XVII. Non temere est autem, quod h
aee
fiant ; aeleo , ut líberi g>>oclne
homines
ve-
duo genera posteriora ita distinguimus, (pile
niant in potestatem capie.ntnim
.

L.
5. S.
ult.
a nullo veterum juris auctorum diserte tra-
L. adeo
in
pr.
D. de
acq. rer.
dom.
FI=
dita vid.emus. Distinguendi caussx fuerunt
potestas in captivo
17
servítas est. Hinc ergo primum rei conditio , deinde commoditas
captivitates secuta; , &
servitutes.
S.
jus au
—

docendi. Nam , cum omnia in jure ger.tium
tenz, Inst. de Pu-.
nat.
Servitutes secutum numerentur: nemo tamen, ut ante dixi, non
beneficium mauumissionis , id est dationis facile videt, non eodem loco, & dignitate ha-
libertatis. Itaque & luce ju r
i
sgentium.
L.
helada esse , quae sunt posterioris generis ,
manumissianes ,
D. de.
just.

jur.

a tdue ea , quae prioris. Ortus quidem certe
XVI. Atque haec sunt gen
n
ris secundi , manifeste ista distinguit. Tum autem , ortu
j
urisgentium illius , quod proprie ab Ulpia- cujusque notato , facilius species cujusque ,
no
ita vocari diximus. Qne ut jurisgentiurn earumque ratio animadvertitur. Quibus ex-
sunt, ita an sint juris natural,: , dubitari positis , non solum intelligitur , in guibus
potest. Nam de religione erga D'eum , pie- sit constituendi juris potestas : sed etiam ,
tate
erga
parentes& patriam, (
l ux sunt prio- si de auctore atnbigetur , ut quwratur u-
vis generis , nemo facile dubitet. Sunt enim trum sit a civitate , aut ( quod difficilius
citra controversiam illa naturalia jttra , quae est ) utrum a natura, sea naturali ratione,
divina providentia constituta immutoibilia di- statuere possumus esse , aut non esse ; co-
cuntur in S.
p.m.
Inst.
de
jur.
uta.
quibus gnitis videlicet magna ex parte generibus
nemo facile similia esse dixerit, dom
l
n.rorum
iis,
(
l
ux jurisgentium esse , placuit. Ita po-
distinctionem, bella, servitutes. Sed 8'- haec, testas constituendi juris , quam quxreba_
ut jurisgentium sunt , sic & naturalis juris mus , est exposita. Qua copita , cum ad
esse, ante diximus,
&
recte. Non sunt illius definitionem juris explendam pertineret
m
primi , quod cum natura hominis natum est: etiam quid sit jus in universum , teneu,
s
.
CAP.
16) A. Fab.
ad.
L.S.
de
I.
el I. dicit, duplioem esse rationem
naturalem - una per se talio , Sc simpliciter : altera secundum
quid, Br ex suppositione. Bella necessaria, supposita
malitia
ho-
minutn, qua cognatiouem violavit .ut in
pace
vivere liceat; Sa,
qui cognationam violavit, coerceatur. Vid. idetn
o.
lttrispr.
a.
pr.
4.
Duaren.
de
iIcg.
dom.
C. 3.'
racon. a.
D2cl. 21. n. S.
el se9l.
Hotom.
in §. Ju;
autem,
I.
h: l.
17) Qua quomu,ln sita contra i;aturam, quomodo item ex
ratione
natnrali, coaíutodius
dicetur infra
.
lY
ō
t.
1. utl
C,
Xtl.
hujus Li6r.

53,

De Jure
Civili.
Lib. I. Cap.
VIII.
C A.
P.
VIII.
Ius Rornanorum, , quod certis libris comprehensum
habemus ,
ex
super.iore definitione vere jus esse.De ejus auctoritate
ab
iis ducta,
qui constituerunt ;
& de
ejus
partibus ,
seu. divisione
ejusque divisionis usu..
Jus Romanzinz vere jus esse.
I.
Unde auctoritas ejus proflciscatur.
II.
IYI.
jus .
Ē
Honaanum partizn
scriptum :
partim
y
e-
ro
non scriptum. IV.
Sctipti
l
-
uris
partes. sex ,
&
quce sial.
V..
Quid
Lex.
VI. :
Quid
Plebiscitum..
VII.
Q
uid
Senatus consultuzn-. VIII,.
uid Principum ptacíta. IX.
Quid Magistratu:um edicta. X.
j_,
rX
supér.iore `definitione juris,
l
an jus
I Rornanum , quod' nunc habemus, ve-
re jus sit , oestimári.potest. Nam huc defi-
nitio referebatur. Et vere jus esse dixeri–
mus. Definitio in surnma quatuor caussas ,
e
x
gnilius rem quamc
l
ue constare placet ,
dilucide contin.et.,
,
Forma propria
.
constitutio
est jubens quid , ut fiat. Externa onmis ra-
tio , qua quid jubetur , edicitur ; sive scri-
pto "fiat, sive sine scripto. Materia, seu res,
tn quibus versatur , recta , parva , justa ,
injusta.. rinis , .recta jubens , ut fiant : con-
traria prohihens , ne fiant. Caussa efliciens,
i
t
t hmc cum effectu jubeantur, sunt ea , quae
necessitatem pareudi adferre solent; auctori-
tas constituentis , & sanctio juris , sen poe-
na._Olnnia in hoc jure, de quo quaerimus. Jus
igitur. Constitutionem esse , constat , utpote
id,uod populus Romanus sihi constituit.
S. r.^
nst. dejar. nat.
Recta- & afilia jubet ,
proliihetque contraria : utpote conectan-1 ex
L
pr^céptis naturalibus , gentium, & civilibus.
..
1.
S.
t.
D.. dé just. & jur.
Denique quan-
tum. est, totum ad justitiam , & aequitatem
confcrtur. Unde &
ars cequi ,& boni
dictum
d.
L. t. in pr. de just. & jizr.
item
jizsti , at–
que injusti scientia.
Inst.. eod.
tit. in pr.
Finis ille ipse, quem dixi, ut honeste viva-.
tur , alter non laedattir , suum cuique tribua-
tur :
qua; & dicuntur
esse
prxcepta hujus
ris.
L.. justitia,.
D.
de just. & juris ,
Inst. eod.
Ad necessitatem parendi aEreren--
dan, ubique sanctio, aut judiciurn est addi-
tum.
Quid Responsa prudentum..
XI..
Cur de Izis obiter.
XII.
Quo SC1zsl6
jus Prxtorium
opponatur
juri ci–
vili. Xul..
11?ilzil
interest , per se
,
, an per atizan, civilis
potestas jura constituat.
XIV..
Qucestio , ejusque solutio indicata.
XV.
las_
non scriptum
quid sit,. & quare con--
suetudo jus faciat.
XVI.
Conclusio hujus
Capitis. XVII.
IL
Solum ad hanc efTicientiam auetoritas:
in constituentibus quxritur• IIaec si erit : ni-
hil in eo ad explendam veri juris defrnitionem
desiderabitur. Et poterat post cornpositionern
Justiniani , qua utimur , quxstio uno verbo
expediri, ut dlceremus, in his libris , in qui-
bus jus civile comprehensum habemus, omnia
summa & certa juris auctoritate niti , utpote
probata ab Imperatore Populi Romani Justi-
niano , id est eo , penes quem apud Roma-
nos summam juris constituendi potestatem
fuisse constat,
L. t.
D.
de const. Princ. &
ita probata : ut omnia sua faceret ,
& ,
tan-
quam a se constituta, servari vellet.
L.
i.
o-
irania , L.
2.
S.
tanta ,
C.
de vet. jur. enttc.
Sed quoniam ideo luce ipsa confirmavit Justi-
nianus, quia in vetere jure errant: idcirco &
hujus auctoritatis, potestatisque testimonia ex
jure priornm temporum in initiis juris tum
in Pandectis , tum in Institutionibus exstare
voluit. Quam ad rem divisionem juris civi-
lis , quxque de ejus partibus tradita sunt ,
tum condltorum , & constituendr jurís hi-
storiam referre debemus. Quod & nos bre-
viter attingernus , magis ut ejus divisionis
usus , & juris constituti historia nota
sít ,
quam quod ad juris pra?sentis auctoritatem
sit necesse : ne forte in ejus partis cognitio-
ne diutius , aut magis anxie elahoremus ,
guarra rei. necesitas postulet.
III. Quzcsitum ergo est , ante tempora
Justiniani c
l
uibus in relrl.rs , & constitutio-
nibus auctoritas juris civilis esset , ut pro
jure nos tenerent. Id assequebantur
vete-
res
t)
D
eficere nliquid
de
methodo videtur.
Exponen-
da
.
,
ontm
f
uel-una
prius communes affeetiones cujualibet
¡urja
sLv¡lis
in
debnite , Bz gcneratim , priusquatn
ad
jus civile
Ro,
zvtri.
1.
manum
accederetur.
Quanquam qua
in
C.
XII.
et f
rióus segg•
traduutur ()ami juri civili ,
non
Romauis
amauta
legibus
con-
veniuut.
4`

55

ITugom
res juris caivilis divi:.ione ea , que traditur
in S.
constat , &
deinceps ,
hLst. de jur.
nat.
Sic enim ejus divisionis lISU.s , & colle-
ctio est.
Constat
jus civile Rolnan21'u et ua
partibus , quas iha?c divisio continet ;
neque
Omnes autem jus sunt', utpote ab
iis constitutae , qui juris apud Romano
ugre & to-
stituendi^potestatem babuerunt. Quare .
tum ipsum , quod constat his partibus , jus
erit , & jus ideo , quia constitu.tum ab jis ,
penes quos ea potestas fuit , quarn gln
querimus.
scri-
IV. Jus civile Romanorum par
ptum est , partim non scriptum
.

d.
S. con-
sta! , ele jul
.
. nat.

lebiscí-
V: Scripti juris partes sex. Lex , p
tum, Senatusconsul
tum
, Princí.puln placita,
magistratuum edicta , responsa prudentam•
cl. S. constat.
Cur• hcec jura ? ex auctoritate
constituentiu
m
intelligitur.
Vi. Lex
3
totius populi Romani constitutio
est.
ibídem.
Penes hure summa juris consti-
tuendi potestas fuit. Nam ne':princeps qui-
dem postea bac potestate preditus esset ,
nisi populus potestar.em suam in illum con-
tuiisset. L. 1•
D- ele con.st. princ.
Vil.
Plebiscitum 4 consta-litio solius ple-
bis , id est populi Romani , exceptis Pa-
triciis , & Senatoribus . Et plebs , tribuno
plebis rogante , legem facere potuit.
d.
2)
Scriptum ,
idest expressa sanctione prxscriptnm. Cic•
in
Milon.
Non
scripta,sed
nata
Icx. Sicuti Graocis
71
,14
E
{V
Vójt159,
non
est literis scribere :
sed
ferre, sancire , nt ita divisio
non
ait
ex
scriptura, seu litterarum cxaratione
;sed
e
x forma,
con-
sensu videlicet : presso,vel
tacita.
Nam St leges sunt in scri-
pturam
non
redacta , ut olim Lacedamoniorurn,
§. so.
Inslit.
hoe tihrlo.
Et cousuetudines in scripturam
redacta , legos non
fiuut. Vult.
ad §. cwnslal.
3.
Ins!. h. t. n. 3.
Ant.11latth.
ibidcrrr.
Quin
imo ,
mido,
auteguam scripturae, & literarum reperta ra-
tio, jus scriptum tamen fuit, quod eum ipsis capit civitatibus.
§. as.
Inslit.
de
rer.
div.
ibi ,
casa eh.itates condi , et legos
scribi ra:peruat.
Vid.
Forcat.
Dial. I.
rt.
a
1. et se^
J
y. Literarunr
sutent inventio,
&usas
civitatum origine novior. Alberic.
Gen-
til.
3. Lee't.
2.
¡vid
scripto inquit deputari
legem ab Imp.
&
ICtis,
L.
32.
&
56. de LL.
non quia logia
cssentia
sine
literis
non
eonsistat:
sed
quod scriptura adhíheri
solita, &
iu
jure
lusti-
nianco nulla
!ex non
scripta.
Ubi & ex
Halicmrnass.
Lib.
z.
plerasque
legos
Romulum
sine
scripto tulisse,
&
Rotam quoque
Romauam ita decidisse ,
olisque
scripttu'a videlicet legern
con.
srare, refert• Facit
bus , opinar,
L.
2. §• 12.
de
orig'.
j
ur'.
ubi
jusprudentum
auctoritatedefinitum
sine
scripto consistere dicitur;
non cede quia
literis
non
maudatuln:
sed quia non
expresse
saneitum, & promulaatum.
Vid.
R+LVard.
de
Anclo».
pru!i.
C.
14.
Confer.
tl
r
ot.
13.
ad /coc Cap.
Dissent
post
alios
late
Niell.
Disp, feud.
r.
tb.
2.
3)
De modo
legis fcrenda vid.post Ant. Aug.Lib.
de
LL.Coras.
ad L.
8.
de las!. el I.
Vult.
ad §. 4• las/. h. t. n.
2. Conn.
a.
Conr.
13.
de
carum
in tos
incisione Forner.
t.
Selec!.
24. Le-
E
es
ex,
stante
antigua
Reip.
forma, pro
comitiorum diversita-
te
nomina
accipiebant, erantque cetlturiat;a, curiataa,
tributa:.
Post alias
Merccr.
2.
Opin. 3.
4)
Rogabatur plebs
a tribuno
tributis,
non
centuriatis comitiis.
Et
hile iunio
solam plebem adstringebant,
illisque
rogcdionihus ,
inquit
Agell.
15.
Noct.
27.
unte pertricii (
qui,
sive majorum,
aire
minoruin gentium, appellatioue
plebis
non
v
eniebant. Ra-
►
ard.
3.
Conject.
7
.

Vid. Pita. a.
S11bsec.7.), ¡rontenebc
a
dar,
donec
Q.
Horlensius dictator casa legent
tulít , ut
ea
jure,
qund
plcbs stuluisset,onrnes Quiritcs tenerentur.
Non probandi
igitur,
56
§.
con.stat.
Ilec
etiam absoluto interdum
lex
dicitur , quia pebiscita non minus va-
lere, (pam legos , coeperant, ut lex Aquilia,
L. 1. ad leg. Aqutl.
Lex 'Falcidia ,
que
&
ipsa plebiscrtum est. Auctor Dio in
Augusto.
VIII.
Senatusconsultum 5 est , quod
se-
natas jubet, atque constituit• S.
senatuscon-
sultum , Inst. de jur. natttr.
Et senatus olim
j
us fa cero potuit
6
etiam post eas constitu-
tiones , plus Imperatores ad se solos jus
legum condendarum transtulerunt.V. 1.
L.
?lit. S. 1.
C.
de legib.
Ita potuit , quatenus
princeps non ademl.t.
L. non ambigttur , D.
de Legib.
IX.
Principis placitum est , g1lodlprincipi
placuit. I7uodcunclue ejusmodi placitum est
juris statuendi caussa : legis vim hábet , quia
principis eadem potestas, que populi , post-
quam populus lege Regia , que de ejus im-
perio lata est, e1 ; & in eum intellige po-
pulum ipsum , ac non tantum provinciales
ut recte Duarenus interpretatur.
Lib.
2.
Disp.
Cap. 1
9
.

)

omne imperium suum contulit.
E.
1.
D. de const. princ. §- sed quod , lnst.
de jur. nc1.t. L. i.
S. cltnt
enilra ,
C.
de vet.
j
ur. enucl.
Hace pars
est
juris , que proprio
nomine
constitutiones
appellatur.
d.
L. t. de
Const.
Princ. d.
S. sed
quod.
X
Ma-
qui
in §.
4.
Iris!. A. t.
et
in
L.
2. §.
S.
de
orig. jur.
voce
Hor-
tensia
expuncta, Hnrntia reponunt. Govean.
a.
Lec!.
32.
Conn.
a.
Com.
13. Lex enim
llorada
eadem
de re antes lata per
Horten-
siam repetita. Cujac.
in iVot. ibid.
Vult.
&
Hotom. ibid.
Cocas.
ad
L.
2. §.
S.
de orig. jiu
.
. a.
ii. Claud.
David.
in Vela. Leg.
ad cL §.
4.
In.rlit. lr.
t.
rt.
3.
Cont.
2.
Lect.
8. dicens ,
non mo-
do non calcar/andas
hos
locos , sed , si
Horada hie
legeretur ,
reponeodum cssc
Hortensia.
F.x
pluribus enim legibus
de cadena
re
latis, quod postremum populus jussit, ratum
esse debet ,ex
lego XII
Tabb. Cic.
2.
de
irroent.
Ra7var.
rrd
LL.
12.
Tccbb.
C. s.
De
Plebiscitis
vid.
plura apud Connan.
a.
Com. 13.
A.
Gent.
3.
Lecl.
2.
R'lercer.
2.
Opin- ,.5.
5)
Duplex
SCtum Varro
apud
Agell.
14.
Noel.
7.
I.
Per
discessionem , eum certi Senatores , qui videlicet jus
habebant
sententta, quique dieebantur rclatiouem habere (
ande
jus
se-
cunda:,
tertia,
varia:
relationis, quoties uniussententiaaliorum
duabus ,
tribus,
quatuor aquivalebat. Quod primum
se
explicasse
dicit
Cl.
Dav.
in §. SC.lum
5.
Inst. h.
I.
a.
5.
e
t
seg7. )
vota
da-
rcnt :
alü
in
corum sentcntiam pedibus irent ( qui inde
pedcrrii
dicti,
Zar.
d. loc.
Cl. llav. d•
loc.
vol
quod pcdibus itarent
in
curiam
sella
curuli
non
advecti. Cors.
2. lndag.
21.
Vid.
Agell.
3.
íl
r
ircl.
t$.
Coras.
rcd Rub.
D. de
Sencefor.
11. 5. )
II. Per
eolle-
ctionem, cum singuli rogabantur sententias,idque is rebus ar-
duis.
Zas.
in Par.
de
Senaior.
n.
5: De formula in
rogandis ,
&
diceudis senlentiis recepta , legatur Briss.
2.
Fornr. perg. •64-
et
seg. Vid. de
Senatusconsuftis
Colman. a.
Comn.
14. Coras.
ad
L.
g.
de
LL.
Cl.
David.
d. loc.
Petr. Gregor. 4
7
.
Synlrrg.
25.
6)
Multa
eoim SCta Impp. temporibus facta,
Syllanianum,
Augusto;
V'ellejanum
Claudio ;
Trebellianum , Ncrone ; Pega-
siauum, Vespasiano imperautilius. Muret. crd
L.
9-
de LL.
Con-
feti. P.
Fab. t.
Semestr. catt.
Et orationcs Impp.
in
Senatu
ha-
bita?.
SCtis confirmari
solita. De quo
Cujac.
a.
Obs.
18. Briss.
a.
Elatiq.
16.
&,
qui
ad
verbuin ex Briss. suppresso nomine,ex.
scripsit,
Goth.
cid
L.
7
.

C. de
prced.
min.
lieet eorum SCtorum
arbtter
omnino
fuera Imperator. Volt.
in d. §.
SCtrern,
/mi. h.
1.
Aliter P.
Greg.
4
7
.
Synt.
25. n. 32. dictam L. g. de LL. ad
judicia referens ,
non ad leges generales ,
quem sequitur Tu-
ramin.
rtd d.
L.
9.n. g.
s Donelli Commeñt.
r

57

,De Jure Civili Lr
X.
Magistratuum edicta ,
7
prxtorum e-
nt , qualia visuntur passim. in Pandectis.
ra
Erat &
8
rEdilium edictum ad venditiones
pertinens , quod explicatur sub titulo ,
de
fEdilitio edicto.
Omnia vim juris habentia
pro potestate auctoribus ista proponendi a
populo tributa. Qux pars
jus honorarium
ap-
pellatur , quod qui- honores gerunt , auctori-
tatem hule- juri dederunt. S.
prcetorum., Inst.
de jur.: nal.
XI.
Responsa
9
prudentum sunt sent..nti
ae
,
& opiniones eorum, c
l
uibus permissum erat a
principibus de jure respondere , ick
l
ue pu.bli.-
ce interpretari , qui
J!lrisconsltlti
dicti Sutil ,
quorum scripta ad jus. pervenerant. S.
respon-
sa , Inst. de j•ur. nat.
Etsi hace responsa jara
olim in magna auctoritate faerunt ( ex quo
est , quod Cicero in
Topicis
jus civlle dicit
consistére non minas in Jurisperltorum aucto-
rítate , quam in cxteris partibus , idemque
scripsit Papinianus, ut relertur in
L. jus
au-
tem , D. de just. et j.tir. ) :
tamen
1O
non fue-
runt ab initio momia eju.srnodi , ut pro jure
cerco haberentur. Unde videmus ,
11
Juris-
consultos alios ab. aliis tam multos , & taties
dissensisse, & repudiasse aliorum sententias.
Qliod sane non. fecissent , si aliorum , aut
priorum sententix pro jure liabitx fuissent.
Sed partera. juris obtinere coeperunt , post-
quam his auctoritas constitutionibus data est.
d. S. responsa.
Quod factunl. est Theodosii-
constitxitione.
Cod. Theodos. Lib.
1.
L.
1.
de. resp. prud.
.
XII. Ilxc ostendi breviter , ac velut
per inrlicem,, tuna quod non puteen , ad
id., quod agitar , necesse esse longius per
^
süqux ;, cum; aliunde totius juris auctorlta,
b. I. Cap. VIII.

58
tem certo , & facile constitutam habeamus :
tuna quod & traduntur ista in Institutionibus,
& quia ad eorum explicationem. p
e
rtineban
t
,
persecutus est diligenter Theophilus , u
t
ne-
mo diligencias , fortasse nec verius. Pauca ,
quia circa halle partem quxri solent, attingam.
XIII. Ac primum illud videri potest non
recte , in partium juris cí.vilis enumeratione
quod magistratuunl edicta, sea
j
us pretoriuni
rinmeratur , cuna in
L. las atltem , de jitsC.
et jur.
12
distinguantur
hiljc
duo tanquam
species diversae-,
fas civile , & jus prceto-
riuna,
ut neque jus civile sit pr.etorium ,
nec prxtorium civile , quo modo fere in usu
j
uris hxc usurpari solent. Unde illa :
civilis,
&honoraria actio: jure civili
quid cleberi,aut
prcetorio :
L. i.
S.ult.
L.
3. 9.1.
D.
de cr)nst.
pec.
civiles obligationes, aut prcetorice,
S-
1. Inst.
de
Obliyat. & similia.
Sed- , ut
jus
civile
varie sumitur, ita recte utrunque. Jus
civile generaliter recte ¿licitar quidt
l
uid po-
pulus Romanus r.on tantnol constituit aut
per se , aut per eos , c
l
uilnxs constituendi
potestate>_n.
dedit : sed etiam ab aliis con-
stltutulll probavit : in quo genere poste-
riore sunt edicta prxtorum. Hoc modo
recte- jus prwtoriu.ln , sea honorarium juris
civilis'partem
,
di:xeris. Quo sensu jus ci-
vile in Institutionibus d1v1s11111 est.
d. S.
cwtstat de jur. natur.
At proprie illud
jits civile , &
populi Romani dictum est ,
quod sima! atque constitutum est , legis
ví.m habere coepit. Sic clara illi contigit ,
quo• juris civilis , id est a populo consti-
utti , propritz•ln. est , nempe legis. Qualia
sunt plebiscita , senatusconsulta , principum
constitutiones. Hoe sensu jus praetorrum
non
Cont.
2.
Lec!.
19. Vo.r,illquit
,Prtetoris,generedior•, u!
manes
mrr
,
i
'
str
crlrisconliru:crC.
Et ita sutni
in
d'.
§. 7. Irtstil. h.
t.
in §.'
tp
ratortOn, Irtrlit. lt.
1.
Vult.
ihid.
11.
6.
Quod confirma-
tur
2:
Inst:
de
°diYis-
slipul:
Diss: Donell.
ad L. 5. ín pr:
de V. O. n. 15.
Hatvard.
de
1luct. P,url.
C.' lo-
Juris,
inquit;
Itnnmrarü portio 1Edtlitun edictct , u! et ontnict edicto diverso-
ruul nucgislrcdtuon, non cucleaz Prxtorü. Jus enini prcelor•iunt,
in indias
di"
v
idi
lurpo
•
tinncs.
Sed prior
seutentia probaturcxi11de,
qaod
ohm
ctiam Consules
Pralores
dicti sunt. Gic.
3.
de. LL.
Cont.
d. loc.
Et
(p
uod Prasos appellatione
Prmtoris
veuiat
in
L
.

:5.
D.
de jurisd:
recte
contra
Cujac.
1.
Obs.
32. A.
Gent.
1. Lec,.
12. ubi & alibi
Prreloris , & Prcesidis
nomina
confundi
nloustrat.
S) De
quibus autem rebus IErlilcs edicere potueruntde iis-
dent
&
Pra:tores :
non ta
t
uen
vicissim. Et rlefir.ientibus sEdi-
libus judicia 1$ditium
ad
Prxtores transferebantur. ExDion.
Lib.
53. Cujac.
8, a
l
.
38.
Sed
et Consules ,
censores, tribunos
plchis edixisse ,
ex
Agell.
15.
Noel.
lt.
Cie.
&c. ptnritnis
excmplis ostendit
}totora.
in §. Pratortun , Ltsl. h. t.
Reevard.
de 14ue1. prud.
C. do.
Add.
de
erlictis praefeet
ī
prattorio Cujac.
6.
Obser.
lo.
".

1am &

dicuntur
jur
•
i.; attctmres, L.
3.
Sipra
•
s her. pet.
3
9•
de
act. en1p,. L.
17.
de %trr pcdron.
& sitnilibus :
;mis
c
ondi.lores: L.
27.
C.
de procur
•
. L.
25.
C.
de nupl.
l.av;rrd.
de ltuct. prud. C.
14. (
qucm & ibidcm
de
fori
disptttcdione ,
cujas
friendo in
L.
2. §. 5.
de orig. jul
.
.
vide)
8l
jura constilu-
ente.s ,
L:
tao.
in fin.
de V.
S.
ut ibi ittterpretatur Cujacius.
Divida
hzc
responsa
Theoph.
in §. re:pollSa lrrst. !t. t.
in
seo.
telttilm , r
i
me perfecta , & indubia responsio: & opinioncm,
qnte suspensa ,& tirnida , de quo Vid, Duar.
2. Di,n. 11.
1)
.
0
/
u
/
11
-
de

Pig
C.
9
.

De qua?sttonibus fac(i autem ICti
non
riondebant.
n-
L. 79. §. 1. de ^udic. L..Seice, §. r
t
.

de
íastr.
LeS. L.
1og.
de cwulit.
e! d
enrnra.;M_ De
quo
Duare
n.
lt

1.
Disp•
*1.
sp
ct
rrd Rab- C. de j
t^r. c
t

facli
ign.
IVlattticac. 1.
de Yra
jur.
2.
n.
6.
el Lib
2. C. 9.
11. 2. A. Fah. 1.
Jcu
•
ispr
•
.
1.
pr•
2.
Illut. 7.
lo) CI. David. ad §.
8-
Irtsl. de j1tr. nalrir. a.
2.
el. 3. sub
Cmsaribus tatuarla auctoritatem non fuisse : ut scrípti juris
partem facerent. Inde nec enumeran in
L. 7• § 7•
de pacl.
Arlversas ea judicutum.
L.
38.
de mino».
Sed constlnttioue Theo-
dosü (teman) , Sr deinde Justiuiani id ettectum. Add. AIb• Gene.
3.
Lec!.
3. Bt Turamin.
Lib. sing. de LL. P.
2.
C. 3. n.
5o.
cl_
serirl.

1.
de
X.
11)
De quibus pra=ter ;diosRxvard.
ad L. 4µ•
§'
Charuucl.
2.
Verisirn.
1. A.
Gent. t.
de Jure
b
v
l
ocatar
t
em hati-
•
12)
i1.15
civile ad differe11tiam juris Pra:torii
l

umd falso tul.
ce i
p

SIC?
n.
j
ns ,
L. 1. §. ult.
de superfic.
L.

9

F
L.
17. §. 2. de
Pact.
jus
nac
••
tam,
L. 16. de minor.
solemne.
L.
27.
de R. I.
Duar.
de la lit. jur.
7!
.
rb•
Add. D°nell. cid
L.
4.
C.
de
cunlnens.
n.
1o. CcBriss.
Lib•
3
•
de
De .1U-ti:-
retaja juris Prxtorii , & C:vilis ( quod videlicet lcx sui ipsius
auctoritate jus indueat , ut facto afio opus
11011
sit : Prxtor
vero , si quid prxstat, per exercitium jurisdictionu sux , id
cst
ministerio sao, & facto partís id prastet ) CI.
Das'.
in d.
§
•
7.
Inst, le.
1. n.
5. Para. Coro, S.
Indrrg.
4. Belio.. 1.
Sup-
put.
9.

59

Hugonis Donen! Comment.

Go

t ,
ot
,

est
J
us civile. Non mina, ut superiora ,

XV. Hinc incidit illa quaestio circa potesta-
per se legis vicem obtinet : S.
quos autem,
tern bis tributam, ut quteratur, cum
populus
/n de bon. poss.
sed havaluit , ut populi Romanus semper fuerit , qui , ut ab initio,
st.
Iiomani usu postea firmahatur.. Unde & jus ita postea , jus ptosset constituere: quibus de
p

ista
raetor'iurn juris cí^ilis. interpetrat
ío
quxdam caussis factum ssu;,& c^uando, ut

pote-
erat. Qua racione acljuvandi, vel sripplendi ju- stas a populo ad superiores transferretur, &
Q
ris civilis gratia introductum dicrtur.
d.
L.
c
j
uatenus. Quaestio est, quae cognitionehisto-
jus
autern ,
de
j
i
st. et, j
u
r.
Ut fit, duna jus ria; constituti veteris juris explicatur. Hanc
nterpretando aut ohscu.rum explicamus; aut lhistoriarlaPomponius complexus
est
in
L.
2.
i
angustins scriptum in casíhus Or7r1SS1S propter
D.
de orig. jzzr.
Illine sumetur : . atque hie
uden, ratiouem supplem
us
; aut scripturn cognoscendi locus est.
ea
gerreralius a gttitatt , aut ratíone ipsa legis. XVI- Jus
1
^ non scriptum unius generis r
ter1
1
'
1
)eramus , ac veluti. COrr]bÍrn
tls.
'Qu^ o- diuturna COnSnetud0 , qux definitur;
Dltótllr-
mnia sunt interpretationis etlaru inter priva-
ni. mores
consenszt zztentiuzn approbati,
S.
tos
recept:e ,
ut postea suo loco dicetur. At-. ex non scripto ,
Inst.
de
jur. natur.
Hwe
pro
que bine est eCianl , quod dicitur jus bono- -jure , & lege observatur ,
L. de quibus , L.

diuturno

viva
vox
jzcrrs civilis
in
L.
nazn et diutua ,
D. de
legib.
quippe qua;

u-.
pop
rar
/
l
isian, D.
dejust, ct jzcr.
Viva vox juris. con- li lex est, ut, si populi leges scriptae nos te-
stand , quia i uterpetratio. Tunc enun viva nent , etiam tenere debeat consuetudo. , ut
voce
jus
crvile peretprmus , cuua. est , qui Julianas disserit
in.
d. L. de
quibus.
At
enim
viva voce id iuterpretetur.

in legibus hoc plus est , quod scriptae sunt.
XIV. Quxsitum cleinde est , cura definía- Nihil ad rem pertinet, ait ille. Non enim lex
mus jus civile Romanorurn , quod populus est, c¡uod scriptum est, sed quod populus vo-
Romanus sihi constituit: 5. 1. &
y.seg. Inst. de
luit. Nihil antena interest ad voluntatis signi-
jur. natur.
qui fiat, ut superiores om ues partes, ^icationem , utrum suf^rabio populus volr^nia-
dicantur jus civile , seu partes totnis ejus tem suarn declaret, an rebus ipsis , & factis.

prudentix, cum constet , plerast
l
ue non so-

XVII.
Hace de auctoribus partium su r
.

e
I iim a parte populi tantum esse constitutas,
ruin ,
deque auctorum in jure constituendo
est, ut vis , & auctoritas

^
_^
sed etiarn a paucis , ut senatuscousulca •
; at- potestate notan satis est'
que acleo ab uno , ut pra;toruni ed.icta, prin- srngularum intelligatur. Qua cognita , si jus
cipum constitutiones ? Jam ante clixi, nihil civrle I^ornanorurn , quod nominatur , constat

interesse , utrum quis quid constituat , aut ex his

partibus , ut coustat , in quibus &

decernat ipse , an yero u, quibus ipse con- consistere dicitur in
L.
jus autem ,
D. de

;,
stituendi , aut decernendi potestatem dedit. j
ust. et jur.
ut & a Cicerone in
Topicis :
fit

L.
ítem
,§.
i. D.
quod cujusque
univ. nom.
quod propositum est ,& de quo quaerebatur,

^i

Superiores ante
naon
t
nes , a quihus eas par- ut totum hoc jus, uti a c^teris caussis, sic ab

Y
tes esse diximus , a populo constituendi juris auctoritate constituentiun
i
vere jus
esse
^ coI-

V I.
potestatern acceperunt.

ligatur.
CAP.
taj Non quod scrbi non possit: sed quod non necesse sit
ut loquitur L. 36. de. LL. Ut6c & imo est in scripturam re-
rligi
consuetudiqarium jus, ut St litibus innumeris , & sumpti.
bus, quos ad pPobationem fieri oporterct, via pr
ae
cludatur. A.
Fab.
ad
d. L
•

36.
ubi testatur , Gallix consuctudines provin
Diales non modo scriptas sed & variis Commentariis illustratas
haberi. Sic & testarnentum nuncupativum, etsi forte scribere-
tur , tamen recte dicétur factual sine acriptis
Murtat.
ad
L.
2.
§, b'
de Orig, jur.

De Jure
.Civili
L
ib. I.
Cap. IX.
CAP.
I
X.
De
constitutionibus Principum : qux earum species ,
& quantum
singulis ,
&
maxime rescriptis, tri.buendutn.
Cur de
Constitutionibus Principum ,
et de
consuetudine
uberius tract.andunz. I.
Principum
constitutiones

na
legis /zabe-
re.
II.
Tres earttm species. III.
Quid
Edictuln. IV.
A
I.
Q
uid
Decretum. V.
Quid Rescriptum.
VI.
Tque hic , ut‘ dixi ,
usus
est superiorís
divisionis. Et , si quidem nihil hic a-
geretur amplias , guara de auctoritate juris ,
quod ante Justlnlani compositionem fitit ,
quodque ab ea nobis pro jure Romano tracfi-
tuin est : abunde superiora de vi , & pote-
state singularum partinm sufficerent : eum
aut eas partes cortas haheremus in libris no-
stris a Justiniano tradítis : aut , si certae non
essent , ne id quidem magnopere requirere-
tur propter auctoritatem publici juris illis li-
bris ab eo tributam. Sed quoniam ex his par-
tibus nonnullae & incidere potuerunt postea,
& deinceps etiam incidere possant , ut de ví
earum etiam nunc dubitetur : haud abs re
est ad informationem nostrorum , ac sequen-
tium temporum notare ea , pile de his jure
civili tradita sunt, ut, si quid in bis animad-
versione dignan
"
est, ín fiiturum quoque a
nobis obset•vetúr. Ac plebiscita quidem , se-
natusconsulta , edicta magistratuum , respon-
sa prudentum , quae pro jure observentur ,
postquam forma urbis , & imperii Romani
mutata est , cum suis auctoribus una quoque
postea esse desierunt. At manserant princi-
pes , penes quos
sit
summa rerum in suis di-
tionibus , si non Imperatores , & Reges , au.t
pari potestate principes : at certe civitates,
quae in alias principatum obtineant. Horutn
sunt leges scriptae , & constitutiones. Man-
sjt & in omnibus populis potestate conden-
dae legis praeditis consuetucio , quae , ut di-
xi, & populi lex est sine scripto. De utrius-
que partis vi , & potestate etiamnum quae-
ritur , & est in stngulis quod practer ea ,
quoe supra diximus , in jure notandum sit ,
Ecli:cta, Decreta
Principrtm .5-tepe conjzz,-zgi.
Rescripta in Codic. et Pandect. V11.
Edicta
esse jura generaba. VIII.
Itein
Decreta. IX.
Rescripta
esse constitutiones generales, si de
j
ure Princeps respondeat : personales, si
prtvtlegiuna irroget.
X. XI.
Qttte Rescripta non valeant. XII.
ac de quo clubitetur. Id nunc separatim ad
earum partium certiorern cognitionem,& usum
nostrumhreviter,utpro instituto, exsegnar.
Il. De constitutionibus principum ita tra-
ditur. Quidquid principi placuit , legis vino
habet.
L. i. D. de Constit.
p
rin.r,{
p.
Si
sen-
tentia constituentis spectatur: fortasse verutn
est , & sine exceptione. Quitlgnid enim po-
stea in constitutionibu.s principurn non vale-
re dicemus : ex eo accidit , quocl , si men-
tem ,
&
voluntatem principis spertalnus , illi
non placuit. Sin spectamus constitutionis ver-
ba : non est perpetunm. Ac de co ex verhis
dicemus , quo verba interpretemtu , ne arri-
piantur adversus principum voluntatem.
III.
Constitutionum tres esse speries , be-
ne scripsit Theophilus in S.
sed el quod ,
bzst. de jur. nat.
edictum , decretum , re-
scriptum , seu Epistolam. Idque ex verbis
d. S. sed et quod .
item ex L. 1.
D. de
const. Princip.
satis aperte intelligitur.
IV.
Edictum , lex est generalis principis ,
qua ille t motu -suo aliquid publice edicit ,
id
est
jubet , ut fiat , ( id enim est
edicere
Latinis ) : non ut Theophilus interpretatur ,
praedicit. Unde illud :
Edic.o nr ftcuts ,
a-
pud Terentium. Et
edicta ntagistrrolttuizz
di
cta, illae denuntiai:ione.s , quihus jnbent al,-
senti reo , ut ad.sit ad sententiam auclieti-
dam.
L. ad perezuptoriunis , L. si prielor ,
D. de judic•
V.
Decretum est , quod Princeps
2
in ali-
quos cognoscens de re controversa prouun-
tiat , & decernit.
IV. Rescripturn est , quod Princeps li-
bello supplici aditus
vel
a
i
nagistratibus ,
aut
i)
I
nconsultus citra certae personae, controversiae, ac cir_
anmstantiae
dctermivatiouem : Vult.
t.
Jurispr.
2.
guando
non ad
c ertam
controversiam respor
y
letur : sed
generalis
de
re
quapiam lex
nova
coustituitur. Hototn. g.
6.
Insta.
hoc
2)
Sub determinatione personae , causan, circumstantiac.
Vult. a.
Juri.cpr.
9.
Quo,' causa oan+ta , & utrayue partí
audíta, pronunciatur, !..
S. de his, yute
in
test. del. ::o1um.
íee
§. 6.
Inst.
hoc
tit.

65

Hugonis Donen' Comment.
a
l
a judicibus, vel
3
a privatis , aut consulentll
de jure rescribit , aut postulanti respondet.
Quod quoniam fit brevi scripto ad absentem
misso : dicitur etiam id scriptum
an
Epistol

e
a
^
d. L.
i.
D. de
const. Princip•
g

g

P
stolce
verbum latius patet, potestque epístola
principis
esse
etiam ubi nihil constltuat de ju-
re , aut cuiquam concedat: ut cum quid nun-
tiat ; aut privati colloquü , & animi caussa
quid scribit ad amicos , & familiares.
VII.
Ldicta , decreta
principum s^pe
conjunguntu
r
, ut in edicto
Ex
quibus caus-
sis
nlajores ,
in extremo , L. 1 • D.
eod.
tit.
in edicto ,
Píe quid in loco publico ,
L.
i
.

in
pr.
D.
eod. tit.
&
in edicto
de
pactis ,
ut est in alí.is exemplaribus , quam
Florentinis.
L.
jtlris gentiunt ait ,
D.
de
pact.
Rescripta fere sunt omnia , 4 qui-
hus constat Codex Justiniani , & passim
in Pandectis nominantur , & cí.tantur a Ju-
risconsultis rescripta Imperatorum , quod
fit
& in
L.
ult.
C. de .
edend.
VIII.
Edicta , quas leges edictales esse su-
pra diximus , citra controversiam perpettri
ris
vira habent , ac tenent omnes , níazime
quidem si ea forma in deliberando servata sit,
quin traditur in
L. humanum , C. de
legib.
Sed tamen & sine ea idem juris est, cum prin-
cipi visum fuerit.
L. legos ,
3.
C.
eod.
IX.
Decreta, & sententim principis eo-
dem jure habentur . Lex sunt non solum
illi canssce , de qua judicatura est , sed &
aliis omnibus similibus ,
L.
ult.
C. de
le-
aliter , atque sententi;n judicuni , aut
magistratuum , a
T
ribus res judicatm inter
alias personas non nocent.
tot.
tít. C. res
int. alios act. vel jud. et
tít. C.
quib.
res
jud.
non
noc.
X.
"Rescripta , quibus de jure res
pon-
detur consulentibus , eandem vira babero
declarant tot rescripta , quam multa in
Codicem relata sunt, & in Pandectis re-
feruntur a Jurisconsultis. Sed & rescripta
principalia generaba esse , & oportere suam
vim obtinere , & in omni loco valere, di-
serte scriptum est
in
L.
3. S.
Divas ,
D.
de
sepulc/ar. viol.
3)
Quibus Priacipes
Poni.
etiam praesentes adiri, 5t com-
pellari soliti. Suet.
in
./luz.
C-
53.
L.
33.
de re
jud.
L.
21.
rem rcdcun hab.
Raerard.
Protrib.
C. 8.
et
ad L.
71.
de R.1.
Briss.
3.
.4ntig.
7
.

Et
ex
co Goth.
ad
Rub.
C.
(n
rcnt
libe!.
princ.
dct.
Obscuritas rescriprorum inde, quod libelli obla-
ti
,

hr quibns hypotheses deseriptac
nou
extant. Duaren. 2.
ÜttpuL S.
Add_ 117ercer.
in Concilia,. Ex.
Perrenou. >,
^lrtirnrrdv.
et (Oí-.
lea.
t6.
¢} Reseripta
hace ,
inquit Duar.
de
cond. ind.
C. 6. f
909.
olim
non
u
squcquaque
van
legis habuerunt.
Curo cuita
in
aingulas
causas ,
neoutia, St
personas
impetrarentur:
non
erant
constitutiones
generales .
Adducebantur
culero ,
sicut hodic
aolent
res
judicatae
in
.upremis curüs. Licet autem jam., in-
quit idem
ad tít.
C.
si
in
C0REn1.
eud.
ceras.
auctoritatem
c
onstitutiouia habeant
•
in
retiene
tamen interpretaodi
mal-
XI.
Non sunt in eadem caussa ea rescr
ī
-
pta , quibus quid petenti princeps benigne
conceda. Inter haec, & superiores specics est
liaran/ rerum duarum differentia. Primum
quod personales sunt hae constitutiones ,ui-
bus princeps alicui ve1 ob merita quid in^ul-
sit ; vel poenam irrogavit ; vel
sine
exemplo
subvenit , id est
praeter rationem communem
juris , & quod aliis jure publico preestari non
solet. Ideo nec generales hm sunt : & , cum
personales sint, id est certa
ē
persona tribute
,
nec ad exemplum trahuntur , ut dici possit
eodem exemplo & aliis in quibus eadem
persona ratio sit , aut major , idem tribuen-
dum
esse.
L.
t.
D. de
const.
Princ.
XII.
Deinde non omnia hujus generis va-
lent , ne in persona quidem ejus , qui impe-
travit. Quod accidit tribus de caussis. Una,
sí impetrator precibus suis falsum narravit .
L.
pen.
C. si
contr. jus , vel util. publ.
Ex
quo illud Ulpiani in
L.
1.
D.
de
nat. rest.
a
principe natalibus suis restitutum eum, qui
se ingenuum natum principi afiirmavit , si ex
aucilla natus sit , nihil videri impetrasse. Al-
tera
.
,
5
si concessum quid sit contra jus,
vel utilitatem publicara. Quod totum ge-
nus districte vetatur rescriptis a judicibus
admitti.
L.
nec dainnosa ,
L.
rescripta ,
C.
de
prec. imp.
off. L.
ult.
C. si
contr.
jus , vel util. publ.
Quod tamen non est
perpetuum. Nam illa jubentur recipi , qui-
bus ita permittitur quid praeter jus publi-
cum , ut tamen non lindat alium , & pe-
tenti prosit. Item
6
si crimen petentibus
indulgeat , ut est in
d. L. rescripto ,
C-
si conb•. jus , vel util. publ.
lndulgeat cri-
men , id est indulgentia remittat . Nam
alioqui indulgere est benigne quid con-
cedere.
L.
cum nailiti , S. ult.
D. de
conapcnsat.
L.
i.
D. de
const.
princ.
Non
conceduntur autem crimina a principi-
bus , ut sit facultas peccandi , quod esset
turpe ,
&
flagitiosum : sed admissa. con-
donantur . Sed etsi sit
rescripturn contra
jus , & lxdat alium : tamen hact.enus re-
cipi placet, si moratoria pracscriptio de-
bitori permittatur ,
prec.
tum differunt.
Ad
speciem enim propositam ae,commodata
non
eotttiueut
generales
defini,iortes juris. Donell. inf: 26.
Conxm.
5.
Unde
ex
his argumeutum
a contrario
sensu dedu-
cere
non
licet. Vult.
in §.
.sed et gucd p incipi . Instil.
de
Jur. íVat.
n.
I
.

et
Di.scept.
C.
to.
Donell. de
Piynor.
C.
t6-
5)
Credendus
cojea
princeps caltiditate impetrantis de-
eeptus ,
vol
importunis precibus adartus.
De
Hitas
cnim
pictate , Et justitia benigne semper suspi.andum est. Ant. Fab.
1.
Jedzspra
n.
pr.
8.
Ida:.
5.
Turamin.
Lii.
sin,.
de LL.
p.
1.
C.
3. n. 5.
6)
Est enim
hace
potestas gratiam pcenae
faciendi
inter
suprema jura
majestatis.
Petr. Greg. g.
de
Rep.
a.
n.
91.
el sequen!.
P.
Heig.
Parl. 1. qucest.
2s. Facit.
L.
4,
in
fin.
L.
3L.
in
pr.
de
paenis.
ut est in
L.
2.
C. de

,
65

De Jure Civil'
L
i
b. 1.
Cap. 1X.
X
pT
ec.
iln,o•
Off:
id est exceptio dilatoria , exce-
ptio non qua perirnatur actio, sed petitio,
&
exactio
in
tempus certum difi'eratur , spatio
ad
sólvendnm dcbitori dato , ut ibidem ad-
j
j
ectum est.
Quo tornen casu constit.utum est,
non aliter rescriptun
i
valere , quani si fide-
ussio idonea super debiti solutione praebea-
tnr.
L. universa , C.
t
de prec. imp. off.
Qüod
si
nihil boruui erít : non
d
ubitabimus , quin
rescriptutn contra jus 'impetratuna non de-
beát a judicibus . admitti. .Quicl
Lamen ,
si.
princeps : norninatim addiderit in rescripto ,
velle se servari , quod rescribit , non obstan-
te lége contraria , & eam le5em nominatim
appellet ? Ne sic quid.ern,, rescri
l
itum
admit-,
tendum. Cautum , est ;ení.ln
t
-in
d. L. ult.
C.,
66
si ,contr. jus.
judices in bac caussa n
on
de-
bere dubitare , generales
co
nstitutiones
o-
nmibtls modis observandas. Ergo etsi isto
modo rescriptum conceptum erit. Tertia
caussa est improbandi rescripti personalis
in forma rescripti ,
7
si fuit sine die solen-
ni , quí ad notandnm rei gestw tempus in
instruuientis publicis adjici solet ; qni Roma-
nis fuit dies & consul.
L. si qua ,
C.
de di-
vers. rescr.
Illud in eommune ad vim o-
mnium resct•iptorum constitutione Leonis po-
stea inductum est , subnotationem principis
subscriptionis consuetam impressam . babe-
rent. Alioqui vetuit proferrl , vel dici re-
scripto in quibuscunque judiciís.
L. sacri,
C. de divers. rescr.
.

.Libcllorum magister principit us aderat . qui
rescripto
diem , &
cousulem subjiciebat,qui proirui
,
;ister dictus, ut
ez
an-
tiquissimi
libelli cujusdam
formula probat Ramvard.
crd
L.
71 de
R. I.
Briss.
3.
.AralLtuit. 7.
C A
P. X.
quid sit : quibus
ex
rebus dignoscatur :
& quae éjus auctoritas.
D consuetudine-
Cónsrietudo quid 'sil;
I.
CoüsuetúcLiiiem i7itrÓdrlci" de,cerini0 ,
teje--
cta Conriáni
•
sériteñtia. `
IL
Frequeiitenz , et c'orist¢ntem 'resum per
id
templa requz>'i: °
IIT.
Mz
r
nirrie 'necesse 'est , cohsizeticdinem contra-
'
I: r
Irca cónsuetudinem ; qüibus` ex rebus
dinnósca'ttir , tum de ejus auctori-
tace dubitari
sólét.
Consuetudiuern
1
morern,
& íisurü Conséutientis' pápnli esse, constat, sed
&turriu m.§. ex"
nón 'scripto, Inst.de Jur.natur.
II: Quanti téüpd:•is liunc usum intelligi
oporteát, qua?ritür. Corinanus
8
disserit, tata-
ti temporis accipi debere , cupos inítii non
exstet memoria. Movetur quibusdam locis ,
quibus vetustas temporis in hac specie exigi
videtur : ut quod Julianus
in.
L. .de quibus ,
de Legib. invetercitam cónsuetri'diTeTn'
nomi-
nát , quam pro lego
,
custodiri ait : quod in
L.
2:
C.' quce
-
sit tóng• coas.
aüctorittls tri-
buitur
lon,Yevo usui.
Sed apertius quo
r
l in
L.
ult: C;., eo tit.
consuetudo dicitur teges iml-
tari , sed
antigzcitus probata , et Servato te-
a)
Duaren. rlc
LL.
C.
H.
defina
I
µs
non
se.riptum,
gtnrd
in
raorern
veladas !niki
crpproGatiarze perdu.rit.
qiffcrt
a
mori-
bus, quod
mores
sint
aculo .co
P
Suetudinem
:praecedent.:s, á
eran
inducentes. lYlatthcar,.
a.
de
Via juris
C
33.
rt.
z.
Sir tamen
accipitur guando
consnetudo
facti dicitur,
C.
1..de
con.cliL
in
6.
rx
P
ian
do vulgo,
pr0óari dcbere corr<uchnlinenl,:,idest
actus,.
cr
quibus inducitur. Turamiil,
LiG.

Sin;r..de
LL.
B:
3.
C.
6.

n. s.
flnid
r
autem observautia
a
consuetucGne diffectt,
vid. Treutl.
Vol. 1.
Dilo,
t.
tb.
g.
a) 1.
botamen:.
lo.
n. 6.
g
.

Hotom.
ad
§.
sine
.cc
ripie,
Inst..
h.
l.
el
in
T
l
,il.
rol
Til.
de
LL.
num.
4.
per
L. pon. de I. el
Jur.
7
óm. 1..
dicto jrldicio corilit.'rTTtcitaTTa esse.
IV.
Leges per desuetudinem abrogari
apud
.IulirTTarczn
L.
de
quibus , 32.
"in fin. de
Legib.
quid significet. V•
Explicatur
L.
2.
C
•
quae sit
long.
con–
auetud.
VI.
naeiter.
Et
inveteratce , Iong ce vx , anti quce
consuetudinis verba ejusmodi esse fateor,
qua ,
si alibi non explicentur , non negem ,
ad superius illud tempus referri. Sed cum
alibi dicatur ,
3
dilcturnam consTZetudinena ,
item
longam
idem éílicere , ut
L. diutur-
no , L. sed et ea , D. de Le
g
ib. cl. S. ex
non scripto , de jur. nat. L.
1. C.
gttce
sit long. coas. si
intelligimus , quod slt
ul
usu juris diuturnum , & longum tempus :
q.ttaestio tollitur. Sive enim harc olnnia
verba
idem tempus continent , res es
,
t ex-
pedita. Sive plus est in inveterata , aut an-
tigua consuetucline : ` tomen cogemur fate-
ri ex aliis locis , in longa & diuturno cola-
suetudine hiera juris esse. Scimus autero ,
longuna teuipus
in
usucapionibus , &
lon—
gi
L. t.
§.. 1.
de off.
ejus. L.
5. de
juri^d. L. g.
de
prtrricid.
Ubique enim in
bis
l.rcis dicitur
more majoma!.
Plut.

de
Lib.
edua•
7
0

N^ ESt 70ñU,;(QóvIOV,Tcutturn igttur lcmpus ,
iuquit
I
{ot0m..0us,
rcrtuiritur: rlucutlu•n .rupsrstitu,n hominaunnec ceta;,
neo memoria compretacn.Lit,
per
L. 1. }. rtlt. jrutelu G, a.
§.
7.
do
uq.
pl.
are.
Et ita e
"
tiam
Ci.
David.
in d. g. Tnstit. tTc !.
N. n. 5.
rit
non
improbat
omnitro Dua
r.

de
LL.
C.
rl.
3)
Lona
autem
dir.itur
11
00

dis.:relio0e
brevis:
/Jeque
rn0u
ulla
vim ltabet , qua: non
sic
longa :
sed
adjectione yrrpctua•
Cujac.
ao..
Obr.
a.
J

67
Hu^or
►
ZS
Don
^
i

t
emporis
pr3esr,riptionil)us esse
4
decena
annot
•
u
na

inter pr:e-,entes, vt
b
tnti
inter
absen-
tes.
L. 1. in princ.
et %in. C.
de
usrzc• transf.
J,. penult• et tnscriptir)ne 7ittali
C. de
long•
tem
l
). pra;scr. lo. vel
no.
ullll. Diutltrnuut
codean modo ,
d
uo quid faculta est díu : H-
ita amena
diu 5
nihil
aliad esse , quam per
decena annos , ant amplias : sic tatuen am-
plius , ut ad diuturnitatem solum decena an-
ni sufliciant•
L.
si
culo
fdeicuntmissa ,
§":
Anido ,
D
• gtci , ét
a
quib.
rizan
.

Proinde
lame
ustam
in populo tot annorum quí pro-
bavit , consueta/nena pt'Obavit•
III.
Sed
tot annorum usual cuna dicimus,
non
uu1tiS diei
tisuria qui per
eos anuos
¡TI
ciderit : sed
6
frequentein , &
constanter ser\atum t.t.suna. Quod describitur
in L. I.
C.
quce sit
long.
cons.
bis verbis :
Pncsc.s p)vlvincicz; , proba.tis iis ,
qua?
ilL 0p^
i
lldo feqatenlc'r Un eodetzL Contrí,Vet'sLaranL.
geRere
servatct st.tnt, ca.u.ssa cogn.itrt, statuet.
,1'uat et cnnsueltulo
1
lrcvicedens ,
el ratio ,
t
i
n
t
e
consuel.udinelrt suctsit , custodieu.da est.
ALq ne hoc modo prol.)antrlr singuli actas ,
grabas consuetudo perficitur. Ex quo & con-
slletndinis probatio , quippe qua: ex bis na-
scitur , ut , lis probatas , nihil desit ad pro-
bationem consuetudinis.
IV.
Scriptum tamen est in
L.
cuan
de
cozzs.uetz
u
line ,
D. de
Le;.
7
, ib•
cum de con-
suctutíine civitatis , vel provinciie confiriere
tluis
videtur , primum <
l
uidema iliud ex-
1
,lorantlnm vidcri , an etialrt contradicto
aliquo judicio , id est quo inter litigan-
tes , & contradicentes de consuetndíne a-
í:ttuu est , consuetudo firmata sit. Quo exi-
gi ví<letur non
solum ut
consuetudo pro-
bctur ex superioribus actibus ( quod omui-
no uecesse est , cuna cousuetudo sit usus):
elli Comment.

6
8
sed eLiarn ut
haec
ipsa eodem modo
in
digno.
j
u<licío
prius probata, eo ipso indicio firma-
ta sit , id
est declaratum
vere 'eam consue-
tudinein esse, guíe intendebatur ,
quasi
ad
priorern illatn pt'obationem baec etiam con-
firmado accedere debeat, ut firmata sit etiarn
aliquando sententia judicis
in
aliquo jildicio.
Sed
hv_ec
firmatio consuetudinis ex priore ali-
quo indicio
quaesita potest
esse constletudi.,
nem probaturo dllas ad res utilis : primum
:a
ex
eo indicio habeat paratas easdem illas
probationes, grabas consuetudo turn proba-
ta est: deinde ut, accedente auctoritate prio-
ris judicii , certior
sit
lides probationis. Cae-
terllrn
7
ut
'hice confartnatio non interveniat,
non est necessaria. Nana , si consuetudo
est
usos diuturnus : qui usum hunc probavit ,
apene consnetudinem probavit , nec'nécesse
est hauc probationem aliquo priore judicio
firmari. Quid est igítur , quod Ulpianus
in
d
• L.
clan de
corzsztetatdine ,
ait , arbitrari
se, prirnuln iílud explorandum , an consue-
tudo contradicto aliquo indicio firmata
sit ?
Cousilii hoc est , non necessitatis.
Consilium
dat, ut id fiat , quia utile & expediturn, ne
forte se actor in probatione consuetudinis non
necessariis testimoniis conquirendis sollicítet,
ubi ea molestia carere possit :.non etiam ita
dicit , quasi facere sit uecesse , ut ostendi.
V.
Auctoritatern & vim consuetudinis
dubiam fecit duorum locorum , ut vide-
tur , dissensio. Nam in
L.
de
gut'bus ,
D.
de
Le^ib.
scribit
julianos ,
ita Inveteratana
consuetudinem pro lege custodiri , lit adji-
ciaL in extremo , eLiam
leges scripi.a5
.ta-
cito consenso o
ulnium
per
desuetudiriena
abr
o
gari. .
Per desuetudinem , id est per
consuetudinemi , :qua contrarium jus iasur-
patulia ; sit , vetus desueLum. Non euima ad
tol-
4)
Ita &
Pult in
y.
sine .sr.riptn,
n.
g.
Pis!.
de I.
iV.
Lo-
riot• de
Jan, Art. Tr. to.
(de jure
e
ejus .ry:cic6. ).A.c.
69.
,1rum.
L.rrrri(cd. Ju tinir;n. t.
Mes
.
. ty. rit ita vulgo I)I). re-
ferente Cail. 2.
Obser.
31.
n.
3. Wcseub. in
Por.
de
La..
n.
9.
ubi & disposirionem juris Saxonici,

triginta, & unius an-
uorum sp;uium requirit,Laudr.
Lib.
t. art.23.13riuh.
Par- 6.
Dff.
2.
j
(tris Civilis rationi couvenirc putat, quocí ad pra:sr.ri-
ptionem jur{um triccunale tempus exigit. Sed Anton. Fab. t.
Jiari
l
rr.
2.
Pi'. t
1. errare pragmaticos,qui cousuctudinem cala
pr:escriptioue jurium coufuudunt. Prxscriptio enim nullum jus
a•v+virit , nisi pro2scritieorti ,& in cos dumtaxat contra quos
prascriptatn; & iu tal/talo , in quantum possedit pra:scribeus',
val quasi. l;onsuetudu voro anlnirit jus in uuiversutn onuai-
hua, fX contra omnCS i11 s110 rasa,
5)
Sed lamen verbum diu , non semper significare decen-
nium, probara mihi text.
L.
56.
I).
inca/1,111d significat
bien-
ninm ,
k in
L.3.
§. 2.
de re
m.ilitari ,
ubi si¢n
i
G.ari
qui^Hlueu_
niuut ,
doret colL•uus L- 13. §. rJt.
cod. tíl.
Rt
lnn-
•
1111. .
a
u
:
diufunrrn qltandot)
,
uc quadragiula anuos slgtiilicare , prubat
ja;:. 18. 08.1. 28.
per.
L.
57. §. 1. de
ritu nupt. L.
2. C. ete
prtese.
3n.
art.
qui & 20.
Obs. i.
¡lidieis arbitrio hoc definieu-
dum reliuquit, qui pro nogotii qualitate modo brevius, modo
longius tempus stattut. Curas. ira
L.
32. de
LL. n. 8.
k
maa_
ren.
de
LL C. tt. per L.
t.
de jur. delib, &
Matth..-t.
de
Vía
jur.
33.
n.
7. FA A.
Fah. od
L.
38.110 LG. quautu:aoulnque
tempus sufiicere ,
dicto , modo
adsit pluralitas actuum , St
uta-
fortuitas.
6)
Quod ipsum & arbitrio judicis relinquendum , dicunt
Colman. I.
Con-Lineal.
lo.
Duar.
de LL.
C. II.
Broncll'.
a.
.Ass-
8.
nec
duo; actas
sufiicere.Dicitur enitn
fi
•
eyuenaer.
L.r.C_
yucr
sil
long
.
. coas.
Frequenter
asueto fu non
quod
bis, sed
quod crebro,
& assidue,
L.
15. §.
(lijad, .22.
de
injur. licet
commutris op:
Illo sit,duos
a:tus
ludicialcs Suflicere,
modo
nOtOCIi si0t.'Gail.
a.
Obs.
31.
n.
6. Vid.
Menoch.
a.
do Arbia. C.
8t.
V
ult.
ín 3,
,ti-
ne
scripto, Inst.
de
1. tV.
u. 8. Zas.
in L.
32.
de l,L.
Coras.íbirt.
7)
Non
enim irnivat
asnal
judicataruut auctotitas con-
suetudinem,
sed
iuductam probat.
A.
Fab. ud
L.
35.
de LL.
Fa-
cit L.
35.
de
l,L.
ubi cousuetudo
a
rerum judi ataru
u
t auct0-
ritate
per
voculatn,
out,
separatur.
Vid.
Cujac.
20.
Ob.s.
t. Ve-
ra
erlim consuetudinis
causa
est
populi
cullsensa; tacitas , qui
non
minus declarari potest
per extrajudiciales
a:aus.
Corso.
ad
!.
38.
de LL. r.
2.
Quid
enim,
si
tantopere certum jus
Sil :
ut
de
eo nunquam dubitatum fuerit ? Quidni niajoris awttoritatis
sil ,
quam
si in
coutra.lictorio judicio ubte
uta ? A.
Nab. I.
Jtirispr.
2.
Pr. t
a.
Itl.
a.
]it sccuudum
haue
opiuioneut Cau,eratn judi-
casse. Gai1.
a.
Obs.
31.
n. ó.
tcstatur.

ui
lí
69

De Jure
Civili
tollcndam legem veterem suflicit
8
ea non
uti ,
9
nisi etiam contrario facto populus de--
claret , eam 5ihi improbari. Sed rico vetus
lex, aut consuetudo tollitnr sine scripto, nisi
consuetudine,, nemp.e contraria lego. Sola au-
tem desuetudo, id est quod lege non utaris
neo quidquam amplius contra lacias , non est
consuetuclo: cum consuetudo sit usas. Hoc
igitur dicit, adeo consuetudinem pro lege ser-
vari : ut etiam legos , nempe scriptw , contra-
ria consuetudine abrN,,gentur.
VI. At in
L.
2.
C. qua' sit long. cons.
sic
Constantinus :
Consuetudinis , ustasque lon-
gcevi non vilis auctoritas est : verrt.na non
usque adeo sui valitura momento ,
idest suo
pondere,
ut aut rationem vincat , aut lcgem.
Quod. negat, consuetudinem vincere ratio-
nem ,. contrariuin non est. Nam nec lex scri-
pta , cui consuetudo comparatur, vineit ra-
tionem , id est rectam rationem naturalem ,.
quae praescribit
quw
justaasunt,.quod semper
ai:quum & bonum est , quoniam si his lex
consentanea cst , non vincit , sed sequitur :
Sín.
contraria , ut sit ipsa injusta & iniqua :
adeo, non vincit, ut nec ipsa- valeat, atque
acleo. ne lex quideln sit , ut in définitione
juris dkximus ex
L.
2.
D. de legib.
Quod
autem clicit , consuetudinem non vincere
legern,. contrariurn videtur. Vincít enim lex,
que. abrogat ; & vincitur , qusc, abrogltur.
Cornel. Tacitas
Lib.
2. Annal.
Vicia est si-
ne-
dubio lex , sed neque statina , et patr.-
.cis. st
l
ifragüs , quornoda etiam ,. curn. vale-
rent leges , viracebantur. .Sed
non sant
haec contraría. In his enim verbis ,
con-
xuctudo non vincit rationem , aut legem
y
Lib. I.
Cap.
X.

7o
neque
consuetudinis
verbo .nominatur
spe-
cies aliqua consuetudinis , ut apparet , sed
genus Ipsum. consuetudinis : riegue ítem
verbo
legis
species legis, sed genns ipsuln
legis. Itaque totum hoc dictum est de consue-
tucline & lege in suo genere , non in specie
hujus , aut Illius vel consuetudinis, vol leris.
Proinde hxc sententía est. Consuztudo
l
ó
in
suo genere non viricit legem , id est non ma-
jorem vim, habet, qu.am lex. in simili genere,
&. suo. Quocl. sane est. verissilnuln , etiam
tunc , caín. de abrogatione priorum legum a-
gitur. Consuetudo populi Romani legem etiam
populi abrogát. Non ideo. nlajorem vim ha-
bet, quam lex.in suo, quoníanl & lex in suo
idem faceret. Quando ergo diceretur consue-
tudo in sito genere
,
legem vincere ,. ut. hoc
lego Constantini prohibituln intelligamus ?
Nempe si fingeremus , consuetudinem muni-
cipii majorem vim habere, quam leges publi-
cas , aut constitutiones principunl. etiam in
eo municipio. Nam lex ejusdem generis, puta
municipii, idem non faceret.
L.
3. S.
Divtts ,
D. de sepulcr. viol.
Roe est igitur , quod
Constantínus sensit : consuetudo magnam
vim habet, eousque, ut pro jure custodiatur,
& quiclem adversus . legem scriptam: non
tamen ut hoc de quavis consuetudine ac-
cipiatur , sed. de ea ,. solum , cui les silni-
lis in
.
suo genere eodem modo servaretur :
ne incipiat dici ,- cunl consuetudo nihil sit ,
nisi- lex non
.
scripta , tanlen consuetudinerrl
in suo genere majorem vim habere , quam
legem scriptarn•, vere & apene lex
est. Dictum propter consnetudines muni-
cipales , aut. certorum locorurn , ne pu te-
mus
E) Qua- est Contra. t.
Cornos.
to. n. g. Desue-
tum. esse ait, quoddesiit esse in use, 8r eo modo lex non abroga-
yr., sed antiquari dicitur. Non. enita. hic, factis opus est : sed
sufficit, legem: non: servari impune. Ex.
gr.
lcx ese , ut omnes
nomina sea quotannis defcrant ad magistratura. Id d omittatur ,
lex. obsolescit. Non enim facto civium, sed legislatoris patien-
tia non cogentis ad legurn observantiam lex concidit , & suo
silentio perit. Quare , si post. renovetur : non posset dici lata
contra. consuetudinem sed jus antiquum.im.usum.revocatum.
Ira. Connanus• A quo paruin abest Ra:vard. de
.4act. Prud. C:
16.
Curra quo le fere in en
-
Ceta. convenit posterior solutio Goz<lda:i in
L.
402
in fin.
d& 8.
consuetudinem videlicet directo abrogare
leyera non valere: posse autetn per inobservantiam.ei derogare ,
&
sic per obliquutn abrogare, duna vim, &cffeetum ejus impedir.
9) Et consuetudo imo contraria majorem vim habet, quam
sitnplex desuctudo: imm0 &.desuctudinem in se continet. Pae. 1.
Q: t8.
Turamin
•
ad
L.
3s.
de-
Lb. n.
23. Tollet igitur saltero
legem , qua illam continet. Vel, si consuetudo contiuens non
abrogares legetn (quod tatuen falsuin.
puto ): desuetudine lamen
contenta lex tolleretur. Et ita coutrari.e sententía; asseela seis
se armis feriara. Et ineonverrieus videtur desuctudini majorein
efliraciam tribucre, quam cousuctudini. Curo enim populi con-
senso apeno lex condatur : codera tollitur. Dissensus autem.
apertus in contraria consuetudine
.
, guando faetis lex antes la-
ta
'
mp
robatur : tacitas ut desueradme. Tacitum plus operari
aporto,
in
convenicns. lino sola desuetudo contraria non est le-
gi. taro igitur non tollit per L. 28.
de Lb.
Sed , ut contraria
necesse est, ut & desuetudinem contineat, &.simul volun-
tatem
populi alío jure utentis indicet.
Toma.
j
a-oo;Creg. Lopez
Animad.
C. 5. n. 8.
Consuetudo,
inquit,
non vineit le;cut ,
L. 2. G. qua sít long. cons.
ncc le:v vineit
consueludincen.
2.
Feud.
1.
linde apene apparet
magna
inler
eas
cozveaientia. Non
lex
Isabel
plus roboris consuelt
u
line, nec
co.suett.do lege ,quia et consuetudo tacita les
e rl , jure
lcgenx
talur in oztztibus, el in abrog aada, et in inlerpretcardct lege prio-
ri.
Ita Lopez. Et recte. Dicitur enim
nihil
interesse :
L.
32.§.
1.
de Lb.
non mine; servari consuetudo, quena lex.
L.
36. eod.
fE-lualem igitur legi vim haber , & legis , ac consuctndinis pares
sunt causa, atque effectus utriusque a quales _ sive imperando ,
sive prohibendo , eodem vírtus , & natura. Quare qua' a lege
prxstantur , & a consuetudine eftiei necease est. lid igitur lex
anterior posteriore lego aholetur: Ita & a consuetudine ,
non
quia cousuctudo fortior sil
lego,
sed quia posterior- Narra
3
,; lcx
posterior priorem consuetudinem agrie tolleret: ct ta
t
uen non ma-
jorem vim consuetudine , sed aqualcm haber. Tolla igitur &
lea consuetadiuem & consuetudo legent, non quia consuetu-
do, sel lex. est: sed quia jus posterior. Dissidcnt cara vare
aleo, ut Lopez
initio d. C.
S. diera , ha,:
in
re taus inconstan-
tes, ta.nquc in aporta luce cacutire DO. ut refercndi impro-
bus,improbaudi incassus labor futuras sit. Vide diversirnodeseu-
tientes il.uret. rrl L. 52. de LL. lluar.
de Lb.
C. se. et 2.
Dieta. 32.
p
orcat_ Dial. 1.
a.
26. lrotom.
in _Epilor. D. de LL.
n.
so. O1<lead.
in Prrnfat, rl. Ord. per. chive. acr. prie xa.
lilat-
theac. t.
de
p
isztr.
SS.
n.
Si. Vult. in
§.
sine ser
ipto ,
t.
de
jur. ncdur.
0. 12
l
F.ittbersh.
Partition. jztr. f<md. Lib.
s. C. 1.
q.
y.
etc.
J
*

Hugonis Donar Comment.

72 .
I

ut habet,
qui
superior & otior habetur.,
ut
mu
7

síc
has quoque pro jure servand
as
,

q

P

P
vincant legem populi Romani , aut principis in pignore prior vincit posteriorem ,
qui
po-
constítutiouein , quod lex ejusdenr generis stertori potior
est. I3oe
autér,:, tribuitur po-
non faceret. Caiterum,
si
species -bíterse steriori legi abroganti in
L. ult.
D. de coast.
conferantur , consuetudinis , sen legis abro-
Princ.
Vincit igitur , quae abrogat. Sed,
gantis ,
&
legis abrogat
.e
: negari non po- ut dixi , de genere consuetudinis , & legis lo-
test, quin lex abrogans vincat priorein, qua: gtiiturlex Constantini superior , non de spe-
abrogatur. Is enim vincit , qui majorem vira cte.
C
A P.
X 1.
Jus civile R
01
-nanorum post compositionem Justiniani certis
voluminibus contineri. Quibus : & de eorurn
librorum auctoritate.
,Tus Ronzanr
n
zz ab Incp. Justiniano

certa
volunzina redactzc
n
t. I.
rIL hrs tarztuuc voluminibzis hotlie peten-
d<•znc. II.
I.
$sc dixi ohiter de constitutionibus,
& consuetudine ex vetere potestate
sumpla , quo ad seguentium temporurn usum
prodessent. Quid si de juris Romani ante
Justiniani conipositionem constituti auctori-
tate quaeritur , ut paulo ante coepi quxrere ,
quia & id a Justiniano nobis tr.tclituirt est :
•ad eam auctoritatem in jure vetere constitu-
endarn satis sunt ea , quae supra cliximns ,
nempe id jns constare superioribus partibus :
eas partes singnlas jus íiicere , ut sunt aneto-
res singttlarum , qui constituendí jus habue-
runt. Sed sunt omnia hujusniocli , ut post ea
nihilouiinus relinquatur qu:terencli labor ,
ubi
sit lex , ubi senatasconsnitnni, ubi cae-
terec partes , si gttidem ex bis auctoritatem
juris sumiere volunrus. xlorlie omneni hauc
necessitatem de partibus juris civilis , ciegue
anctoritate constituentium, & veteranía juris
auct.oruui ddigentius quxrendi sustnlit Ju-
stinianus , qui totnin
j
us civile Romarrorurn,
quam late id ipsius temporibus patuit , quod
quidcru pro jure haberi velict , in corta vo-
lurnina , & certos libros composituui redi-
geridurn cnraví.t , atque bis publici juris , &
totius juris civilis llomanorum auctoritatern
dedit. Qnod facere potuit ipse irnperator &
princeps populi ilomani niatiinus 8r potentis-
siuius , nt pro potestate , quam principis es-
se in jure constituendo , supra dixiinus•
L. i.
D. de consl. Princ.
II.
Ex bis libris deinceps , non amplius ex
superioribus partibus , jus civile petere de-
bernus. De bis enim voluminibus sic consti-
tuit , ut quidquid in bis est , pro jure babe-
re
velit , quod quidcm pro jure posituin
t) Quo
tcwpore libra [<i edita, tradít Vult.
ad Froixnt. Incl.
De Jzzstinianeo
Codiee , Digestis ,
seu
Pán-
dectis , linstitutionibus, & Novellis. 11I.
De
Authenticis
insertis Codici.
IV.
d^e Libris
Feudorura. V.
nec mutatum esse appareat , omnia sic accipi
jubens , quasi ab ipso profecta , ut qum ipse
probando sua fecerit.
L.
i. S.
orzada china ,
el S. clan enizn , L.
2.
j.
tanta. ,
C. de vet.
jrtr• enrtel.
Si qune antena bis liliris non con-
tiucantur: semel oJiinibus auctoritaten7 abro-
gavit sanciens ; omne quod bic posituin est ,
hoc unicum & solum observan ; & rie quid
in judicio , vel alío certan-tine , nbi legos ne--
cessari:x: sunt, aliunde proferatur, districte ve-
taus. L.
2. S.
ltrec iyitrr, el
S.
seg. C. de i'et.
jur. ezzucl. L. unzca ,
s.
ult. C. de enzend.
Cod.
Prius facit , ut cuna aliquid ex his lí-
bris ad juris probationem suniere volemus ,
non necesse habeamns , ut ante , quaerere ,
an sit jus lege , seiiatnsconsulto , aut alia di-
gna parte certa juris constitutuni : sed suípi-
ciat sine tullo labore dicere , bis libris conti-
neri. 1®
r
am, etsi privad alicujns Jurisconsulti
seiiteutia erit, & ejus non ita magne aneto-
ritatis : tanien p'acet , tanr pro jure esse ,
quam
si
ab ipso Príncipe constitutum esset.
Posterius hanc vim habet , ut, si quw occur-
rent nobis veteres legos, senatusconsnita. , e-
dicta, constitutí.ones, si quid in more & con-
suetudine veterana , si
civae
Veternm juris ali-
ctorunZ fragmenta adhuc exlcnt : si.iamus ,.
nisi quid bis libris probatut:ri sit , neque ea
pro partibus Lbs juris esse habenda , neque
in hís auctoritateni ullam juris inesse. Ut pro-
fecto in bis diligentius conquirendis labor
esse possit ad antiquitatis nonnullam cogni-
tionem utilis : ad
j
uris coustitutioneni , &
probationem sit supervacuus.
11I. Volumina
1
L:ec sunt quatuor :
Co-
des
el ú: Frnlc,
•
.
de
rfud.
jun.
fic exactius Cont. ..
SuÚstC. leca. 7.

7
3

De
Jure Civil.
Lib. 1.
Cap. X
L

i
7^^
clez
Justiníani ,
-
Ditie.sta , seu
Pc(ndectra,
.:Illtlientiece
appellantur : iterar & eonstitr.tio-
Iustitatione
s

Justiniani ,
& ejusdein
1`Tovellre
nes aliquot Frrderici Imper'att,ris , qu.e mul-
constitutiou
e
s Grtecae. Codex ' , Imperato- to post ejus jussu itidem & Codici icloneis
ruin tum superiorum , tum ipsius Justíniani locis iuserttr, sunt : (fue & i
p
sa; vulgo vo-
re.;cripta & constitutioues de ornni parteju- cantur
Aatltertticce ,
qualis est _lut!t. ,acra-
ris ccntinet; ita compositus, ut in eo easdetn
menta , C. si adv. vend. et :1utí1.
hrrT,itc;,
C.
partes & progressurn, quem in Pandectis, ob-
ne %'l. pro patr.
Hic qui:lem pro potestate
servare liceat. Pandecte ex Jurisconsultorum principis
eas
constitutiones partes Codicis fa-
veteruln scriptis composi sunt , quoruln cere potuit : lrnerius homo privatus nc1
1

po-
nomina , & indices initio Pandectarum sunt tuit. Sed a Justiniano sunt lll.e Authentic:e
prtepositi. Cornposítio ,.,& divisio operís , Irnerii , non ab Irnerio,
I
,ostquain Novella-
quarrr ipse Justinianiis exptic3t in
L.
2
.

S. rum constitutiorlUnl Justíuiani, qua parte eas
r
l
uod ccclesti
et.d
•
yinceps7 G. de
vet. jur. e- attiribuut , sententiatn'expriinunt
s
..

Ac gaa-
nucl.
Panrlect(e _dictLe ,
ut ipse testatur irt tenus e>_17rin1lint, ita sunt recipiendw ,
norr
dict.
S.
quod crelesti",
qu
A

diSputaíiones, & aliter. De ci
ī
tarum collocatione 'rente fit , si,
decisiones omnis veteris enucleati juris in se quibus locis pi
•
irourn collocat;:i srtnt í;b aucto-
haberent.
Digestcz?
quod tollina opus in or- re , iisdem & nuuc proponan',i_zr , non autcm
dinerri digessisset;

ipsum totum di- ab lis divulste conclncautur in untun a?iquerrr
sperticns in sehtem partes summas

deinde locuirs seorsiJ.Z a relicinis -,artil;iis Coclicis ,
singulis partibus
cónsentaneam
cli=,°isionem ut (pídala fecerunt. Sir.gi.ilaá singiilis eonsti-
(
Si enim logtiitur ) conficiens. Institutiones, tutronibus ^odicis si.t^,jici ., ut initro disposit,e
totius le
7
ititnae scientía? elemento & Gandul- sunt, cum nr•opter loco; í;:,rli,:is , tuin pro-
la continent. Sic

locos
T
imvocati
procerraio I2sti-
1
_ter ipsas Autbeutirras expedir.
.. ''ropter loco
tut.
S.
c(U)ar^ale, et
S.
l•ltr(r.
^,
t
osellte constitu-

Codic,'s , guo•a in 1!iS , lllsi Ar]th=:
'
ltieis isti5
tiones Gra;cae,
d
u:e seeutte su.nt compositio- adjunctis , procliVis ,
ac

necessarlus
la-
nem rendvatám Codicis , volumen unum di- psus futurus F'st , quippe rluos secu;;uri simas
stinctum effecerunt.

4 nu.11um certum ar- omnino , nisi jure i:ovo emeaclatos
&
qua-
gumentum unum , ai>.t plura colitLrentia con- tenias emendati
sint .,
nover
ī
n.u,. id antern ne
tlneIit: sed , ut glridque incldL.^-lt

ita sunt

fiat , statim , a^, velut in re t)i'^:,,í;nl.i ist<lritrn
.
singul:e composí.ta: , & eciitzc ad prioris jii- sumnrarurn atiraonitu conser
l
ue7iur. Propter
nS maxiina ex parte eJnendationeni. Codicetn
•
ipsas .A utbertticas . pi'i1iJiJrn c
l
i:od i
p
4J
_
' inter
•
cpnfirmaví.t Justinianus
L. prima , C. de e-
se conjiancti nihil habent , ut quidcliiam ad
mmnd. Cod.
Do.
Just.
Digesto
;
seu Pandectas rem pei•tineat eas uno loco proponi. Deincle
L.
secunda,
tota , & pra;sertirn in S.
tan-
quocl singulc adeo pendent ex iis legibus
ta, & F. hrec igitlar, C. de ve!. jur. enr(cl.
quihus in Codice subject2 sunt : llt ab his
Institutiones in promnaio
Inst.trlti+)l((trrl.
De
ci.ivulsw neclue quo spectent.; riegue quid ve-
Yos-ellis nulIa evtat specialis coirstitutio Ju- lint , intelligatur.
stiniani ad id volumen confirmandnm , sed
V. De liLris Feudorum , (
f
ui jus
Lon-
ipsae singulae eam sibi confirnnationeu7 ha- gobardorum de feudis colitinei;t . di-ibita-
hent _, addíto fere singulis pro:remio, & san- tum est. El juris illius 2;oniani veteris par-
etione in extremo ad earn rem cornparata.

tem non esse , constat. Id tainen ornniurrr
IV. Codicem Justiniani cura diciinus, in- fere nationlun usus in fer
u
lis comprohavit.
telligere clehenms non tontuna constitutiones, Qute
res
ei
juri puhlicarn auctoritatem de-
quae a Justiniano ipso , aut hujus mandatu dit. linde factura , itt & partera in libris
m
eurn
Codicem relatie
sunt :
sed
etiarn
No- nostrís occuparet , (lux pars conjunctinJ
vellarum ejus
constitutionum summas eas , cuna 1`rn-ellis constitutionibus veten
insti-
quae ah Irnerio , ala si quis alius est auctor, tuto haberi consuevit. Sed de jure Ro-
primum compositae, dcindw opportunis grite- manorum , quod proprie ita dicitur , nunc
que locis , ad veteris juris emendationein in- qur.erirrrus. id superioribus voluminibu
.
s
,
dicandam , Codici sunt inserta, ,
quae vulgo qua,
—
dixi , continetur. Hic ergo id
a
est
arS
2) Cur ita vocatus , notarit ex Cujar^
__
in
prrcfrrl.
Parca'. C.
Goth.
ad Corrslit. do
r01,0
Cca. fcrciend.
3;
Duar. ín Sean
.
. a• S. Zirrito
Pandectm hi li!>cri m;pel-
Jalé, q:ro
d

prrr,ler au;::
.u:enG.nn
i
n e,unerrrr>iLiuna rereuu cr.?rti-
t
"

'
n
'-
r
n

c.c iis le<nrrrre
!ice!.
i;t a„í in
se
ript. ra•l. C.
s-
H
:e
synLz.
.vru onvrí; a
^ltelh!(í:, jrr.tiNrc,
Íiclrinrc.
culta?: ,
ac
velan
q
uichua
thesaur:rs.
A•lie i'. Fab- s..Semes(r. t.
1 ult. tamen
i>
prr:'ez. de .Slaa. jur-. pct
j
.
xb.
nomen hos am-
P=run magia Clac, quam n erum.
4) 31:. ;nt. Delr. Lib.:.
de
Prior.
jar. pg;
•`'
1 ovella ; ifr-
qait,
n
un r. ru;n, sed tcn:(r>rurn ón:íu2 di;esta
.
De ver>ronr:
Lariva

gai eam suramé cua-
r.5enrlat. A
quo
dissentit A.
Gen
t.

G. L;:•-l.
r
r.
5. Hc:urrendurn semper
q
d rp;o;
_
\o:cilarum ibr.tes.
un.
de
has
parC.ulas cNcersit Jrncrius. rt non iurrequr•uti;unc
ea
s rejiciunt nostrates, quod tocus yn!uu,, s^_u exen:r•1ar wli-
ter ;e habrat. Verba sur.t 1. Gent. 3. Lec
-
t. t t. k6!. -rl
Di;p • f:
•
ud. 2.
TF, .
5. lil.
C.

1-I
U
gonis Donelli Comment.

88
C P. XIII•
De v
erbis,
&
scripto legis.
In bis
solum
id pro
jure

tiá
ab
hic

&verbi
quo
D

^
sententia non discrepabit. Sicubi. cessabi
latius patei^tibus ,
nihil
er retatio es
t

ea,
^
locum
non
esse. Quae leguni i
t p

quae
vulgo
restrictiva
appellatur. Tu.rn
g
s
o
en-
se
n-
ex rebus deprehendatur legi
, quam
verba ,.
angustior.
t77nni
s
lex constat verbis, et
t
^ ^.t
l
jttia
.

I.

ba^r^ r^^
t
tioX
Ístrictiva
quonaodo
In
legibrss sententia totrrna,f
5'c.ire
leges non est verba earurn teu.er'c , sed
X
egislctto L's. t
XII
eratur ex sententia
l

ipsirls
vi/cc,
&
potestatent
.
III.
Scntcntia legis dr.'screpa
t
a verbis vel quia Xquitatis ratione legern temperare interpre-
an.gastinr , vel quia latior verlüs.
IV.

ti licet : in toturn tollere non licet. Expo-
Si legis sententia angustio,'
sit
ver
V. : re-

nitur
L. 1. C. de Legib. XIII.
strictiva interpretatio
adh.ibendct.
V.

Non licet interpreti cequitatem verbis legis
Legis senlentiarn esse crn;;r^stiorem verbis ,

áol cntatem.
f

XIV.
expressr.tna Zebr'slatoris
unde cognosci possit.
VI.
Ltterpretatto restrictiva quando, & qt,.a ratio- Lxplicatur
L. non est
>ae
sumatrlr abalia partecjusdern Zegis.VII.

seqq. fr. de LL. X.V.
Lex tota perspicienda , pr•ursquam respon- Posterior lex specialis derogat priori legi
deatrtr, aut jrldicetur.
VIII.

generali : posterior lex ge7leralis non de-
In.tcrpretatirl
restrictiva
quomod,o ., & qua de

rogat priori legi speciali. XVI.
carc.srt petitur a ratione legis.
IX.

Legislator non censetur posteriori lege prio-
Q
nod
in graliam alicrljus
C07LSlrtntnr7l
est,

rem abrogare voluisse , nisi plane sint
n,on debat in ejus lceslonem eonverti.
X.

eontrarice.
XVII.
l
E
87
sumitur ab
novam , 26. &
LL.

quid in lis libris, quos dixí , se- tenent.
L.
de quibus ,
mel positum mutatum non erit : non
dubium,
illic,
quod ad omnes , C. eod.
Quo-
statim tamen in eo Pis certum, & constitu- circa , si verba cum sententia eadem erunt :
tum. Nam neque omne, quod scriptum est , sine libio id jus erit, & solum jus, quod
jus
est:
neque omne, quod scriptum non est, verba exprimunt : non tamen propter verba ,
j
us non est. Proinde hic gn.oqne cognoscen- sed quia auctor sensít, & voluit. Quod si di-
dum , quid in iis , quae scripta sunt , qua- screpahit sententia a verbis : quatenus id fiet,
que non scripta , pro jure habendum sit. verba jus non erant, coque nec in his ha;re-
C

'

jus erit, ut neque extra
& sententía.
a.
o
►
nne
L. contra
,
seu , Lex
de
omnis verbis , bimus : sententia ita
l`e<Tib. L.
no—
baile sit verbis locus & extra verba , quam
onstat
rninis,s. l.
D.de
verb. si
ti
n. L.
3.
C. de aclrllt•
longe patebit, hanc sequamur. Quod gene-
L.
si
r
l
uis id , quod, D. dejurisd.
Verba rum explícatio docebit paulo post.
suut, quibus les qua que scripta est : senten-

III

,
tluod Celsus scripsit ,
III.
Lt hoc est
tia , quod lex ex verbis sentire , & velle in- scire lees non hoc esse , verba earum te-
telligitur.
L. f•rcns D. de legib.
Idern mens nere sed vitn ac otestatem.
.L. scire ,
legis : ut , cum dicimus ,
verba leyis captan-D. de le ib.
potestatem intelligit verba-
da non esse ,.sed quamentequid diceretur

rum &
p
er hacc le
n
^uin & hoc s
t
g
nificat ,
animadverte7rdurn. L. pcn. D. ad exlcib-

s
scire le<r s non e
s
se verba earurn tenere
li,
In legibus selitentia totum facit. Non memoria , ut recitare possimus , cum v
i-
enim lex est , quod scriptum est, sed quod sum era: sed eorum verborum signiftca-
legislator voluit, quod judicio suo probavít
•
tinnem, qua fiat, ut sciatnus, q
u
id lex ve'
& recepit. Et hac solum de caussa leges nos lit,
&
sentiat quod id sequamur, quoniatn
D.
de legib. L. no
id
ill
1)
De
scripto S voluntate ; sive
de
vcrbis , Bt
sententia
latissimc
Tinquen.
cul
L.
si angrunra ,
8.
C.
de
re
y
.
dnir.
in
j
vrró• Libc^li
+
. Add. Duar.
ale
LL. C. 8.IYIaitba:ac.
r.
d
e

pirr
ar.
^o,
nant- i4. el segg.
el
Lib.
z.
C.
i.
Gad.
ad 1.
6.
§.
1,
Verb.
s
i

n.
Hotom.
6. obs.
21. ui
tatuen
num scripl
S
& vnialis di
judicaud4ruin rntiuucm
variare
astio-
qu'
erta:n ese,

S asPeris t'e-
lnlstra.tuc rcgulam
in sr,abris,
rll:.
i
t'1.

8 9
De Jure Civili Lib. I. Cap. XIII.

qo
T
^
id sol=vere est legts.
Pis et potestas
culus-
que rei Latinís dicitur efl'ectus cujusque rei,
seu id-, quod c
l
ua:'que res potest quodque
eHicit. Verba autern hoc valent , & ad hoc
sunt inventa , ut mens & sententia loquentis
intelligatur. Proinde verborum
vis etpotestas
in /tac ipsa significatione est , coque in
sen-
tentia & mente legis, (une verbis exprimitur.
l'is
verborzttrt
est , verborurn siguificatio Ci-
ceroni in
Oratione pro Ccecina. I-
r
is interdi-
cti & legis
est sententía.
rérbana certe ,
ait,
Iroc non modo postrclat, sed etiam cogit. At
vero
ratio jraris, interdictincue vis , et prwto-
runa voluntas , et Itonainrcna prudentizarn con-
siliuna , et attetoritas resprtat lame defen.sio-
n
ē
tn, et pro niltilo
l
nttet. Et paulo post:
Qua-
re, si ad ertna resti-tuendtcna , gtti vi dejectns
est , eantde»t vint Itabet cegaüatis ratio : ea
tñtel.lecta , certe nihil ad
rent
perlinet, grite
verborzrrn vis sit , crc rtontinuna.
Díxi , Gel–
sum halle vim &.potestatem intelligere, quo-
Mana ,
si
verba in superíore definitiouc acci-
piemus etiam illa , ex quibus mens & sen-
tentia legis cognita sit : non recto diceretur ,
opinor , hoc teuere non esse scire leges, cuni
pra'ter ha-te duo nihil sit in legibus.
d. L.
contra , de le
^
;ib. L. non dubium , C. eod.
tit.
Hoc igitur dicit in summa , scire le-
ges non esse verba earum tenere , sed sen-
tentiam & mentem , quoniant leges non con-
sistant in verbis , sed in ea , quod auctor
v^luit , idque ubique , & soluni nos teueat.
Hanc si vttn & potestatem legum , ac non
tantum verborum accipere placeat : non
repugnaho , dum hoc teneatur , in superio-
re definitione
verba ,
quae nominantur ,
sola intelligi debere sine sententia : vira au-
tem ,
et potestatein
ad sententiam & mentern
legis referri , atque hoc significad , in hac
una sententia vim esse , & potestatern le-
.gum , ut qui hanc teneat , vere leges te-
rreat. Sine hac qui teneat verba , nihil le-
gis teueat. Hoc de vi verborum & sen-
tentia? legis ita esse , sic plane intelligetur,
si ,
duobus generibus disparis a verbis sen-
tentia; propositis , quibus plana iu hac qua'-
stione non incidant , cognoverimus , in sin-
gulis sententiam jus facere , verba non fa-
cere.
IV. Sentencia a verbis discrepat dupli-
eiter, aut quia anguslior , quam verba ; aut
quia latior. Angústior. est , curn lex plus.
scripsit , minus voluit. Quod fit , cum ver-
ha generalia sunt complectentia ea , qu
a
snnt alicujus generis : sententia antena &
rr
^
ens legis ad certas species ejus generis
non. pertinet , seu lex de quibusdarn non
seutit. Latior ese contra , cum lex minus
bc:ripsit ,
plus voluit : de certis rebus, tenr
poribus , personis scripta est ; iutefligitnr
antena , in aliis , quibus nihilscriptum
est , aut scnsisse ídem , aut
co
ntrariurn .
De his separatim , & ordine dicemus.
V.
Iu
seutentia angustiore haec lex in-
terpretationis certa tenenda est , nnncluant
verba plus posse , quam sententiam : non
sententíam verbis , sed verba sententi;e ser-
vire debere : verba ad sententiam revocan-
da , & ex his
temperancia esse, ut nun-
quatn longius porrigantur , guata
'
quo seu-
tentia pertinet.
Et
breviter , quibus in re-
bus , caussis , temporibus , personis cessat
sentencia legis : in bis cessare & legern ,
eoque & hactenus verba jus non esse, quatt-
tumvis verba generalia eas res
omnes
com-
plectantur. Quod quia tune fit , dum
Ver-
ba
ex sententia restringirnus : ideo haec ín–
terpretatio vulgo
restrictiva appellatur.
VI.
Deprehenditur senterrtra angustior ,
seu les plus scripsisse , minus sensisse , dua-
tuor ex rebus : quarum in singulis
•
si verb
a
ex senteutia temperad , nec longius pro-
duci animadverterimus : tum veram ese
legem interpretationis , quarn dixi , intel-
ligemus . Deprehenditur igitur ex bis ro--
bus : ex aliis partibus ejusdem legis ; ex
ratione legis ; ex aequitate ; ex aliis legibus.
Qua? omnta cum ad senteutiam & vim legis
cognoscendam pertineant, diligenter in onini-
bus legibus qu,túrenda , & specunda sunt.
VII.
Deprehenditar ex alía harte leg:,
5
,
cuna quod in una parte velut disserencli
caussa affirmatur , in alia postea , cuna ad
rem ventum est , in toturu , aut ex parte
negatur , ut fit iu
L. Labeo ,
S.
r. 1). de
su.pelleet. leg. &
alihi sa:pe , & maxíine
in .
L. si
tibi ,
D. si cert. pei.
aut qund
in una parte generalicen delinitum
est , irt
alia temperatur . Quod lex de priori/tus
detrahit, id sequimur adversus generalern
orationem priorem, quia ha:c sententía le-
gis est , id est quia lex voluit. Ut in Se-
natusconsulto de petitione hererlítatís una
clausula jubetur pretium hereclitatis ven-
ditae , quod ad borne fidei possessarem per-
venit , restitni: aun clausula cauturrt est,
ne a bonx fidei possessc•re amplius exiga-
tur, quam quatenus locupletior
factus
est.
L. itena ver-tirad , S. prceter hace , D- de »rt.
lier.
Ex bac clansula temperatur prior , ut. ,
sí pretiurn ah initio pervenit ad
bona'.
fidei
possessorem, deinde id amisit : non teneatur.
Puto, inquit Ulpianus, sec
l
uertte
m
clausulam
sequendarn , etsi prior generalis , & ambi-
gua est.
L. rttrrt
n
a. ,
D.
de pet. her.
VIII.
Qu,e cuut correcciones , & tempe-
ramenta sa
l
te i>>cidant itt legibus ez alia par-
te legis: ltiuc recte pra:cil:itur in
L. incrvi–
le ,

9t

Huo.onls Donelli Comment.
m cant
in re
vendenda,
le,
D. de
le;rb.
tit ,
cuna Ad
le
i
,em alrqua

la,
quid
morbi , vitirve siti.
'
entona
est ,
teta
legatur,
&
expcndatur:
in- Ni
clieant , datur
in
eos aeiro
ad reclinen,
civile esse, nisi tota lege perspecta ,
una ah-
dum.
L.
1.
D.
de "Edil. edict.
Qui vendebat
i
qua
particula
ejns
proposit
a
,
l
udreare ,
vel
equum claudum , aut eluscatum ,
de
hoc
vi.
respondere• Inci\ ile , idest iniqultm ,
&
con-
tro
nihil
diYit. Placet, hune
non te
neri.
L.
i.
jus.
L. s
i
defrnclrrs ,
D.
dc'
prnc rrr. L.
§.
si nztelliyih
•
,
tra

D. end.
Atclni
edicti verba
ult.
§.
pen. & ull. 1)• grzod met.
caus.
lie.cte
nihil
exci
l
-
A
l

Sed
edicti
proponersdi
cans-
trtrunc ue,
quia
esr adversns ]e7ern : &
ideo
sa frrit ne etnptot
•
es declpiantnr.
d. L.
edverstts legeru, g
r11a
acl'`crsus sententranr
&
1.
S.
1.
Non
decipitur antem emptor , cui
vnlantatem
le!.».
d• L.
non drrbirrm ,
C.
de
de
vrtio rei venclitae
nihil
dictnrn est,
si
vi-
$n
Din
ehib.
Sed
eo
¡ranuras
u
¡ranuras, quo
ma^ itloslns. Ar-
tiran
est in
apeno .&
per se satrs intelli^i-
ripitnr enlrn hic r
n
alitiose verila
rrrlills
par- tu
FA
ideo
ait Ulpianus,
in
hac specie,
quia
fíenla
aciverslas rnanifestam senterrtiam ,
(l
oa rationi
.
edicti locns nc n
S
lt , eclictum cessa-
il

m
rn animaclterti potrlit,
si al ar partes
ejus-
re.

oc enim
taran

intuendurn esse, ns
atati
clern legis spertarentur
.
Ut
si
quis
in edicto
eu^¡
p
or
dec•ipiatnr.
d. L. I.
s-
si
izztell,i^rtur^.
Exgrtr'Lus cctz:.ssis majores
i
n in/e
^
rruzz resti-
1t
eln lex
/Hin den
egat jus pa
tro
p
a tus
ei
pa..
2`nrrnlur ,
ex
omniblt.,
jis
cansnic ,
que.
snat
trono ,
gni libertum ade,it jnrejuranrlo ,
no
in
prierihus claosulis edicti ,
in
rntegrum nxorein duceret.
L•
grzi contra , L. adig,ere,
resttt;itionem
sine
exceptione postulet,
otras-
D.
ac
jrtr. patr.
Patr•onus ade^it enln, qui
sa clon,nla,
que
additur
in
extr•:n1o,
qua
liheros tolíere
non
poterat,
puta
castratum.
generaliter
priora
tentprrarti.u;
•
,
Qrrod ejrrs
()naui
v
is, ingnit Paulas ,
orilla persiana
li-
p
er
le<Tes, Senatttscaaesulta , edicta, decreta
he
rti lege excipiatnr : tamect dicenclurn
est ,
princi
/
tun, lacere licebit.
Qoa
!m
i
na
na &
ex
aliis partihus legis sententia i.egi.ti latior col-
li^itnr: nt
criar]
hoc
nomine
totant
legran
inspici
oporteat.
Sed hm;
ad alteram par-
-1
cmi int.erpretationis pertinet. lle qua pro-•
zirno
Capite.
1X.
Si
p;eneralem alit
l
n.arn orationem legis
alia pars ejnsdern legis nonunaitrn
non
muta-
hit,
aut rniriuet :
secundo
loco
ratio
lenis
consulrnda est.
Ex
hac pr:cc•ipue voluntas
&
cententia legis perspicitur.
Quin lato ratio ni-
hil
cst , nisi voluntas legis , sic
l
ujdern
ratio
6t
caus.sa legis est
id , grial
lex sibi proposi-
tum habuit, ut legem constitneret; id, pr.>-
F
p
er quod
¡ex
lata
est ,
& sine
quo
lata
¡Ion
e.sset; denique quod lex
in jure
constituendo
conseguí
voluit.
Ergo ex !rae
coJnoscerur sen-
tentia legis
angustia-,
quam verba,
sí &
ipsa
ratio
erit angustior.
Ex
d
no
&
temper.rmen-
tu>_n legis, vel potius verhoruin set
l
uetnr. Et
id
ita
se
halret.
lo quo de
caussa,
&
ra-
tione an^nstiore le^is
hice
juris non du-
hji ccntentia est : at rnaxinle
verba
legis
generaba sint ,
& multo piltra
adntittant ,
(luan) ratio
legis : tanten ,
si ratio
nota
est,
t
cessante ratione ,
&
caussa le^is , le^i , id
est verhis legis, locctm
non
esse , scilicet
cpsiia quod
extra
est ,
id
lex noluit. Sum-
tum maxirne
ex
L. grznd dictrun , D. de
pact•
L. de en , &
L. quid eniru , seg. D.
de judic.
Ne
res
exeutplis egeat, pauca
proponam .
Cavetur
edicto
tL''+lilinur, ut
qui mancipia ,,aut
jumenta
vendunt , d.i-
non
pnniri
patri-muro
hac lege ,
quia
intelli-
gendum est ,
de
his legem scntire , qui
libe-
ros tollere possunt.
L•
adi
ti
ere,
s.
grraznvis,
D. de jur. palr.
Q!,ol perinde est , ac
si
di-
xisset. :
Quia ratio
inhibendae hujus
pactionis
& jnr
:
sjnrandi
fuit ,
ne
hoc
pacto
prohibe-
retur libertus uxoreln clucere ,
&
suscipere
801)(

111
llcípublice . Aclversus hanc ra.-
tiraren) nihil
fit
in
castrato ,
(pi
ejusmodi
jnrt.-jurarrdo pruhiberi
non potes!: ,
ne li-
hero.s tollat , cltrn ne
id
factat ,
natura
prebibeatur ,
non
ulla pactione. lta ,
ces-
sante ratione lc,
7
is , cessat pocna ,
qua:
ta-
men verhis le
ti
i.s inducebatur.
llena
Serra-
tnscrnisaiti Veliejani
verba
e(liciltnt , ne
ulla l
^
rcmina teneatur ,
que pro
aliis inter-
cessit,
L.
2.
1).
ad S.
C.
j'ell.
Placet
ta-
men , Senatusconsulto
non
juvari eam ,
quai
creditorern decepit ,
forte
mentita , suum
neyotium esse , quod
fuit cjus ,
cltjns
no-
mine se
ohlig:-tbat.
d.
L.
2.
S. 3.
ad S. C.
l
'e
/I.
Neiupe
quia
contra
senrent.iar] ,
qua
ad
decipierltes non pertinet .
EL
senteutia
inrellecta ex ratione Senatnsconsulti , ut
illie indicatur ,
quia
Senatusconsniturn
o-
pem
tulit tnulieribus propter
sexos
imbe-
cillitatem ,
&
infirmitatem .
Non
peccat
f
iniirn,itate ,
que
decipit ,
sed
malitia .
In--
rnaitas ,
inc
l
nit
Ulpianus ,
non
callidr'tas
auxiliurn meruit.
Exempla
ex
d.
L. pa-
j
chau , de pact. et d.
L.
de en , & seg.
de
udr'c.
nota
suut ,
&
passim alia in le
b
i bus ,
(St.
edictís pra;torum occurrcnt.
X. Ex.
J
1,
1rs
¿i
/ t1
^'
f)
Quod
ratio, Pa mena legis altendenda potius, guaro ver-

guarnir
'
verba refert Tiraquell
arl L R c de
rw
don.
veril.
ba,
vide piltres LL. ad hoc fameutes, quaa cumulate
citar,
k
LiGerrit, n. 47. & textus
jaris Cauorrici
ibid. PUM.
4R,

De Jure CIvlil Lib. I. Cap. XIII.
x.
Ex

hoc
genere
illa
specialis regula nata his verbis:
Minoribus etenirn cetas i
9
n
rji–
tst
•
Quod favore ,
seu
in
gratrani
aliquo– rnnis subvenire , non in rebus prospere gestis
rum
t
ntroducturn est, non debet ungrcam obesse consuevit.
Et hoc est. Legis cousilium
contra
ipsorum cornmodum produci ,
idest est minoribus in datnnis subvenire.
Igitur
nunquam ita accipi , ut ipsi noceat.
L.
quod
contra legis seutentiarn illis obesse. E
t
ha:c
f
avore , C. de legib. L. mella,
D.
eod.

seutentia sequenda est.
ut dixi , ex eodem genere difinitio est, in
XL.
Deprehenditur & ex :equitete senters_
cpecie
id ipsurn exprirnens , quod prius ge- tia legis angustior , seu miaus voluisse lex ,
neraliter definiturn est. Quod enirn alicujus plus scripsrsse , cum quod generaliter & iu-
gratia constituitur , sarpe verbis indistincte distincte scriptum est , quiliusc[anz in caussis
ita constituitur, ut secundum verba adversus ejus<!em generis iniquurn videtur. Quam ob
eum ipsurn servari debeat. Sed legis ratio , caussam quoties id contingit , eadem hic in-
idest sententia , prohibet. Caussa enim laxe terpretationis regula recepta est , quae in ra-
est
1
,

ut lex prosit. Contra rationem igitur , tione leáis, ut lex in iis easibus , in quibus
coque
&
contra sententiarn legís , ut noceat: iniqua videatur, aequitatis regula temperetur,
Pique fieri hac regula vetatur, quod, ut ap- idest in iis verba sint , at lex cesset propter
paret ,
ex
superiore definitione generali ad seateutiarn , ?&'
_
( quod idem est) exr,ipiantur
hanc speciem traductnm est. Exempla luce hi casus ex lege , repngnantibus quidem ver-
sunt. Edicto de pactis generaliter cantarle est, bis , at maxirne sufrragante , & ita postulante
pacta dolo malo facta non esse servauda.
L.
sententia , ac voluntate legis. Voluntatem
nris
r
;entium",
S.
ait prct?tor,
D.
de pact.
U. batee

esse , inteliigetur postea, superiore
Í
b:ec verba suut , oniuis ejusrnodi pactio , regula rnterpretationis constituta. Prius ipsaax
aut transactio nullius momenti est, etrarn po- regulara ita esse doceamus. Demunstratur ve-
stulante eo , qui decepit , quamvis deceptus ro Lec sententia & regulis juris quibusdam
maxime servari velit. Sed hoc non placuit. genera[ibus , & multis exeurplis rerum hanc
Quin ita constitutum est , si deceptus pactio- ipsam interpretationem ü specie ut indican-
nem , vel transactionem interpositam me- tibus, ita et confirmantibus. Iluc illx regulx
nere velit : audiendum
esse.
L. transa-
tres referri debent. Prima laxe: In
omnibus
ctione finita , C. de transad.
Uncfe hoc
quidern, cnaxune tamen, in jure
(
ermitas
spe–
sumptum ,
cum sít contra manifesta verba
etand<r. est.
L. in omnibus c
l
nidem,
D.
de rey.
edicti , quae nihil excipiunt ? Ex ratione
jur.
lEquitas ea spectanda in jure , non ut
edicti. Perspicuum
est enim ,
jus hoc con- hujus specie jis tollatur:sed ut, dum jus ma-
stitutum esse decepti caussa , non deci- nebit , hinc interpretationerh & modem
pientis. Quod in favorem decepti consti-' accipiat , ne jus propter verba , etiam in
tutum est, adversas cuna converti non de-
T
ribus caussis ink
l
uum est , perfracte re-
bet , ut, eo invito , & contra quena illi ex- tineatur. Id osteudit illa altera Celsi ex
pedit , pactio infirrnetur. Item jus est ,
L. benr'gnins , D.
de legib.
Is'cntgnius le-
judicinnr cum minore viginti quiuque an-
ges interpretandre sunt , quo earacrn
z^o-
ni:s
sine tutore, aut curatore eju.s non con-
luidas conservetur.
Beniñnitate adhihita le-
sistere.
L. negrre , C. de' procur. L.
r. ges non tollendas esse dicit , sed inter-
L.'
9.

C. qui le
^
it. pers.
Minor sine ca- pretandas. Est autem benignitas non tan-
ratore indicio egit , & sententiaro mi- tuna humanitas , sed etíam xquit.+s , idest
nore
lata est: Si verba leais se u imur • jus uaturale , quod semper a:quum &
bo-
nerjue
hic judiciurn fnit & ex in úili tli- num est. rEc uitate aticen
'
inter retari, est
cio sententiam judicis rei judicatae auctori- aequitate moderan & temperare. Qaae
tetera
habere non potuit. Sed placuit , sen- omnia demonstrantur in
L. non
sine, C
-
tecúan
.
] valere ,
L. non eo
-
n
zinrts ,
r
jC. de proc. de boa. vire lib.
ubi luce ídem vale
q
t
nitnirum ex legis sententia. Et ha;c intelle-
ce7rcitas , & nzoderamen naturalis »iris
cta ex
legis re
h
o
ll
e , quippe cura superius
benig,ne
temperare , &
cequitate ,
seu
na–
illcid
constitutum fuerit pro minoribus, ne,
turalis juris rnoderamine tempera
re.

Ex
si sine tutorib
i
s , aut cdratoribits agzrent , omnibus illa maxíme reni
exprrm
it
, <lux
la;derentur. Proinde , si forte agenda me- trnditur in
L. placuit , C.
de
Pul'''.Pla-
H
a
rem conditionem suarn feeerint : jus su-
euit , in ornnibus rebus prceciprcant ess
e
perius non nocebit ,
ne ,
quod eorurn
fa- justitice ceguitatisque , gctrrm stricti »iris
vare

introductum est adversas eos con- ratr.'onem. Sententra est, uhi jus genera-
vertatur contra su rascri ^tarn renularn.
Id-
libas verbis scri tum est
,&
quibusdae^r in
que ex eo est quia est
i
contra le
p
is sea- cau5sis
l
evarla & justum non est id ser-
te
n
de
ra
.
Quod
^

eleganti & brevi senten- vzri ut h his us scripturn a jusútia
3G
tia expressum
est
i
n

d. L.
non
en
rni
n^
..s ,
squitatQ
dissiaa^at :
se,q
uemur potrus,
(Leed
j

u rttuat

95

Hugonis Donelll
Comment.

96
j
ln & ^guum est , vana
rn quod scrlptum
D. de re
jud.
L. pez: ;,-D.
de lo ,• qreod
ustu
est ; quia
3
verba a justitia & wquita
t
e re-
cert. loc.
j
uncta
L. usuras , C. 'de solut..
¡ nota efficiunt id jus , quod
.strictrarra
appella-

videam
tl
s
statuant ,

verb
ter , idest id , quod nihil habet auctot-!s pule- gis
ter verba, ut sit maxime contra ejus semen-nohis per caussam aequitatis a verbis re-
tiam & voluntatent. Strictum ideo , quia hic cedere , cum ita jus sit , omnes legi & juri
nlentem & sententiarn acístriugilrr
u
s verbís , publico in civitate obtemperare debere.
L.
s.
curn verba voluntati & sentent+.e servire de-
D. deZegib.
Jarra dixi , aequitate nos uti ad
heant, utpote ad hanc significancl
am
inventa; temperandam legem , quia est ex sententia
eoque & sersire :etluitati , guarn servari est legis. Et hoc ita scriptum est in
L. bent_
ex
mente L.,is. Han:.sententia & regula inter-
gniaas , D.
de legib.
L'enignius,
inquit Cel-
pretátionis rnnurueris exemplis comprobatur, sus ,
legas interpr
•
etcandce sunt
,
, quo voluntias,
qtra
'
passim a diligente lectore notar! possunt.
ea.rarn cons•ervetur.
Est igitur voluntas legis ,
I x manispanca sufr'icient. Cautum est sena- ut ita rnterpretenlur. Quo fit, ut !ta interpre-
tuscosulto de petltione ha;reditatis inter alias tando non modo nihil l'aciamus contra le-
clausulas , possessorem h•wreditatrs post ju- gern, sed max.ime legem confirmernus , quia
dic:irrm acceptum restituere debere ornnla , lex est id , quod lex voluit.
L.
non
dubitatn ,.
t+na; dtbuit time , curn jucliciurn acciperetur, C.
de Lebib.
Voluntas h:ec ex fine juris cól-
qnasi et norte possideret.
L. sed etsi,
s.
quod
ligitur. Jus est ars a:qui & honi , est ars ad
rzit ,
& §. si
ante , D. de ¡Jet. Itcred.
Hwc justitiani ferens.
L.
I.
D. de jaast. & jt
i
,r.
Hinc
verba etiam bonae fidei possessoxern post li- rntelli
`
ilnus , onunetu
,
legislatorem aut bou
tem contestatam eontinent.
cl. L. sed etsi,
S. ipsum aceptara & justum sibi propositurn ha-
si ante, de pet. her.
linde evenit, ut sí huic bere : aut , si de rebus utilibus constituendis
post litem contestatrm jumenta , aut pecora agitar , tamen íiactenns ju.s constitutum pro-
casu deperierint , nihiloniinus teneatur. Sed bare , ne contra a'quum & bonum in (pilan-
Loe negat aclmittendunr Paulus, quamvis ad- sdarn caussis rec,ipiatu.r.
versus verba , in
L. illall , D. de pet. her.
XIII. Sed totaln halle interpretatiouern
non alia de caussa , gnam quia c#ururr! , iclest, a?c
l
uitatis in legibus & jure publico repudiare
ut postea intepretatur , injusturn.
1ó
r
e,c e-
videtur.
L.
i.
C. de legib.
Et ideo antinomia
nim inquit ,
clebet possessor , arat mortali-
est vetas & di%icilis inter ea , cl.uae supra di-
tatem prcestare, caut propter mellan Iau-
ximus de acc
l
uitatis inlerpretatione,&
d.L..^
►
.
jus pe.riculi temere indefensum jus suurn C. de legib.
sed pr^cipue inter
L. placrait ,
relinquere.
ltein jus ita est , si post mo-
C. de jud. &
eani
L.
-l..l
i
]am in
L. Placuit,
ram debitoris res debita perierit , tenedh1:ec verba sutil: , quae supra retulirnus :
Pla-
nihilominus debitorern non aliter , quar;
l

ctait , in (nenibras rebus prcecipziam esseju--
si res adl:ac extaret.
L. si ex legrar
.
, L. sida
*
, cr;quitatisgace , quam stricti juris
ra.-
nemo ,
S
.
!.
D. de verb.
ebl. Ex floc j!r-
tionen
a
.
Contra i
n
L.
I. C. de legi
b
.
ha;c
re , si in verbis consistimos , teneri dcbi-verba :
Inter ct;qunatena , jusque alaterposa-
torem necesse est , etsi is , mora lacta , rern
tanL interpretationea,a :aobis solas &gpg
i
•tet, &
postea creditori obtulit , & cum ille sine
licet inspicere ,
idest ineperatori soli ( de
caussa act;ipere recusasset , res postea pe- se enine Constantinus loc
j
uitur ), non pr!-
rüt. Sernper enirn verurn est , reía post vatis juris interpretibus. 'Ve hic
4
cura vulgo
rnoram debitoris periisse. Negavit Celsus , interpretum dixerimus , in
L. placuit ,
le-
hoc casu eurn teneri , quae & sententia re- gendum ,
praecipuam esse cegititatis scri-
cepta est , quia pis , seu verba juris- hoc
pire , guara stricti juris rationerrt ,
ut sit
casu retinerr non esset aequum.
L. si ser-
ha?c distinetio : Si aequitas scripta sit , hanc
vas ,
s.
sequitur , D. de verb. obl.
Hile potius sequendam : si non sit , rem non esse
referri debent illa :
Jras
si
rnpliciter scri-
juris nostri , sed principi perrnittendam ,
plum est : sed ex caussa moderandaam : ex
qui rem expediat , deque ea quod vil:
magna , & idonea caussa aliad servandum.
bitur , statuat ; sitque
,
lacee sententia Gen-
L.
graarnvis ,
D. de in jus voc.
L.
4.
S.
3. stantiai.
Ne hoc .,. inqualn , admiserimus.,
Nam
8) rrine
strictum
jus stunnv.t
injuria
dicitur, Cic. a.
ogic,
«Inmola
trrcdili
tt
,
Ter.
in
Heout.
Act. 4, Se.
5.
sununct
crtt.c.
Columer.
Ltb. s. Rei
rus!.
Oldeud. rle Jiu.
ct te
q
utl
-
Ti!.
4.
Bifariam , ingnit, accipitur
sununtun
jtae: (t)
proprie ,
regula ,
rhesis juris rem
simpliciter sine circumstantiarum
considera-
tione definiens,
ez.
gr.
serva lutcltun.
Et sic falsissimum ,
es..
se injuriam ;
sed
iuio
est justissima ratio naturalis , vel
civi_
lir. Ytlicitur autem injuria calumniosa detorsione , ut si pacto
contineatur res turpis. (z) Improprie , quod prxdura interpre+
tatione
trahitur
ad species inconvenientes : vel
quod colligitur
in fraadem leis.
L.
incivile ,
24. et
seg.
de
LL. Et
sic recta
dicitur
summct
injuria.
4) Dll. vulgo
in
d. L.
8. el Raev.
ad L.
yo.
de
R.
j.
telligeus in
d.
L.
$. per tequihtletn edicta Pratoris motus
.
fi, i.
dc preClis.

97

B
e
Jure
CiviIi
Lib.
1.
Cap.
X1II.

98
1`ralrl primum non malo defencli'potest crian cipi facere coneessuni est.
L.
rllt. §.
t. C.
de
.I3uareuo

s:
Disp. &
Colman()
Lib.
i. Le
`
;
i
b.
Hanc sententiam esse
d. L.
t,"onzlltent.
requitatem scriptam nonpos- verba declarabunt. Nominatini locluitur
lex
se dici , niSi inepte. N'am si a
'
c
l
itilas est jlu-is de interpretatione inter xguitatern, &
jus
in-
scripti emendatio, & quasi ióterpretatio legis terposita. 7
,
unc dicitur interponi interpreta-
sententi.tm retinens; & in re aperte scri- tio iuter wgaitatem & jus, cuna interpretatio
pta non est opus interpretatione : non potest constituit se mediana inter liLec duo ,
ut a clui-
rt^la
xquitas scripta intelligi. Sed, nt corlee- tateuZ a jure separet ; separando dicat , ideo-
damus, a:quitatem scriptam aliqtiam rectedi- jus inut,andum , quia amquum , seu• quia con-
ci : tambo illud non potest deFendi , ut dica- tra a:quitatem. Hoc autein tunc solana recte
mus , habenclarn rationern xgnitatis scriptac: dicitur , cnm aequitas toti legi opponitur.
quasi non scriptx ratio non .sit habencla. Quo Nada , culn lex aequitate temperatur tantum
quid magis falst:rn est ? Conviuciturt
l
ue satis ex parte, ibi non separatnr jus ah xguitate ,
ex iis, q
u
ae paulo ante diximus. Amoto igitur neque in iis casibus, in quibus volumus legem
illo verbo ,
scriptce,
res ita explicanda est. conservare, cum in his jus zequum esse dica-
1Egttitas in jure spectanda est : jus henigne mus ; neque in lis, quos propter wquítatem
interpretandum.: xt
j
tiitatis ratio potior,
guau/
excipinius, quia in bis separatur regnitas non
stricti juris : nempe haetenus , ut dixi, a jure, sed a verbis juris. Verba autem sine
tlt, manente jure , de quo agitur , senteuLia legis jus non sunt. Item separatur
eo ex wquitatis regula statuatur. Quod ita x:quitas
a sujeto jure,
ut est
in
L.
placuit ,
f+e, si nula tollatur tetan' , quasi toma): , &
C. de
jud.
Strictunz antena jus , non est jus.
plane iniquum: sed ut in bis , aut illis casi- Siquidem jus non est , quiclquid lex noluit,
bus iníganm, ea tenus temperetur. Id sic in— qu
ī
clquid est
a
sententia legís
a
lienum, quale
terpretarnur
ex
verbis. Neque enim :nquita- esse jus strictum , supra diximus. Et brevi-
tem spectare possumus in jure, nisi sit vere ter recte ita definiemus. iEquitatis speeie
ad
j
us , in quo eam xquitatern
•
spectemus :•nec totl.urt jus aliquod tollendum uti non licet
est interpretatio juris, nisi constituti &' ex- nisi solí priitcipi. Quod antena jus volumus-
stantis: nec intelligitur jus strictum in lege , manere , id , xcluitate suadente , temperare
nisi ad discrimen ejus , quod in ea.Ient lege
•
posstuuus, & debemus,-i:cl est ita jus retinere,
cum senteutia & mente legis conjunctum est. ut tanteo ii castas excipiantur . in quibus non
Ejusmodi interpretatio
&
temperan-tentarla iai videatur rt;cluut;i verba servare: i.dque vel en
legibus, atque-omni jure omnibus cor,cessum nomine n-laxime, gtiocl lex íta feri vult, &
est , ut, superiore •exempla liquido probant.
ita
temperando voluntati legis paremos.
Nec metueudum est , ne aut -iiat
in
eo
con-

XIV. Quoci
tatuen
disimus , propter ae-
tra legern, cum eo modo voluntatem legis quitatem a verbis legis in aliquibus caussis
conserven-rus:'aut ita interpretando legislato- recedere licere . & ita legern :equitate mo-
ris partes nohis arrogemus, curn, si quid liic derari , non est perpet:ttum. Tune verum
sit ex voluntate le
g
,
is íd lex statuere intelli- non est , ^ cum verba legis ita scripta sunt ,
gatur , non legis interpretes. At, ubi totum ut appareat legisiatorem velie , legean in
jus iniquurn clicimus, idque agitur, tat totum oinnibus casibus ejus generis , de qno cau-
tollatut•: boc vero modo interpretari, atque tuila est , observara , etiam jis, in quibus ser-
hoc facere privato cuiquam non licet , sed soli vari videatur nobis aequum non esse. Qua:
principi , optima rationn. Sic enim jus vetas sententia est
L.
prospexit,
D.
qui ,
&
a
interpretando fit, ut & prius-id maternas ,
guió.
mcl.nluniss.
ubi res hoc - exemplo de-
& simul constituamus novum, quod soli prin- claratur. Lege Julia de adulteriis cautum
erat
5)
Quateuus' erüm snmmo jurF opponitur acquitas, ex ra-
tione naturalí semper sstimari
dcbet, qu
a, non
aübi,
pum
ī
n
faene
sensati
cujusque
mente a
Deo
Opt. ;4tax. scripta, iugnít
A. Fab.
ad L.
1
+.
de LI,.
1Viattheac. i.
de Vía j,u•. n.
1
7
.

ez
if
s
eg.
Arpillas , si scribakrr , non
a,nplius
(vigilas fi dura , si
sius dignrlcdem , el propricun . ralionent , non
can,nrcrteux
in-
s
p
i
dmnus: sieul filias , rm'rtun putre , lamen idem col homo.
...Ermitas relativa' legis non pol6sl scribi, quia tun,; Ze_t: fcerel ,
?legue
esset inlerprelalio:
sed
ipea c,cre
t

i
n
l
erpr
elalinn
e.

Et
Alex.
T
uratniu. Gib. sirr de LL. P. S.
6: 3. n.
+3. & seq.
Cttva
regtcilrts sil car'reelin, el
moderalio
le;ilirni, crc. .rcripli latís :
Arist. Bth. in.
sic continwerel sui ipsinc eneen;lulion•an es-
se,
guod est incpfis.sinuun.
F.t n. 46.
Seribilur sur= guod
reguum
est :
L.
1.
de pact• L.
t. de tniu.
sed
isla scn/pturce rr.r
S
,is fc
n
vet
7
ñm.
1.
mguilali , gurru u! ,rcriLat rr.quilcdent. ll
r
eque (tintan alud e•.st,
qua
scribilur ,
sed
g
u
u
t
legern uarrderdlur. ,Vana in en, quod scrr'-
G%fur,
poler
•
i1 (Afinando entendrrrL
Conscntiuut Vult. ud
§.
s.
Znst. de I. el 1. n.3.
Brouch.
3. fís.,.
5. P.
i+
ab.
ür
L.
go.
de
R.
dar.
Pach.
a.
Conlr
•
.
3.
6) Tiraq.
ad L.
S. C.
de revoc• don.
Vcrb.
Liberlis, n.
6
9
.
si vean, Ciara , nou ambigua, &
unan'
tantütn
si:
nitirationenl
habelut , ut non possint
ad diversu'n
seusu'n trahi :
pr.rteren-
dum csse rigorcn
ī
verborum, Et Ant. Fab• 1.
3
uri.rpr• '. Pr.
2.
Ill.
2.
Si les de afirmo ecesu iRt scripta sil , ut
(
una/kifis r.'-
tinni Prorstes cnlversetur aec possil regtcikr leneri , quin le.c
nffe:dalttr: orruaimodo la.r., q+uratuueves dora , ser:•cr,:drr esl.
Add,
Fact'in.
t.
Contr. S. Concl. ?..

99

Hugonis
Don
eral, tle mulier, (pule divertit, suspecta adulte-
rii, ellos servos suos omnímodo manumíttere.t,
ate alíenaret intra sexagesimum diem, ex quo
divertisset. L.
3. C.
de
adult.
d.
L.
p '
pe
xit.
1-lis
verbís prohibctur rnulier etiam eum
manumittere, qui extra mínisterium mulieris
fuit vel in agro, vel ín villa , ut de adulterio
mulieris procul dissitx scire , aut testari non
posset. Et hoc quidena verba fizcíunt. Sed
nurn ex Sentencia , &
quia
l
ec
l
num & bollera
est, hujusmodi serví excipi cíebcant, qu:esi-
tum est. Ait Ulpianus ,
ne
hos quideui per le-
gem manumitti. posse. Et tantea fatetur , id
non tantuln durum, sed etiam per quam du-
rum
esse,
ídest iniquurrr ,
(St
injnstum videri
posse , ut duricm
explicara
dixi in L.
illtcd,
D. de
pet. 1ier.
lniquum antena ideo, quia
prohibetur ea manumlttere , gltac adhuc vere
domina est , cuí hoc modo jus suum detrabi-
tur contra
L.
2.
D. de
Itis , qui sui , t'el
al.
jur. &
pra;terea cui , cur hoc interdicatur ,
nulla
caussa est , ut in ca
'
teris servis , cpui do-
mi in nlinisterio mulieris fuerunt. Nana servi
si ob aliam caussaln mantunitti prohíbentur,
quam ne manumissi snbducantur qua:stioni :
frustra prohibentur. At oh halle caussam pro-
hiberi absentes manumitti , aut supervacuum
est, aut iniquum. Supervacuum , si ad qua:-
stionem non vocantur : iniquum, si vocantur,
ut de re ignota torqueantur , de qua non pos-
sint , etiamsi velint , testimonium dí.cere. Cur
non igitur in tam manifesta lequitate verba.le-
gis sic interpretamur, nt hi excipiantur? pr:e-
sertim cum id ita faciendum esse , ubi wqui-
tas postulet, ostenclerirnus , & maxime eran
hoc modo etiam voluntás legis conserve-
tur. Perquarn boc durum est , ínquit Ul-
pianus : sed lex ita scripta est.
Legena ita
scriptam
non debemus accipere cum vul-
go, quasi ideo dicat ,
ita scriptam,
quia
lex solum generaliter scri
j
ita sit de onrtli-
bus servis : sed quia pra terea additum e-
rat norninatim in lege , ne quos servos
quoscunque vel ubicuuque haberet , mu-
elli Comment.

1 vó
lier manumitteret ,
ut
aeclarat
Ulpianus bis
verbís :
Ipsa igitur ,
qua
.

divertit , omnes
omnímodo
servos
silos
manutnittere prolúbe-
tur.
Unde quod eum servum , quem comme-
morat , manumitti posse neg,at : ea re tantuln
defendit , quod verba
ita faciant, item
quod
lex ita scripta
sil:.
Ergo aequitate temperamus
legem, cum verísi:mile
est,
legem id velle , ut
ín re dubia semper velle existlmandum est.
d.
1. benignius, D. de Legib.
At, ubi sententía le-
gis manifesta est volcutls, quod constituitur, in
oillnibus casibus Observan: He Lequítatis ínter-.
pretatione ad voluntatem legis everteudam non
utemur, ad quam conservandam solum uti con
venit.
d.L. benignius.
Occurritur nobis hoc lo-
co, legem non esse servandam, ubi iniqua
est,
quia legis oflicium sit recta jubere, prohibere
contraria:
L.
2.
.U•
rle
Lesib.
jus Miguen-1, jus.
norr esse , quia de(iniatur jus ars xqui & bo-
ni. L._r.
D. de
jttst. & jur.
Proinde aut legeln
non ita accipiendam , ut fert Ulpinus : aut
non it<i
constituí debuisse. Sed legem Ulpia-
nrts aliter accipere non potuit, (pana gnomo-
do apene scrlpta est. Quod autem dicitur ,
non ita d.ebuisse constitui , quia iniqua sit :
lije ad defi;nsionem ejes legis , & sinrilium ,
7
quarurn
ratio
parum exposita est, respond
e-
Limas id , quod est in
s
L. non
otnnium ,
D.
de
Legib.
batid dubie positum olim a Juliano
ad diluendas ejusnrodi objectiones , non om-
nium , quod a rnájoribus constituta sunt, ra-
tionem reddi posse. Quo non significa-
ter , le
b
ern aliquarn esse posse , quaz ra-
tione careat ( nam si lex consultum est vi--
rornm prudentnun , ut definitur in
L.
1. D.
de
Legib.
nulla lex est sine ratione : ac nul-
la esse ejusmodi putanda est): sed hoc di-
citur , non semper cana ratiooem , rime
movit
le
b
islatoreni , nobis esse cognitam.
Qua ex re fiat , ut, girar-avis optima fue-
rlt , tamen a nobís reddi non possit. Ita-
que in proposito exemplo
L.
prospexit .
dicelnus , etsi nobis durum , & iníquum vi-
detur quod in ea specie constituturn
est
ta-
n
y) Legent
tamon
Prospexlr
non carere rationc , ostendit
IZas.
ad L.
ao. de
LL.n.
19. Adultcrii enim crimen, quia clan-
destinum, s
x
pe per eos juvatur qui minirne videutur sospe-
cti. Potuit enim Stservue
ruri
degens ex clontina ipsa , vel con-
aervis aliquid intellexisse, aut de autiquis domina moribus at-
testari. l;t ad terrorem crirninis forte ham lex emersit. Sic enim
Tacit.
Lib
i4.
prodidit, Pediano a servo interenipto, omites
il[ius
servos 400. sugplicio aFfectos. Aliter ouutiuo Turamin.
cid
L. 16. de LL. n.
18.
Sed hanc duritiem cl.
L.
t2. per L. sa
C.
de alca.
correctam ese, vult Briss. de
ltdtdt. C. z6
8) Hanc
L
.o.
ut firmissimurim ignorantirY pr
a
idium ob
temiere
nonnullos, ait Iihem.
Lib.
7.de
Princ. jur.c.
1
7
. pc,g.
485
qui caín de principiis primis accipit, qua indemonstrahilia, ne
prooressio detur
in
infinitum. Vereor ut apposite. Ant. Fab.
d.
L.
30. in
Rcaionul. «ripie
de jure
constituto ,
quod
a
recepto
jure dístinguit, multa , inquiens , Hulla ratione ita suadente
constituta. Quia nihil eral , quod melius: poterat constitui. Ut
cur
legitima olim quarta potius, quam tertia, aut quinta ? cur
in testamcntis septem testes potius, quam sex, aut orto?
Alia
causa , inqutt,
recepti juris , quod sine ratione non
inducitur.
Sed
ha:c
acceptio juris
constikdi
leguen fundamento carere
videtur, & imo
jiu- constituían',
ubi.lue fere in uso juris di-
citur id , quod expressa aliqua sauctione introdur:tum ,
ut in
hoe ipso Tit.
de Legib. L. 3. L.
4.
L.
8. L. .1.
L.
15. & re-
ceptttna
fere jus dicitur , quod uso in mores pervasit,
L.
1.
in
fin. de Senator. L. Gollas
29. §.
ult. de lib. et post.
sic
ū
ti
Sc
nos dicimus , senteutias
usa forensi receptor.
Quo facere video-
tur tradita
a
Ra:vard. ( licet aliud agente) de
Auctor. Prud.
C. *5.

o i

De,
Jure Civil'
Lib.
I.:
Cap. XIII.

o
2
tamen nec durum , nec iniquum esse . Lex nime autem priorum verbis , aut sententia
enim suam rationeln habita.
9
Neque eo rni- qu
i
ppe quae , ut generaliter scrip
t
w sunt, ita
Bus habuit ;
.
quia ratio nobis ignota est. Non & generaliter senserunt , nec potes
t

fieri ,
ut
enim omniurn rerum ratio a nobís reddi po- quod factum est, factum non fuerit. Itadue
test: Unde recte infertur in
L. et ideo, seq.
nihil ha?c correctio, atque hoc temperamen-
-&
r
de -legib. L't
ideo rationes corran , quce
tum ad sententiam legis, de qua nunc qu;x.-
constitl
u
lntur,
itaqlriri non oportet.
Hoc sim- rimus : sed potius ad mutationem , & abro-
plieiter , &
.
ín universum si dicitur , falsaria gationem , de qua superiore Capite dictum
cst. Rationes enim legis inquiri ad quasdarn est. De posterioribus ipsis tetnperandis du-
res non solum utile est, sed & prope neces- bitatur. Cum enim non solum hze tempore
sarium , primum, ne adversus rationem le- posteriores sínt , sed etiam potuerit poste-
gis jus servemus , ut servandum non esse , rior legislator priores , si vellet , mutare: no-
nec servari, ante docuimus : deinde ut, ra- vum videri potest, si dixerimus , posteriores
tione legis cognita, producamus legos ad ca- leges generales a prioribus , quae in specie
sus simrles , quod fieri debere praecipitur ín ejusdem generís aliad statuant , minui , &
L. non possunt , L. nana , ut ait , D. de Le-
temperari debere. Sed tamen " & hoc ipsum
gib.
Sed quod dicitur in
d.
L. et
ideo ,
ratio- receptum est. Qnod cuna accidit , non fit
nes eorum , qua constituuntur, inquirí non omnrno priorum leguen potestate, qua> in po-
oportere , ex sententía auctoris , & pra;ce- steriores leges nihil juris habent : sed accidit
um sic accipi debet , Lit

oporteat ipsarum posteriorum sententia ,& voluntate,
denti
inquiri ad hor , •ut non prius
velimus
legetn qua.;, cum omni ex parte contraria non sunt,
servare, quam ratio ejus nobis cognita fue- subjici se volunt priorihus, quo earnm exce-
rit. Alíoqui eveniet , quod sequi*ur, uf mul- ptionem , & moderamen in se admittant. Et
ta ex bis , qua certa sunt, subvertantur. Ad- hinc sententia posteriorum legum angustior,
de , non tantum ex his, quze certa, sed, etiam quam verba efficiant : hinc Martini tempera-
ex
his ,
quáe optime, & prudentissí.me con- mentum ex prioribus legibus , de quo initio
stituta sunt. 'Recte. Subvertuntur enim , non proposuimus. Siguificantur lra:c , cam dici-
quia ratione careant , sed quia ratio nobis tur , priores leges ad posteriores trahi : sed
sit incognita; nos antena ita rnduxerimus ani- & posteriores trahi , & pertinere ad pr•io-
mum , legem
•
pro lege non habere prius ,
res.
L. non est
novum ,
L. ideo , L.
sed
quam de ratione ejus .nobis constíterit.

et posteriores, D. de Legib.
Quorsllrn enim
XV. Postremo inest hoc in legibus , -
ut ,
priores trahi ad posteriores , si priores per
cum de ear•um irrterpretatione agitar , non se , & sine posteriorum interpreEatione , &
solum priores' ex posterioribus , sed etiam correctione valere volumus ?
QrlorSnm
po-
posteriores ex prioribus
&
interpretatio- steriores trahi ad priores , si & posterlo-
nem , & tempet
•
ameritum accipiant . De res per se valere possunt , & debent? Qna-
prioribus legibus non dubitatur. Hae enim re , si non frustra hlec attractio est , necesse
obnoxia: sunt posterioruni legislatorum de- est , ideo priores ad posteriores trahi, ne sine
cretis & cónstitutionibus :,. qui , curn pote- posteriorum emendatione , & exceptione va-
state poss3nt priores vel. totas abrogare , leant • & posteriores trahi ad priores , ne
lnulto magis possunt . corrigere , ex parte , posteriores sine priorum temperamento ac-
ex his excipere , atque his detrahere ali- cipiantur .
Sed &
hoc ídem certius de-
quid. Quod cum fit, minuuntur, telnpe- monstrari potest hoc modo . Quid enim
ranturque haud dubie priores leges :
sed
hoc efficit
haec attractio priorum ad posterío-
posteriorum legum potestate accidit , mi- res , & posteriorum ad priores ? Si longius
ín-
9)
Ita Baro', >!t Coras.'
in

d. L.
20. Cgnn.
i.
Comm.
E-
n. 8.
Duar.
de 1;L.
C. 6.
Menoch. 2.
dcllrbitr. crrs: 82.
n.
.Arums.
Disp.
Prrnd. 1.
Th.
7
.

Alb: Gent. 2.
Lees.
a.
pulc4re::
De nobis , non dé teg ibus lotjuilur.
Nm
(líen,
non
esse rtitio-
nem : sed reddi non possé.
Qui íbidem' k ariat quatuon inter-
pretationes refert, ,;e inter catcras 1X eam, quod aceipienda
sil
de jure
singulari (hoc enim &
constifuluna jus
dicitur, L.
20.
§
•

'3.
de stufu Zib: L: y4
:
ide cond. el deirionstr.)urlrumenlo
e!'
segr
i
. de LL. , cujas
ratio. est quidem : sed
non
potest reddi
e= tenore universi ,
ate.
ggem
vide.
Diss. Cujac.
S.
Obs.
ea.
pu-
las
»,

exemplu
m'
iT.
L.
.zó haberi in
L.
g.
de relt,.
laudatus
a
iY[nret.
ad' d: L.
2
0
:
.
sed
rectius. repsehensus ab AIb. Gent.
2,
L}pf. 3.
&
A.
Fab.
ad
d> L.
tor
Autor
Fopp
ab
Aezernas.
ser1. a i.
hunc sensum
*
d.
L.
20.
et scg. afiingens : ratione legis'
i
-ductrice cessatüé;' nórt credi debere , legis. dispositiorieot abo-`
^Ó
►
n. •j.
Fiara.
Rxemplum praeter estera hoc adfcrt.
Olim
transigere non
licuit
de adulterio, quia
capitale non
eral.
Licet autern postea
capitale efiectum sit, & ita
ratio
mutata:
tatuen neo
hodie
H-
ect.
Quam
ha
'
c
a
verbis dd. LL. dissona ? quam
a
mente
alie-
no
Denique recte Mercer. t.
Opin.i.
hanc
Leg.
20.1100 obsta-
re arte
juris. Quot enim
in
rebus naturalibus eftecta, quorum
causas
Philosophi nesciunt?
so)
Ubi derogatur seu pars ci detrahitnr.
L.

ror.
de v. S.
Quid
autelll luCerslC iu
ter
abro
°
aliUneA t
, derogali0-
nenz, ohro cdiorun:, subrogationcrn
Irgis, rid-
Ulp. Tit.
a. §. J.
Goth.
cid d. L.
102.
it}
e

Vidgtur enim legislator voluisse specialem pratermittc-
re,vel nesciisse
de ea.
Te.cl. in C.
t. c.rlr.
de
Cansl. Bt nullum ur
firmius argumentum est,
guaro
yuo.l
ex
verbi;
gencralibus surni-
tur
ad
pArtic
.
ularium
legues
coarectiouem
.

Fachiu.
5.
Con!r.
94•
7`

io3

Hugonis DonelIi Comment.

104
intellige
ntía
progredi non possemus : tamen mutatione posterioris : species ad carta po-
hoc saltern eílicere omnes intelligeretn
us
, ut testatern , & mutationem referenda
est, nihil
priores cuna posteriorihu
s
, posteriores cum ad hunc
locum.
Quod si e converso priori-
prioribus conjungantur ita , ut , his conjun- bus legibus de speciebus certis cautum
sit ,
ctis, una lex e[liciatur ex duabus, coque res deinde posterior lex sequatur generalíter de
deducatur, quasi una sir pars alteríus. Idque toto eo genere contrarium statuens: nihilo-
i ta esse ^ ev,dentius confirmatur ex eo , quod mimas idem dicemus ,
nimirutn ,
ut non sic
Paulus ait, etiam posteriores leges ad prio- accipiamus legem posteriorem , quasi ea , ut
res pertinere,
d. L. sed et posteriores , de
contraria , priores leges speciales abrogata:
Legib.
hoc verbo id ezprime
ns
, quod prius sínt : sed ut ex lege posteriore excipiantur
dictum erat , alias leges ad alias trahi. Quid species priores, qua mv,s posterioris
legis
ver-
est auten,
posteriores pertinere ad priores ?
ha refragentur. Exempli caussa fingamus, ho-
Nihil aliud, guau) posteriores esse pr
i
ort,m die legem ita ferri :
Qui pro alio^ fedejusse-
legum , ut suut partes sui totius : quo modo
rint apud tabellionem , utiliter. teneantur,
pertinere ad nos dicimns, quod nostrum est;
sive reí principalesprcasente.s sint , cura
ad aliquem , quod est ejus.
L. verbum il- agitzcr, sive absentes , et sive solvendo sint,
lccd, D. de verb. sign.
Id quod non alia ex
sive non sint.
lis
verbis continetur etiarn
re lit, qnam quod hae leges pro una habed fidejubens, item minores viginti quin-
clebeant, cuna c
de mutuainterpretatic.>ne qua^- que annis. Itaque & hi , si verba legis poste-
ritur , & bac gratia , si locis, aut tempori_ rioris sequimur, teneri debebunt. ^Dicemus ,
bus sejnncte sint , una ad aliam trahi de- non teneri , & legem posteriorem
ad priores
beat , ut conjungantur
.
Jarn vero quid effi- specialcs trahernus , siegue interpretabtmur y
ciat jure ha;c conjunctio , ex jure surnendum ut ,ntelligantur exceptaú esse mulieres, & mi-
est. Nempe hoc valet , tu quod juris esset Dores vigtnti quinque annis, cum pro alio fi-
in una lege pluribus clausulis constante , id dejussertnt, quia aliter de bis specialiter cau-
servanduru sit in legibus prioribus , & poste- tuna sit prioribus legibus ; de intercessioni-
rioribus inter se conjunct,s. In una autem le- bus mulierum Senatusconsulto Vellejano ; de
ge pluribus clausulis constante hoc servatur, minoribus edicto praetoris de minorthus.
ln-
ut , si prior aliqua clausula gencralis est : terpretatio bis locis clefendetur , quod po-
ca citra controversiam corrígatur , & tern- steriores ad priores ,
aut ,
si malumus , prio-
peretur prioribus , quihus quid de priore res ad posteriores sic trahi debent , quasi
detractunt est , ut esse apparet sententiam priores inessent in posterioribus
d. L. ideo
ipsius legis , de quo initio Capitis d:xi-
quia , de Lcgib.
Quod si fieret : minus du-
mus. Sed & vice versa idem hoc evenit , bü esset , quin species priores , ex genera;i
ut si posterior aliqua generalis sit .: tamen clausula segiteute exceptx esseut .
d. L.
a prioribus temperetur, quae de specie ali-
sandio de pcen.
Deinde quia- in toto jure
qua ejusdem generis secos constttuerint , generi per speciem , id est gerierali con-
t.,t ele species ex genere sequcnti eximan- stitutioni , quamvis posteriori , per priores
tur .
L. sancho , D. de pcen.
Idque est , speciales derogatur
.
,
d.
L.
in
toto, D. de
quod regula juris traditur , in toto
j
ure spe-
reg. jur.
nernpe . ideo , quia ex genera-
cierra generi derogare , & illud potissimum libus speciales exceptae intelligantur.
d. L.
haberi , quod ad spectem directtun est.
L. sanctio.
in teto , D. de reg. jur.
Idem ergo in prio-

XVII.
Sed hic merito qumritur , cur
ribus , & poster ior,bus legibus con
l
unct,s contra verba posteric,rí.s legis eaeipiamus ,
servandum est.

quae lege non excipiuntur : Yon enim
XVI. Secundum hanc regulan-, ita sta- profecto id fit potestate priorun, legum ,
tuenous. Si lex aligua prior ycneralis est , cual , etsi leges fueriut , non tamen es-
& posteriore lege aliqua specialiter quid se pussnnt adversus voluntate
►
n posterio-
j
contra constitutum est in specie aliqua e- ris legislatoris , qui priores etiarn totas
us generis : citra controversiam omnem mutare potuit . Et cum ea , quae cauta sunt
l
•
a
species amplias non continebitur prime prioribus !egibus , neque vi, priorutn le-
iege , ut aperte detracta ah eo , qui jus gn
m
excipiarnus ^ neque verbis _posterioric
r
nn
t.tncli l,abttit : sic tomen , ut nihil :un-legis : relinquitur , ut excipiantur posterio-
plius de priore genere exceptuar intelli- ris legis sententia , qua ejus_ legis verba
gatur , quao, quod specialiter
e
xceptunt teniperentur : aut alioqui excipiantur ad-
etit : caetera veteri juri relínquantur.
L. prcc-
versus legem , quod jus non patitu.r.
L
.
cipi rzzcs, in fi. C- de appcl.
Sed cutn , ut non
<lu.br.'zzna, C. de L
e
gib.
Et res ita ha-
díxi , hoc temperarnentum contingat non
het ,
ut legislatoris in posterioribus legi-
sente,ttia prioris legis , sed potestate , & bus l;xc
voluntas sic & senten[ia, ut, „ísi
ap et•-

1o5

De Jure Civil' Lib. I. Cap. XIII.

i o6
aperte constet , leges esse plane contrarias

ad priores pertinere (

ut ab his pa-
a prioribus
legihus
non recedatur.
L. si
steraores temperarraentum accipian
t
) , nisi sana.
guando ,
in
pr.
C.
de
inoj: test.
idque contrarias , id est in totum contrarias. Quo
ipsum est , quod in
d. L. sed & poste-
casa priores tolluntur , sola: relinquuntur
riores , de legib.
dicitur , posteriores leges posteriores.
C.A.P.
XI V.
De
sententia legis. Huic tantum tribui: ut, quemadmodum
sine
hac
nihil in
lege scriptum valet , quamvis aperte scriptum latius:
ita
contra , si ea deprehendatur
verbis
latior, ipsa etiam
in his , quae scripta
non
sunt , ad quae
modo
perti-
neat ,
pro
lege & jure
observetur.
In quo
est
interpretatio juris , qu2e
vulgo
extensiva
dicitur. Quibus
ex
rebus colligatur sen-
tentia legis latior.
Si Legis sententia labor sit verbis :
extensi-
va interpretatio adltibenda.
I.
Setztentiam legis latiorem esse verbis , lin-
de cognoscatur.
II.
Interpretatio
extensiva
quando ,
&
qua ratio-
ne ducatur ab alía parte ejusdena legis:I1I.
Item a contrario sonsa : IV.
hertz a consequentibus :
V.
Itena a ratione legis.
VI.
Lex ex
.
ratione , & senlentia legislatoris
producitur , & extenditur inter prátatio–
ne , jurisdictione , constitutione
Prirzci—
I. T ^T, cum seutentia legis angi-tstior de-
U
prehensa est , (pam verba ., solam
sententiam seduimur, verba ad scntentiatii
revocamus, ut sequauaur laactenus , quateuus
cum seutentia , consentiunt ; extra hane ver-
ba
jus
non sien , de qua interpretatione di-
ct'nm est : ita , curn sententia erit Iatior ,
,sequimur
totam ,
ut non . solum pro jure
si;t in his , de quibus sensum & scriptum
est, sed etiam in oanuibus, ad quae sen-
te:nti
.
a pertioet , etiain de quibus scriptum
non est. Adeo, verum est , quod iui'tio su...
perioris Capitis posui , cuna qua:ritur`, in
s°erbis , & sententia legis quid pro jure lia-
hendum sit , sententiatn totum facere,:
ut
8t sine ea jus non sit, quod scriptizm
est ;
&y hac adtuissa ;. jus sit , etiani de quo nihil
verbis expressum est. Ex quibus priorem
interpretattonem vulgo
restrictivarn
appel-
lari , dixi. Posterior
extensiva
.,,
vulgo nomína-
tur, quia ita fit , ut sententia producatur
&
e
xtendatur. Quo verbo et.iatn veteres
utun-
duna le_gem ad alias. caussas porrigi , &
prodaci sigoilicare
Ve)
lunt
ut
L. Drvrts
"'.
&
g
r
tatenrts, U. de fals.
:I:r.tcndatur au–
t
'm ultra verba ad eos casus , de .qui-bt
►
s
lez sensit , etsi nihil scripsit.
pis. ,Et -'. quando jurisdictione , vel con–
stitutione Prz'n.cipis opus sit. V II.
Multa scipe in legibus om.itti non voluntate:
•
sed quia
•
non possunt onznes articuli
sin-
gillatizn comprehendi.
V III.
Quid
jus coxnmmne :
quid
jus singnlare. IX.
Jus • singul{are non est próducencltun ad con-
•
segzzéntias.
X.
Constitutiones Principum personales non
trc¿l rrntur ad exempluni.
X1.
Jura singularia exlendi vetat vo'u.rtas con-
• • stituentiun-a.
XII.

•
.. II. Colligitur seutentia latior, sea lex
a
u3-
Iilius velle , & sentire , guara scri
h
tum est,
ex his quatuor : ex aliis partil,us
rlarsu,n
le-
gis ; ,ex contrariis; ex cunsequentibus ; ex
ratione Iatiore legis. Quorurn in singulis si
probabitur , sententiam valere etaaul sine
verbis : apparebit ,- hoc ipsum vere ial uni-
versum definid.
IIl. .I:X-aliis partibus Iegis , cum quod in
una parte constituitur , ad certas res , ata
p
ersonas relaturn est.: sed delinítio geueralis
prcecedit , ant sequitur .,.ex qua mtelligrtur,
quod iaí.specie erat , excmpli gratia dictnrn
esse. Exeinplurn in
L. regula ,S. II/. cíe
jrtr.
& fact.
ign.
Quod sí ita est :
ur
rallis de
caussis recte dicitur , inci.ile esse,, nisi Iota
lege perspect:a , una aliqua partícula propo-
sita , judicare , vel responder
e.

L•
irrcr'vile ,
D. de le
l
;ib.
Ducitut
hxc
interpretan() ex
verhis le
,
g,is , si totam
legem
.spectcs
.
: at ex
sententia sola , si spectes eatu parlem, in
qua de specie corstituitnr , quoniana
hic ,

.dé specie, lex loquítar : sed, quid
sentiat ,•int lligitnr ex aliís -ptrrtibns , ut
ex
aliis ratiocinatur Paaalus 'in tl.
L.
regula.,
ult. de-jur
•
. & fzct.
ir^n.on.
T
^í

t+
l
I
O

Hugonis Donelli Comment.

Y
oó
1
V.
^
s contrariis hoe modo , ur. , cum
lex
legibus , quae sunt innumerae , dicendum
TI
-inri/imita in re aliqua quid statuit , Intelli- est. In .hts sic recte congruit exemplu

,
^atur ; in contraria re contraríum velh ,
etsi
ut dicantur leges in pr
at
teri m
tum quidi
n-
non exprimitnr. Ut puta , lege Julia
de vi
dulgere : ut tamen ' nihilotninus verum sit ,
cavetnr, ut cui obtigerrt excreltlo j
udicii
pu- in faturum quoque indulgeri , eoque
non
blici , possit earn maridare hac coud
i
tione,
si
ofl"endi eas leges , quae hoc posterlus
exi-
proticíscatur. Iutelligimn
s
, sub contraria con- gunt., ut
d. L. leges , & constitutiones.
ditione hoc caveri, ut non aliter eam mandare
C. de legib.
Cuna les restitutioni , exempli
possit , quam
si ibesse
cceperí.
t.
L- I. vers. gratia , inclulget quadriennium , si spectes
Icrcjus, D. deoff.ejrzs
.

Hinc definido quadriennium praecedit ,
le.x,
D.
de 1
'
grb•
Culi?.lex in prceteritum &
maxlme quo lex scriptá , est : vere dici-
quid indlc.l„et, llz filiaríanvctcat..
Definitio ob- tur
^
lex in futurum indulgere. Sin autem
scura llabetur
.
Neque injura , quoni^im con– spectes id tempus , quod quadriennium se-
stat, leg
.s
es firturis negotns formani dare,
non
.
:
.
quitar : recto _clixeris , legem quadriennium
acl fac,ta prxterita revocari.
L. Ze7' ,& con-
indulgere in prxteritum , quia quadrien-
stitrltiones , C. de leyib.
Unde quxritur exem- nium praeteriit , quod , ut tum in prxteri-
pluru legis, quae iudulgeat, & constituat quid tr
t
m concedit , sic plane in reliquum ten),
in pra
'
tcritr,m : quod vulgo non reperitur. Et pus denegat. Nec est, quod dicamus, cjua-
vero nec quxrenclarn essé quis dixerit , quia driennio transaCtó , posse dici , legem qua-
nec quxsltum possit invemri , curñ sit contra drierinium in prxterrtum indulsisse , at non
naturam legis : potiusque videatur delenda indulgere. Lex enim perpetuo nobiscum
esse superior dehnrtio , c
l
ux statuat de con– loguitur. Itac
i
ue quae semel quadriennium
trariis vere quiclem ,
si
éjusmodi aliqua lex indulget , ea semp.er id indulget , sed ante
reperiri possit , (paleta fingit : sed inutiliter, quadriennium in futurum: post quacirieri-
& inepto , cum nulla talís possit .reperiri. In- ní.um in prxteritum.
cidit & llxe ittvestigatio in hanc difli.cultatem, V. . Ex consequentibus voluntas legis pie-
quod, si quam talem legera forte reponed- nior , i
i
vam scriptum arguitur , cum lex
mus : continuo probamus , illam alteram fai- id vetat , quod , aliquíbus positis , secjui-
sam esse , qua; leges ad
praeterita
'referri ne- tur. Etsi enim de antecedentihus nihil ex–
gat. Ego autem
r
leges , quac in prxteritum primit : tatuen , consequ.endi probibito ,
quid inciul
7
eaat, in futurum vetent, complu- intelligitur velle omnia prohiberi , ex qni-
res esse arbitror,
T
rae lamen exdern diversis bus illud sequitur. Ideo hanc sententiarn
rationibus recte dicantur indulgere in .futu- sequimur , placetque , utrunque lege pa–
ruin : ut non sit metuendum, ne quid , bis riter prohiberi , & quod prohibetur no-
prolatis , contrarium aliis legibus dicere vi- minatim , & quodcunque est , per qnod ad
dcamur. Hujus generis tot leges esse , duot ülud pervenitur. Prius , quia lex aporte
sunt, qua concedunt aliquid ad certurn tem- v.etuit : posterius , quia fieri noluit. Unde
pus. Nam usque ad id tempus cocedunt, post & illud constitutum , cum quid lex pro-
eo uti vetant. Exemplalrxc. Induigetur in in- hibet , committere in legem vicleri eum
tegruril restitutio minorum post vigesimum non tantum , qui contra verba legis facit ,
quintum annuni ultra quadeienn.ium conti- sed etiam qui verba legis amplextts contra
nuum. Nempe hoc ipso , cuan transierit , sic voluntatem , & sententiam legis nititur. Sud-
intelligitur in prreterttum indultara esse , ut ficere legislatori prohibuisse , quod non
in
futurum denegetur.
L. ult. C. de tenzp. in
vult : cxtera , quasi expressa , ex voluntate
int. rest.
Itemlex Julia facit potestatem accu- legis licere colligere.
L. /ion dll.bluln, C.
sandi alterum in quinquenninin continuum,
de legib.
Idque ipsu>7z est , quod aliis ^ver-
ex quo adulteriurn admissum esi. Hoc ipso bis apud veteres todos pariter improbari
post quinquenniuni accusare vetat , & prx- legia;us & qua fiunt contra legem ,
&
scriptro temporis accusato datur.
L. adul–
(tux 2 in frauderu legis , ut snbjecta
alf=
ter ,!C., de adul,:.
Idemque de similibus quot exempla indicabunt. Ex quo est ho-
rum
r) iCliter Gloss.
in d. L.
22. literam convertens sic:
Cuan
lex i¢ fulurnrn vela! , in prreterituna indol;al ; &
dat exem-
plum in
L. diva, C. de naturcilib. lib.
Quod' refcrt, Sc refellit
post $art. Zas.
in d. L.22. n.
4
.
qui,vulgari ramita scriptu-
ra , & sena' , dat exemplum in
L.
2. C.
de ñ enercil. cibol(t.
ubi , data
iu
dulgentia abolendi accueationem sine crimine ca-
lumuis , tantum de institutis , non postea instituendis aceu-
n
atióuibusintelligitur
-
AlitOr Ant. Fab.
cal d. L.
22. Indulgen-
tia,
iuquit, ad ea tatttum pertinet , quaprohibitavult legisla-
tor,nisi quatenns itidprget. Ergo indulgentia rest'ricta ad tempus
Rr:nteritutn , includit tacitatn prohibicionem, in futurutn.
Cu¡
2) Quas circunaseripllates vocaut rtlietores , de quo vid.
ac. 13.
Obs. z4.
Fraudis hujus quataor modos ex Accursio
refcrt t4iuret. cid
d. L.
So. (t) Contmutatione rerum ut si (Luis
fi
liofamilias non numrnos, sed frumeutum mutuo det: (a) com-
>rutatione personarum. Lxemplum I:. J.
4.
5.
de don.
int.
vir.
(S)
Co nmutatione contractuum, ut si donaturus veudat dicis cau-
sad.
L.5.
§. 5.
(4)
Modo
contrahendi.
L.
S. §.
:4.
ad SC. Yell• 1

ifo9

De Iure Civilí Lib. I. Cap. XIV.

r lo
rnm verhorum definitio in
L. contra , &
quia id factum , quo Pervenitur ad
mu—
L, frares,
sequent. D. de-legr.'b.
ut sit con— tuam: pecnniam
.
, guata dari Senatuscousul—
traylegem id facere non solana quod lex non tum probibet. Unde tanr id
ir
nprohatur *
t^
.
rlt, sed etiam. quocl .nom.inatim., & verbis guata si recta , & statirn mutua pecunia
prohibet : ín fraudern antena , cuna
,
, salvis. data esset.
L.
3. S.
is aretem , in fZn. L.
vei•bis legis , sentencia- ejus circnmvenitur ,
ite;n ,
7
.

S. !tirará , D. de sentir. Maced..
id
est
cuan non fit , quod lex aperte prohi— Improbantur ergo hae-c omnia , ut adver—
het , in quo verba: conservantur : sed fit , sus- legren
"
facta : sed ideo ut adversas k-
quod lex fiera' nolnit , ín gno est sententi:a , gem , quod -, verbis cessantilius, fiant ad—
& voluntas legis. Qua ideo hoc facto circum-- versus sententiarn, qua; patet longíus , quam
venii
•
a (licitar ,. quod qui id facit , setxten— verba.. Prohibetur enim verbis solum , quod
tia imponere , & naciere velle vicletur, dura est consequens : re antena ipsa , & senten—
verbis fraudulenter pareado simulat, se le— tia legís et.iara quae antecedunt , per (Luz
gi parere , id est el, quod lex volnit, & hoc eodem pervenitur. Ic}que ideo-, quia ante—
pra;textu se taetur , cana. tramen re ipsa ma- cedeutia suurn
-illud consequens, quod aper--
zime adversus earn sententiarn fa+:iat, ut hoc te prohibetur , itnplicíturn habent..
explicari videtur in'
d. L. non clterieam.
Sed in

VI. Ex. ratíune legis intelligitur senten-
Lis omnihus dubitara adliuc potest, guid. sit tia legis latior , guarra verba , cuna consti—
ill.td , quod fiat adversns sententiam: legis , tutum quid est certis in. rebus , casi husvu
lvis verbis• ; id quod lex verbis non- pro-- lege expressis : sed

anifesta legis,
sa
lxauit, fierí tarnen noluit. Hoc alud est, qua ad alias castas similes non pertineat•
quod. supra dixi , cura, uno aliquo verbis Nam & jarra supra dixi , rationem legis rp-
h
roliil.íito, fiünt interrnedia, Tribus positis, sam esse sententiam legis; ipsum id , quod
ad^ illud pervenitur. ILx:c merito pariter pro- lex valla consequi , & propter cPiod
lei
1'tilientur, dicuutrrgne pariter fieri adversas lata est. Ut igitur legis ratio est : ata senz-
sententia-m: & voluntaterrr legis , via his re- tentia. Ratio- verbis. angustior angustiorem.
bus. fit non miaus. id, quod lex frert prohi- sententiam arguit, plenror latiorern. Atque
bet.. Et quid
interest , recia-
id facias , an bloc consequens pro -conditione ratiouís ,
ohliqua via eodera perve das ? Et icleo he— quid de sententia legis , id. est de jure
ne
.
cautum est regula juris Pbntifrcii , cura- ipso, statui oporteat : siquídenx id jus est ,
quid una via• prohihetttr alicui , ad id eum quod lex voluit.
L. non clubiara ,
C.
de
non debere- alia adtnitti.
C. cum quid una , legib. de quibacs , D. eod.
Ut ergo , sea-
de reg. jur. in
6. Haec ita esse, aliquot exed
r
a- tentia legis aagustiore cognita , verba ratio-
pl.is planum- fiet.
Lege-lElía prohibetur• mí-- ne temperan/as ,_ ne fiat contra voluntatem ,
ararviginti quinque a-nnis servurramanumit— id est legem : ata , pleniore ratione animad-
tere aliter-, guara vindicta apucf consilium , versa , hanc ipsarn, quam longe patet, sequi—
caassa eognrta. S.
eadena , Inst., quib.- ex
mur propter sententiam , ut hxc ipsa ubi-
caus.
man. nora lib.-
Ipse
.
non
.
manumisa , sed. que conservetur , quoniam & ipsa lex est.
tilii dedit , at erra manumitteres. Fraus legi Qnod posterius exprimunt
ille
sententix :
fleta
est.-
Non
,
catira manum.ísit minor : sed
Ctcm lege certi aliqui casas conaprehensi sala:
id fecit, quo non minas perveotum, est ad
si in al.igcca caussa sententia eorrem-manzfé–
mammissronem, guara, lex txoluit. Ideo pla—
a—
sta est: ea ad süraalaa produci,ac secundara
S
cet ,
servum liberara non fore._
L. si quis
7
:

lioc irt has jus dici debel.
L. non possunt ,
D.
. 1. D.
qui
et a quib. nzanrcm.
Iteraa lex
de legib.
I teta :
In casibus , & rebus oereassis
prohibet donationem inter •vii•um: & uxo-
verba cessant, sed sententia eo porrigenda
rem. Maritus ipse non donavit uxori , sed est: L. sí id, quod,
D.de jrcrisd.
Item:
Verba
dedit Titio , qui uxori daret.. Placet , do- d
e
f
rciutzt : sed lex pleez
i
ns i
t
iterpretand
a
, ut
n^ationem non valere.
L.
si sponsres , 5. in suppleatur , quod legi deest.
L. lex Julia ,
princ.
D•
de don. int. vir. & 71x:
Non du–
D. de ficnd. clot. L. oralio , D. de spons.
birtnr, quin simile hoc sat superiori , ideo-
L. nnm , rct cait., D. de legih.
Hoc de sen—
que improbetur , quia sir. in fraudem le— tentia concedent omoes. Sed unde colli—
gis. IteraSenatusconsultnm^ iVIrcedonianum gatur hec sententia c uam veteres in his
vetat pecuniaria muta-ara dan filio familias. intelliDi voluerunt ? Exratioue legis. Nec
Creditor petenti filio familiasmutuarn pecu- aliambententiam hic dicunt ,
guara caus–
niatn non dadapecuniata , sed res alias ,
sama & rat
íonem legis , qu e, ut dixi , vere
ut filias venderet ,& pretiurn haberet mu- sententia est legis , illud
rpsum summu,rr ,
thi loco. Frotasseaatuscoasulto facta est , guod lex spectavit , quod
gue

lea ohtine.re
Cv–

I I
r
.I
-íugonis
D
one
vnluil. I3inc alils verlris , eadem sentcntia
i--
ctunr a Cajo ,
3
ubi eaclem ratio sít , conse-
quen.s esse , ut idem zestírnari debeat.
L. il-
h
u
l , D. ad ley. quil.
In tl
uam sententiam:
& illud Cicerones
in Topicis : Yaleat tequi-
las , quce pcu•ibus ica caussis paria jura desi-
derat.
Ille hancproductionem xquitatl tribuit.
Quod
& fit in
L. ult. C. de const. pee. & ^.
ult. C. ad ley. hale. &
recte : Sed ideo ro-
quum id fierr, quia Iex voluit, etsi verba de-
Iciunt. Inic
l
uum-
alltetn ,
sententiam omitti
tantuln ideo , quia verbis expressa non est ,
nbi aliogeri ea ex verbis satis intelligi.tur. Ac
cur inteIlebatur , facit ratio legis. Ita ex ratio-
ne sententia legis colligitur : ex sententia da-
citar xc
i
uitas, quam Crcero nominat,
ut
ve-
re dreturt sr,nus, unan) sentenuam legis caus-
sam esse -hnju.s productionis : sed productio-
De
ur
etiarn ratioui legis , & titi
l uitati tribui ,
quia ratio legis llanc sententiaen indicet : sell-
tentia constituta illam xquitatem efficiat ,
quam dicimus. Nulla in re exempla uccurrunt
fregnentius. Doceadi caussa paucis , & no-
tioribus contentus ero. Si piltres servi fru•tum
admiserint , ignorante domino : fit edicto po-
testas domino , ut, si veli.t dedere noxios ser-
vos , possit munes dedere , qui participave-
runt furtuni: at , si maluerit ies%umationem
offerre , liberetur , si tantuni offerat , quan-
tum si unus liber furtum fecisset , &
fánri—
Iianr
sualn retineat. Ratio edicti , ne servi e-
vertant domini patrimoniuni, si omnes clecle-
re, aut pro singulis xstirnationent litis offerre
cogatur.
L. i. D. si fcana. fiu•t. fic. dic.
Ea-
dem plane ratio , coque & sententia edicti ,
si piares servi damnum declerint. Ex quo col-
ligit Cajas, idean la hac quoque specie sta-
tuendurn esse.
d. L. illrcd, D.-ad ley. ^lgtcil.
I;jusdenl generis hac sunt , ut quod benefr-
cium divisionis in aliena obligatione pluribus
fidejussoribns, & nraudatorihus tributum est,
idem tribuatur & pluribus ean
u
lem pecuniam
const.ituentibus ob eantdem caussam , d.
L.
zclt. C. de colast. pee.
Ut inter
T
ras personas
ob caussas perpetuas prohibentur nuptiar , in-
ter cas prohibita intelligantur & sponsalia.
Z.
oratio , D. de spons.
Ut quod de predio do-
tali cautum est , ne id marito liceat obli-
111 Comment.

2
ti
sae , aut alienare : etiam de sponsoiidem ju_
ris
sit , quod de marito , ne scilicet mulier
indotata eiiciat:ur.
L. le.x Julia , D. de fiand.
dot.
Ut quod adversus eurn possessorem co:-
stitutum est , qui ab initio mente •pra:doni.s
res hxreditarias invasit : etiam adversus eurn
constituatur , qui ab initio caussam habuit
a-
dipisrendx possessionis, postea consoius', hae-
reditatem ad se non pertmere ., prxclonis mo-
re in possessione manserit.
L. sed etsi
eo , D. de pet. ber. Ut
quod de fundo usu=
capiendo ollrn lege xr I. d'abularum constitu-
tarn est , valeat in xdibus , ut est apud Cice-
ronem
in
Tlpicis.
Et generaliter nt quod
irl
una re , aut una persona constituitur : intelli-
gatur dictt:r.na exempli caussa , ut nihilominus-
pertineat ad omnes ejusdem generis , aut si-
miles tum res, tum- personas. L.
itetn veniunt,,'
S. ait senatrls , D. de hcer. ¡Jet. L. pen. S. tdk
D. de jur. & fact. 1g7a. L. r. S. gttod valgo
D. ande vi. Ilinc
illud est, quod dicitur, ver-
biim Iloc ,
si qcis ,
tam masculos , ;gnam f'ce-
miiia.s complecti.
L. verbuln be
1
.

si quis , D.
de
verb. scyniflcat.
Complectitur
4
non -ver-
bi. signíficatione , nt= quls intérpretaticrnetn
derideat ,^ scJ. loquentis senteutia : nt sit- sea-.
sus , cum lex his- verbis scripta est , si' gacr"s ;
legem non solum cle masculo, sed & de fcemi-
na accipicnclam esse, quia sit eadern ratio, si
ob certam canssarn léx constituta est , qu:e
caussa pariter sit in focminis ,.ut fit in edicto
de negotiis gesti.s.
L.
3.
in princ. D. de neg.
yest.
Sed exemplorum plus satis ,' qux
alibi
passim occ.urrent.
VII. Illud ift hac produ.ctione legis animad-
vertendum est, quad est in L. &
ideo de his,
L. nana , ut uit , D. de legib.
legem ex sen-
tentia & ratione produci ad_ si miles catissas tri-
bus modis , interpretatiooe ; jurisdict.ioné ,
c
o
nstitutioneprincip.is. Quod- harte sententiam
lrabet, ut sit interpret.atio cluorumlibet senten-
tia, & ratione legis utentium; jurisdictio
torum legem edicto ad alias caussas producen-
tiumsquomodo dicuntur actiones, gtt:le ex edi-.
ctoprxtoris veniunt, ex jurisdictione esséprx-
toris. S.
sed & istce , Inst. de act.
Constitutio
principis quid sit , notnm est.
Qua quídem
llegue cum prioribus , neque ipsa inter se
pri--
^) Ubi
tamcn eadem ratio non dicit extensionem, sed pro-
prium intellcetum,por
L. 6. §.
1.dc
Verb. si ,i.
Baid.
in L.
14.
d's LL.
dieeus,frequenter hoe allegari in practica. Quaudo enim
in
pluribus casihus eadem ratio : ca ipse decidir munes ,
con
per
exteusionem , sed sicut 'generi spccics inest. Sed guando
retienes specie differentes , símiles talasen : tuno est exteusio ,
id
•

est progressio de termino
ad
terminum per admquationem ,
&
paritatem. Yetrus , & Cynus in
L. jura, 5. de LL.
Refert hac
TiraqueI.
ad L.
S.
C. de revoc. don.
Verb.
Libertis, n.
45.
4?
Ita & Srer,hae
ad
1..
a.
de
Yerb. sign:
q
uí
,Rlicet^hanc
tisuria alije auctoribus crehrum fateatur:
temen
id ficri KtyTrX
NSlOws
,

& per exteusionem, per
L.
195.pr. verh.
porrigitur
x
de
Diss. late
t,udd. ad d. .L.
1: quem vide. Aliter Bald. ad
L. gnisquis, C. cid L. Iu:'. Mcyesl.n.
3.
,
verba ,
guisquis
„ri
ele.
comprehendcre miaus fuminas cx proprio siguificatu : sed
non sua vf, verujn oh sulxruditutn verhúm, f:cuiio, quod'sit
generis con/munís : tarnetsi
nCC
in hoe novioribus grauxnatici+
convenía[. Frise.
in
Strig. Grmnrn. Tr.
s.
C.^-'
r
e. et
seg,r.

113

De Jure Civilt
Lib.

C
ap.
MY'.

114
prima facie -videntur 'cohanrere. Nana ha= ne ad sirniles casus traductarunl 1>ropter
ctenus elfecturn est , le
7
is sententiam por- obscuritateul rationis complura exernpla
cY.
rigi posse , & doliere ad símiles casus etiam tant, ut in
L.
r.
C.
de
izcterdirt.
L.
720i1.
privad
sine
,
prrva cujusvis interprctatione , id , quod & C.
de
bon. gtcce
lib. L.
ztlt.
C. 2 d
leg.
T'E1lc.
in ista partitione significatur. Atqui , sí pri-

V1I1.
Sed utcunque manifestarla rationem,
vata interpretatione id efiici potest , non est & sententiam legís in paribus caussis essc
necessaria ad eam interpretationerll coasti- statuerimus: disputad tomen adltuc potest,
tnendam aut jurisdictio , seú edictum pran- non debere sententiam , seu legem ad casns
toris , aut constitutio principis : aut , si ne-
,
lege omissos porrigi , quia sit contra sen-
cessaria est , privata interpretado tollitur. tentíam legis. Cur euitn lex
ex
multis ca-
Sed. dicuntur recte ba;c ornnia suis conditio- sibus certos quosdam nominada' expressit?
nibus. Ubi ratio legis nota est , & apparet , Non videtur alia de caussa , nisí ut canteros
in aliis casibus
eamdem
esse : hic lex ad si- excludcret. Natal, si voluisset contineri cante-
miles casus sine alia superiore confirmatione ros: aeque exprimere poterat. Et, si volebat
non tantum porrigitur , sed & porrigi debet. onlues,generalí orationccoutenra esse poterat,
Hic neque jurisdictione pra;torrs olim, neque ut nullus or,lnino exprimeret. Huic objectio-
nune constitutione princrpis opus est , ut pa- ni occurritur definitone ea , quatú traclitur
in
tet
ex
d.
L.
illad , D. ad leg. ^1^/rcil.
L.
si
L.
neque l,eges ,
& L. non
possunt ,
D.
id,
gzcod,
D. de
jurisd.
L.
oratio,
D. de
spons.
de
legib.
Respondet ergo Julianas , •`' non
Et nlerito.
Sic
enína fit quod /ex voluít. Vo- omnes casus , non ornnes articulos , qui
Juntas legis
lex
est. Ita fit , ut in [tacprodu- quandoque postea incidere posstult , ver–
ctione, sicut voluntas legis , sic lex maxime bis legis compre/madi posse ,
si
g
niGeans
conservetur. Quod facile privad omnes non hanc caussam esse , cur gttidani
non
ex-
solana possunt , sed etiam debent , atque prímantur ; non autem eaul , guara di-
adeo jubentur.
L.
2.
D. de
legib.
Sed obscu- xinlus , ut qui expressi non snnt ; exclu-
rum est interdum , muta in casibus , qui si- dantur. Quod non omnes enumerat le-
miles dicuntur , cadena, aut par ratio sit. gislator , ueeessitaté rerurn cogitur , quia
Quod si fit, & aliis par vídeatur, aliis minus: nec omnes enumerad possunt. Non
ergo
poterit sententia legis ad eos casus porrigi : consulto quosdatn enumerat , ut excludat
sed confirmari interpretationem auctoritate canteros: quia ínter coactum, & volentem mul-
publica oportet , id
est
aut jurisdictione & tuna intcrest. Et quod alic
l
ui enunlerantur ,
edicto , aut constitutione pClnCipis , ut pro cura Omnes ornittl potuerint , nla
`
; s excrn-
jure habeatur. Ohm , cum prantores edicta pli , & sententiae indicandan caussa fit , quam
jurisdictionis perpetuan caussa proponere po- legis ad certas species - adstrigeldat. Id-
terant , ut est in
L. si
quis id , gaod ,
D.
que ita certum facít ratio legis , & sen-
de jarisd.
sufñciebat eorum eclictuol & con- teotia , cluan mque
ad
olnnes pertinet.
L.
firmado. Tizne ubi non intervenit , ut snpe 1. S.
quod . val
g
o ,
D. ande vi.
L. l;en.
olim non interveniebat x & nunc non potest, S.
ult.
D. de
jur.
& fact.
ig^nor.
postquam exolevit omnis ista pr•antoruan

IY. Qtiidquid tamen hactenüs diximus
auctoritas : eonstitutio principis nessaria de bac seu prodnctione juris ad similea
est•
Legis ad símiles casi-1s jurisdictio- caussas , seu vi& potestate rationis ,
ae
,
ne
productae exemplum habetnus ia aedo- senteirtian
in
legibus cognitae , qua pla-
nibus in factua
l
, quas reddit pran- cet , hanc ipsam rationent , & sententiarn
tor accomodatas legi Aquiliare , vas ita red- in similibus caussis pro jure valerc clebcre:
dit., duna supplet in eo, quod legi deest, monendi sumos , totora id de jure corxr-
ut est in
L. quia
actionum ,
D. de
prce-
moni dictum aceipiencium esse , cujas
ra-
rcript. verb.
frique facit edicto. Narn . ut tione ,& sententia ad similes caussas uta-
interpretatione
.
sola privato caique con- mur : in bis autern , quaar contra id
jua
veniente id faceret , non pro potestate constituta suut quibusdam in
caussis ,
In-
praetoris : nihil necesse fuit de pretore id cum non habere ; &, ut seriptum
est
in
dicere , quoniarn hoc quivis judex , atque
L.
quod
contra , L. in
Izis ,
D.
de
legib.
adeo
quivis privatus jurisconsultas faceret. in bis , qua3e
contra
rationefn juris
rece-
Quace autem hace sint accione.; ,.& guarra sen- pta , constituta sunt.
Ratio
juris , ut jam
teatiae legis Aquiliat? conveniant , ant quarn aliquoties diximus , est ¡lis rpsurn , quia
ab ea recedantdeclaratur in S.
utt.
ratio est id , quod lex volnit. Id auccxu
,
Inst•
de
leg. agzcil.
I,egurn constituido- jus , quod voluit. Ideo
contra
rationenc
juris
5) Quod in tanta tnegotiornm varietSte . h natnrae muta-

de Ved..
sión
r+.
S.
done.
Consta. Tanta, ii,

impoesiLile est.
Gadd.ad
L.
6.g.
s.
Tuna.
I.
S

Comment.

í
r
6
cutara se
perpetuum morem , & constan-
tiatn indulgeutiae suae. Sic & hoc loco
tenor
rationis,
ubi
quod facit , constituitve ratio
in una aliqua caussa :id sibi consentiens , &
eumdem tenorern judicií , ac juris retinens
facit , & statuí.t generaliter in similibus om-
nibus. Ab hoe tenore & constantia quod de-
flectit , jus est singulare. Neque ideo tamen
id jus
6
iniquurn est , alioqui ne jus (pi-
den/ esset , ut initio jus definivimus.
Exci-
pitur enim • a jure communi , iclque contra
rationem cotnmuaern; justa lamen de caussa
propter utilitatem aliduam , quac facit, ut sit
aet.luum , i
t
a constitui. [' it auteln id jus non
privatorum interpretatione ,
(
f
ui
jus facere
non potuerunt : sed cum accesserit auctoritas
constituentiurn, ut Praetorum, Senatus, Prin-
cipis. I3ujus generi sunt exempli gratia resti-
tutiones in integrarla minorara, quas adversus
jus con-imane indulgeri constat:
L. in cxaussc8,
2.
D.de nainor.
senatusconsultum Ve]lejanum
de mulierum. intercessionibus , ne midieres
eo nomine teneantur, contra guara jure civili
constitutum est , de iis , qui mandando , aut
fidejubencío se obstrinxerunt : senatusconsul-
turn NIacedonianuru , ne , pecunia filiofa-
milias mutuo data , in ipsum , aut patrénz
ejus unquam actio detur , contra jus cer-
tum & con
u
nune de mutuo constitutum.
Omnia tallen excepta propter utilitatem , id
est justis
.
de
•
caussis , ut sint & haec ipsa
jura & justissitna & aequí.ssitna ; singularia
Lamen , recepta tantum. in bis caussis , &
personis , quas diximus , idque contra ra-
tionern juris cvrnmanis. Qua ideo postal ,
quia & hmc in quotidiano sunt usu , & mi-
nus existimantur esse hujus generis. Nai12
illa neuto clubitat , quin sint singularia , jus
datas actioueni rerurn amotarurn adversus
uxorem , qua: in matrimonio furtum fc-
cit ,& actionem furti. denegans ;
L. I. D.
rer.• arnot.
itern de, testamentis utilitaria ,
L.
2.
D. de'. test.. mil. & similia.
Ex (pi-
bus minas exemplórum est accoulodato-
rum ad id , quod quael
•
%mus•, dttouiam ,
cum personis tantum ha.c beneficia tri-
buantur , idque fere, ex privilegio : minus
dubíi est -, quin ad alias personas non per-
tineant , ut • est •conditio otrinium eorurn ,
qua:
,
sunt .persorialia. .L. I. D.
de const.
Princ. L. ira ómnibus caussisid , D. r1e r
el;.
jur.
Ideo utilioribus , & Ininus notís ,
ut
nota essent ,
uti.
voluivaus:
i
15

Hugonis Donel.li
»Iris
,
significat contra jus ipsurn , seu con-
tra , guaira jus voluit.
Juris
autem verbo per
excellentiam nominis jus comrnune intelligere
debett;tus. Naln & ipsuru illud síngulare ,
quod contra rationern juris comniunls consti-
tui.tur, jus est ,
L. jus sin7 ulrcre, D. de legib:
& contra hujus
ratronem
statuitur jus corn-
mune. Neque tamen jus comrnune dicitur
constitutum adr-ersus rationem juris; aut eju-
slnodi est, ut non debeat ,produci ad conse-
gueutias.
Sed &.
jus cornil-Bine accipere debe-
mus id , quod post lstud singular
e
adhuc ma-
net , ut non totum posteriore isto singulari
tollatur , sed exeeptrone tantum quibusclam
in caussis temperetur. Nam,
si prius aliquod,
quoc] de genere aliquo constitututn esset ,
totum tolleretur : non posset dici , posterius
constitutum contra rationern juris prioris ,
coa]
jalo id nullum esset : nec posterius es-
set singulare , sed , priore sublato , commu-
ne , eoc
l
ue ejusmodi , cle quo recte statuere-
tur , ubi eadem ratio sit , ibi (pope idem
probandurn esse. iutelligimus igrtur, dici hlYc
de
iis , qua: recepta & coustituta sunt con-
tra ratioa.ern juris corntnanis ., id est ejus ju-
ris, quod in aliquo genere reruui de toto ge-
nere vel verbis, vel ratione in cotnuntne••
& in uníversum primo constitutulu est
post ab eo vela excipiuntur ea , qua: con-
tra rationem communem ejus juris rece-
pta dicirnus. Cujus generis jus , quia pro-
pria & singulari ratione certis tantum
iu
caussis , aut personis constituitur , ideo di-
citur jus
singulare.
Unde & definitur hoc
modo , ut sit ,
quod contra tenorem. ratio-
nis pro
h
ter aliquam utilitalerrt auctorita-
te cou.stituentiurrt introductuna est. .L. jus
sin.grclare , . D. de legib.
Contra • tet>•oreut
rattonis , id est contra hl , quod commu-
nis & perpetua ratio juris dictat.
Tenor
enim Latinis coustantiarlt ".& • perpetuita-
tem alicujus actionis significa( , ubi o-
muja in ea actione alia velut tenentur ab
aliis , nihil ut sit disjuncturn•aut dissimi-
le , ut
tenor jurisdictionrs
in
L. 5.
C.
quod »aet. caus.
cum in aliqua caussa jus
unum , & idem perpetuo , & const•nter
redditur. Et Ciceront in
Oratore
ad Bru-.
aun
tenor diceíuli
.
,
ubi iu dicendo perpe-
tua est aequalitas,•& aequabilitas. Quo mo=
do dixit Alexander secutum se tenorezn
indul
b
entice• suce ,
paena
p
Z. legis Corneli;e
cuidan/ propter erroreul _remitiere,
L. pea,.
C. de lais , qui sib.. aclscrib.
significans , se-
X.
De
61
Non
obstat
Lex
XII. Tabb. priei e; la ase
irrogaran
3. de L/,. Dcceruviri enim privüe:-ia voearunt legre in priva.
tos latas , ut de imperio Pompeii, S.•. quod rieri vctatur L.
R.
D. de; LL.
1Cti
y
ero qu
i
es wiuitatis ratione contra vulgares
regulas
recepta
Ravard. ad LL. XII.
Tabb.
Cap.
2. 91.110ue
nun in
m
u
ten personan)
coaclpiuorur ,
sed in
plmres ejusdera
cuuditiouiy. Cujac. 15.
Qbs.
S.
Baro
in
L.
a.
de conslir. princ.

I1 7

De Jure
Civili
Lib. I. Cap. XIV

118
X
,
,
De hoc, genere ita traditur in
L. quod
tus , &
rebes
rliumanis , atque aetate pro.
'
pero, D. de legib. & L. quod contra, D. de
vectior. Itaque hac ratione rustico isti ca-
regul. jur.
Quod contra rationem furis rece–
pto in his ,
quae
supra scripta sunt , idem
ptum est , non est producendzzm ad conse-
tribuemus. Sed repugnat sententia superior.
quentias,
id estnorr est porrigendum ad caus- Restitutio in integrtun 'contra rationem juris
sas
símiles , ut in Quibus ,eadem ratio sit, communis introducta d.
L.
in
caussrt,
2.
de
idem servetur. Sic enim dicitur jus produci
minor.
non est producenda ad consequentias.
ad consequentias , cum argumento paríum , Idem in Senatusconsulto Vellejano dicen-rus ,
de
quibus
jus singulare constitutnin est , di- si quis hujus Senatusconsulti ratione ad idem
cimus , consequens esse , ut in paribus caus- jus in caussis ejusdetn rationis induceudum
sis idem statuamus , quia in paribus eaclein uti velit, hoc modo. Vellejano cautum est,
ratio sit. Idem exprimere puto illam clefinitio- ne mulleres ola intercessiouiem teueantur , etsi
nem superiori suhjectam in
L. in /zis , D. de
non nisi stlpnlatlone fidejnsserint.
L.
blandi-
legib.
In Izis, gzcce contra rationem juris con- tus, C. de fzdejrzs..
Ratio Senatusconsulti , ín-
stztuta
sunt , non possuzzzus ser
l
u.i regu.larn
firmi tas & imbecillitas sexus
L.
2.
S.
1.
D.
juris.
Non intelligo , quomodo hic regulain
ad Senatu.sconszzlt. reflejan.
Ergo sí rusticus
juris accipere possimus jus ipsum commune, imperitior perita matrona' fdejusserit : dice-
a quo, tanquam a regula commune , superio- mus, eum teneri non debere propter eanclern
res caussx excipiantur. Quis est enirn tam infirmitatem , atque adeo majorem ? Imo ne-
stultus , qui ignoret , in contrariis nos idem gabimus ex eadem regula , quia constituturn
sequi non posse , neC posse nos jus commuue id est contra rationem juris communis , quo
sequi in bis, qu2e confitcarnur esse contra jus plaeet omnes , qui stipulanti quid promi–
commune? Sed regulam juris hic aceipiemus, serint , obligari. S.
de constitula , Inst.
regularla quidem juris communis , sed regu–
de act.
lam de mterpretatione juris , & legum , XI. Ad hanc regulam referri debet , quod.
qua placet , jus constitutum porrigi ad eas de constitutionibus principum personalibus
caussas , in quibus sit eadem ratio. Nam traditur in
L. r. D. de const. princ.
has ad
de hac interpretatione superioribus locis exemplum non trahí. Quod nihil aliud est ,
agehatur , & regula juris de ea interpre- 'guau), non produci ad consequentias ; non
tatione
:
tribus locis continentibus tradíta produci ad personas , & caussas símiles.
,erat ,
L. & ideo , L. non possunt, L. nariz,
Nempe hac personales sunt , quibus prin-
ut
ait , D_ de legib.
Quapropter ha?c in ceps aut ob merita alicui quid indulget ,
summa utriusque loci sententia est : quam- aut ob merita pcenarn irrogat , aut cui
vis in aliis casihus eadem ratio sit, quae in sine exemplo subvenit ,
d. L.
r.
de con-
jure
sinztrlari , & contra rationem juris stit.
princ.
omnia nimirum contra ratio-
communrs recepto : non tamen ideo in nem juris communis.
his casibus idem sequemur , uternurve in XII. Sed , cum edictum de minori-
eo consequentia & collectione parium , bus , itemque . Senatusconsultum Velleja-
tametsi & siinilis ratio , & regula juris
-
de num ,. & generaliter omnes cae partes si-
interpretatione juris videri possint mone- miles , quibus quid singularis juris , & con-
re ,
rd ita
esse
faciendum. Sit exempli tra rationem juris constituitur , sint jura
gratia edictum de restitutione minorum. publica :x;que , atque jus commune • cur in
Hoc edicto minores

sive quod hlbue- pari auctoritate constituentium non idem
run[ , suo facto amiserint • sive quod

utrique juri tribuimus , ut quemadmo-
quirere potuerunt , omiserint ; sive se o- 'duna utrunque pariter valet , sic eamdem
neri , quod non suscipere licuit , obliga- 'admittat juris interpretationem ? Et enm
verint , in integrum restituuntur.
L. non juri
singulari verba , ratio , atque auctori–
omnia ,
D. de minor.
Ratio edicti , quod tas constituentium non desint ad jus 1on-
infirmum sit consílium ejus
Ttatis ,
& mul- gius porrigenduin : restat, ut , quod pla-
tis captionibus , atque insidiis expositum cet , produci non dcbere , eo fzeri pu_
propter imperitiam rerum.
L.
1 .

D. de
'temus , quia sit contra constituentium
minor.
Hxc
ratio
saepe
eadem est , ac pro- boluntatem : quod & verunr est. ldque
pe
major in rustico aliquo homine , quam- ex
eo
intelligi potest , quod & iti inte-
vis majore viginti (pringue annis. 11
,
1ulti grulla restitutio
eral. ,& S. C. Vel
en
.
reperiuntur rustrci rerum pene o– lejanum , & similia contra rationem ju-
mniuni , & versutiarum urbanarum rudos • ris communis recepta , exceptiones
qua–
certe multo imperitiores ,& fragilitate ma- dan" sunt a jure cornmuni. Qui ex
re-
jore consilü , guarra juvenis aliquis merca- gula certos casus excipit , ho
tac ipso
rebi
^
tor indnstrius , & versatus jam in nego- lam in caeteris casibus volunte sua
c.on–
Ton
'
. I.

8 *

iirina

I
r

Hugonis Donelli C;omment.

120
9
idem
sis seguí non
possimus ,
sed
c2eteras causas
firmare inrelligitur. L.
qucesitum,
§
r
P
Sportdit , domo iztstrucia , D. de instruct.
ad jus prius
esse remittendas utpote
non
^

g

quod dicitur
in
L.
vel instr. lag.
Qua ratione adducor , ut exceptas.
Idque est ,
putem , gnidquid in specie de jure prio-
prcecipimus, in fin. C. de appell.
quidquid
re detrahitur nova lege , in quo & jus no- nova lege specialiter non
est
expressum, id
vum constituían, ejusmo
di
esse , ut hujus veterum legum , constitutionumque regulis
juris rationem in alils ejusdem generis caus- relictum intelligi.
CAP.
X
V.
De
verborurn ,
& orationis cum ambiguitate , tum obseuritate
in
legibus , deque ejus obscuritatis interpretatione.

rlbi legis sententia est dubia , standum est

Denique benignior interpretutio prcefe-
verbis legis.
1.

renda.
1X.
In ambigua oratione spectandca voluntas pro- Beneficia Principis quam plenissime inter-
^érentis.
II.

pretctnda.
X.
dm.biguitatem , & obscuritatem oralionis
Ex
conzpositione orationis obscuritas ,
&

i ex tribus causis
,&
grtce i
llce

ambiguitas grtan

n
do ascatrar.
XI.
nasc
sint.
III.

Etianz in hoc genere anzbigtaitatis , aut obscu.
ritatis

superioribus re

Ex ambiguitate verborunz guando nasca-

rs uterzdunz superioribgulis. XII.
lar arrabigtcitas orationis. IV.

46 izzcer•titudine naturce quando pari;obscu-

In ambiguitate verborunz legis propria si-

ritas agcratur.
XIII.
gni/rccalio prce
Fe
renda improprice , nisi In Izac incertitudine quid a Yeteribzzs con-
contraria legislatoris voluntas appa-

stitutrcn
t
sit.
XIV.
reat.
V.

Cur T
l
eteres constituerint , legitimam hcere-.

Cccnz
grcceritur, quid legislator senserit, pri-

ditatern ínter ¡iberos jam natos , & ven-
mranz
volr
n
ztatis
conjectura peleada ab an-

trenz prcegnarztem ita dividendam
.
, quasi
tecedentibus, & subsequetztibu.s.
VI.

tergenzini , nec piares, nec pauciores
in

Deinde ea signi-zcatio caccipienda , quce

utero essent.
XV. XVI.
vicio caret.
VII.

Leges de iis , quce raro aecidunt scribun:

Deinde consulendce srcnt leges , & con-

tur, si eodem setnper modo aceidant -
suetudines antiquiores.
VIII.

non si aliter, atgrae czlíter.
XVII.
I.
ATque ha'c interprei:atio,
vis &
po- luntatem demonstrandam: non est existiman-
f ] testas est sententia; , ac verborum dus quisquam dixisse , quod non senserit.
in legibus & jure publico , cum sententia
L. Labeo ,
S. 2.
illic ,
id Ttzbero ,
D. de
discrepat a verbis , vel ut minus senten-
supellect. leg.
tia , vel ut plus , quam verba , contineat.
II.
At , si verborum ipsoruni , aut ora-
Sed quibus tunc solum locum esse appa- tionis significatio obscura erit , quia idem
ret , cum constat , in ea caussa esse sen- sermo plures sententias exprima , quid
tentiam, ut alterutro modo a verbís dissi- hic fiet ? Respondebimus hoc primum ,
deat. Quod quibus ex verbis deprehen- quod regula juris traditur , in ambiguis
datur , & quid in singulis juris esset , su- orationibus maxime senteutiam spectan-
pra ostendi. Quid ergo , si nihil ejusmo- dam esse ejus , qui eas protulisset ,
L. in
di constahit ? Ha
'
c prima les in verbis
anzbiguis orationibus ,
D.
de reg. jur.
statuatur , in re dubia
1
verbis legis stan- scilicet qui ambigue loquitur , non utrun-
dum esse , ut net
l
ne plus contíneatur le- que dicit , sed quod sensit , & voluit.
L.
ge , neque mirras , quam verba signifi- 3.
D. de reb. dub.
Sed ex hoc respon-
cant. l'roinde & hoc jus esse.
L. 1.
S.
li-
so incídimus in eamdem difficultatem ,
cet ,
vers.
in re
igiticr , D. de exerc. áct.
Quid enirn , si hoc ipsum incerttun
est ,
illerito. Cum enbn verbis utamur ad yo- quid in obscura oratioue lex senserit ? Et
ad
Ut geueralia generaliter,
specialia sper,ialiter intelligau-

Yerb.
sigL, n.
a5.
tur,
per
Teatuu,
quo
t

ad ho. eongetsit G
ū dd.
ad L.
6.
ffide

Civili Li
b
. 1.
Cap.
X
V
.

122
lud, quod szpe diximus, incivil
t

De.
Jure
ad hanc voluutateln eonjiciendarn certa prae-
cepta tradita sunt a veteribus juris auctori-
}
t
us,
quae varie dispersa
in
hunc locura ,.
atque usrrnt conferemus.
HE.
Omnis
2
ambiyuitas , atque obscuritas
orationis n:.rscitur aut ex amhiguitate singu–
lorum verborum , aut ex cornpositione ora-
tionis, aut ex incertitudine natura, quae inest
in ea re , de qua jus statuitur.
IV.
Ex arnbiguitate verborum, cum ver-
bum ipsum unum, aut plura, ambiguum est,
id est plura signific,at.
V.
Hic primaria praecipitur ,
3
a verborum
s
i
gnificatione, id est proprietate , non aliter
recedi oportere , c
l
uarn cum maniféstum est,
aliad sensisse scriptorem. De testatore hoc
scriptum est in
L. non autor , D. de le–
gat.
3. Sed multo magis ad legislato.res per-
tinet, qui inteligentes cum sint , & in corn-
mune quid pra?c[plant, & consulant: dant o-
peran]. , ut (pam maxime significanter , &
perspicue lo
"
quantur, ut intelligantur ab iis ,
quibus consulturn, & quos eosdem legi pa–
rere volunt, ac propter peritiam loquendi, &
doctrinaria rerum multo facilius id consequi
possunt , quam privati testatores. Unde intel-
ligimus, sr verbum idem proprie quid signi-
ficet, & alud improprie, seu abusivo-, pro–
priam significationem verbi sequendam, esse.
Sed hoc, tu dixi hactenus , nisi appareat ,
aliud sensisse legem.
- VI. An senserit, his conjecturis, atque hoc
ordine explorandum est. Antecedentia ipsius
legis , & sequentia in primis spectanda. Ex
his ambiguitas saepe explicatur. Ex praeceden-
tibus , ta in
L.
t.
D.
de- bon.
eor. glti sibi
mort.
Colasc. u}i
in i.11a oratittne :
Principe.s
ignoscend.zrna éi •lttavernnt , qui sanguinem
srtztin gltaliter gztaliter redemptltln voluit ,,
"verbuni
sangltinls
ex praece.ientibus intelli-
ggitur non perna ciájusvis amissionis sanguinis,
sed monis , qua fiat , at totus sanguis a-
mittatur. Ex -sequentlhus , ut ; in Sena tus.:
consulto de petitione hiierzdilatis , .ubi ver
bum
pervenire •
alit>c
l
ui amhiguum , quód
est in "illa claustila ,
it.eln plrtcere ,
ex
s
e-
quenti clausula explicatur in
L. zltrrtm , D.
de pet. Il.er.
Quo verjas esseintelligitur il-
2) De conríliatíone antinomia' ex ambiguo víd. Ang. IVIab
theac.
I,tb.
2.
de
Fía juris, Cap.
2.
n.
7
. el Cap.
S.
loto.
IVler-
cer.
in Cr,nciliat. mg,
rt.
7
09.
el setpl.
DiFferentia autem est
inter obscurum • & ambiguum. Obscurum, quod nullant interpre-
t
ationem facile recipit, seta quod perspir,aum sensato habet nul-
lum. Ambiguum , quod duas , aut plures (acije recipit ,seu quod
tensum habet cartum , & perspicuum, sed multiplicem, ut quis
accipiendus sit,
non
ápp,treat. Oh;cure logtütur qui , quid sen-
acrit : 'ambigue , qui utruin senserit , dubitatur. Cnjac.
ad L.39.
de pael.
el
ibidem
Aut. Fab. Hotom. 2.
Arnicab. to..
Gothofr. in
Ar
'
tt
•
rtd
14
3
►
. de
cottlr.
cmpt.
Add. Coras. ¿ti/
L.
ag.
de LL.
e esse nisi to-
ta lege perspecta, una aliqua particul
a

propo-
sita , judicare, vel respondere,
L.
incivile ,
D. de legib.
cum videamus, sive de minuen-
da, augendave aliqua oratione , c
l
ure in ali–
qua parte occurrat, sive de verborunt alieujus
orationis sententia' agatur „ex aliis partihus
legis explicationem sumí posse.
VII. Si ex princtxdentibus, ata sequentibus
nihil datur ad interpretationern : proxiznum
est, ut wicleanius, num quid
ex
his, quae-pro.-
ponuntur , sine vitio dici non possiC. Si non
potest : c
l
uod tale erit , id non sequemur. Ex
quo relinquitur, ut alterum cujuscunque mo-
di erit, sequamur.
In
quo utemur regula
L.
in ambigua , D.
de legib.
In ambigua' voce
legis ea potius accipienda -est signifieatid
gztce vitio caret : prlesertina ohm etialn
vnlun-
tas
légis ex Iaoc colligi possit.
ltecte ex hoc
colligr, quoniam lex est virorum prud.entiuitu
consnitum,-L.
I.
D.
de
legib.
quorum pru-
dentiae non convenit vitiose quid scripsisse
Vitiosa est significatio & rnterpretati
o
",
4
si
ex ea efficitur lex supervacua , & inutílis .
Quod v'Itium cum ab omni oratione non stulti.
hominis, qui ludere noluit , tum maxime
a
len
ahesse debet.
L.
pnstliminü,
5:
in
fi. D. de captiv.
Ideo , si qua ejusrnodi
significatio occurret , hanc non sequemr-ir.
Ut puta , testator legavit uxoCi. suiJ
'
,' quae
vivus
ei
donaverat . Hoc legaturn etiam
lege nominatim confirmatur
in
L.
dona–
nones ,
yztcts
parentes , C. de • donation.
inter. vir. et uxor.
Qu
^
ritur an earum
quot
l
ue rerum donationes " his verbis con,-
tineantur , quas manitas uxori , constante
matrimonio , donavit. Verbi usum si sequi-
mur
^
; non 'abusum : non continebuntur ,
quoniatn éjusmodi clonatio'rres jure non va-
lúerunt : queo autem donatio jure non valer,
donatio non est,
L.
non dubiuna , C. de legib:
etsi abusivo ``ita 'dicitur, cum inspicitur •fá-
ctum , & aniSrius ejus ; gir.i ,dór
i
atum voltlit.
Sed placuit , has dónatlonést nón solum''su-
périore legato contirreri , sed '& legatum'non
de aliis clortationibns accipi .debere ,::!güam
quae non v"aitierunt , quia aliequi
r
q
latile
legatum esset.
,

L. si guando , 1
!
n p
l
'- D'
de
el ¡bid.
Turamin. Duaren.
de
LL.
C.
7.
Zas.
rttI L. 39.
n.
S.
de pact.
r
y
tattlieac.'
2:

de Vire juris, C. 3. n.
8:
el
9.
3)
Nomothetw enim,
& I. G.
nóstri p^tp`t^at^!
I
r
e
o
cu
a
n.
relióiosissimi observatores ,
Cojan.
in L.
5.

9
tul. &
summus
corona
circa proprietatein verhorum
labor
est.
Coma. 3.
Co
p
an.
2.
n. Y.
Adde his , quaa refert Forst.
Obs. suc-
cis.
Cap.
,i.
4)
Ea
enim
significado ve! in
quovis actu ,
& contracta
(quauto
magia -in lego ?)
accipitur.
qua
sit . ut
res magia
va ^
leat ,
quam intercisiat.
L. So.
de verb.
L. 12.
L.
,
2 t. d
r
•
cb.dub.
el
si.nil¡b. Pid.
Merccr. itt
Concilial. prtp,
•
. In
7
15.
n•' -,ll•
tul
.L.13.
de reb. dab.

•

23

Hugonis Donelli
Comment.

12
4
de

ern
e legat.
1. Quod multo magis de l
confirma.:
di- tionis ex consuetudine , & prioribus legible
est , quae iisds
in

fi- sumptae sit hoc exemplum. Quaedam eonces•
rn
tione donationum utatur- Erit
enim
alioqui sa sunt jure filiis consulum , aut decurro-
lex inutilis. Quod vitium , ut dixi , in legi- num ,ali.cujus civitatis.
L.
2.
§-
i.
D.
de de-
bus , id est in oratioae ,& coosultis viro- ur
cut-.
Filius consulis, aut decurionis duplici-
rum prudentium multo n
i
inus admittendum ter accipi potest , vel ut intelligatur, q tia-
est. Utrunque alioqui inutile ideo , quia do- tus est eo patre , qui consul , aut decurio
nationes , qu;e
per se
vaiuerunt , conrirmatio- era t : vel
ut
is , qui
natus est
patre plebejo,
ne non egent. Similíter vinosa
i
nterpretatio , cu
j
us pater postea consul , aut declino factus
est ínepta ,& rei propositm gerenda; non sit. Utrum sequemur ? Nam utrunque sine
si
eonveniens. Ideo & ha
'
c rejicitur
.
Hinc regu- vitio legis accipi potest. Dieemus, si quern
la jnris :
Qcoties idenc serrno duas sententaas
ex his in ista appellatione aut consuetudo ,
exprinút , eant potissimzcm aceipiendana ,
aut leges priores designarunt: hunc accipien
quce rei gerencia'aptio
r
est.
L. quoties idealdum. Ideo & eum soltara, qui patre jarn tuna
sermo ,
D. de rey- jur.
loe ideo , quia alte- consule natas est , si hoc íllae probarunt ,
ra interpretatio vitiosa , quoniam inepta. Ha?c quam^is hac significatione beneficiara poste-
vitio caret : ideo amplectenda ex superiore rioris legis ad pauciores pertineat.
definitione. Exempli caussa , lex tribuit jus IX. Quod si nihil dabitur ex locis supe,
eurrdi ei , qui per tot anuos per fundum vi- rioribus ad conjecturam , & voluntatem legis
dei iter fecerit.
L. apparet , S. pon. D. de
explicandam : faciendum est quarto loco ,
¡tia. actuq. priv.
Non intelligemus eurn, qui quod regula juris praecipiunt variis quidem
iter complanarit , depresserit , exaggera- verbis , cadena tatuen sententia :
In dubüs
verit , munierit ; quibus tarnen modis iter
benigniora prceferenda sunt.
L. semper in
facere , & reficere quis (licitar : L. 3. s. dubiis , D. de reg. jur.
In re drebia benignio-
f
zeri , D. de itin. actuq. priv.
sed intel-
rezn interpretationern sequi
dehemus.
L. ea ,
ligemus eum , qui iverit , c
l
uae altera est
quce in partes ,
s.
t.
D.
eod.
Capiencla oe-
ejus
verbi significatio , quia ha7c solum
casio e.st, (
L
uce prcebet benignizcs responsurn.
cónvenit proposito legis , quae de usa ser-
L.
capicnda ,
vel
rapienda ,
D. eod.
Idque
vitutis , non de loci substantia attingenda ita in superiore exemplo a veteribus facturn
loquitur.

videmus. Narn , crim de filiis decuriouum ,
VIII. Quod si utraque significatio vítio qui nominantur in leae , & quibus quid lege
carebit : tertio loco ad consuetudinem , tribuitur , nihil definitum proponeretur aut
& leges priores eundum est .
In
prirnis ad consuetudine , ant prioriLus legibns , quo is
consuetudínern.
Quae
si retro,,certo jure in intelligeretur , qui natus esset patre jara tuna
ejusmodi casibus usa est : práecipitur in
L.
decurione: pL.lcuit, eum accipi etram qui
si de interprelatione, D. de legib.
hanc esse ex plebejo natas est , cujas pater e
e
t po-
inspicienciam , nempe ut eam interpreta- stea decurio facetas , & nunc est . Sed .&
tionem sequamur , quia optima sit legum eurn , qui patre decurione natus , aut con-
interpres consuetudo . Recte optima in- ceptus est , tametsi pater ejus postea ob
terpres , quia est voluntas , & velut con- delictum ordine motas sit . Atque haec
ventio ejus civitatis , quze legem tulit.
L.
ideo , quia benigna est interpretatio , gane
sed et ea , D. de legib.
Extra consuetudi- & ex verbis recipi potest , ut disseritur
niein ad leges;,p
t
•iores recurremus , & , si in
d. L.
2. S. i.
D. de decur.
itera-1 in
L.
illae,significationem referent ad cedas per-
moris , S. pan. D. de pan.
Benignior
in-
sow , aut certas res : eamdem significa- terpretatio est , quia lnimanior : & ideo
.tionem in posterioribus
;
tenebimus , quasi humanior , quia per hanc fit , ut bene-
posteriores legislatores in verboruin usu ficium legis ad plures pertineat , plures a
cana, sígnificatronem secuti
s
int , qua prio- dedecore familia , & poenarum vindicen-
res' leges usa; sunt : quia ita loqui civhus tur. Est auteni hoc maxime
.
humanitatis ,
exped
i
at , qui ita verbis uti ex prioribus quam plurirnis prodésse , & prmsertim la-
didícerunt , & pertineat ad tuendam di- borantibus , ne in aliquod damnurn fama,
Q
gnitatem , & auctoritatem priorurn legan]. : aut rei fainiliaris incidant : adeo , ut di-
uod omnibus bonis reipublicx; adrnini- ctum sit a Papiniano , ctiam interesse ho-
stratoribus propositum esse debet• Et hoc minis hominern beneficio affici .
L. ser-
est , quod Lene dictum est in
L. i
deo qu
i
a,
vos , D. de serv. export. Non
dubito ,
D. de legib.
semper quasi .hoc legibus in- quin ad hanc quoque interpretatior,em
esse credi oportere , ut ad eas quoque per- recte referatur , quod dicitur , benignius
sonas , '& ad eas res pertineant , rÍu;e quan- leges esse interprctandas in
L. benignizcs ,
doque similes erunt.
Utriusque interpreta-
D. de legib.
quod supra de legibus lequi-
tate

137

De Jure
Civili
L
i
b.
,
I. Cap. X
VI.

1
38
D.
de legib.
Sponsio comurunis , quia in rationis natura coguitae. Roe ab alíis nationi-
earn se omnes clves obligant corrina,.tni con- bus contemni potest , si

d
uid melius in suis
seusu, tanqnam sponsione.
L.
sed & ea,
is hbeant, & q

aonserva
lda
m
D.
de legib.
Linde eam servare clebent tan- civitatem sit aptius. Prima
ima illa natura; pra?.-
nstituti
to diligentius : quanto majar' est oblígatio cepta , & recta; rationis , ad qu
c
a+n fere
ia no-
ca , guarra sibi quisque sponsione sua im- stris omnia exiguntur , sunt ejusrxmdi , quae
posea, quam quae aliena voluntate & bu- omnibus nota esse clebeant, & cIt>,ibus omnes
perro injicitur. Qu:1ú ornnia , cum rri Pan- obtemperare oporteat. Esto , ne bis tenea-
ciectis legantur initio: apparet eo
spectare, ut
mur ,
aut , cum tenealnur ,
ne sint Iloc jure
sciamus, non tantum cogi nos huic
inri pare-
expressa. At lege Dei verbo ejrls nobis tra-
re: sed etiam magnas esse caussa.s , cur spou- dita tenenuir omnes. Etsi hoc
jus ea
lex non
te hoc sequi, & el parere debeamus.

est: tarnen preterquam quod etst
ex
ea
lege;
VII. Dicuntur tam;n lame aut iis , qui qua
parte
Nomines attingit, vclut expres_
imperio Romano subjecti sunt , cujas bu- sum : etiam totius ejus partis legis divin;e
perii hác sunt jura : aut exteris
h
opulis , interpretatio
est
adeo luculenta : ut singu-
qui hoc pro suo receperunt , quod fece- lari gaadaln prudentia , & beneficio Dei
runt prope nationes omnes Europae , (
f
uá ad explicandam legem Dei. , ad statuendarn
Turca non servivat , quibus in caussis non omnem a
l
uitatem , & justitiam ejus legis
utuntur propriis legibus . (Jade & apud excitata videatur.
eas hoc jus appellatur jus
comniune.
Quod VIiI. Postremo nullí fere sunt, qui non
si qui sunt adhuc , qui non receperint :
'
atontar patriis legibus , quibus se teneri ,
die
'
quidern potest ,
j
us hoc illis jus non agnoscant omnes . Sed nullac leges ita
esse , neque eo illos teneri - itaque & bis seribi possuut , quin mullís & in partibus
de
eo quárendi
inutilem. laborem videri . expli.catione , & in caussis aequitatís mo-
Sed videant hi quoque , ne ad se • etiam. deratione , ac regula indigeant. Haec
re-
hujus juris. cog-nitio pertineat. Teneri o- gula , & ratio unde melius petatur , guara
mnes jure naturali , & gentium, quis ne- ex hoc jure ? quod
5
&
fontes , & caussas
gat ? At illa etiarn in hoc jure reperien- aequi , & boni in
.
singulis partibus aperit;
tur. Collectum est enira non tantean ex & iu sententiis obscuri.s , unde explicatio
ciwilibus
prae:ceptis. , sed & naturalibus, & eruenda ; in certis quid aequitate tempe-
gentium.
L.
I. §_ 1. `.D.
de just. & jur.
randum , quid quousque . aequitate produ-
Eaque optima pars
est
juris civilis , ut ex cendum sit ,. docet. De quo genere antea
singulis'partibus juris- patebit , ut vere quis diximus : sic tatuen , ut multo piara , &
dictaras sit , jus naturale , & gentium juris certiora se dént
in.
singulis partibus , cum
Romani quodarnmodo partes esse , non o-. ad :eas ventura fuerit. Quamobrem sunt
rigine. , : sed agnitione, eo quod Romani
.
ut dixi , iu hoc jure varia , & graves caus-
utrunque alud statuendo-,
&
apertius ci- sae , ^ cur , si non cogeremur , tamen no-
vibus proponeñ:do , approbatione , & san-. stra sponte id nosse , & sequi debere-,
otiona suum:
,
fecerint: Caetera sunt pro= mus. Sit ergo haác vis , & potestas juris
pria civitatis Rorrtanorum , quw magis suut• constitati : ut, quibus-id positum est , huic
prla;dentiae ,
&
consilii
illius gentis ,
quám
illos 'obtemperare oporteat>. CAP.
5
)

Quantum-
Gallornm ICtorum plerigne se non :ta
us
Iegi-;
bus
Romanis uti
i
quasi anctoritati ,
&
sanetioni earum aliquid
in
.se
perm
ittant':.quam
ex
iis deprompta rationi , & sgaitati
se
submittere , profitentus. Pithcuus
in Prof. lib. Collationis
LL. Mosttic.
Baro tu1
Tit. I. de Pcdr. potes'.
Cont. i.
.Subsec.
tect.
y,
in fina
lV&rcer. i.
Opin.
2.
Cabot.
2. Disp•
.t.
&
Ga
s
-
suelas
Coas. !r
&$.. referente hdnc Matthwasio t
-

de yia ju-
ris C.
36, A.
$.
g
t

iti Hisp
g
nia

capitali poena cautum , ne
quis,legem imperialein recipiat,
teste
Matthaac.
d. loo.
aut
ne
quis Romanas leges sui juris testes alleget, ut
ex
Oldrad.
Cons.
69. n.
6. retén. Io. Dauth.
de Testara. in Proleg. n-
8.
6) Hic vero latissima divipi ; & humaui' juris flurmna , ube-
res eirilis philosophite, & antiguarais riruli. Cabos.
z-
Disp•
s.
reprehcudens cos, qui juris provincialis expositionem ex
his
le-
gibas hauriendam , negant.

1 39

Hugonis Donelli Comment.
C
A P. XVII.
Omnes legibus parere debere, etiam pr'incipenl. Quis
videatur legi
non
parere , ut in legern incidas. Adversus eum,
qui
non
pareat , qude pcenaE , &
quarn
varias.
din
Princeps solidas sit legibus
.
I.
Rerum tractandarum ordu indicatur.
II.
Q
id sit
contra Iegem ,
quid
in fraudem le-
gis fitcere. III.
P
C
ena irrogatur cum iis , qui delinquen—
do ; ttcna jis , qui negotiurn agendo con-
tra legem faciztnt.
IV.
Delictorum /zulla pcena conznaunis : sed
va-
ria
pro gravi
•
tate

delicti.
V..
h^
negctiis agendis commiititur contra le-
;ena
faciendo , vdl
omitiendo.
VI.
I.
CEd
an omnes juri parere debent ? O.
rimes, qnandoqui.dem comrnune pra,-
ceptum est, quod omnibus ponitur.
dict.
.I^.
a.
L. i. D. de legib.
Etiamne Princeps ?
1
Et
tenentur etiam Principes legibus. Dicitur qui-
dem Princeps solutus legibus ,
L. Princeps
D. de legib.
quia legibus ,
&.
solemnibus ju-
ris solutus est a populo Romano lege regia ,
quae de ejus imperio lata
est.
L.
i-
D. de
const. princ.
L.
3.
C. de testara.
At tenetur
legibus communi principum lege, & sua. De-
clarara enim hi, se .velle legibus vivere , sta-
tuentes, nihil magis convenire imperio. d.
L.
3. C.
de testam. S. ult. lnstit. quib. mod. test.
infirm.
Extatque hujus
sententiæ
confirmatio
aun insigni commendatione conjuncta in
L.
digna ,
C. de legib.
Digna
vox ,
ajunt
Im-
peratores ,
majestate regnantis , legibles alli-
gatum se Principem profiteri : adeo de au-
ctoritate jzeris nostra pendet auctoritas
Et revera majas imperio est , suznmitte-
re legibles principatuna . Et oraculo prce—
sentis edicti , quod nobis licere non pa—
timar , indicamus.
Quod si quidquid Prin-
cipi placuit lex est :
L. i. D. de const.
princ.
etiam hace voluntas lex erit. Et quo-
niam Príncipes in se hoc volunt : etiam ipsi
in sese erunt lcx.
II.
Quid , si juri non paretur? Penae ni-
mirnm constitute , & jndicia , ut initio
dixi. Quo loco haec qua:ruutur , quis vi-
1) Ita Duaren.
de L7.. C.
5. Sed de hac quarstione de prin-
cipe legibus adstricto, rel soluto, quia aaitatissima, k frequen-
tissima ,
pra^stat nibil , quam pauca lxoferrc , quia multa
i t-
stitutum pr
ae
rens non patitur. Fideri possuut varia seuticn-
tes, k inter se digladiantes
Bodin.
s. de
Rep. 8,
Petr.
Gre-
eor.
I
.

de Repub. ao.
Dau. 6.
Poli'. 5.
par.
4o5.
i; ser!, ;ryIuret.
Q
uce in negotiis gerendis fiunt contra le-
d
es, infecta habentur.
VII.
Qua? contra le ges feunt, vel ipso. jure non
valent : vel per exceptionem inferman-
lar.
VIII.
Jure Romano ea , qua contra leges flunt,
jurejur•ando non confirmantur.
IX.
Omissi in negotiis agendis hese pcena ,
ui
babeatur pro omisso.
X.
Transido.
XI.
deatur Iegi non parere: ubi , & qu:n ista' pm,
n^ : nutn has íta adversus omnes, ut ne
quidem excusentur , qui ignorantia quid ad=
miserint. De quibus dicam ordine.
III.
Is Iegi & juri non paret ,.gl.li adversus-
legem facit, sive aperte contra verba ipsa fa-
ciat ; sive , salvis verbis , faciat adversus id ,
quod lex nolait: quoruin illud usitate
contra
legem,
hoc in
fi-caldeen legis
freri dicitun:f
L. contra , & L. seq. D.
de
legib.
Utrutique
autem pariter adversus legem.
dubiurn:,
C.
de legib.
Inter quae quid intersit, dixi
supra
Cap. XIIT
Adversus haec facere intel^-:
ligitur , qui aut facit , quod les vetat ; aut,
quod illa jubet , omittit. Dicitur quidem in
L. contra, & L. seg. de legib.
.:Is
tantum con-
tra . legem facere , - qui . fáoit:y . quod
lex
prohibet : similiter
in
fraudem-
•is ,
quí fa:-
cit , quod les noluit, id.
est
sententia
ve=
tuit , non verbis : ut videri possit
,
utráque
definitio ad eum tantum referri , qui fa-
cit , quod lex vetat : non etiam ad eum ,
qui omittit , quod lex jubet. Sed nihilo-.
miaus & ad hunc quoque pertinet . Plana
quae les jubet , quid fieri , simul omitti ve-
tat i ut contra , quae vetat
.
, ab eo , quod,
vetat , abstineri
l
ubet , ut di.ximus in de—
finitione juris . Enimvero , . nisi horum al-
terutrum fit , ut vel faciat quis , quod les
vetat , vel quod jubet omlttat : non vi-
detur commisisse adversus legem , eoque
nec
a8. Variar. leet.
11.
Conn. a. Com.. 16. Coras. 1. Misc. 25. k
ad L. 31.
de
LL.
Baro
¡lid.
Cujae. 15. Obs.3o. & 26. Obs. 35.
Vult. crd §.
7
.

Pul.
Jc
L
/V.
n. 5.
& I.
Juri,^pr.
12. n.
3t.
Goth. cul
¿Yov.
105. Fachin. varios recitarle a.
Confr.
z. Vasq:
a.
I/lustr. Contr.
26.
n.
13. Treultl.
vol. a. Dispuf. 1, ttz
6. Mat-
t
harac. 1. de
Pica jur. 34.
A. sab. 1.
Jurisv.
1,
Pr.
8.
Iil.
a. itc.

i6
.^N
Fy^
141

De Jure Civili, Li
"l
ec

(l
lla
mena tenebitur. Proinde, si qua lex
est , quw permittat tantum, concedatve ali-
t
l
uid s non potest videri adversas eam com-
niittere , qui id , quod lex dat , non accipit,
cave non utitur. Non enim quod lex dat, aut
permittit , etiam accipi jubet , aut detrecta-
ri
vetat. Totum hoc permittere , concedere,
beneficii est. Invito beneficium non datar .
L. invito ,
D.
de
regulis jttr.
Quod si quis
accipere cogatur : vis, ara In
j
uria fuerit , non
beneficiuln. Denique voluntas legis permit-
tentis haec est , ut
is ,
culi quid perrnittitur ,
accipiat , si velit : non etiam ut accipere ha-
heat necesse. Inde dictuln , licere unicuigue
j
uri suo, seu iis, qua pro se introducta sunt,
renuntiare ,
L. si
juctex , D.
de
nainor. L.
penutt. Cod.
de
pact.
nempe impune. Nam
quod jure fit, poenam non meretur.
L.
Grccc-
cleus,
C. ad
Leg. Jfcl:
de
adutter.
Qua res
facit , ut
►
si quia ei
juri
pacto renuntiet ,
pactar/1
valeat.
L.
pactum ,
D. de
pactis..
Q
uod f'uturum non esset, si pactum essét con-
tra leges.
L. jrarisgentium ,
S.
ait ,
D.
eod.
IV. Quidquid adversus legem commit-
titur , de quo secundo loco quaerebamus ,
pcena adjuncta est sine exceptione in caus-
sis omnibus , id est non tantu.rn in deli-
etis , sed etiam in negotiorum administra-
tione.
In
delictis quidem constat , sive haec
spoate admissa sunt , sive ignorant'
►
a. Lin-
de lex dicta
delictorum ,
giste
sponte , vel
igno.raratia contrahuntur , coercitio .
L.
i. L. 2.
D. de
legib.
Sed non minus
idem fit . & in rerum administratione , si-
ve hic quid factura sit secas. , quam per
lee
s
licet; sive quid omissum contra leges,
V.. Poma, in singulis ha? sunt . In deli-
etis , ut haec sunt infinita , re .& gravi-
tate maxime inter se distantia : ita poena
nulla ómnirtm communis. Pro
.
genere , &
gualitate cujusque delicti peenae constituta,
quisei•oinde ex unaquaque specie delicti
peti ebent.
VI. In ' rerum administratione , ut facien-
do , vel
o
mittendó similiter peccatur adver.
sus legein : ita factorum poena una : item
& omissoruln poena una coi.laniunis. Quae ge-
nera , ut panca , & certa sant : ita nobis
hoc loco nota esse debent. Peccatur ergo in
rerum "nostrarnln admiaístratione adversas
leges partim faciendo ,` partim omittendo..
Sunt enim giiaedam , quae in hoe genere le-
ges fieri vetant , nt contrahere interdum ,
ant res alienare. Coatrahere , exempli gra-
tia,
cum pupillo sine tutoris auctoritate, ubi
S.
I. Cap. XVII.

r42
is deteriorem conditionent suani faciat: Inst.
de
auct. tut.
donare uxori , vel marito
L.
1
•
4. 3.
D. de don.
inter vir.
&
ux-
Alienare
fundurn dotalern.
Institfct. quibus al. lic.
vel
non , in princ.
Et infinita ejusdem ge-
neris , quae ex suis locis petenda sutil .
Sunt gxaedam , quae ad
.
acquirelxluni, aut
retinendum res costras fxeri: leges jubeut .
Ad acguirendurn , ut ad adipiscenclann
bonorum possessionen
y
, hanc petere in-
tra annum , aut eentutn d'ies• S.
cuna
iga=
tur , Inst.
de
bon. poss.
Ad retineuc.luni ,
ut ad actiones temporales i•etinendas , has
exercere intra statutum tempus
_
Ad reta
nostram , quw usucapi coeperat retinen-
dam , interpellare usucapionem , in-tra tern-
pora usucapioni constituta . Illa faciendo
hace negligendo , & omitteuda facimus ad-
versus legem.
VIL In factis istius: generis
2
poena hace
est generáis , & una , ut quod factual est ,
pro infecto habeatar.
L.
non
dubium ,
C:
de legib.
ilecte
pro infecto .
Nam gllod
factual est , nulla constitutione infectunl
fieri potest.
L.
in
bello , S.
facti,
D. de
captiv.
At pro infecto haberi potest , ut
hic. Quod ita fit, dunl placet , ut quod.
factum est , ipso jure nihilo plus v aleat ,
qua
'

m si fletum
non
esset , idest éftec,t,a
omni careat.
d.
L.
non
clubiurn.
in fin.
Ex stipulatione exelnpli gratia , quz,: sit
contra leges , aut bonos mores , nulla sit
obligado , aut actio. : ex donatione , ven-
clitione , quam lex prohibeat,. nulla sit alié-
natio , aut dominii mutado.
.
L. genercili-
te
r
,,
D.
de .ve.rb. obligat.
,L.
3. S.
scien-
durris ,
D. de don.
int. vir.
&
ftx..
VIII. Quod si qui sint contraetus ad-
versus leges , aut bonos mores , qui ipso
j
ure valeant , ut ex bis detur aetio , sed
aedo per exceptionem infirmetur : id aut
ex' eo accidit , quod lei aci actionem
no-
minatim valere patitur contenta exceptio-
nem dare , quod receptum est ín Sena-
tusconsultis Vellejano , & Macedoniano :
'wat
ex
eo , quod non constat ,
s
tipula-
tionem , qua; turpis dicitur , esse contra
mores , quod lit in specie
L.
Titia•
in
princ.
D.
de
verb• obligat. & L. pen.
D
.
de
cond. ob turp. cafas.
qui locus
a
ma
expositus est ad
L. genercali
te
r
,
D.
d^
verli ohlig. & L. 6.
C de pact.
Ideo ex-
ceptionem , & locum h
i
c indicasse nlihi
satis est . Summa tamen huc redit , ut
scmper mutile sit , quod , lege vetaute ,
con-
a) In lb enim gna;lex sirnpiiciter vetat, si raen aliara pee-
nam rleeernit: saltero uullitatcm ectus.
Turam.
cid I,.
7
.

de LL.
R.
i4.
Act ie
Maten'
nallítas a poma alía non
•
éxeusat.
Zas.
ira
Parar. de
his. qui nof: inf.
n.
3r. De quo vLic Cure. r•
C°u'
j
e;a.
ad Fr.
a3. Idque axioma
,
prcLat
L.
t8.
C. de
udu<<•
ltri;,.
de
Jure connub. pa
.j
. 652•

I
43

Hugonis JDonelli
,
Comrnent.

illl
contractu
m
est ,
si non ipso jure,
ut fere 8c
sequentrbus lyeum foca.
L.
i. S. si
rntra,
semper : at saltem per exceptionem
.
Quod S.
sed videnduaa ,
D.
de success. edict.
Hinc
quatuor illis in caussie , quas dixi , contin- actiones intra annum aut aliquod tempus
gít. Atque hoc idem valet.
L. nihil inte-
propositae , eo tempore transacto, non
evm-
rest,
D.
de reg• jur.

petunt.
L. in honoraras , D. de oblig. & act.
IX.
Adeo autem , quod hic lit contra le- Quae ab initio sine praefinitione temporis
le-
gem , nullius anoment
i
est : ut placeat , etsi
ge , aut
edicto propositae sunt : l ex con-
jurejurando firmatum sít , niiailo magis
va-
stitutionibus intra triginta anuos
.
exerceri de-
lere : sed & ipsum jusjurand
um
a?que nul- bent : post id tempus fini.untur : sed hoc,
lius esse momenti.
d. L. nondubiuna , in
modo , non ut tollantur ipsojure , quae
se-
fin
.
C. de legiG.

mcl , ut perpetue , constante fuerant : sed
X.
Omissi rtidem in hoc genere poena una, ut praescriptione , id est exceptione tempo-
át communis,.super
i
o
ri
contraria, ut quod re ris legitirni , repellantur.
L. sicaut, E. de
omissum est, etiam jure pro omisso habea-
prcescr.
3o.
vel
4o.
ann.
tnr, ut negligenti uoceat, incidatque is in XI. Sed , quod tertium hic quaeri di-
amissionem ejus rei , qua? facienti defereba- ximus , an sunt hae poenw ita. adversos o,
u.ir. Qua? puma in hac specie satis lege expri- mnes, ut nnlla sit ádversus eas ne ignoran-
untar, quoniam cum lex in alic
l
uod tempus quidem excusatio ? Quae quaestio , quia
quid inclulgct : hoc pra
3
terit:o, sic inclulget in dignum tractatum habet , sequar utilitatem
pr..eteríturn,
ut in futurum vetet,L•
cuan lex,
rei , & de ea separatim dicam , sicut
&
D. de lcbib.
ut ante áocui
Cap. XIV.
Hinc proprio Titulo curn in Digestis , tum
in
qui
intra
tempus statutum bonorum posses- Codíce expositum videmus.
sionem nonagnovit , tempore excluditur ,
CAP. X
VI
I
I.
De
juris,
&
facti ignorantia: ac primur
g
i quae leges hujus
ignorantiae
excusationem
ad
poenam legis evitandarn admittant.
Ignorantia duplex , facti , & juris.
I.
Ignorarr,tia non' éxcusat, ubi lex genera-
liter lata est in onlneS , etiam ignoran–
tes. II:
Temíais contin
u
tcm cedit etiatn ignoran–
ti. 11I.
I.
^
^ St autem is titulus ,
De juris , & fit--
ctr. ignorantia. Titulus
in Codicé
.optimo ordine subjectus titulo
De legibus,,
&- aliis aliquot ejusdem argumenti, quia per-
tinet qua;stro ad eum etléctum legum , de quo
nunc agimus , & de quo sub titulo
De legi-
bus ,
nempe ad pcenas legibus constitutas ad-
versas eos , qui legi non parent. Est enim in
eo genere haec exceptio , nisi sint , qui igno-
rantia excusentur. Unde qwestio superior ,
an sil hic ullá ignorantie excusatio. ln.scriptio
ita est : De
j
uris , & facti ignorantia ,
quia ignorantia duplex est , facti , & juris:
L.
1.
D.
eod.
neque utraque in hac quze-
stione codem jure habetur.
L.
2.
eod.
II.
Non omnis
y
ero lex hanc exctisatio-
nem aclmittit. Qua?dam prorsus excludun
t
:
qua?dana recipíunt . Excluduut illa; , qua?
ita scriptze stitnt , ut poenam statuant ge-
neraliter adversus oirtnes , qui quid fece-
Ubi,
non
proclest ignorantia facti ,
rice
ju–
ris
ignorantia
prodest. IV.
Ignorantia excusat , rabi lex contra scien-
tes lata est , vel ignorantibus cflñcedit
quod scientibus negat. Y.
-
Transitio. VI.
runt , etiam ignorantes.. Hujusmodi
est
lex
v
Aquilia, qua ita actio poenalis constituitur ad-
ersus eos , qui dam num injuria , id est cul–
pa , dederint : ut sit etiam in eos , qui non.
hoc animo fuerint, ut damnurn darent, atque.
adeo se damnum dare , aut declisse ignora-
rint. Itaque & putator
.
arlioris , qui r.aranna
ex arbore dejecit, & qui tegillam e teclo ,.
qül Sagittaln enllslt,.s1 pretereuutem .Lzserit,
quem illic esse , aut l'uturuara esse ignora
,:-
.
bat : nihilominus hac lege tenet
i
tr . L. si
putatar- , D. ad ,Leg. 4/ilquil. S. ataque , .S.
ilcrra si , Inst. cQd.klujusmodi
eyt c:dicturn
de lis , qui. dejecerunt , efFuderunt ,
quo de eo ,quod alicunde tlejectuna ,
ef„
fustimve est in Cura locura ,. qua vulgo
iter fieri solet , constituitur actao in du-
pluni iu eum , qui ibi habitaverit , etsi ma-
xime ignoraverit , dejecturra quid , au
l
t ef=
fusum esse:
L. . a-•
17-
de its , crui eff.7rd.
vel

[Document text truncated for crawler view.]