Opera omnia : commentariorum de Jure civili...

HUGONIS DONELLI JURISCONSULTI E T ANTECESSORIS OPERA OMNIA. COMMENTARIORUM DE JURE CIVILI. Biblioteca PixeLegis. Universidad de Sevilla Tomus Primus CUM NOTIS •  OSUALDI HILLIGERI. Accedunt Sumniaria l & Castigationes Theologicce. ROMAE MD C C CXXVIII. TY p is JOSEPHI S ALVIUCCI. SUMPTIBUS EDIT ORUM Superiorurn Perrnissu. tï ROMANI EDITnRF,S LECTOR! JURISCONSULTO. A bsurde fieri atque inaniter ab illis ducimus ; qui quum illustris scriptoris opera, cultiorum jarn pridem gentium suf- 'fragio commendata , rursum imprimi curant ejus scriptoris in laudes verborum flumen et homericos propemodum sonos ef- fundunt. Nobis autem inconsulto hujusmodi more ( morem dicitrius 3 nimis enim crebro ea stultitia peccatur ) omnino ca- y ere deliberatum est ac firmissime constitutumd Hugonis Do- nelli opera, quotquot. complectitur Lucensis editio, coepta qui- dem A. MDCCLXII , at nonnisí A. MDCCLXX absoluta , cum notis Osualdi Hilligeri , nec non suinmariis et castigationibus theologcis, iIli jam-editioni additis , iterata aggredimur editio- ne d onare. Q ui d amplius praefari opus est ? Auctoris nomen longe clarissimumy et quotidianum studiúm quo Lucensis ejus operum editio expetitur , quin satisfreri cupiditati petentium queat, -corZSilium nostrum probare iis etiam debet, qui libro- rum copia ütterariarn laborare obruique rempublicam conque- runtur: Ad nullius enim, vel perexiguae utilitatis libros perti- net illa querela , non autem ad eos „ quorum praesidio , ut de lucubrationibus bonelli accidit , docti homines et elegantis ju- risprúdentiae cupidi carere non possunt. Ceterum , licet nobis propositúin sit Lucensem editionem repetere , praetermittendas tainen in primo tomo censuimus ha- bitas a Francisco :Duareno in Donelli cooptatione , et a Sci- pione Gentili ira ejus funere orationes , prolixis quidem no- tis et addítamentis ornatas , sed quae parum ad Donelli vitam expotiendam conferant. Í'raecisa autem e tomi primi corpore vi Scipíonis Gentilis oratione , pra3clusus est locus Feidleriano in eam orationerh spicileb-io , quod in decimum tórnum editores Lucenses distulerant. Breviter Donelli víta.m excerpta qu ae dam f. ex Thuano , Gravina , Moreno deseribent , eaque tibi excerpta sequens pagina objiciet. euum vero anirnadversum a nobis sit , ultirnum editionis Lucensis . tomum , qui multiplices indices exhibet, exibere quo- que intercisum quemdam ac mutilum elenchum capitum, quáe in Donelli operibus contínentur , ab eo elencho iterum excuden- do abstinebimus ., né imperfecta in re , ac minime necessaria emptoribus nostrae edítionis pereat impensa. Spem alimus fore , ut paucuIa in hac editione nova- vimus, aequo • cuilibet existimátori haud irnprudeñter novata es- se videantur. Vale. j  ! {! JAC. AUG. - THUANI. Historzaruin Szii . Temporis T. T l . L. i oo. Paga ' 4 • :LTUgo Donellus clarisszrnus jzzris i'nterpres ; Cabilone ad drarim natus , qui priman >flvarici 13ituriguriz diu docuisset ; post tumultum Parisieizsem sol.um pa- trium vertere ' coactus Lugdiazi Batavorum (clic / llanto tenzpnre hcesit ;«c postre/n . o ob suspiciones, de q uibus dixinzus, in lJltorplziana Norinzbei • gensis Jleipublicce celeberri- ma academia nidum senectutis posuit ,  pridie Eid. Majas fatis concessit , eodena quo Cujacius cetatis auno ; eo minore fama, quod illius famce voce  scriptis ob'stre– pere tota vita pro ludo lcabzcerit. EJUSD. THUANI c u iñ T. IV. L. 88. Pag. 5o4. H Ugo Donaba juris scientia claras , eamque dau Avarici Bitzerigzzrn prgfessus , qui oh rel.igionem Lugclunzcm concesserat, quod consilio participrasse crederctur , a senatu monitus ut alio migraret, fJltorphium se contulit, ubi Norinzbergensis Re i-. publiccé stipendiis ad mortem usque doczcit. JAN. VINO. GRAVINA. De Ort. & progj°ess. Jur. civilis Cap. 178. Oriens Duarenus Izazad imparenz doctrina? , atque simultatum suarunz hceredenz reliquit Hugonem Donellurn discipulunz , gztenz eleganti oratione in prceceptorum collegium cooptavit. 1s nzagistri rationenz in docendo jure complexus est , ^ inclictunz olim Cujacio bellum redintegravit. Penan cum in Calvinianorunz partes , abjecta ve- ten, veraque rel.igione , transisset ; mutato culta divino , coactus est etiam solum ver– tere. T/ariagiae fortuna jactat ► cs, & in Germaniam profectus , docztit Heidelbergce : un- de ad idem munas Leodizenz concessit : indeque , quod Britannorzcrn factioni res no- vas molientium studeret , patefactis insidiis , coactus est in Franconianr, confirgere : ubi cessit e vita auno MDXCI. cetatis sute LXII% Cornznentarios Juris Civilis reli- q uit uberrimos , acutissinzos • gziibus jurisprudentianz i n conzmodiorenz ordinenz re– digere studuit. Cid operi utinam extremam manum addere potuisset; neque Lamen nii- nus quales nunc sunt juventuti conferunt , propter soliditatenz rerum ,  rectam se- rienz. Puer vero adeo literas aversabatur , ut ad eas non ante se , flexerit , quanz lzcm pater pudore , ac metu afficeret : qui arcessito ad se, coram puero, pastora sua- rio , pacta mercede , fdizcm ei se _ traditurum simulavit • quo Donellus in,telligeret , qualis vita sibi , nisi studeret literis , proponeretur. Fallacia hcec pzcerilis aninzzcm liza Yerta , ac tantunz inge.niunz posteritati , E.? literis dedit. LOUIS MORERI Le Grand Dictionnaire Historique T. II. Pag. 37 0• D Oneau, ou Donellus, (llagues) célébre Jurisconsulte, était Franc:ais, né en 1527. claras un bourg prés .d'Aictun, en I3ourgogne. Il étudia le Droit sous Duaren , F3 il y fet de si grands progrés, qu' il fcat bien –tót era état de l'enseigner , COI-tinte il .f t 7 á Bourges & á Orléans. 11lais aya.nt dorzné daza les sentimens des Protestans , il se vit eontraint de fuir, dacrant les nzassacres de la saint–Barthelenay, eaa 1572 . & Vil)  oic il enseigna a Heidelberg. Depuis, étant venu dáns les il se retira en 1lllemagne, P ays-Bas, il fittdeo ^ ú P^^feS^ñ l'oblig a d'en sort l r en 588 i pour avo 'r pris ^ parti acquit beaucoup  p avcc un peu trop de chalezt r , en faveur des Anglais;  ayant été appelé d ^ to f dans la Franconi e , il y mourut au mois de  e Civ li a L i de 64 C om l a composé divers Duvrages de Droit ,  , de ment. ad titul. Digest. de ^li s Batav. s. Lorenzo m en^ r Q d ó 'it Elog.. d'Huom. Letter.n De ction. &c. Meurstzts , Thou , F3c. ix AD AMPLISS.IMO.S B T NO:BIL.ISSIMO.S. DOMINOS C..ONSULES S:EN..4TUM.Q:UE INCLYTIE URB.LS. NO,RI.M:BER.G.E.  • J' R  F T ,.I O ^ I nilül esset cujzzsquanz in rebus--•lzurnanis; aut si , aun esset, icl sua sponte tri— buerent honzines honzinibaas; aut clan tletralzeretur• al,teri impune • id sine animad- vertenda injuria , aut etiam sine publico incomrnodo pernicie rerz u rzplablicarunz canija antingeret: . frnzslra ad tzaendarn, hunzani generis so.cietatenz qucereretur anxie ea sive ár s, sive ratio ,• qua tribueretzcr suunz euique ; qur.'ppe grite milla esset, aut cene qua non ma;nopere • eger•errinS: Sed lorzge ista aliter se habere, @ vera ratio, @ ormnum temporurri e,xperientia satis nos rdocent. ,Iam. prilrzunz , quot sunt Itomines , tam multa sunt. quce sunt eu.jzésque. Nzzlli , :'é.nim . vivzarzt , qui non• habecznt aliquid surnra in rebus etiam privatis : si non in privirtis:; at certe- in publicis cornmunibus , ut cene , ma- ri , agua profluente , viis @docis publicis , (plantan rerunz usura omites f •uunllu•. Si res deessent , lamen nemo est, czcjus• non' sit aliquid Stalin in persona ipsa. Sunt enim @ in persona proprio- qucedanz ra•. Deo cuique tributa , qua' multo . citius srta llonzines dixerint , quanz illa , quce sumunt irt. rebus externis ; ut sunt vila , corpus , la- bertas, @ alia laujus generis. Quod 'si etianz• cujusque est ,. quod- ei debetur : infi.lzi— tum fzt, quod in hoc genere • izunzeretur: Omnia. debenzus Deo ; mulla patria' , @ rei- publicca; irznuméra honzines lzorninibus , ut personarum varietate, ita rentan genere riza- xime distincta. Non• eninz eadem sunt, quce subditi Principi, cives nzagistra.tibus, pa- rentes liberis, liberi parentibzzs, servi dominis; Ziberti patronis, conjunx conjugi pro con- junctione o^cio ; eadenz , tinte- Tzomines honzinibus sua voluntale . , aul maleficio contracta debent. fIt hcec stint lamen, atque , ut srcrtt distincta personis, ita sunt re- rum F;3 caussarunz varietate prope infinita. Denique quocrznque oculos converterinzlrs, ubique , quce sua cujusque sint , reperiemus. Quid hornirzes ? in his tribuendis quo— modo se gerunt ? lije y ero se ostendit naturce hunzance partinz ignorancia , ^ , partim depravatio , atque improbitas. Nempe alii , quid sit alterius iy7zorant , V ama , statztere non possunt : itaque @ de eo vertientes in contentionenz lites rnovezzt. rllü { quce pars nza.xinza est) scientes , quid sil aliorum, quidve lzis debeant , non modo Ttis non tribuunt , sed etianz cupiditate innata abrepti i n aliena ullro invadunt , ea— que auferunt justis dominis , in personas sinzul V bona , cum vistan est , pallen injurii. Testantur hoc adulteria , furta , rapince, deprcedationes, eoneussiones , . M lsa testimonia , danzna, injurice , & male/iciorum onzrze gerzus , quibus hcec vita refcrt(a est. Quid ? alieni detractio , onznisque injuria , qualis tandeos , aut quanz sine pm- culo negligi posse putanda est? Si dentur hom i nes mitissinzi patientissinz i : liceat ab his ,expectare fortasse , ut ferant injurias , casque dissinzulerzt , nec de las n10— veant acerbe contentiones. Nemo tanzen reperietur usque adeo p ( ztiens , gnirt moleste ferat se contemni ,  suum sibi eripi , certe qui srcuna sibi reddi non nzalit. Quod To n z. 1.  B  111 X rrt rre sic guidenz fier et : non ideo Lamen injuria non aniinadvhr • tencla uideatu.r. Quia uno gtzi ita se instituunt ; ut , ferant , tanto digniores auxilio judicandi sunt, guardo Jicerurzt ipsi , guibras iu juria feret , indigniores. Sed non isto animo sunt 'lamines ad sua retinenda , aut his anzissis adyersits in j urias. armes a Deo tributa , Fj jure con- cessa sibi servari cupiunt : quod possunt , retinent , nec fucile sibi eripi patiuntur detracta onani ratione persequuntu r , F j laborant , ut recipere liceat. Quod si irnpu- nitate proposita obtinere non licet : h ic maxima mala consequuntur•. .flugetur -in po- terztioribzcs Izczber u li ^ donzinandi, tenujores ^opprim ē ndi^ cirpiditas. Qui injúriam ac- ceperunt, dolent , G irzdignccntu r : Hine odia , "ininücitikú , .rixce , contentiones certis- sirnre pestes rerumpublicaruna. Ner l ue hoc. satis ,res. denique ad virn raque arma spe- ctare incipit. Unde ccedes , bella , seditiones. L'x .quibus tandena eversionerra rerum— publicarzcm ,`' v-' interituraa generis Izicmaizi ser l ui' necesse est. Quarzzobrern , si qua est ratio re o lace reipublicce ejusnzodi , qua vis E' j injura prohibecttur inter omnes., Fj quod cujusque est , id si tribizatzcr : ea- demum- .est ^ , ;gzccim:frrastra exquiri , ázit qua. nos non magnopere egere dicere non licet : qucc ,est ejusnzodi ,:quarn in,repullica: exstare ,E' j bene positam omnibics nzodis 'retitieri -, izota.' tam . ad utilitatena aliquam ,. qztanz ad saluten & iricolu C m , ^itatem omniun cunz prcblice , mitin privatim pertineát.,.. Hice ratio sita est in jure. E j leyibris. JustitLCG 'quidem , ut velirnits • tribuere 9 facit. Sic eninz def nitur : Constans , F j per p etua volzarztas \suurn cuique tribuendi. Izoo juris est nzunus , ad eanz nos deducere ‘ ; hoc efficére.,, ? ut lzanc adipisci ,^ servare. possinzus. Nana, clan onznis alter • i szcurn tribu -endUratió:,Na, eo posita sit., ut norirrt,us. ^ quid sit tribuendum , CJ Cogizitunz tribuere velinius : • rctricngzce borran jus bene ron—. stitutrtnz prcestat , drern Fj illurl statuit , quid sit sztitn2' éia l resque , Fj .simul ratio..nem ostendit atque confzrnzat ejus obtinendi : sine quibus nihil est, quod facile aut pres- stenzus ipsi , aut ab alüs expecterrzus. Ergo n on sine caussa in 'onznibus bene com.- p  f ositis inzperüs , regnis , civitatibus prima senipe.r.. cura ait inter CiveS , .ut ter pis cnnstitzceretur; quceque inzperiaE' j respubliéw . prcestantissimce E.4 florentissimce f err i n.l , semper in bis jus cultun , servatunz ,- dictutrz est quam, diligentissinze, iTc iisrlccr.rl;ce juris bene constituti magno . semper in'hónore fuit cognitio , cum sapien— tissluai quique , CJ priracipes viri curo doctriria. , tiani zcszi mzcltru-rrt n . naagZCarum r•eruu o docti ita statuerer,t , sine justitia., ac. pr • oincie sine legibus G jure certo , 1-en/publicum stare non posse. Quid dic'o au'tem:`rerrzpuLlicanz ? c'zcnz nec possit fanzi- lia, rattt convictus ullus hoozinunz inter , se. Testis est ;Cicero, cujus de juro Roma- no verba lace sunt in Libro 2. de Officiis: Itaclue euni multa pr3eclare majoma', tncu r i natn optime constituti juris ' summo semper • in lionore fuit cognitio , atque in- terpretatio, quanz cluicicm ante halle confusionem temporuin in possessione sua vete– res retínncrunt. Sed ex ouznibus, quce r,rzr l rianz ullo in populo constituta sunt, nul- lnnz ju's riegue prceclarins constitutum est , qua:n populi Ronzani , neque diligen— tius. Nczm s cuan Ronzani id sibi omnino prnprzsrtissent, (matiz optimis legibus E.4 jure fz n rrlare rempzcblicccuz : primó nnrz sito jzcclicio fr•eti ea statzcerunt, qua' vide- rentar: sed , cozulnisitis dilig,erzter exterarunz civitatum, quce tunz bababa/mur sapiera- tissi,n2 , legibus institutis , zct .fltheniénsiuuz, 11 Lacedcetnoniorunz , ea delegerurzt, qrtce videbarztnr optima, eaque sancita legibus in. .siiam rempublicana transtrclerunt. E quo duodecinz Tcc.bulat. De quo scrr.'ptuna est'in L.. 2: dé orig. jur. 1Jeinde, ut anaplissinza republicci , in imperio totitcs ' orbis prirzcipe , nzultiplicibus & as— sizlrcis rentara exenrplis in (Mines partes incurren-lib . us ,facile fucilan est, ut viderent i l rsi per se, qucz; essent stabiliendce fj optirrze regeridce , atgcie aclnzinistrandce rei- publicce corzvenicutiss:nau. Quibus rcabus stattaendls assecuti vidertur, ut tandiu stc- terit Xj terit. fS ftoruerit respublica. Cicero grzidem de jure, quod ipsius relate sancitum eral, Libro 3. de Oíbciis ita scribit : Sed nos veri juris , germanaeque justitiee solidara & expressam effigiem nullam tenemus :. umbra & irnaginibus utirnur. Sed idem subjicit, optare se , rst eas ipsas imagines sequerenzur. Feruntur enim , inquit , ex optimis na= turw & virtutis exeraplis. Qua laude , ut sunt res ILuntance , haud scio , an ulla nza- ion possit reperiri. Deinde quanta post Ciceronis tempóra ad Justiniani cetatsm fa— eta est juris optime eonstituti E3 enucleati accessio? Diligentia antera. • Romanorum in constituendo jure ex eo animadverti potest, quod nulla fere pars est rerzutz cum divinarunt, tuna humanarum, 'earumgz t e clan publicarum , tum privataricm , quce Izac diligéntia caruerit. Est enim jus de omnibus fere ab illis aceurate constitutum. Ita- que hóc jus ita ab omnibus fere populis, omnibus prope cetatibus post tempora Justi- niani ad huno diem receptum est, ut, quibus in rebus patrice leges non impediunt, omnes _Izóc jure utantur. Quod certo argumento esse debet , quantam illi in jure Ro- Mano ad rempublieam regendam €.§ conservandarn statzterint cequitatem esse C.3 di— gnitatem. .lilitto sermonis elegantiam venustatem, quce in veterum juris auctorum 'scriptis elucet, guau- 1 ontnes otnni u nt cetaturn docti ltomizzes, etiam qui in alio ge— azere doctrince versarentur non solum amaverunt, sed etiant sunt admirati. Conti- -netzzr /loe jus , ut quidenz nobis a Justiniano Imperatore coritpositum  trae/aun?, ;est , quatuor voluminibus , Pandectis , quce  Digesta nontinantur , Codice Justi— niani,.Institutionibus, , Novellis ejusdern Justiniani constitutionibus. Ex quibus cce- tera Suam laudem habent : de Pandectarum autem Codicis dignitate , atque prce- stuntia dici _satis .non potest. Sed ntultis nihil attinet. Ipsa enim se ostendit, vix- que est in , tnátóribzcs illis ullutn fragmentum , in quo non gravitatis , prudentice, -cr'quitatis vis, no n eruditce vetustatis majestas gzeadam entineat. Quod si minus aut ex ipso jure Romano, áut ex cceterorum tacitis de eo jzcdicüs intelligitur, quanta vi s. ES, cequitas sit ejús juris : id tunt tnaxime poterit intelligi, elan ab eo jure di- scessum fzcerit. Hoc enim cum fzt in legibzcs patrüs , quam multa szepe in eo in- commoda , quam absurda ,multa licet animadvertere ? Bene igitur majores nostri hoc jus pro suo amplexi , eodem cum Rontanis exenzplo etiant publice exstare & doce- ri voluerunt, ut esseu id, ex quo partint jus quod obtinere vellent , partim pa— triarunz legum , si ' grace essent diversce , origo , ratio, £.1 interpretatio tanquazn ex uberrinzo juris finte duceretur. Quo magis nos idem secuti Izoc ipsunt jus am- plecti , in eoque cognoscendo versari & elaborare debemus.  Optandzcnt esset, la . , quantum est in illis libris prcestantice illius  digni- tatis , tuntum facilitatis esset ad jus civile , quod cota/neta , percipiendzznz . Sed di zcile dictu est , mayor/te ido utilitas excellentia sit , an digicizltas ; ac , si verum dicendum est 9 scepe utilitaS diffiCUltate vincitur. 1VaSCitzir luce quidena non minima ex parte ex rei ipsius natura. Sic enim natura comparatzirzz est , ut jzexta proverbiunz  sint , grice pulcra. Quod in. hac disciplina potissimum accidit. Intelligere enim , quid sit jzcris in, re gzzaque , similitudines rerum nosse  dissi— ttülitudines ,  his cequitatis bene constitat!ce videre  expedire rationenz, tna- gni ingenü,  summce prudenticn est. Ad quam assurgere non est crijusvis: Dei donum est; & quidem singulare. Ident multa El varia rerum cognitione  totius jziris tractatione , scepe longo usu  experientia indiget. Sed accedunt  alia prope non mi n o r a ad dfflicultatem; rerrznz  negotiorum varietas, obscuritas scri- ptorum , genus ipsum compositionis. Yarietas rerum infinita; cid guara cognoscen- dum , si guidem onznia sigillatim perscqui  expendere velimus, ver ulla /iotrzi- nis cetas sufficiat. Obscuritas in scriplis ea ,' qucz: supe ex plicari non polea: e x Tom. 1.  B b  quo XIII.. .XIV.. Quibus modis naturales ^lii 07– cientur  Obtter, fijr.trd litera Curia in civitatibuS , qui Curiales,  -  •  3o3. fldoptio quid; goce ejus species. 310. De arrogatione alter a specie ado- ptionis,  322. Oh ingratitudinem ¡iberos in pote- statem parentr.tm revocari. 334. Patrice potestatis jura in liberas quce ; C§ de conditione, ac jure f"liorum familias.  335. Quibus modis patria potestas.sol- vitur. -  346.. Potestate patria soleta' liberi qúó statu,F3 jure esse incipiant. 363, L IB. III, ?ladaquid sit.  375.. Qui in tutela esse possint,  383. Qui tutores esse possint , aut non possint.  390. Tzttelctm deferri aut testamento , aut lege , aut a magistratu ; de- que tutela testamentaria. 3g8. De confirmando, More.  419í De legitima tutela, seu de legiti- mis tutoribus. Yetera legitima; Jalde genera exposita , agnato- . • ruin , patronorum, parentunz fi,= duciar•ia.  4 2 7. De dativa tutela , seu de tutoribus a rnagistratzt datis.  438. Qzti petere tutores possint , gzti e- ' tianz Cogaratztr , ^ que in Itis non petiti tutoris pena.  455.. Excusatione justa tutelanz recte alioqui delatanz jure detrectari. Q ucena rrz hcee justa sit bus ex caussis; gztis ejus legiti- lmts usas , rtt impetres; impetra- te quis ebéctus.  478. D e caussis suspectí , que janz ab initio tutorem a tutela rerno– veant , ut excusado,  51o. De satis4tione tutorztnz. fl gzti: bus ttttoribzis ea exigatur, qui- bus rerrzediis: . non prcestita gztate- nztstutelce obtinendce obstet. 511. De administratione tutorum , in qua tutela consistit. Ejus partes duce , qffieiztm tutorum ,E§ pote-. stas. " "Lec que sit , E§ quanta , ac quibus in rebus corzsistat. 5 1 8. De auctoritate tutorum.  534. Oztibzts modis tutela fzniatztr , ac primum quibus ipso j ure. 543. XV.. f^^ xviij VI.   Q uce res ad jus publicum perti– XXI, neant non natura sita, sed pro- - - - -- - - pter aliad.  21J . VII. De jure privato•  .22 3 . VIII. Qlurd suurrt est cujusque privatizo, 'XXII. duplex essé• Quid horurn ttnanz- XXIII, quodque.  227. . IX. Orce persone jura esse dixinzz t s a XXIV, natura personce cujusque tribu- ta : ea pro statu , & conditinize XXV, persona; cujusque varíe inzrrtu- tari. In statu per • sonarztm quos- danz liberos esse , guosdam ser-. XXVI. vos. Liberi qui , qui itero servi. Servi quo statu , & jure ha– XXVII, beantur . llclscriptitios sernos 231. Liberorzan hOrnrnum non un" caztssam essé in statu , & jure person e : sed ita esse, ut est co- rran conclitio. Conditione onznes Iiberos ata ingenuos esse, aut li- bertinos. Ingenuos quosdam na- tura esse , quosdanz jure pro talibus haberi. Quinam ambo. Tztni de jure aureorzarrz annulo- ram & de natalium restitzr– tione..  243... Libertini; quid justa servitzts; quid rnar,ui missio.  25o. XII.  Manuntissiourtm genera , sert qui-" bus modis servi ad libertatenz perveniant , fcantque libnr • tini ; cl.e prill u rnz quibus rrtodis sirle domad r12a1zltmiSS1O71e.  2J5.. X111. ntan u missione ltonzinis que spe- ctarzda a d vint marzitnzissionis; ac primum de nzanztnzittentis persona,  262, XIV. Qui servi a dominis manumitti non possint.  267. XV. Quibu.s utodis servi a dontinis re– cte nzanttrnittant a r.  ibid. XVI. I,ibertinorunt olim status triplex boche urtzts orrzniztm communis, • ztt cives Ro.rnani habeantur. 274. XV1I.  Libertinorum conditio , deque eo– rum obsequiis.  275. XVIII, De operis libertorum , dono , nza– rtere. XIX..   las patronatus quibus datunz. ^a- ti • onus quis ;& g rti hic pro p ct– • ; troni s Ircabeantrtr.  290. XX.  De bis , qui sunt sui , vel alieni jtcris: Tzim de patria potestate. Hujus primam caussanz esse in jrtstis nuptüs , ac de bis ipsis obiter • ,  295. e.sse. X. XI. esse eas , ( l uce do- mtraoS cutra Izabuissent , habere desierunt. l jusrnorli quce sint , guando exsistant : curn exstite- rint, fteri illas occu.parztis. 7 15. De Thesauris. Quid sit thesau— rus, qua ratione dicatur nul— lius ; ubi quaterzus fiat inven- toris , aut donzini loci , vel fi— sci.  722. Res alienas jure gentt.'tun domini voluntate acquiri per traclitio— rzern. Hazte constare da.nte accipierzte : in darzte lave neees- saria ad traazsferendunz , pote- statem transf,rendi , voltarzta— tenz , traditioncnt. In quibu.c sit potestas tran ferertdi. 730. Fóluntatenz tran ferendi his rebu efici , si quis sciat suztnz ene guod trrdit , riegue in co errct ; si ci insta caussa ad dozninizt n a transferertdum subsit , aut su— besse existimet quantvis erran,s; si in enzptione , re tradita , pre— tiunz acceperit , ata rentzserit necessitatem ejus irz pi'wsentia solvendi.  738. Traditione ad rern zransferenclanz opus esse : rzztdam voluntcttem , aut etiam conventionerz renz nihil proficcre ,@ cm . . Quid si tradere.  746- liz accipiente ad dorniniurn rei tra- dr.'tte rzanciscendzt n a duabus bis rebus opus esse: eonsenszt acgt u = rentis , r ` i•et traditc ke aceeptio- ne. Utrunque quibus rebus con- stet , quibus declaretur.  75o. C c  XI X- X9X Ex rebus inanimatis yace sint uta- has:  695. ()lit?' in mari , au.t litore nata , editave sunt, onznia esse nullius, acf eri occupantizcnz. Quantum in his occupari intel.ligatur , ztt fiat occupantis ; El quid sit horuna plerctque f<eri invento- 699. Influtninibus nata,si rnobilia sunt, natura null,ius esse ; proinde fie- ri occzipantium : si immobilica , qualis est ¡nada ibi nata., feri statirn accolczrum , nisi horunz agri sita limitati. Tunz  hanc nullius videri, feri occupan- tis. L % t de cedi zcio posilo in flu— mine publico.  702. ..0  n mate— erisp ca.ecie Jacta  ate— NUllius res 7o6. II. IV. .Excusatione per J p tdicem etiam ece= IX. ptarn tutelanz grtandoque ^zniri. Quibus ex causis Izoc nzoclo,  X. quatenus fzniatur.  555. De suspectis tutoribus , maxime q uo modo ex hac caussa tutela f'niatur.  562.  Cura quid ,  quce in universo hoc numere spectanda.  5,78. XVIII. Qui sub cura esse possint , sezt XI. qztibus possit curator dari , soleat.  579. Qui idonei curatores , & quenzad- modunz constituantur.  594. Quibus ex caztssis tutores a tute- la , ex üsdenz czt.ratores a cura @ excztsari, ut suspectos, ar- ceri; nee dissimili effectu cidenz oneri satisdationis subjici. 602. XII. XXI.,  De curatorum potestate in curce adazinistratiorte.  6o6. XIII. XXII. Quibus modus cura , fcniutur. 6 t o. XXIII. De curatoribus bonorurn. Quibus bonis dentur, a quibus, quce co- rlan cura, quidve contineatt. 614. XXIV. De enzendatione propinquorunz,& XIV. nzagistrorum; tutn de corzditione f nzinarztm.  623. L B. IV. 'Cap. I. De rebus , quce dicuntur divirzi ja- XV. ris , sacris , religiosis , sanctis. Qucenana Itce ,@ quo jure ha— beantur.  631. De rebus publicis omnium conz— murzibus, mari, litoribus, aere, agua proflzcente. Quce nam lacee , El quo jure hczbeantur. Irz pri- znis de publici varia appellatio- XV I. ' ne ,  uszt.  651. De rebus publicis , qua speciali— ter ita dicuntztr , fluntinibus , portzt, alveo , ripis ; deque ea- ruin rerunz jure.  659. De rebus universitatis , & earunz jure.  671. De rebus privatis.  •675. Quce res acquiri , F3 domino alie- no subjici nbn possint.  682. Quibus modus res acquirantztr jzt— re gentiunz•  683. Ex animatis rebus feras bestias vere nullius esse : ideo fzeri oc- cupantis. Qzt ' bestice ferce; oc- XVIII. cupari ( piando intelligantur ; quo in loco quis occuparit , ut » fzant ejus , in sito , an in alieno , interesse;  hoc quanz re- cte.  69o. XV. XVI. XVII. XIX. XX. X V II. XX. XXI. xx XIg, Traditione qua res acquirrrntur, sola traditione acqutri . In do- natione interdum anzplirts de- siderari insinztationenz: quando quibus ilt caussis. Ipsana tr'a- ditiortenz, qua . ¡zic requiritur , ubique sic accipi debere,ut que- vis traditio rei, detentzo, sea apprehensio corporalis su tciat ad dominium acquirendum, nec sit necessaria vacua. possessio- nis traditio.  762• Traditionis speciern esse comnu- nicationern . Conzmunicationis duas species , apertam ta- citanz : tacita? autem duas, cort- f üsionem duarunz nzateriarum, Fj granorunz ac similiurn re- runz permixtionenz , qua qui- detn voluntate dominorurrt con- tigerint.  774 Etiam res- alienas facto nostro interdztrn jure gentium nobis ac- quiri,  citra do.nzinorrtm vo-  XXX. luntatenz. Qua. res sint lzujas generis. In quo primunz ros ho- stiles. Ha quonzodo nostrce fiara. Qua ex nostris apud hostes e- rartt, a nobis receptx quo jure XXXI. apud nos esse incipiant.  778. XXII. Res alienas, casque civium a no- bis bona fide possessas quasdanz quoque fzteto nnstro nobis ; tcqui- ri jure gentium Ira donzi ^zi voluntatem. Rujas generis esse nummos alienes , quos nostros putenzus, nostris mixstos; sinti- lr.'ter^ . f•icnzezzturrz alientan ea- rlem , fide ?rostro nzixsturrt ; itern fru.ctus ex re aliena bona fide possessa perceptos.  786. XXIII. De rebus, quce sine , fiteto cu jus- quanz nobis acquirrentur jure gentirtnz sola vi, El potestace,ac beneficio rei nostra.. Earum duo genera sumnza esse, &c. 794. XXIV. Fructus ex re aliqua perceptos interdunz alüs , quanz donzino rei , acquiri. Bonce fzdei posses- sor quis, se-u quid sit bona, aut mala fide possidere. Fid.ci ver- bztnz cur hic ztsurpatunz, & quo- usque quis pro bona. , frdei posses- sore sit habendus in percipien- dis fructibus.  799 XXV. Qui fr•uctus bona. fidei possessori acquiraritur, G quis acquirenrli modus.  8 r 5. XXVI. Fructus perceptos statinz fieri bo- ^!. 7 ejztsque rrtanere non trtntrtrrz coba:- nae ftedi possessoris. ítem sicfzeri ejus pleno jure: ut non metua.t ullam repetitionem, etiam si con- sztmpti non sint, adversas cenz- munem, inveteraturn erro- rem de restitutione fructuurn non consumptorum•  826. XXVII. De accessionibus rerunz nostrarunt. Quid sit alluvio. Huic locuna non esse in lacobus sta- gnis , quanavis publicis. Sed ncc in fluminibus. Limitatus ager quis , quis item manac captas.  838. XXVIII. De alveo relicto a ilumine. Hztnc vicinorum fieri accessionis ju- re. Quorum,  gztatenus, tum quam recte.  846. XXIX. De insula in ilumine nata. Hanc quoque accolis flurninzs acqui- ri accessionis jure: tztnz qux hic insola ; qztibus accolis, l^ quatenus a,cgrtiratzir.  854. .flecessiones rerum alienarum ad res nostras, qua. gz.tidem sine facto nostro , per honzines ta- nzen nascantur , tribus modus contingere.  859. De confttsione duarunz materia- rurn duorum dom.inorum. Ubi lzc.c dominiztm non mzttot : ubi nzzctet, & totuma corpus com- mune efficiat ; aut etianz grtod rtnius fitit , alteri ad jiciat, quanzobrem.  866. XXXII. De conjunctione alienarum rerunt cum nostris. Quce hic rebus no- stris juncta nostris cedant, C`j accessionis jure nobis acgrti- rantur.  87o. XXXIII. 1Edificiurn solo cedere, ac per. Izoc domino soli acgztiri , sive quis ex aliena materia cedifz- cara in sao , sive ex sua in alieno. De materia qu.oritado. in taran-que partem domino mater i a. consztlatur. Tztm de tigno alienis c.dibus juncia , qua sit domino tigni eo nomi- ne repetitio ; qua domino ce- dittr,z facultas ejus eximendi si velit ejus restitutione dupl i, aut etiam simpli . a.stinzacio- nem vitare.  874- XXXIV, De arboribus , plantes , senzini- bus alieno solo impositis. Haz;c solo cedere , curn radices ege- rint ,  domino soli acquiri colzoerentia solo, sed & eru- TV. ta. De arbore in C07 02i0 izio duo- ruin dominar" posita, qua- tenus vicinorztm sit manens, eruta. De harum rerum ce- stimatione , deque surnptibus, gzti in eas res imponendas f'cz- cti sint.  89o. V- XXXV. De scriptztra. Hanc materic8 aliente impositam materice ce- ¿ere , ejusdenzque donzini fze- rt.  894. XXXVI. De pictura. De hac recte de- fendi rttrztnque, Imane ta- bate cedere de sententia Pan- ul, rursum huic cedere ta- bulam de sententia Caji , E'3 Justiniani.  895. XXXVII. De üs rebus jurzetis , (luce ni- hil , nisi ejusdem corporis ad- VI. ditamentum, habent. Qztce hac ratione alüs cedant , ut totius corporis dominas sit qui do- miaus est illius partiS , quce cessionis jure aliam ad se tra- hit.  903. V II. XXXVIII. De personis res acquirentium jure gentium; Wat eorunz, qui acquirunt sibi ; tara, eorum , per gztos acquiritur.  907. LIB. V. Cap. h Res aztt corporales esse, aut in- corporales. Posteriores has ju- re gentium non agnosci , ejas- s que rei argumenta. Cur incor- porales dictce injure consiste- VIII. re; cut- item jura. Quce genera earztnz. Ex bis ontnibus quce eodem jure civili acquiri pos- : sint , ala 72011 possint. Tamiz cu- jusque acquisitio ad quas par- tes jur•is sit referencia.  910. IX.. Quibus nzodis res corporales sirt- gulce jure civili nobis acqui, rantur. Inter ccetera praeci- pite . de rebus donatis, seu de donationibus , deque Tituli de Izoc genere in, ]nstitution.ibus collocatione• hm, de dominio rei ex pecunia nostra ab alio emptae.  9' 9. X. In quibus sit auctoritas transfe- rendi jure civili , gztanzvis do- mini non sint, nec pro donzirzis Izabeantur in rerunz adnzint- stratione;Ei quibus rnodis res a- liente ab las tz.ansferantur.934. I I. -XX) De usttcapiorzibus, ^ longi temrz- poris p r cescriptionibus. Hacc qu.ibus rebus inten se discr'cpa- rint olim, ^ nurzc differant, permixta Izc i die á Justiniano, & in unzan genus redacta u- sucapionis. De usucapione. Quid sit, G an- de dieta; quam necessaria ad dominia constituerida. Ilu jti.c tractationem /zis cnpitibus suma- 171,6 constare : '-primurrt ut con- stituatrtr usucapi : tztnz , Izac constituta , qucnratur , qualis sit, quid adimat priori domi- no , quid ztsucapienti tribuat. Constará robas ad usur_apien- drtm necessariis. Earum rerum sunzrna.  954. De possessione prceeipua caztssct usucapionis. Possessionenz de- tentionem esse, rema facti , Sert i n tenendo positam : jrts tenen- di, aut insistendi rei non esse. Hujus sententia quis usas. 958. Possessionis verte genus unzan es- se: species tantum dztas, jrrstam ^ injustam. E'usclem signi.ji- cationis esse illanz divz'sio- nenz,cztnz qucedant possessio di- citar civilis, alía naturalis. Et de hollan verborum sign fca- tione, atque usu plana: tata de verbi naturalis possessionis auz- biguitate; quomodo hccc anz- biguitas, r.tt quisque locas in- ciderit, sit explicanda. 974. De acquirenda possessione. Han c acquiri animo , compone. I» quas personas, in gitas res, in qztce jacta izic• animas- rton ca- dctt, ut rze sic ab animo acqui- ratitr posscssio.  982• Corpore acqztr'ri possessionem. quid sil. Id fieri aut prelten- sione naticrali, aut acta aligito corporali, grti pro prelierrsiane liabeatztr. Hi actas qui. Sine bis qua7n vcrztzrt sit',posscssin- nem non magis acgniri sine compone , grtanz non acquirctur .sine animo.98í' Q uod dictttni est , 72072 nisl ani- nao , E53 corpore possessionem acgniri , id in ittr'ogue SIC ac- cipi debere , ut anirno quideua non possit nObis aegitirr , nisi nostro : corpore aute a t poss il f^ nosb o , ^ alieno.  999. kl. XXI. XXII. xxij X I , Pupillum , qui infantianz exces- serit, posse sibi possessionenz ac- quirere etictnz sine tutoris au- ctoritate. hfantern G ipsurzn per se sibi acquirere posse : sed non aliter, quam tutore auctore. 100 2. XII. De amitlenda possessr.'one. Harte anzitti part.irz cnvitis rzobis , par- tim volentibus.  1006. XIII. Possessione m , quce invitis ex su- pra scriptis caussis non anzitta- tnr, volentibzis animo amitti ita: ul sine Itoc animo non amilta- lur , sed retineatur volcnti- bus G ignorarzlibu s ; contra , Clan constitueritguisgue non pos- sidere , hoc arzinzo statim anztt- tatzir , G quidem solo : sic ta- 172,C71, ut diverso sensu nilzilonzt= nu.s verum sit , possessionean vo- lentibus non nisi animo , ^ cor- poro ~ti.1026.  XIV•  r izcstam possessionem esse oportere ° ad usuca,pionenn. Jztstanz esse , quce lzcec tria in se Izabeat : ju- stanz caussanz possidendi , bo- rza:n fzdeni possessoris, ES trans- , ferentis voluntatenz. re ; post quam nilciloinirzres ma- neat sirigularurn caussaru.m pos- sessio. CíYrizcec$ clti bono .1059- XVII. Jitstam posscssionem ad usuca- piendunz., ut ex justa caussa •nasci, íta & clip?, bona l'r ,le con- junctarn esse debere. Qrtibr.ts re- bus constet bonce fcdei possessio usucapturo , sive per se possi- deat , sive per alias. Tum quo tempore bonanz fzdenz ad u- sucapionenn intervenire opon- teat.  1062. Ad justanz possessionem , ut justa catissa , possessoris bona f- de; ita auctoris ad tran,sferen- dunz voluntate opus esse. ilanc, uti erit interposita , sequendam. Proirzde , mandato interposito de emptore in possessionem indu- cezzdo, procuratoris inductionenz cxpectandanz. Et quid , si hic procztrator , nzortuo venditore , posscssionern tradat.  1070. XIX. Non cujusvis temporis possessio- nenn ad zisucapionenn prodesse , sed (pite tenzpus habeat ad earzt rem lege clefinitunt.  1074: XX. tenzpus usucapioni & prcescri- ptioni prcefinitunz , inzplendu.rn etiam accessione ex persona ctzt- ctoris uti licere , ut una ornrziunt viclea.tztrfrtisse possessio. A n c tor, & Auctoritas quid. Quce in e a accessione sint Condilione, & in ztniversztnz de jure accessionztnz temporis. Tum de vttiis posses- sionunz, gztce quibu.s `successori- bus,  guatenus noceant. 1082. Possessionern legitinzi tenzporis ad usucapienclzcm defniti , conti- nuanzrequiri: interrzzptanz ad u- sucapioner:z nihil prodesse.Inter- ruptio quid sit,& quid ab rtszirT a- tione d ferat. Interrzznnpi posses- sionenz dztpliciter,naturrrliter, 0 civiliter. Ülrague interrztptio gzzce, Q ^ utriztsque gztis e fectus. 1099. uce res uszccapi non possint. In /zis prinaztnz gemís esse carian , (Jure natura sur non recipiunt u- sucapionenz. Ilujus generis spe- cies duas: quce i n bonis 1Z0n sunt; quce possideri rlorz possint : tum quce in hoc numero habean- tur.  1 1 18. XXIII. De altero genere earum , reruaz qucc, gitanivis sial in bOniS, usu- capi non possunt. Hujus J•eneris ditas 103g. XV. Jrrstanz caztssanz possidendi , qua; - adusucapioncnzrequiritur,eanz- ; denz G vere subesse oportere. In eo nec cogitatione sur falsa grtcmqztam , nec errore sao ad- juvari. Iiz cogitatione ita ¡zis es- se : ztt nerno ipse sibi caztssann possessionis mutare possit ; hoc quid sil. In ancore ita : ut error , fctl.sce cau^^s V,,sa nulli pariat zisztcapionenn; flor guan2 late paleat, in singulis titztlis specia- libzts e xpositunz. Elan lamen guí »islam cartssanz er;•oris Jba- beat , in eo errore usucapere. Qu.ce hic justa cartssa erroris. , :I't'tulres pro soluto ex caussa enz- ptionis quid hic d férat a solu- .tione ex cceteris caussis; & de er- rante in caussa solutionis. 1 o51. XVI. Quod quis ex ?zulla , aut injusta caussa hossideat, non pro /liberi ex nova justa caussa possidere, quasi sibi rnutet caussanz pos- 'session.is; atgzte Izinc procedere ,usucapionenz. Et grti ex una ju- sta caussa possidere ccz'perit , posse eum ex novis jzzstis possi- dere ita , ut eamdenz renz possi- deat ex omrtibus: ex una lamen tantctnt rtsucaptOrzeaz Conttnge- X V III. dures species esse: unam earum, species : unam earum, gzzarurn alienatio in universzcm ; alteram earum , *quarum usucapio nonti. natirn , Irme sola est interdi- cta; & de priore spec.ie. 1123. XXIV, De Izis rebus , quce , cum sint in bonis, eJ jure alienari possint , tamen legibus usucapi prohiLen- lzir. Prohiberi has partirz lavo- re eorum , quorurz res sunt ; partirn odio possessorunz. 1 1 27. XXV.   De partu ancillci frrrtivice , sitne ^ ipse fi.trtivzcs, ^ an usucapi possit,  quando.  1134. XXVI._ De , fcetu pecudurn , fzcrtivarum. puann dissimili in caussa a par- tu ancillcefzirtivicelaabeatur,czcm de ejus acgzcisitione, ES uszcca— pione agitur.  1142. XXVII. Res vi possessce quce , ut XXII ne d)ein- ceps usucapi possint.  1146. XXVIII.. Pitio rei purgato , res furtivas , vi possessas , prcesidi donatas deinceps usucapi posse. Ilitium purbari cum res in potestatem donzini , interdum possessoris , redierit.  1 147. XXIX. Completa ex szzis caussis usucapio quazn vinz Íiabeat.  i i 55. XXX. Juris de usucapione constituti ra- tio , Vi cequitas, ubi, quce con- tra dici solera, diluzzntzzr. 1163. XXXI. Remedia duo ad id , quocl usuca- pioni justce deest, supplenclunz, jure possessoribus prodita : fi'sci traditio in re aliena ,  lontiis- simi temporis prcescriptio. Quce– nam la y e sint; quibus  quan-. do prodita.  11, 1. , REIMPRIMATUR, Fr. Dominicus Buttaoni Ord. Prced. Sac. P. .fl. IYlrco . Soc. REIMPRIMATUR. J. Della Porta Patr. Constantinop. Yicesg.. I 2 e HUGONIS DONELLI JURISCONSULTI COMNIliNTARIORUM DE JURE CIVIL! LIBER 1'RIMUS jure, quid sit: ex hac definitione jus civile Romanorum quam vere jus sit: quibus libris id contineatur: quid in his pro jure ha- bendum, aut non habendum: tum de ejus juris auctoritate a d nos obstringendos. Eam hanc esse, ut omnes , quibus jus positum est, ei parere debeant. Si quis non paret, paenam esse propositam: quae poma, & an adversus eam sit aliqua propter ignorantiam facti, aut juris excusatio. CAPUT I. De cornpositione, & collocatj.one Pandectarum, & quid auctor in ea desideret, quamobrem ea in his libris non utatur. Pandectarum ordo improbatrlr. I. II.  Auctor Pandectarr u n ordinem repndiat. XI. In pandectis prc8poslere agitur de jure per- las civile lustinir; ' neum non repudiat, sed sonarum, III.  in ordinein redie-it. XII. de rertun jure , IV. V. VI. VII. VIII. Occulritllr dissentientibus. XIII. de judiciis. IX.  .lVletlaodus Auctoris non l'nlpedit stul'liunt Fragmenta veterlun Iurisconsultorrcm in sin-  Digestorlun , aut Codicis Iustinia- gules T'ctulos inordinatce coüsjectci. X.  nei. XIV.. De 1. ATque hoc gniclern in his libris , quos instituimus , de jure in ar- tera. redigendo , eodetnque arte , (51. via ex- plicando consiliurn nostrum est , ut ante praefati sumus. Sed eruta I etiarn ex do- ctissimis , qui hac parte i_nanero operara & a nobis , & ab aliis otnnibus , qui idem conentur , sumi dicent ; qui nos intra or- dinem in Pandectis traditun coutineant , & hube . optimum esse coutendant. Qtúbus , r:e forte frustra progredian u r longrus , itli- tio satisfacendurn puto. Veilern equidern , o ) Cujacius in p artrtit. D • fricad. el in Cornment. arl lit. D. de excus. fut. Cont. 1. Subree. Lea. tt. dicens, 11 0 1/ me- liorem viant , et methodrun quxrendaw ca , qua: in Institn- tionibns primo geueralitcr dcsignaia, et dcinde etl'uaius in Pan- dectis didur,ta atyue expresaa. Uaar. ililagi. Lib, Y . de Le&cd. ( r. 1t6. et Giphan. ín or..unonc. cte. ita esset , ut illi tata studíose defendunt. Minus laboruui & illis , & nobis in hoc stu- dio versantibus su.beuudurn esset , & major fr • uctns rediret ex operis nostris gr-totidianlL ad studiosos. Sed Z res non patitur , ut concedan. Quid ergo in illa composítio- ne desicleramus ? Sí de rebus gnlnritur : non modo nihil , sed etiatn exdem ilfce ipsw res sunt , quibus utitnur , ad quas & lpsi mar retinendas , tina explicandas accedi- mus. Si de ordiue & collocation e ; requiri- zuus otxxnia. t) Hotom. in Prre,frd. Lib. 5. Ohst• ,rr. Vi bi; fi•uslrr g+r r/uuz ex libris vcicrtenc eunersunl aleo confrsa. rfiycr!«, inafr •a la:rrt Gos •ruos libros Trib:,nirmu, r tt.x'r ar'7íQrexQ1Y I)i i ;csta rirRri- psissc t•iJcalur. Wcscuhuc. « ri ;. r• Drsfir. tc tr';tam . ordi«. Dli- hl neo, rn«terie.r , nec tuwth.rdas bt ftis el t •;u ,• ehr,l % s GrRic ( lustituti0nes iutCiligil ¡ ncrlüc in telí•5 coficcl.n'unt u)reri! , p.`ar^t II. Cur • lii Comment. ni-nie. Jam-minuitur id jus multis rebus, guau', imminutionem ad. statum,& jus personarum inprirnis pertinere,apparet. Quid ergo illi de toto hoc genere imminutionis? Id quod ex singulís partibus licet animadvertere. Minui- tur maxime status persona servitute,ut hic in- carral locus de servis, eorumque manumissio- nibus, quibus fiant liberti ; simal de ipsorum servorum,& dominorum, tuna de libertorum, & patronorum jure. Atqui hic locus,quasi ni- hil pertineret ad titulara de statu personarum, qui in principio prima partis Pandectarurn exstat,vix taudem in sexta parte,idque alieno loco, attingitur. Minuitur & jus persona pa-, tria potestate. De hac quidem, & ejuss caussis, quales sunt nuptiae , & adoptio , commode agitar initio , & quidem suo loco, id est eo, ubi de statu personarum institutos est sermo. Sed jus ejus potestatis totum illic pra termis- sana. Minuitur itero nonnihll tutelis, & cara- tionibus , quibus prima actas snhjici solet : quam ob caussam & de his conjunctím in qaa stione de jure personaran recte in Insti- tationibus agitar. At ubi de bis agitar in Pandectis ? In quarta derruirla parte in ex- tremo post tractatum de nuptiis , credo , quia ex nuptiis nascuntur libere, quos deinde, mortuo patre, recto ordine excipit potestas tutorum , aut curatorurn : quasi yero quis- quarn ideo sít in tutela, aut curatione , quia sil filias ; ac non quia ille sil impubes , hic aut minor vigíntiquinque annis, aut is , qui alioqui sois rebus superesse non possit , ut prefecto tutela , & curatio cuna nuptiis hulla conrnunione conjangantnr. IV. Quod ad res extra personam positas attinet , est aliquid nostrrem non tantum in rebus privatis , sed etiam in sacris , re- Ligiosis , saactis , publicis . Et quidem ista- ratn renten divisio sic initio proponitur sub titulo De Reruni divisione . Conve- niebat el divisioni , & loco persequi or- dine , qua species ejas divisionis essent , & gafe vis , claodve jus ite siogulis . Atqui de earum jure nihil ibi traditur , ac ne alibí quidem: aut , si quid alibí , osteuditur tan- tum , veluti per transennani , idque alienis , & maxime dissitis locis, atque aleo ita : ut, quod de bis dicitur,propernodum nihil ad jus, &usura earurn rarun pertinere videatur. libi ergo , & quo ordine de bis agitar ? De rerurn sacrarum, & sanctarum usa leviter in parte sexta 4 3  Hug. Done II• Cur ita sentiem , guando- híc primurrt - l , i onendi locus est , pauces exportara. Cura jus cívile , qua. parte .de jure suo cuique trebuenclo pra:cipit , ín bis duabus rebus , tanquam partibus , atque hoc ordine ver- setur , in ejes, quod cujusque est, cognitio- ne , & ejus cogniti obtinencli ratione , ut postea dicetur pturibus suo loco : nihil non in Pandectis perversum est, quod pertineat ad utriusque partis tum collocatio n e m , tum explicátionem. Nana , cura jus nostrum cu- j usque posituni sít partan en persona ipsa cujusque , partim in rebus ^ externis ; jurís autem nostri obtineudi ratio consistat in ju- diciis : queso , guata de his partibus tra- dendis prxposteranz , & natural . , ac recta cognitioni contrariara viam instituunt compo- sitores ? Ilic enirn illi , delibatis primo pau- cis e l uibtesdarn de. personarum statu , & re- ruin divisione , statim postea ínitium faciunt ab ea parte , quze est de jadicibus , de juris- dictione , de in jus vocando , & robas .judi- cium antecedentibus , ex quibus continenter gradus lit ad judicia. Quorsum ? nernpe ut tlic nobis judicium instruerent. liude & de actionibus tam in reta , guara iu personam tractationetn statim subjiciunt. Ergo judi- cium juris nostri obtinendi rationem infor- mant prius , guau] , quid esset juris nostri, quod in judiciunl deducere posseinus , nos docuissent. Instituunt petitionem , quam ne- - cesse sil culmino esse de re nostra , aut. no— bis debita , priusquam , an "esset alíquid no- strutn , ant nobis debituru, & quidnara id esset , irltelligerenlus. Atqui ita res habet , estque id natura- ipsa iu promtu , cognítio- nem juris cujusque praecedere oportere: turn, hoc cogníto , T uco. , quomodo id, Tuve via obtineatur. III. In singnlarum antena istarum partium explic:atione (pon-todo versa,ltur.'? Ita , lit in utraque parte niagui alicujus corporis mem- bra se ostendant: sed membra tatuan], saepe i.ta disjecta , & procul a sao capite dissita ; ut quidvis potius, guara ex lis corpus ipsum,- cujus nlemhra sunt , agnoscas. Primum, cuna de jure , & stata personce gnxritur , constat in persona ipsa plerac l ue esse cojusque,cujus- modi sunt vita , corporis incolutnitas , liber- tas, esistimatio. At Ira:c nusc l uam ex professo, ant aperte iu Panclectís tradita reperias. Initio quidem certe , ubi maxime conveniehat , mi- platel. Vult. in Prole,•. de .Ciad- jar. pag. µa. in artern qui_ dera'ésse redacta juris civilis pr:vicepta, sea non satis artificio- Le • Ang..ilaWrear. Lib. I. de Via lar. Cap. 2 7 . omues fere ticoterlces exist;tnare , jus nostrum compositum sine ordine, excepto Cujacio  qui lamen ipse , iuquit, potius titulorum universi geueris scriem , quarn singnlarum partium ordine.n iutuitus est .,4dde Batron. ad L. to. ff. rle I. el I. illuret_ ( n Prmfcrn. Cotnutení. de etdg.jttr. £c Briss. initio Lib. t. de Sa- lta. etc. 5  .De Jure Civili sexta sub -titülo , Ne quid 'in loco sacro , in argume n t o interdictorum: de usa religio- sarum in parte secunda, titulo De naortuo in- ferendo. De locis publicis ítem in parte sexta inter interdicta , titulo Ne quid in locó pu- blico. In privatis clnid sit juris nostri , nus- quam ex professo traditur. Fragmenta tanturn quaedam huju:s generis varíe sparsa sunt , ex quibus id colligitur, & quidem ita, ut pene id non appareat, neque id minas, quam ma- xime disjunctis locis. V. In rebus nostris hac nostra sunt, domi- nium • , possessí.o , rei usas, & fructus , alie- nandi potestas. Dóniinium arguunt illa ipsa tria, qua sequuntur , si quidem ea suo jure sibi quis sumat , non aliena concessione. Pos- sessio intelligitur ex rei vindicatione,qua actio dominii jure couipetit bajas ipsius possessio- nis avocanda ' canssa. De rei vindicatione agi- tur in secunda . parte , titulo De rei vindica- tione . Usas, & frnendi potestas indicatur actione negatoria constituta dominis istarum rerum persequendarum gratia. At de hac a- ctione agitur in eadein parte secunda ; sed ;iñter servitutes, titulo, Si ususfructus peta- tur,' vel ad atizan pertinere negetur, & titu- lo, •Si servitus vindicetur, vel ad aliuna per- tinere negetur. Alienandi potestas statuitur in Institutionibus sub titulo, Quibus aliena- re licet, vel non. Dura enim cluidatn dornini excipiuntur illic , quibus alienare non licet ; non obscnre ceeteris omnibus hac facultas. tribuitur. Quam ergo de • eodem genere ista disjunctis , & divulsis locis inter se? • VI. Iam vero & in rebus alienis jura qua- dam nostra sunt , ut ju:s vectigalis fundí, sea emphy teutici , jus superficiarium, bona fidei possessio , servitutes , pignus.. Et ubi tandem de his agitur? • De omnibus quidem, excepto pignore, in parte secunda , idque recto ordi- ne : sed tune, cum nondum, an aliquid esset privatum , & quid in eo esset alienum , sci- remas. Id enim traditur multo post , idest in parte sexta, quo loco de acquirendo rerum dominio agitar : Pignorihus ' autern proprius locas attribuitur in parte quarta cum cateris partibus & pra:cedentibus , & sequentibus. nihil commune habens. VII. Qnae ut omnia traderentur ordine :. tamen hoc constabit , in rerum privataram tr actatione natura hanc cognitionem pra- cedere cíebere , ut sciamus , quid sit priva- t um , & quomodo quidque privatum fiat cujusque , id est quibus modis cuique do- minium ct.jusque rei acquiratur . Prins e- nim rem e•se, quam de jure rei c l uari, opor- tet. Et tamen , ut dixi , prapostero plane ordine, quod hic primaria esse oportebat ,. Torn. I. I.ib. I. Cap. I.  6 de dominio scilicet rerum acquirendo, posi- tum est extremum, & quidem a lieniss'imo lo- co. Factum enim id est in Sexta parte sub ti- tulo De Acquirendo rerum dominio , ubi ne- mo suspicari posset , eum locum ad illa pri- ma, qua sunt de re vindicanda , aut ad ea j ura , qua esse solent in rebus privatis alie- nis, quidquam pertinere. Sed nec acquisitio- nis hujus explicado ulla ration e certa, aut mo- do tradita est. Disjecta hac est titulis ad hoc genus pertinentibus , ita disjunctis, ut nihil supra. Cujas generis sunt'hi De Mi vindica- tione, De Donationibus , De flcquirendo re- rurri dominio, quorum prímus extat in parte secunda, estque de actione in rem ad res no- stras vindicandas : secundas in parte sexta : tertius in eadem parte, sed xnultum remotas a priore. Quid? tota successionum, & legato- rum , seu fideicommissorum ratio , cum ma- xime sit hujus generis , ut per eam dominia reuma acquirantur jure civili, nonne toto pe- ne genere a reliquis modis rerum \acquiren- darum sejuncta est? quasi in ea non de acqui- rendis rebus, sed de testamentis , &supre- mis voluntatihas tantum sine alia acquisitio- ne ageretur. Huic enim generi in parte quin- ta , & sexta inter res a ratione remara acdui- rendarurn longe dissitas locas attributus est. In quo & illud pr ae posterum , quod , ut re.li- quae species hujus accfuisitionis superiores , zta & hac praposita est generali titulo Dé Acquirendo rerum dominio , cum genus an- te omnia praemitti oporteat , deinde species ei subjectas explicari, ut sciatur, au una de- finitione generis contineantur omnes : si non continentur , tum cleinde , quid prcpiuui singularum sit , oratione exolicetur. VIII. Iam y ero , cum ejus , quod no- strum est , pars sit id, quod nobis debetur, in quo versantur obligaciones : quo ordine, & qua ratione in hoc genere explicando pro- grediuntur- compositores ? Nihil est perver- sum , aut praposterum magis. Nam, cum in explicatione juris nostri de obligationibus posteriore loco agi debuisset , ut ex Tribus sit quod nobis. debetur, quod miaus proprie nostrum est : priore tatuen loco de bis , quam de rebus dominii nostri , qua pro- prie nostra sunt , agitur . Ante enim agi- tar de obligationum caussis , ut contra- ctibus , & quasi contractibus . Sed & cum obligatio omnis sit ex certis caussis , puta contraen ' . , quasi contracta , maleficio , qua- si maleficio : quomodo , ata quo ordine de his dicitur ? De genere obligationis in extre- ma parte. sexta, titulo ad can) rem comparan) De Obligationibus,et actionibus . Species ipsc non ex genere accersita,s ed simpliciter positx 1 *  111111- Hugonis Donélli tntil ^ , ante prxmittuntur : sed & bae ips<e cn nfusivne , &- perversióne tanta , ut nulla majo !. possit reperiri. De contractibus agitar parte tertia, & quarta. At quo ordine tan- dern ? Non modo nullo, sect et i3 rri ita ; ut videantur:cornpositores de industria .orines species in his perturbare voluisse. Nam quí re contraltuntut • - , permisceutur cutn iis , qui contrahuntu r consensu , in parte tertia. In quibus etiat.l ipsis admiscentttr alieno loco tractatus non de lis c-aussis , es , quibus obli- gado uascitur, sed de personis , gtlx ex con- tractu, aut alio ficto conveniri non possint. Et t atuen ne hic quiclenl locus totus codear loco expiicatnr , sed alienis locis in varias partes discerpitur. Nam de noxalibus actío- nibu s, (pile hnc pertinebant, traditur in par- te secunda post tituluin legem :flqui- .li CZlli . Sed & contractas ipsi ita divelluntur locis ínter se : ut ,•cum de exteris •agatur iñ parte tertia, extrema derrtum parte agatur de stipulationibus . Spectemus reliquas caussas obligationis. Omnia legue perturbata. De qua- si contractibus, quorum tractatio sequi de- bebat , agitur priore loco , partirn in parte prima , ut titulo De /4'eyotüs b eslis•: partim .ín secunda, ut titulis Tirzitun. re nnndorian2 Fzanzilice erciscaindze, Conatnazni divrrlt.inzl . o : partím in parte quinta , ut de Tutelis. Et quidem de bis omnibus ita : ut nusquaai di- catur ita de bis agi , quasi sint contractas , aut quasí contractus, id est contractibus quid simile , ut proinde nescias , ad •quod genes rerum haec referri debeant , aut quenl usum in caussi.s prxbeant. In rnaleiiciis eaclem áealta. Nam de fnrtis , de actione vi honoraría ra- ptorurru , de injuriis agitur in parte septi- nIa eadernque extrema : de datnuo inju- ria dato in parte secunda sub titulo .,4c1 .L.epena Agua/out. De cuasi maleficiis ea- clem. Nam de gt-cibusdam agitur iu prima parte multo ante , quam ulla snecies ma- leficiorum lit exposita , ut ' título lYau.- dce , cuu l zones, stcabtilarii rzt recepto resti- tuant : de c l uiLusdam in parte secunda, ut ti tu lo De His , qui e^tdertcnt , vel deje- eerunt: de quibusdaul ín extremo Pande- etarum , ut de judice ,•qui litem suam fe- cit , sub titulo De .Gxlrcaordinariis cogni= tionibns , L. 1111. Atque hac compositio , &.collocatio est Pandectaruin in explica: Qucm titulum non posse commode continuad proce- de utibus (atetur Zas. in Parta. eod. Tit. n. i. ' 4) Duaren. cid Lr.cerfpl. Pc n cd. Cap. 2. genera ipsa non malc notasse lltatiniauum : sed sub singulis titulis rhapsodiam quaurlaru esse arte carenteut. Et in F:pisl. de Rat. doc. jur. TC O n- c lsi de fifuforn+n ccdlo.atiorre, iuquit, nenrinenx jure cofpueri po.ese urbifror: larfef res ipsa Zoquital . , Tribaricatum in irce- etando cujusque lifull argumento nulZcun methodi rcdinnem ha- Zui. * .ce. loan. Mercar. a. Opin. x6. in speciali in multis dc- rcptum Tribonianum, in ádtcrali tutern titulorum eonpexio- Comment.  8 tione ejus partís , quar cogniti'onem ejus , quod suum cujusqt`e est , continet. IX. Ipsa ratio nostri obtinendi, qure al- tera ` juris pars est, posita in judiciis, quomo- do se istis habeat, videatnus. Hic y ero nihil sanius , quam ín superiore parte explicanda. Nam , cura judícii velut partes hae sint , in jus vocatio , lítis contestatio , caussae cogni- tio , quce in probationibus• versatur , res ju-- dicata , & qu 3e 'banc sequi solent vel ad in- firtnandam senteniam , vel ad effecttim per- ducendam, appellatio , & rei judicatae exe- cutio : b 3 ec iriembra íta divulsa sunt in tota bac compositione : ut citius quidvis quatn haec ejusdem corporis membra esse agnoscan- tur. Nam de in jus vocatione, & iis, qua re- curría judicium antecedunt , agitar in prima parte- De litís contestatione in Pandectis nusquam apene ;-tantum quxdam , c l uae ad eam pertinent, duast aliad agendo, attingun,. tul . sub titulo De ^ttdiciis , idque in secunda parte. De pt•obationibus agitur in quarta de- muna parte , idque inter medios contractus , quasi lec pars nihil ttd reliquas caussas, quae In judicittm deducunt.ur , yuudquam perti- reí judícatx executione agit:ur vix tandem in parte sexta , titulis pra cedentibus , & se- qtrentilrus nihil() plus cum hac parte commu- ne habentibus, quam habuerunt cum superio- re : idque fit ante obligationum , stipulatio- num , solutionun:, & similiurn rerum ad jus nostrurn pertinentialn tractationem ; cum ta- men , nisi bis co J nitis , non possit de re in boc genere controversa cauídquam judícari. Ad extrernum qui tituli rei judicatx subjici debebant de appellationibus , utpote reme- diis adversas rem judicatam comparatis : hi longo post intervallo proponuntur in parte septima , eademque extrema. Et lec qui- dern iu collocatione summorum generurn , & partium totius operis perturbatio , & confúsío rerum est. X. Quid dícam jam de singulorum , & specialium titulorum tractatione ? Quid ? nisi id , quod palam est , & de quo inter ornnes convenit ? Nam etiam qui in par- tibus sui,umis ordinem, & oeconomiam a. liquam defendunt , tamen ín singulis titulis de rebus ad titulum pertinentibus 4 hunc nul- ne summam illius industriam fa j ase. Ioh. Reidan. in Prref. Cynosurae: _A leo nullu ín (psis titulis metlaodus : al ne lex qeeidena cum lego,' nee §. cum §. coluereat, ubi e! obsoleta, ce usitcda in unum vcluti clucos dispersissimc stcnt cotyectct , el confusa. í'<Iattheac. de Pía Sur. Lib. a. Cap. 29. Itum. 3. et 2. Nicllc u n; ait, partem, juris civilis proprio ordine , ac me- thodo conteaacan videmus: sccpi.aim.e divisiones , e! dc enitiones pnstrcmo loco pasitos, ultima prtelatcc prin:is, inedia ufris- que etc. Confer. de continuatrone tituli ad titulum , legie ad le gem ,& c. Alex. Turatnin. Eyiat. acad. ad. tractibus commure habeat. d De re judicata, & neat , ant adeo , quasi qui quam cunl con- 9  De' Jure nullum esse ,'sed surnmam , rerum confusio; nem , agnoscere coguntur. , Sunt enim illic fragmenta tantuun ex variis ,veterurn scriptis collecta , sed & eadenl 5 turnultuarie uC quidque legentibus occurrerat , ut pluri— mum in slogulos lindos ita congesta:. ut pro- j ecta, & infarta verius:dici poss i nt, guau in eos collata. Ex qua confusione accidere . ne— cesse est , ut magna sit , ,& surnmae defini— tionis , quee illic traditur, & qua singulorum fragmentorum sententia bit, quís usus, incer— titudo. Summam totius ignorari necesse est , ubi partes non modo .nou intelliguntur , sed ne agnoscuntur (piden). Ipsa fragmenta ne— cesse est non íntelligi , cum guaerendi occa— sio , qu;x ex aliis locis non ante cognitis na— scitur , non intelligitur. Sed, quod ín bus prat:cipue ad incertitudinem:faca , illnd est , quod quw sunt ad .specíein aliquani coníiciendam necessar-ia, de qua . specie titu- lns pollícetur : ea non- modo confunduntur , & Hollo ordine tradugtur, sed ne, traduntur quiclem , ut qui illa , quw titulo alicui inser- ta sunt , legua , sa?pe inscriptione tituli de— cepti non putent; plura ad eam speciem de- siderari, cum desiderentur multo placa, quae 6 aliís maxime dissitis titulis , velut aspersa , latent , ubi cura deinde usu observata fue- rint , inde eruta ad snum .illum: locu:n , & suas sedes transferuntur.  _ XI. Quaú cum ita sint: nemo mirari dehet, si isto ordine; , & compositione non utimur, sive 'quis compositorum a lustiniano electo— rum earn compositionem ,esse dí.cat, sive 7 e- dícti perpetui a Juliano primurn ordinati, qu m quidem ejusmodi est , ut erroris potius obji- ciendi , quaul docendi caussa quesita videa- tur. Certe ejusmodi est, qua duce, nunquam ad finem jurí propositum sine magnis errá— tionibus perveniatur , atque haud scio , an unguam possit.perveriiri. XII. Quid ergo ? dicet alíquis. Tu jus ci— vile a lustíniano , vel a pr;lestantissimo ju- risconsulto Juliano compositum repudias? Minime y ero ego jus civile a veteribus ira- diturn , & 5 ut nunc est , Iustiniani man- dato compositum , repudio : imo maxime id ipsum retinere canteado , duna id conor opera nostra explicare , & velut in lucera rnagis , ac magis educere , nt placeat etiam lis , qui ejus vim non intelligentes , tan- Lib: I:. C a p. I.  i O quatn rem partirn uon necessariarn reipuhli ca:, partim etiam perniciosam , velen litiur n fo— mitem, rejiciunt. Sed, silva rerum co b noscen- darum ex his libris petita, etiam docendi am– ten). esse puto, quanr nos inquirimus, in qua scilieetedelectu ordinis; & collocatiouis habi- to, res qu a? gue.suo loéo sine ulla confusione tradautur , quo & iutelligantur recte, atque llac vía sine ullo errore faene .ad ipsum finern perveuiatur. Ha,^c eleganterdistinxit Cicero in Eruto, qui, cum multis jurisconsultis, qui an- tecesseraut,: cognitiónem; & usum juris tri- buisset , artera soli tribuit Servio Sulpicio , neql;le id sine magna Servii laude , c l ui rem ad jus, eivile facíle , & sine confusione co— gnoscendum & prrnclararn , & maxime ne— cessariam , adllibursset. Sirnul & quam artem f Cicero intelligat , exponit. Quod totum ut at:certius , libuit Ciceronis verba adscribe- re. Is ergo in Bruto ita scribi t ; Hic Brutas: din tu ? inquit, etiarnne Q. Socevolce Servirtm nostrum anlepanis? Sic cuita, inquam , &u— te, existinao, ? uris civili.s magnum restan et a-_ pud Se^;olccmt, et upad multos fccis,se: artena in hoc uno. ()cual nungrtam efecisset ipsius juris scientia, nisi cama prceterea didicisset ar- tera , (pece doceret rem uriiversam tribrtere in parles; latentem explicare definiendo; obscu- ranz explanare interpretando ; ambiguarn primara videre , deinde (listinguere ; po- stremo habere regulara , qua vera , et falsa judicarentur , et quce grtibus posi— tis essent , qucsque non essent consequentia. Ilic enim attulit hanc artera omnium ar- tiran ntaximana quasi lrecem , ad ea , quce confiase ab alüs arel respondebantur , aut a , ebantur. Dialecticarn mihi videris di— cere , inquil. Recte , inquiera , intelligis Ha;c Cicero de superiore arte , quarn , ut ab illo describitur , utrutn mune ad jus at- tulerimus , dicere non • est mcurn : certe , ut fieret , conati sumus. 1V T ec me hic anclo— ritas aut Iuliaui , aut adeo Iustíniani Im— peratoris quidquam moverit. Ut enim ver- ba bona , eorumque significationem Iustí— nianus , quamvis Princeps , mutare non po- tllit; quae usu populi constant , non cujus— quam arbitrio , aut voluntate : sic nec elli- cere:, lit non. sit cena methodus ea, quarn natura ipsa rerum , & coharrentia pra'scri— bit. A principibus est anetoritas I UriS : a peri— Q 5) Ita Ir Rieron. Elen. irt Consultas. de Opt. rae. dise. jur. ue ordine caique contpilcrterurn <pu-migue obicrfton, /cenen, proba ftetgue: eoelcin Lis rn•!diuez, tanguee-1 in symbolurn guod- dai, conjeckun ; el sub rubricis clescripheun ese. 6) Nam k irise Cujac. ere Nof. Iasl. de Gral. con. el 3. Obs. 1 7 . multas f ugitivas legos in Cod. S. Parad. cninus proprio loco relatas rec ensot lis hinc lude nmlc coltocatarunr Legum ttteminit, ed E. Ó6s. 37. ct prtssim , S Petrus Pithoeus in Nof. Tít. 2. Coll. LI.. lhfvraic. circ. fin. prstcr adductas a Do- ctore suo Cujario adfert L. 1. et 2. de cess. boíl. L. 3- qui pel. fut. L. ?Lit. de loc. publ. L. 4. C. de P robal. etc. 7) Cujus ordiuem, ac disposttionern Triboni tuiuio in ge- neran Tituloruut collocatioue secutum sentís Duaren. t. D4p' S5. Vult. in Prole;. de stud. ¡ur. per ^. _ µx. lit Matthca;:. 1. de vi« jur. zK. /aun. 32. Rrlic.tum perpetnnm fuisse in cansa, quo minus posucrit exactiorern orrlincm serrare. I r  Hugonis Donelli Comment.  r 2 pEl.¡ts ; ^ íntelligentibus via , & recta ra- tio docendi. 1111. Sed hic nos S quidam auctoritate plusgtlaul censoria , & quidem cum con- vicio rl. 'vocant , qui •alicllbl sCi'ipSErllilt, Co- haerere omnia in Yandectis arte mirabili , & qui aliam artem desiderant , vel commini- scuntur., esse quam ineptissimos, & imperi- tissiinos , cosque neque quid ars •sit , scrre ; neque 'artenl Digestorum, aut principia certa juris ulla percepisseuriq aam : suaves tamen ad ridendi matertana. A• profécto, sí isti cen- sores superiora vitia in illa compositron e non- dum - anínradverteru nt : in magna, & se indi- gna juris civilis, rerumque eo jure compre- hensarnnl ignoratione versantur , qui per tot annos noudurri dispiceré potuerínt, quid finis juris, quid rcrum ad cuna finem ducentíum progressus , quid denique unaquxque pars ad unum aliquod corpus efficiendum deside- raret , qua prope omnia isti compositioni deesse videmus. Quod si animadvertunt , & vident, & tamen compositionem istam summx artis esse putant : rrx ip;;i in hac re aliis -ineptiam & imperitiam summam impíngendo , tam distorto judicio id asse- quuntur , ut se potius omninm ineptissimos, & imperitissimos fuisse, probent. Quid e- . nim magis artis , (pam ordo , & recta tuna comprehensio , tum collocatic rerum ad finem ducentiurn , ubi sao quxque loco traduntrtr , efficitur denique ,Zlt , qua na- tura prima sunt, primo loco ; gtiae secun- cla , secundo ; & ata deinceps sao quxque ordíne recte locata, dilucide, & sine contu- sione explicentur?Quid contra arti magis con- trariam,quam ordinis perversio, u ti qua prio- ra esse opoi'tuit, & quibus non cognitis, cae- tera non intelligantur,ea ponere extremo loco; T rae autem erant posteriora, & natura ordine sequi oportebat , ea collocare primo ? Quid magis contrariuna, guaro reuma disjunctarum confusio , & pernaixtio : earum antena , gene ejusclem • corporis erant , distractío , atque divulsio , ubi permixtis diversorum corporum membris , nusquam murta cor- pus integrunr appareat , sed efl'iciatur id corpus , quale describit Horatius in arte poética , quod ex variis diversorum gene- rurn membris ita conflatum est , ut nec pes , nec caput uni reddatur fornncc ? At- qui talem esse rerum perturbatí:onem , & confusionem , in ista compositione , satis mihi ante ostendisse videor. Quare quí in illa contusione non solurn artem , sed etiam mirabilem artem inesse statunnt , fateantur , se potius nescire, ac ne vidisse unquam vel per somniurn , quid ars esset, quidve ea po= stularet , tantó cwteris risú digniores, quod; qua in re cxteros ricient , in ea maxime se alíis deridendos praebent. Sed ,Aristarchós istos missos faciamus 9 qui quasi ex trípode oracula nobis fundant , ant tanquam nomo= tlretae aliqui nobis leges dictent, ita fere quid- que intrepide afñrmantes, sine alía proba- tione sibi credi volunt. Nos , cum~aliquid adversus ea , quae diximus , probare institue- rint , libenter eos and.iernus. Est igitur 9 ea ars in Pandectis, non quam isti dicunt , sed quam nos ante ostendimus , ut merito aliarn requiramus. Equidem non ignoro , ut istis etiain aliquid concedamus , so multos eru- ditos viras , cum vitia superioris composi- tionis eos non fugerent, motos esse , ut artem aliquam , & methodum certiórem aggrederentur : cuna autem tentassent pa- ruin successisse. Sed co factum est , quia ant finem juris sihi proposittlrn non habue= rurrt ad quem deindé consequendum prae- ce l >ta ipsa recta via conferrent: aut , si finem silrí propositum habebant, studebantque reli- qua juris ad eum finem dirigere, nón fuerunt in jure ita versati, nt aut partes summas, qui- bus ad eum finen pervenitur, viderent: aut, si has quoque videbant, satis animo compre- hensum haberent, quid cujusque partís sum- Ila2e proprium esset, quid ci subiici, aut quo orcline oporteret. Aliis etiarn fortasse , ut in republica occupatis, ad omnia recte medí- tanda otium defuit. Quorum omnium exern- plum tantum abest , ut nos debeat ah insti- tuto deterrere : ut potius , quia ilii consecuti non sunt , quod volebant , nos ad idem re- cte teutandum acuere, & incitare debeat. XIV. Iveque tamen cum eam , qua,n in- stitui , viam ostendero, quidquarn ea prx- judicii ordini Pandectarum afferet , irnpe- dietve , quo miaus quisque , qui titulas Dígestorurra , aut Codicis sibi cognoscen- dos sumat , non modo eodem ordine , quo digesti sunt , persequatur : sed etiam undecunzque initium facere velit , eo seca- re 8) CuiaciumZintel&git, cujus verba ex Parrtt. D. mandctfi hic r eten, tacito licet, ut, & alias solet, nomine. 9) Ice etiaut compositortun vitium nimiopere exagge- randum. Culpa illi vacant, qui nec id susceperunt , ut exa- ctam artem traderent , nec tantillo tempore pra • stare potu- erunt. Donell. infr. h. Lib. C. 7. A'ec mirum est, si lahori tanquam impares , ac defessi, aliquando succubuerint, in- , quit he. Curt. s. Contad. ud Fruir. 54. Et malediei ko- mines, qui istis viris Omnem ideo protinus adimunt erudi. tioncm. Alber. Gent. 1. Episl. et Lec!. 13. In quos Tri- bouianomastigas acriter , & scite invehitur Greg. Lopez ín Pi • czfat. Lib. sing. Animad. & Cap. 7 . num. 4. quem, si 1u- bet, vide. lo) Quo quisque , inquit Cont. 1. Subscc. Lect. 1 r. ex no j strce professionis viris sibi videtur in b o eni4tior : ea est ad novctn; uris arfen: pollicendam autlacior. aub ` ca .In7apu •deD •z 9wtttrrrten7 .c ti.ilur anttPpar etanf +t7aC stlIsdi oil n laed CQ1Ill[tS aL` `CaJ ♦ •antuanbas sou 79 ponr ) •sngruolanlTasl ni mllleAaas t2da0s -ns Slaaclo opoul oacl tuapl -an:esaan uzn2 -01 auorluarlclxa 79 ' auol2elac.rl sraol.Ta l sod • ur ' 2sa runnbzlaa potlb : l anllti0o ua q oils -x nb uzaaor.Td ' urituztuoy mv 7 s pa tunl -nlrl pe anbsn tnnauaOapuEd wnT1TUT utem -se.UAaasgo ass i n3 sng l uolaultlsul anbtuan st70aptud ur 79 saaaud se i s! tuapsea ' pan -aanpeazruU 2 9o11 snwepiaaad anal ozatur srqou u.rapsua senb '.11 - 110SlaA ()penen sTIIATe surtí snqnib ur ' assa suruurns salaed su/ s urualrgnp mame snultu onb •sutaa0oAa3 p r pe saluU2oaaa0p aaLlsa;ad slgou sotle 2nE 'srturaasai.Id srr l u onb 'rsdt antuutlbas :me tuna -rrloa apurap 0IS 2 n'2rs pt tueapotlb ' suuz -por ' ln ' tantulxoad : StataEagap cundan oad Itlbas poni) ' pinbtic 2t5 In ' turne 2sa snTad -aulcaACO Pan[ oa plTlb ' sntuula;nb an' atril) -.ro 'aaarjrltt anbae ' a!I aaoaa tunl ' assa sn[ pr aaaA' oarsocl luaanE aoH • Ipuanbas sn[a aa -os tualc7155030u UrClllTU ' situaras ' 11aans pr a nbtunoponb ' urna ' .nlaeanEa aan[ 00 pub ' anbsnuaU.Ia,nb ' sntQnol antuerpaa9oad vais -tras : alTlrtllT_1Snoa ponb ' assa pt a1U2 ' lraans ul n aelolclx0 snrad Tsru ' ETTtb 4 etaESS939u oapr turma alue ot2socnZj •1alaodo assa aan[ ourri -t^a l "2? ' oaaa ur tucub 'Ipuanarlsuoo suaraoio -ne C0 tunpua g oa pe oa u I aü2TS ' 21e sn[ aa -a,t anlruodoad aan[ oad ponb ue ' anaTaacnb >:nb vi l Ctaessaoau anbea ' oilsxnb 1 so uta -tad aluanitisuoa aan( ap Ctv -u 2 na rl suoo aalt[ mal) s aa ' lrnitasaomal)' ).:01nas ' mnsdr Srtt[ ' anaulavnb snq t nb op ' onp owg Ca111. — ea 2uls q r oa ur an'asa ama T l nat 2 suoa mur -o slan[ ulrna aIs -11aa59us Luraeas .T1uanlui - jj j uzs amy a»tb ' sno.rvd srrgvmp ivzsuoo optuL oa srJnj 'Onia,IL'd gima ;g fl • tbrü ' • ylanr 'w •yr•j •t10aarre7. ;arre 9 anb °aa aad ta -eo0n stledtauud Enbiie sacd utenb • uonawo9a l oa d anis 'wnq, -nrwad • utn n waooad sn;aaa pntsi snud namel antaprA lr orna r..raA 79 ' sran[ unirla esdi tuaulp,lo trinara annq anb 2 e ' sanotls,l:nb sEg oaae, -aaeaa3 wa q o !l dao3ad weaoa3 79 ' 1,9 -tOE j I1naT2suoo sn[a pu a:iA anbacnb ' an1 -eanl:a oa prnb ' anataxnb ' olrsodoad aan[ ooq osdt ' ellb tu ' t:.ia11y • snweagap a1a3 -ed ta ana ' 2ts ESsT1Ea • tau 79 ' ttlnpuaq =eq aan[ oad ur112E30naa ma uo121 q tdap tuno e ' an2T  ro  tu e onb op ' naouet.vo} I alrAlO p sn[ ue ' 21ssod !alas 011111 2n ' suautlaad oa oTasanb' stan[ sE2Tao20ne anble'selselod- 2 9 'sIA aenb ' so( 21s pub ' anataaenb I nb u1 ' una • aetuurns saxaed stan[ sn[a mapr3 -02 79' sauot2sa;nb_  tu naouetu -ou nITArO aan[ ap 211ns aeup sntupaenb ulellb ' tuanoial q 4o0 tuea pé daa • II • Snmaprn 5o211o9s' lunaeaaage od -oos oa gE Elnb ' anllpr so l lnr : lnnaaAtsaenb -12lntu menb ' siaaE anulaos ' 2sa tan-ranciad omt l ponb ' ane 'slan[ tTralae a11e sntatgageu tl :snmiae • I aloaa rs portó •tua2e2lnomp aaldoad tun2 ' !a3 tuaur p n2t l dule Zg ' tua 2 eltulip 3ald -oad tuno lsa tunpuatoes aulixear tunaoueulo}I aan[ ai ' sngaa sute uT 1 5' pI -sntunlon ponb ' sntnagell r11uruonb'snurrosarnbpe t2naass.e ponb ' an2Egalad s.tE essneo sn[no ' isa mnsdt ruma pi • anarenbasuoa sale ulautl Is ' 1sa or^ -E1 IpuaosldtpE ax il Eun ' snurntia2suoa tnbas tua2nE luenb2sod •snmllaA ?aESaaA ea ui' 0 2 - tuba nsn anbae ' manas ' 2n anbluap : antu — asaaA gran 2nE 'eraessaoau urenb '01 1]t enb SnuaE.rOS 2n ' 2 TaE 3 E2r119o0 103 Ean1Ex -.1n11u -anaad mauil tuno pe snglnb' SCIA tnEnbuEl 'sal sea an2Tnbasaad' o2lsodoad !gis'sllaC aurl ' apurap y aaaop wnuzr.Td ' ana i.t uub ap ' sil -Enb 79 '1rs Sal prnb 'aenb 'Ululado ^ 1sa toa .anbsu[no acpuapeaa 9-1U >  - I . I -01' -vr awuapv.r) ?a.t anbsnlno Intu i do F?s amó sI.IIIi 29 si.Iad o I 'd V. D •sntntaa;nb tuenb' tuaaae urea snunls -sod nutr i do ' tuunb' anbsnuzamao3ul 'su-cromas -uoo sor ' st7tun11T1SQr ponb ' pr pe me[ pos • tn0ul d pu an1CTp0,too.Id 0101.19 aurs uaaaa sti alstsut aputap tuenb ' 2aorpn[ ' tnnutaaasod ane ' rumian pnnb ' mnpun0as prnb ' 2rs aa anbenb tli wntnlad pllib ' a enb ' 1eapTA UICIA ST1211aaS Stlae ttll1aa11p pos : 1a1aaCle S111aEa1Sip auotlugan l aad 7 9 ' auotsn J uoo 2nu ',leagap rT1ba.5• tunwtssr l od pul ' snaeu?l an2a4Un sngzpas srlaaou! trienbnEa ' sTpuanbasaad sngz2uaunpaad tuenbilE tuenTldlasrp pe snq — 01 tu SntilTtlE au ' 1E10ads oa saE tnn2vez tur11a a2aat) • anaanbasuo0 tuenbtle tzrautp -n21aaa0 29 ' ruU l n9a3 srl2sou sIg ip sua9aj ' Qaads ,' mal pu mena . 1[1.10 . 1a1as • E L q ai -.red tuca aaagap ' 1eU;3rssE• ia o12Ea e20a3 7S ' turnen tuallb ' un1001 tuna pE Er2u99rllal - q n anb2c orante ' Diana/1 nla2aed anb q na -taenb nI ' 2etes opotutUnp ' 2 eaa3UOO os al ^I 'II • I • dEg 'I • gj7[ IIInID atnr aQ  ^I 1 5  Hugonis Donelli Comment. C AP.II I• Verbum juri.c arnbiguu><n : quam variw ejus significationes & unde ductae. j uris , suum cujusque , & facultatem a jure tributan/. III. Translatum ad lócum significat locum , ubi jus redditur. IV. Ius verbum amhigrcum . I. Proprie signifieat constitut.ionem. II. dId res translaturn signifiea t anean I. T , ut ab eo , quod in bis primum F est , ordiamur, quid sit ín jure Ro- mano, quod vere pro jure babendum sit , quodque sua auctoritate nos t eneat , videa- ums. Id uníversi generis definítione, & de- scriptione sic assequemur . Nam si , ut supra indicavi , noverimus , quid sit jus , quae bu- jus potestas : tuna facíle íntelligemus, quid in universa cornposii.ione juris Ronianl pro yero jure hahendum sit , cum , eo ad supe- riorem definitionem revocato , congruere iu eo definitionem reperiemus. Quid sit jus definire non possunlus , uisi significatione verbi distincta• - Verbuuu enim ambiguurn est, nec in omnibus significationibus eadem esse potest definido. Atnbiguum ergo prius di- stinguendum. II. Jttris significatio propría una est , cum jus dicitur constitutio jubens pro imperio , quae recta sunt. Quo modo intelligitur , cum dici gnus , jus esse conslilutuna ; jur2 quid fie- r i; jrrris, el ceriur • iratis rationena non pati ; c072- tra fas esse , & siuuilia , ut passim in libris nostris usurpatur. Quo modo itern (licitar jus natura? ' l'as civile , jats prletoriuna , tametsi has significationes •verbi , tanquatn diversas, & planes videatur Paulus posuisse in L. pe- nralt. D. de just. et jur. Sed juris bm species sunt , re gnidem distinc,te , & ita distin- ct.a? , ut unum genus non- sit afilad : at si- gnificado jrrris una in ornuibus , :qua signi- ficad-ir id , quod constitutrtm est vel a na- tura , vel a civitate , vel a pra:tore , secun- dum quam munes similiter verbo generis dicuntur jura. Ab frac significatione alim miaus proprirx: nata: sunt , quibus jus va- rie usurpatur , rei-w•turque irnpropria hwc sigui{icat.io & ad res ad jus pertinentes , & .ad locum , in quo jus exercetur. I11. -In rebus ad jus pertinentibus las ► nirrus pro l irie -di_citur tribus modis . 'Uno j !nodo 1 ars juris : quo sensu cfefiuiturn us a,rs wqui , et boni in L. i. D. de jv.s•t. et jur. Eaque significado est , cut/ dici- P't se accipitur in Rrrbr. de jus1. cl jur. Volt. in princ. lnst. rail. Tit. n. 4- & guando dicuulur juris sttttliosi. L. t, de ad;es;.L ,;.,Zc pcea. L.4.. de extraen!. on,;n. Vuit. ad §,2.11.7'it.rt 2. 1) Ubi sienili:uur nou :;utid icg»;ator cunslítuit, sed quod n lege u;.••,c it•bc;r, c. taceditur. UoucJ. cid pr. Inst. rle cr.dioa. r:. 'a. jVUri igiuu pi-dando ut , quod Va;ooiu'= putat, quo- mus júrisperitum; jurisconsacltum; aligrcem juri operam dure. ibídem. areTmru t Crttrrs , ut sit contentarte pro continente ; jus quod arte continetur , pro arte qu contlnet. Est enim ars juris , praviceptorum juris comprehensio. Altero id, quod caique tribuitur juré. Quod in hís formulis intelligimus , cum dicimus, j us suum caique tribuere : tattlli mortalium j us siaum detrah.i oportere, L. justitia, D. de just. et jiar. T it. Instit. eod. in princ. L. z. de his , qui sui , vel alien. jur. ubi jus suurn cujusque ex adjuncto intelligitur non jus , quocl quisque constituit , non jus publice constitutum : sed ea , quae sunt cujusque privatim, jure tatuen illi tributa. Dictan/ jus eadem figura , qua supra , converso tamen modo , ut sit contineus pro contento : jus , quod tribuit , pro eo , quod jure continetur, dum eo jure aliis tribuitur. Nec mihi dubium est , quin hoc modo verbum juris accipien- dum sit, curn dicimus : Jura sanguinis, jus agnatio i cis , jus rimicitite jura natrtralia , et adoptionis. L. jura , D. de reg. jur. L. qui adoptieinean, 23. D. de adopt,. S. sed laodie , Instit. de adopt. Lr omnibus eniru intelligi pra;rogativas , & beneficia sanguini ,•agnatio- ni , amicitiae jure •trilnrta , qne. consangui- nei , aguad , aniici hoc ipso, quod tales sunt ^ jure sihi vindicare possint. Sic -lcipi certum est in L. r. S. r.- D. de j1cr. et fact. i gnor. S. ult. Instit; de le, ` ;.. agn. tut. Scío , itilarcia- fium scrihere in L. rc.lt. D. .de just. &• jur. j as in bis dici pro necessitudine, Etsi hoc verttm est : hic Lamen manere non oportet , sed intelligi necessitudinem esse , grta2 jure constitnta sit ad illa jura exigencia ,tlua: su- pra disimus _ Inde enim juris nomen .his -attributurn . Sic & jus sui • dicturn ab UI- piano in L. r. S. ult. D.: de aguoso. lib. pro bis , quae jure tribuuntur suis beredi- t,us. Tertió modo significatione snperiore a genere ad speciem traducta las dicitur non generaliter , & indefiuite , quod cujus- que est jure : sed specialiter 2 facultas & pote ti?..> in definitione ponitur jus, ut in oblióatione, lutione,iti- nere, ttsuf,uctu, hereditate, iutelli6i debe re ordivatiouem ei- j ritatis, nec ullo alio modo recte expuni. Nullatn enim aliam nris sí 1:oitientionetu a,:cammoclari p•.,.,se. lta Vacon. t. I)e- et< • . r, n. 4.. Dedar. zo. n. i. Dudar. 3 1 . n. 7 . el ri G Ja:'cor • 36. rt, 2. r^  De Jure Civili Lib.• I. Cap. III. I V .  Ig de jttst. et ju.r. L. 4. D. r le ítllcrrog. i ft in, f ue. in quo & candela ' illatu figurara agno– .scere diceat , ut sit hic contenttirn pro con- tinente, jus pro loco, qui ju.s. continet, dtern in eo jus redditur. I-Iuuc verbi usua l facile ex adjuncto discernimus, cum verbis rno- tuin ,ad locura , aut consisteutiam in loco significantibus jungitur , ut curn dicimns , confessos in jure pro judicatis Itaberi : L. unica , C. (11 conftss_ si quis in jure inter– rogatrls responderit , ata non responderit : L. 4. D. de interrob.. in jtlr. fue. iteln , iza jus vocare : S. ult. Institut. de peen. tem.. lit. in jus ¿acere: in jus' ambula ; & in veteri– bus formulis.: Quando te in jure conspicio. .Sed ha: . , ut dixi , significationes a priore illa prima ductx sunt per translationern , duni verbo juris aut id , quod jus continet , ut ars juris , .& locas , in quo jus redditur ; aut ld, quod jure continetur , ut reliqua , quae dixi , siguificantur. Sola illa propt•ia est slgnificatio juris , ut sit constitutio pro im- perio jubens , quae recta sunt. C A P.. I V. Jus únde dictum :& de dicto Ulpiani , jus a justitia esse appellatum. potestas jure tributa. Quod fieri ex adjuncto. tunc , quoties verbo faciendi jtes adjungiu.ir. Sic verbi : usus.; :est , cura- ddi- citar ususfructus jus utendi , f-uendi ; iter j us erendi ; actio jus persequen.di , & alia innumera, quoruin in illis intelligitur fa= cultas , seu potestas utendi , eundi , per- sequendi : sed jus ideo , quia, juris est haec potestas , id est jure constítuitur , alio– qui nulla futura. linde & hae res in jure con- sistere dicuntur. Ins•t. de reb. corpor. corporal. ut multis locis Baro annotavit. Sic & jus laereditatt."s retinere dictum , pro reti– nere jus , et • facultatena jure tributara Itere– ditatis capiendce , in L. 4. D. de suis et leg. lime illa conjuncta , pes , potestasgrte esto. L. !. D. ad L. Falc. Hinc quic.lam dicti sui ju- ris , quidam alieno ju.ri subjecti. Sui, juris , id est suae potestatis, & arbitrii; alieno jari subjecti , idest aliena; potestati .,- quarn jus constituit.  • IV. Refertur jus & ad locura ' , -diciturque is locas, in quo jus redditur. , 'L. penult. D. >• V 1 Tus a jussu. I.  • .Errnnt , qui jus , quasi vis sim dictum ,. prttant. 11. I. A Tque hinc juris' notíieñ. :Assentior e- 1 ` ] nim iis , qui .fas a jrtbendo 'dictum volunt , ut sitias quasi jussiGm dicas. Quod ut aperte origini verbi, sic rei exprimeíidx plane conveult" Jtíbét enim jus omne 9 u iu definitione juris'; d.icettíl . Et • 'quanlvis donai-' norum , parenturrr ;& alior"urn hrlvata jlíssa ' multa sint , quae multum a jure distant ` id tamen propria raLioue recte jussi ñómen per excellentiam obtinet , in quo pr aé tér caVtera praeei:pua est, & efficax cum jiibéütis potescas 5, turri jussus auctoritas : quod in jure accidit.. If. Quidam voltint , jus' dictúrñ: e'sse per methatesin , ut sit jus , quasi vis conversis literis. Quod rei minime coriveüit._ Nana ne- que.,vis omnis. jus. est,+ ut inj.usta, .cui nih i l t) Antiqui Enitm auctore- Feata, jura diYerant jassa:. tt ► esenb. in Pctralitl. dé I. et %. n_ 4.. & rta Curt. t. Canje-. etur• ad Frcdr.. t. -per, . L. y. de Lb. Baro._ ad 1. las ,'dr LL ' Lud. Charond. t. Ycrisün. 1. Cout. 2. Lect. 6. Arum. T.cerc. lust i. ice_ 4- Liss. Lopez:. Animad Cap.. 1. n. 5.. putans, jnt esse .primitivum ,& a nullo' dotluctmn, & gnan- do dicitur a jubendo  i t era > guando a Iuslifirt,. esse eaa. noo etym ologias , sed allusiones  cajusmodi, plures unins: "cís " se Passint. L. 1. §, t. D. de tesl. uúl. Aliter Gon- 7otn.. I,. Quo sensrc iris a jíistitia appellatu.m esse , . scribat Ulpianus. Exponitur L. i . pr. & S. i. il: de just. t4t jur. I1I. 1V.. V.. VI. tam contrarium est, quani jus: &, si qua justa est, itt qúre jure imponitur , P ;rope est, ut vis non sit appellanda. Unde illud, ° non videri 3 iril facere curra , qui jure silo, & ordinaria actione utitur. L. factura Caique ,S, 1- D. de res . . jur.. Urde & ab edicto de iis , qua: vi metusve cáussa gesta sunt, vis justa remo- 3 etur. L. 3.. D...guad. mét. cutis. Merito, cura jiiri virí borii' sua sponte pireant :. L. 2.D. de legib. mali- sirnulent se parer'e : contumaces inagis in numero horninurn non sint hahendi. lll. Longius recessit Ulpianus in ; L. 1. D. de júst. et jiu-. qui , curo quaesisset , linde jurls nomen deseenciat , ait , jus a justitNca esse áppellatttn.: A justitia si intelligarn us , ut sit a verbo.- justitice . aperte fálsurn est. ^  Ori- fiar- norninari quod insta- ha, id e4t . videliceo . par sit ,& aquabile. L"nde aquales. -Aliter Yacen. 6. Declar. 71• Das dici. per , apocopen , quasi lustran, , ¡¿Lee. . 1. Parad. 29. quod pian sislat. nec tamen. vis , sea neres 9 itas, TU. C. Leuell. tal prin. Init. de Acf. n. 6. • 1 per metathe- nan. , 1.. COM. 2 .. n.' '.IjJ. a^que',. & pariter, qu'oa judas operca, quin diei n. i. el Dec1. 77 . rr. 6. sicut die , fac pro: dice 2) Ut voluit Aaciat. 3) Ht actió. est .jii+, te.t nem a agere: cogcitur. 19 Hu^on i s Done11>< Commeñt. Oi;7ine enim verbi 4 jrtstt.'tirc dicta est a jure, sive eos sequanlur , qui ' jrtstitice verbum rornpositum esse volunt a jure, & si.stendo ut sil dieta justillo , quia ¡as stuun caique sistat : sive eos , quihus placet , derivatum esse , ut 6 a jure sil jttstrtrla , a justo justitia , ut a mesto nacestitia. :Nee maltona ad. def ē n= sionem facit , si dicam:ts , 7 Ulpiaoum sub ,appellatione juris sentire de arte jurls , non de j ure constutnt o , ut sane sentire, & loqui eurn , apparet. Esto cuba , ars juris sit po- sterior justitia , & hamc illa secuta sit : non tatuen ipsum nomen juris etíanl tuna, cum ^atu pro arte sumitur, eo magis t ci possit appel- m esse a nomine justitt ^ e, can] &'in hac significatione verbum hoc , fas , totidera li- teris scríptum sil , atque time , cuna consti– tutíoneln, seu constitutnrn jus significat. Ars posterior : at nomen hiric arti inditum non postea nauta] : sed , cuna prius esset ,. & constitutiouihus tribueretur , jade ad artem traductora , siguificatioue ad aliad mulata , verbo tramen codera, quod prius erat , etiam nttnc manenle. IV. Verius est igitur , & ad defensionem Ulpiani , judicio meo aptias, s quod aít, fas' a justitia esse appellatum : id sic accipi, ut iutelligatur, verburn juris, de -quo quieritur , etiatrl tuno , cuna jus con.stítulum significat, desceudísse, seu ortum habere , non a no- aúne juslitice , sed a justitia ipsa , quae nata, ra prior jus ornne peperit . , & cual: re etiarn ipsurn nomen , quo res notárétur. Non ori - tur jus a justicia , si jtlstiticlna iñtelligamus habitual jus sauna cuique tribuen . di . ,.ut ele- finitui • in L. jttstiticc , D. de just. ,et jur. Pan ratur enim hic habitas longo asa , & assii,e-. tudine , cum prius din , & frequenter jus suurn . cuique tribueris. Ita pra:éeclit, hunc ha- bitum jurrs exercendi., &,alteri tribuendi as- suetudo. Atque hanc asstietudinerñ praecedit' jus ipsum : neque enim j u,ts exerceri potest, uhi non sit , (p i ad exerceas. Itagí.ie & hañé. assuetuclinem, & habitual 'imité para tum , eó-• 4) Charola. 1: Verísim. 1. iTlpicrni verba ad re;ulcts Grcan- mczlicorum c;rigendu non surit , rice verbi rl ytnolo; la ' capoñi-^ lar, et otiosa dispulatio, an jure prior jcestilia, nec ulilior,. tagua , ea, duce de oso, el gallina est crpurl ,Censorúncun. oult I n;t. de test. 11. 12. Jardsconcidti" Sloicós' imita/1: non ex verbis, sed rebu,s , notcrtioaes detlucunl ;, ; al ex , nolrl- done ínlelli,•ttur non verbi propriela.s, sed natura rol. Hxern- plct in . uolccfiunibus Juris, rnutui , possc.;siouis magistri ,• do- nationis , novatiouis , furti , interdictorum , testameuti , atr. Confer. Cujac. ti. Obs: • 3 7 : el 26. Obs. 5) Ut lsidorus in C. fcrus, de Verb. Sipn.,Hotom. pr..Insf. de hrst. el Jar. Et Cocinan. 1. comal. z. n. .zL;dici quasi ju- ris stccl un t,- quod in co us.sfel.  •  ' .. .  .  .  . 6) Ita Wcseub. in Pandill, de Ju.st. el Jur. n. 3. 7) Uti voittnt Cuucian. 1. Com. s. n. 3. Coras. ad I. i_ de Jusl. el dar. n. 3. Lnpez; ilaimr.d. Cap. 1. n: 9 . Bronchorst. :• Encela. t. Mauheac. t. de Vicz jcu • . Cap:.;is., n. g , , Go-,: vean. t. Lea. ty. n, t, Loriot. de Juris ctrlc; Trctct. 1o. d e que & justitiam, qui habitas esta, multo aii 2© té jus praecedit , ut profecto ab hac) ustitia , qux tanto posterior est,.jns natum dici iaon possit. Et ut-forte-hunc habitan) non in agen- te ponamus, sed mente, & intelligentia , tan- guata reta per, se suhsistentem , concipiamus : tamen quia non•consistit, nisi in jure tri– buendo , saltem eodem tempore eam cum j ure natam statuere oportebit. Sed alio mo- do etiarn justitia dicitur , nimirum vis illa divina, & aeterna , fons omnis justi , recti , &, boni , quae partem sui insevit mentibus nostris. Haec a Deo in-nobis accensa jus prae- scripsit , dictavit , constit.uit ínter homines , id est ea , quae justa essent , & ex norma A- lbis justitiae. Curnque res esset constituta : quaesitum est `et • ► am nomen , quo res appel– laretur: Et Romanis appellatum est jus , non utique a justicia , id est a verbo justitice , quod aut posterius, aut eodem tempore cura jure inventara fortasse inditum est : sed a j ubendo , per caussam tatuen justití.ae , qnx hazle rem peperit. lta factura , ut vere dici possit ,. jus a justitia & ortunl-, & appella– tum esse etiam ante , quam hoc verbo forte justitia nominaretur ab hominibus : dum in– telligatnus` 9 • vim illam , quam nuuc justitiam . áppellamus, a jure, quod postea pepecit, huic juri, atqué liuic nomici caussam , & origi– nerr y , non nominis derivationem , dedisse. vero ad hanc caussarn , atque ori– ginern rei, non ad derivationem nomínis pro.- bandam , confortar ratio Utpiani , guae se– quitar; facile ` ut intelligatur , de derivatione notabais eurn non sensisse. Ait enim , jus a juslitict, appellaturn , quia , jus est ars aequi , & bou - i: - Non , si jus est ars aequi , & boui, ideo magis jtts a ¡astilla dicitur , si deriva– tioneui islam nominis intelligimus. Nam nec accuum, &..bontí.m appellatum ,est a nomine justitice. Quorriodo igitur ex defiuitione colli- geremus triliuendum clefiniio id , quod prius definitioni non. tribni concederemus ? Ac contra , liric. , définitione rente probaran- , jus liaturii a justitia, & propter hanc normen cíuo– que juris. Ná ü n, éx eo; quód. de!iaitur jus ars .  .  F a ;luri j t cre 4. 5 11 Jttstitia dicilur • , inquit , jus , id est a • justo ntdierafijzc'rl; cír;c p' oJedit. Fst 'vult. ni'. Inri. de fas!. el Jur. n. , z: Ártiaan enim , t ait ., nonLlna ab ipsis cebas , duaratna prn;ceptiones carlibus_conteñícs, indita, el: scepe al' les nominan-- lar u fine , Uf' Dirztecticaé ; Rlietúricu, &c. :8) Sic enim Cia.-3. 'de: ¡ Rep. Jis de Justitia; fonte manaste.. F.t Auvust. 19, de Civil. Dei, Cap. 27. citatus a Loper.. d. Cap. 1. n, 8. Est igitur hace deuominatio ab antiquitate re- ruin , quia ut prior cst sapientia sapiente , ita Justitia jure. Ilntorn. in Epilonz. ud Titul. D. de Just. et Jur• Aliter .lutoxi r'ab. in Rationcrl. ad. 1. t. k. t. Jus sumi hic in concreta , non in abstracto : justifican .dici a fine ja abstracto ;.jus autcmiR r p ndreto di,:i a jzcs,'.ilzu. Et LLbn.. 1_ Juríspr. lit. 1. prir.. o. in a¡xstracto jus esse causam Justi[itle ; in concreto ePli:ctum, -sifo accipias pro re , qua> justa est ; sive pro arte , quw docet. Concreta autem denominari ab abstrar.tis. L. 1. §. 1. de pací. Aliter. hace explicar HaYard. t. Varior. 2. Sed oias,ure adulo- dun, Fi intricat^., 2 Y  De Jure Civil! Lib. I. Cal,. IV.  2-2 tr;t l ui & boni, colligitur , ju.s , quod ea at•- ta est : ttncl.e illud , quod sequitur. Irtstt^ t e eontinet ur , esse Tt{uum & bonuLn, quo- tiarn nangue colitnus. Ubi cuttutn intel- T r i an a ars juris nihil aliad. continent , ( J uana ligit D.iis , & Deabus ip.sorurn debittlm. j us, laude ipsa dt. jus, & ars juris tau- . Deinde. juris sacerdotes díci obscura taus t um dicitur. Atqui a':. { uum & tronara a ja- firit, curn posset dubitari , an jus Rorna- stitia illa , (pana dixi , ortum habt.t , ac-- miar tanti esset , ut huic sacra statui opor- que, adeo ejjus, justitia, maxi.na pars est . teret. AL justiti,c sacerdotes dici , lar.ns naa_ Et jus igitc.r , de quo quxrebatur.  Infesta , quia de amplitudine,. & excellen- VI.. Atque hoc sentire ,& dicere Ulpia- tia jcrstitia; , síve. virtutem , sive Deana iu- nrun , eolvenitlauclat•ioni juris consultorum, telliaerent , nemo dubitaret. Fuit autern guarra in d. L. a. sibi propositarn habu'tt, propositurn. Ulpiauo laudern cenara luris- petitarn a laude, & dignitate ejus rei , qualn consultis tribuere , curn eos hujus , aut il- j .urisconsulti tractarent , id est parís. Laus , lius sacerdotes haberi debere dixit. Postre- & dignitas juris nulla ex eo , si jus dictan/ nao si Iurisconsultos juris sacerdotes díxis- sit a verbo jrtstitice : sed ex eo sutnnla , si set : non recto id probaret ex eo , quod. dici possit , natum esse a justicia , atgué justitiam colina , eurnque cultura iutegrutn a-deo justitia; artém. esse. fIiuc enim. sequ- soli tractant. 1:Ioc enirn cultura elli.ci potest, úntur, quw Ū lpianus subjicit. Nana , si jus ut siut ,& dicantur sacerdotes ipsius ju- a justitia est, si jus ^gaam & borlaría: nos, stitia; ,. cujas sacra. tractant : non autern ef- qui jus. t ractamias , eique quodammoclo prae- frcí.tur , ut sint sacerdotes rerum a justi- sunaus ,, nzerito quis , inc{urt ju.stiltce saeer- tia i.nventaruin. Ut si quis apud Ltlrnieos dotes appellet , qua magna laus est.; Justi-- Cesen sacer esset , ejusque sacra tractaret Liana  íleo•,. quia colimus non ideo diceretur frugurra, & sationuin a ti j us quod est a pastilla natum , nec po- Cerere inventarum sacerdos , sed ipsius test a justitia separad , in eoque colendo , Cereris. Ideo recte lacere videntur , qui & religiose tractando ornnia facimus , quae monea , apud Ulpianurn illa verba, nam , ad justitine verum cultual pertinent , ut pro- ut elegante,- Celsus definit , jus est ars bat deíiade ab eEfectis juri cuna justitia com- cequi et boni , per parenthesim legenda es- munibus. Ubi obiter notandum , in illis $ e , ut verbum , cujus , quod sequitur , ad verbis ,. Cuius 7nBrito' (mis nos sac,•erdo- justitiam , 4u:a; proxime ante parenthesinl tés a.ppé:llet , relativurn cujus , ad justi- nonainata erat , aptius referatur. Sed de lo- tiaria refe . rendum esse , non ad jus, ut ín- co Ulpiani satis : de quo dixi paulo pluri- telligamús.,. Ulpianum: hoc dicere , quod bus , partina ut loco obscuriori, & ab aliis ante;.indicavi, jurisconsultos justitia sacer- scriptoribus , ut ridicule etymologia nomi- dotes esse , non ,juris , id est artis a:c { ui 9 ne , vexato alicluid opis a me adferretur : lYa.m . juris sacerdotes dicere ne partim ut de etymologia juris intelligere- Etliuicis quidern videri poterat licere , cum tur , nihil esse , cur propter superius di- sacra tautum fiant Den : nemo autena un- cturn Ulpiani mutarenrtas eam , quain su- quám pútavit , jus constitutum. Deurn es- pra posuimus. Sed de verbi origine anxii se , aut artera, juris Deam., At ex eorum esse non debemus , duna res verTio subje- ápinione licuit dicere 9 sacerdotes justi- cta intelligatur. Res gripe sit , definitio lu- tIw , quia justitia- a; Romanis pro Dea cul- sta_ declarabit. CAP. • g) Gonsentit Hotom: ira Epilorncdis ad Pand. lt. l, n. z.. el seq. Sic enim Agc11.. 4. Noct. 4. Iudex Iustiti.c autistas. Iustitia enim quadruplex. a. Den , Graecis OiKN xovis , 8i: Themidis filia : 2. lurisconsultis propria , qua in L. 10. h. t. definüur : 3. omnium hominum commuuis : 4. Iu- risprudenti finis , de qua L. 31. deposil. L. 1. in princ.. T om.. I.. de jterejur: quee non in hominibus , sed Reip. tranquillo sta- tu ; non in actione , sed quiete. Haec Hotomanus Vacon. 1. Declar. ttlt. n. a. el 1. Sacerdotes vocare Ulpianum Juris- consultos , quia inter Gentilium Deos fuerit br Dsuua , Astrxa dicta , guaro Iurisconsu!d colueriut . Et eo allusisse Ulpianum. Anton. Fab. a. Jurispr. lit. 1. pr. 3. Wat °• 23  Hugonis Donelli Conruent: CAP. V. Jus quid sit. Leges in universos feruntur : privilegia in singulos. VII. Prceceptuna , cui parendi necessitas eonjztn- cta non sit , non esse legern. VIII. Parendi y ero necessitas refertur ad eos , quibus lex lata est. IX. Necessitas parendi profzciscitur a potestate legislcatorts , et a sanctione. X. de jur. natur. Constituere autem est, non dicere, aut afirmare quidvis : sed , r re de- liberata, & consulta , statuere , ut quid fiat. Ejusmodi constitutio jus est. Unde hujus consultationis & deliberationis habita ratlo- ne , lex virorztna prttdentiztm consultuna di- citur in L. 1. D. de legibus. III. Constitutio est non quaevis , 2 sed lus quid sit. I. •Quid constitzztio . II.  ermittere. III. Legis est imperare , vetare , p Lex jubet et dum vetat, et rizan permittit. IV. Leges , et constitutiones pertinent ad futu- ra , non ad prceteríta . y- Lex non est , nlst quce jubet honesta , pro- hibet contraria. VI. I. jUs, quod proprie ita vocamus , est con- J stitutio omnls j ubens in publicum, per- mittensve , quar recta sunt , prohibensque contraria ; lis , quíbus posita est , parendi necessitatem imponens. II. Constitutio est. Quidquid enim consti- tuitur, constitutio dicitur ; unde principis constilutio, quod a principe constitutum est, L. 1. D. de constit. princip. & quod visum, ac definitum est a prudentibus, veterum con- stitutio- L. si servuni. S. sequítu.r, D.de verb. oblig. Omne autem jus constitutum est , síve naturale, id est, sive gentium, sive civile. L. omnes , D. de justit. et jur. S. 1. Instit. eod. Omne igitur jus constitutio. Léges quidem principum specialiter dicuntur constitutiones: L. i. D. de const. princ. S. sed et quod, In- stitut. de jur. natur. gent. et civil. Sed non eo quod verbum hoc alias quoque partes juris non significet : sed quia verbum com- mune quod erat , contrahítur ad hanc spe- ciem juris per antonomasiam propter ex- cellentiam constituentium. Sic & jzts civile cum dicitur , in usu juris per excellentiam intelligitur jus Rolnanurn , cunl constet , o- mne jus cujusque civitatis recte generaliter dici j rrs civile. S. sed jus quidem , Institut. quw jubet , seu imperat , aut permittit , aut prohibet , & vetat. De quo ita defi-- nitnm est in L. legis , D. de legib. Legis virtzts 3 est imperare , vetare , permitte- re. Additum est ibidem , punire , & re- cte : nulla enirn lex sine poena. L. r. D. de legib. Sed hoc referri debet ad neces- sitatem parendi juri adjunctarn , de qua in extremo definitionis. "Lec sunt legis. Ergo juris. Nam 4 jus omne generaliter lex di- citar. linde & jus ipsum naturale , quod longe distat a jure , quod populus Romanus constituit , quod specialiter appellatur lex, S. constat , Insta. de jur. natztr. dicitur lex natztrce , ut in L. lex naturcz: , D. de stat. homin. lex naturcalis in definítione fur- ti , L. i. S. ult. D. de , fztrt. & passim apud Ciceroneni in libris Philosophicis , ex quo A- lud ejusdem Lib. 3. Officiorurn : Quod si ita ralitate principis subveniri. Ergo non mero jure .est Et :non error , scd summa potestas Imperatoris , ac benignitas illius juris causa col, inquit Hototn. crd §. testes. 6. las!. de testan:. quia ex illo errore facti nihil imputari potest testatori. Ob- stat L. 3. in fin. D. de supel. leg.  Error ibi est unius non communis , & non tam is error , quam perspicua volun- tas testatoris juris causa est faciens, nc error in nomine no- ceat. Ant. Guib. d. 9. 20. n. g. 2) Pacius tamen s. 9uast. g• permittentem non proprio legem esse , per Ulp. Tit. 24. in princ. ubi verba legitima dicuntur imperativa. Sed refellitur ex notatis Not. 6. Et quia dicet legem iliaco xu. Tabb. e. g. Palerf. uti lcgas.cit rei sutt, &c. improprie legem case ? 3) Acidunt quidam aliam virtutem legis, pramio afticore per L. 1. §. de Iust. et Iter. Sed pttnirc proprium est le- gis, ',cc privatis commune, ut prarmia, inquit 1`lattheac. a. de río TuriS , C. 32. n. 7 . el 8. 4) bilynsing. ad §. 3. Los!. de Jure Ar. G. et Civ. Vide de varia , latiori , & strictiori logia acceptioue Vult. in §. 4. ¡no!. de Lar. N. n. 2. Foreat. Necyom• Dial. 2. n. 3. Mercer. E. Opin. 3. ubi septem acceptionea refert. 1) Error igitur vulgaris est, commnuem errorem jus fa- cere, inquit Aut. Guibert. (jutesl. jur. 20. n. 8. el g. Go- avec n r. I. Lect. 6. n. 8. Bronch. t. Enc u tl. 12. Arunt. Disp. Prod. 1. tb. 22. Error enim conscnsui , gttcm jus omne rcquirit, contrarius  Absurdumque est, jus, quod squurrr, bonum , ex crrorlbus ¡ nasci . I q L. auteni 3. de offic. Prator. quod acta Barbarii rata mancos , ratio est cojo- 'mutual publicum , non error. Irme Guibertus. Obstat L. 39. de LL. ibi errore ob(enhmn . Auton. Fab. ibídem , non jus fecisse hujusmodi errorem. Quia cubil in casibus similibus ( non tautum in genere, sed & in specie iisdcrn casibus ) qui post compertum errorem cotttingunt, non obtinet: sa- tis lude constar , jus non esse. Qua: autem ataca observa- ra, non revocantar, non quia error jus facial, sed propter utilitatem publican' , qua multa fasta duraut , qua, fieri prohibentur. ame Faber. Obstat §. sed cu n a, 7 . Ltcl. de le- siani. L. t. C, codera. F,l. Sed id non indo inferri, Yult. ctd §. possttnt, 5. et seq. Ino. d. 1. n. 18. quia imo testamen- tum eo casu ( guando srilicet servus pro libero habitus tcetameututn signavit ) ipso jure nullunt, alioqui subventioue imperatorio opus non esset . Dicitur cuico in d. §. 7 . libe- 3 7  De Jure Civili L tionem. Sed quia postea privatam dividit in legitiman] , & jurisgentium ; ideo initio pro- ponit convcutionum tres esse species. Ac ne recedamus ab hoc argumento , idern de jure gentium agens in !.. nzanutnissiones , D. de just. él' jur. ait , jure gentiu ► n .tria hon-tinum genera esse coepisse , liberos, & bis contra- rium servos , & tertium genus libertos. At- qui duo sunt tantum genera summa , liben, & servi : nec liberti sunt tert.iurn genus , si prius liberorrltn verbo nihil amplius intelle- xit quarn simpliciter 'iberos. lilarn liberti satis sub eo genere continentur. Sunt cojín & ipsi liben. Cur ergo tria hxc genera esse dicit ? quia illud liberorum genus dividitur in duas species , in libertos , & eos liberos , qui liberti non sunt, id est ingenuos, quos in ea dí.visione libertis oppouens , liberorunn verbo intelligit , communi nomine ad spe- ciem contracto. Quibus ita divisis , tria ge- nera esse dicit , qux summis generibus pri- mis vere dicautur tantum esse duo. L. 3. D. dé stat. & tn. Instit. de jur. pers. in pr. Ilunc morem & in juris divisione sibi consentiens servavit. VIII. Quod antena jus naturale,& gentium non solum generillus , ut diversa, distinguit, sed etiam noniinatirn inter. se distare ait, re- cte dicit in ea siglii icatione , qua illic hxc verba usurpat : nec tantea minus verum est, litrundlle ideal esse. Generaliter , & pro}irie si loqui volunms : utrunque idem ex defini- tione. Generaliter jus gentium est, quod na- turalis ratio inter omnes constituit. Si inter omnes gentes , est gentium. Si a natura , seu naturali ratione : non potest , quin & ipsum recte dicatur naturale, quibuscunque in re- bus hxe constitutio naturae ponetur. At Ul- pianus unum hoc genus in duo divisurus , docendi canssa prirnum ea verba , qux vi sua generalia erant , ad species contraxit : deinde singula singulis speciebus significan- dis attribuat, appellatione ducta ex eo , quod maxime , & excellenter in unaquoque ge- nere esse videbatur. Itaque jus , quod ho- rninibus cum brutis si ► nilitudine quadam com ► nune erat , naturale appellavit , non. quod esset tantum naturale, cum sit & gen- trum , & .solum gentium , at ostendi :. sed quod maxirne apparet , esse a natura , ut- pote in natura ourniurn animantiurn pene expressum. Illud antena , quod nullo modo c.um brutis cornil-rime erat , appellavit jrts gentiurn , quasi quod maxime g;eutium pro- ^b. I. Cap. VI.  3 8 prium esset, nullis rebus , ac ne sin^ilitudi-- ne quidem desiderii, aut appetitus naturalis, clan reliquis animantihus co minune. Nihil hic novi ta verborum istorum .liermutatione & vario usu accidit. Nana s verba plura alio^ qui iclem signifi.cantia docendi caussa saape diversis speciebus significandis tribui soleta. no: quo res singulx suis quaeque^ norninibus no- tatae magis intelligantur , ut .accicíere docet Justinianus in verbís injusti , rupti , & irriti testamenti. S. alio, Inst. grcib. nzod. test. itaf. El nihil frequeutius in usu juris , guara ver- bum idcur & generaliter , & specialiter acci- pi ;& quicfem ita , ut sxpe in eadem divi- se-me & genus , quod dividitur , & una spe- cies generi subjecta eodem verbo appellen- tur. Quod inter alia innumera in verbis ado- ptionis , CognattonaS, actionis videre est in L. r. D. de adopt. L. non ftetle , S. i. L. jurisconsultas ,S. i. D. de grad. et aff L. pecrtnice ,§. actionis , D. de verb. Vel in hac ipsa divisione eadem ambignitas in verbo juris cwitis occurrit. :tusciviie est jus omne , quod quxque civitas sibi consu- ma. Apud nostros intelligitur per excellen-- tiani jus civile Romanornm. S. sed jus grri- dena, Ízzstit.. de jrlr. nat. Atque 'loe ipsum rnrsum generaliter ita clicitur , ut contineat jus praetorium : dividiturque hoc modo jus civile in S. constat, Inst. de jur. nat. %'it alibi juris civilis Romani . dux species distinctx statuuntur , jus civile , & praetoriursi ita , ut quo sensu haec appellantur, nec ci n iie sit prce- torium, nec prxtorium civile. L. jris civle, juncia L. jus autem, seq. D. de just. et jure. Non tamen sunt haec contraria , cuan res ea- de ► n utrobique retineatur.. Nec in ratone lo- quencli: untura vitium est: sed verbum, quod modo generaliter accipiebatur , ' mullo post docendi caussa specialiter súmitur ; utrun- que etiam in sermone propriis ratiouibus , ut postea dicetur. IX. Qux omnis. disputatio co pertinet , ut intelligatur , veteres in clivisli>ne juris verbis. discrepasse ,' re autem consensisse agnovisse erijan omnes. , cucn rem ipsam , & originein spectare volumus , quod na- turale sit , esse & gentium ; & quod gen- tium est, esse & naturale : sed alías in hoc genere substitis.se , ut Cajum: alios , ut U1- pianum , hoc ipsurn genus explícancli caus- sa distinxisse subtilius , ejusque duas spe- cies fecisse , quarum alteram j rrs natura- le , alterun jus gentiunz nominar it , verbi>t gene- S ) Vid. Vult. ud §. 4. Inst. tes t infrr. n. l. Hotom. in §. fin. Inst. de Tus!. et Jur, ubi inquit : Pervut- gula illu J urisconc u ltortun ratio , ul qurun arctissime divisio- Totn. I. nes cons/ringercnt. .Dissent. Alexand. Tauramín. Lib. siná. LL. P. t. Cap. 2. n. 7 . et P. 2. Cap. 2. li. 1. Ulpíaui diri- eionem $u$tlu2rl non posSe CenSeuS. 3 * ^h. , r91 tf;  • 3  Hugonis Donelli Comment. -  4') genera^Utts ad species transiatis. ,  m  ^ r  ju- nraliter , 8t e1 sine lt exceptione t dic cl i po ss^ tt 4i ut , gtzemadmodu tintina est benus ri rr s , naturale , & quod gentinm  n, dlcitur , id paríter tenere om,s , quacunque in re cum rent ipsam & originein spectamus : rationis , & legis filias jussus illuxerit. ita •vere dicantnr juras duo geuera sum-  Xll. At civitas non item ornnis libera , ma haec esse , naturale, , sera b enttum , & ci- & sui juris. Quarrlobrem , quod -de -civita- • vile. d. L.•0 * 17172CS , de jrl.st. et jur. Atque te constituente dicitur , quod ipsa consti- hoc rursnm non ut de verbis contenda- tuerit , id jus esse : de civitatibus , dL po- mus, aut in bis }t:lereamus ; sed ut , hac di- milisliberis , & salo jure utentibus acci- vísione constitnta, ex generihn s , cortina- plendum est , qua sunt Atbenienses, La- que deúnitionibus star mutuas id , de quo cedaemonii , Romani , qui commernoran^-. pímns cínaerere, penes gnos sit pote- tur in S. sed j^es g7eidena , Institut. de jur. ece stas constítnen di j u ris , guandoha°c ge- nrct. Quin alieno imperio sulijectae sunt ei- nera ab anctoribus ipsis &- res , & definí- vitates , ut imperatorum , regula] , prj.nci-  l.n subjecta' indicara.  pum , aut majorurn civitatum , b:e 11  pp0.. timnes X. Quare , si hac. genera tantum sunt , testate constituendi juris nihil •plus possunt, & iris gentínm est, quod natura , seta na- quam aut de vetere potestate prínceps re- turalis ratio inter manes ; jas antena civile ,•li d uit; aut , cum pri.us non habuisseut , po- c ill o ( ' nnar l uaegue civitas , sera popnlus sibi stea concessit. L. a . irv(ris , D. de L. .liltod. Os constituit: d.L. o711nes, S.1. In.strt. -de jur. L. Id-t. s. ';. C. de Legib. Itat. e:ücit.ur, juris coustituendi l iotestateuz , XIII. In civitate cunapotestateln eonsti- piara gmerimus, in bis duobns esse , in na- tuendi esse dicimus, etiatn eos intelligimus•,^ turra, sea naturali ratione , & in .unoquoclue quos civitas ei rei pracferit, aut quibus juris sea populo , seú civitate: lvatur;e rpotestatem condendi potestateni dedit ; ut sit pis civile esse in ornnes: índe jus naturde dici geutiu)ca, Roinanoruni , non soluul quod populus Ro- quia & in omnes.gentes est , •&. apud eas mauus per se co  Nihil. , sed & quod supe- ra peeqne obsel'varl dlcitur: d. LCg• o7727ZCs, riores conStltuerUnt. 1^lhll erina luterest, per Civitatis antena , &.populi cujusque esse 9 se quis aliquid decernat, an vero ii, quibus• in eos , quí sunt.. ejnsdem civitatis ,.ut Ci- decernencli nagoti_uln dedi t . L. ítem , §. i.• cero iras civile definí.vit in - T5 1 ^icis. Unde & D. quor> cuiccsg. zcrtiv. Unde apud liorna- nostris dicitur jus proprium cls^itatis : rl. L.. nos etiam constitutio partis , ut plebis ; vel o77tnes.  „. . .  paucorum , ut Senatus ; atque atino uoius y XI. Sed natura una est , ejnsdem ubi- ut pra:toris , aut principis , jus est " civile , que & líbertatis', & potestatis ,': ' t - > nempe quia & civitas videtur constituisse', quod Deus , cnjus imperio , &. voluntati` omnia isti constituerunt , qui a populo Romano. suhjecta sunt , ipse nuilius imperio subji- potestateln acceperunt. citar : ut proinde. de eo , quod natura ,  CAP. ^ ;i g) Rxteri enim civitatis legibus non obiigantur- d. L. Z. ibi , nnyic.r (fui in ea Rep. cual : de LL. L. ull. de Iurisd. nisi se expressc, vel recite suLjiciaut coutrahcodo, aut quasi, rcl dclinqueudo. Vid. Coras. .ad d:. I,. 2. n. fi: ' Coj io) Stoicis coito natura nihil aliud est , quam ipse Deus. ee. in pr. Ia.el. de I. N. G. et ev. Hotom. in Epil. de I. et I. n. g. Nam Lumia, natura, netas, provideutia, Stoicis idea suüt. Turucb: in i. C'c. de, LL. f. 10 7 . Add. Sea!. Entre. 77. Secl. 5. e! Ei'erc. 2751. Louiinbr. e. Phvs. C. t . Q. t. ,4r1. t. u) CHtatcs cjusunodi' possuut ]eges fcrre municipales , sed quzr non _juri co u nuuni , aut priueipis derogent , & qua: msgis in rana pacti valent. L. ult. de eolleg. el cop. Si re- pugnent juri communi , non valent , nisi coufirmatio Prin- eipis accedat. I,. 3. §. Divas , 5. de sepul- vial. Boro ad L. 3. rJuod cujusque unjo. Bronch. a. Enrtnt. 6. Vasg. a. Contr. illu;lr. C. 4 7 . n. g. ubi mamen distinguit , ata abdicative coi-' lata sit potcstas in priucipem : an communieative. Priori j caos confirmationem necessariam , posteriori non .rque. Quod udi;:ari deLere ex co sentit , si attendatur, ata üopulu§ sit iu possessionc , vel quasi r.ondendi statttla , inconsulto priu- cipe : al/ vero princeps in possessione , ver quasi ea appro- handi. Vid. Mynsing. cid §, a. Inst. h. t. n. 7. et ii. Z a s. ad L. 32. n. 15. e t seg. de LL. De, Jure _Givili - Lib. 3. Cap. VI. CA P. VI I . Quibus ex rebus , ac notis deprehendatur vox naturalis rationis , & civ:tatis , -.t>zt inde auctoribus cognitis , jus ipsum naturale , seu geñtium , civile agnoscatur , quod sequamur : Quae jurisgentiuzn species, & quae res ex hoc jure. Ius c.ivile innotescit scripto; vel usu , el con- ' sue'ttcdine. L _Natuiwle jt í s gtrtre obsctrius. II. Q uid sit las natufale , sive' gelztitt.'n , et surnnza illitcs capita (lace-nariz sint. I%l. • has géntiun partinz coi nr izlirie h-omint ctzni; brtitis propter ccgéndi silttilitud.inelri deri : partan h.nnzitzis propri7aln. IV.'• Qucetzant pertirzeant ad priorein specie in. Itztelpretatib-"L. .'i. s. ult.` &: LL.' segg: de just. & jtir. VI.  : haterpretationis clefensio. VII. _Pus gentiurn , neque' specie tenis corütriicne ÄUctorbus jtiris his driolni s sinventis, natura, aút naturali "ratióne, & ci-' 7i1ate , inte.11igerérnus jam ; uhi esset jns ñrr in e si lii'auctores essent 'certi';' si VOX,, & ' , iriip'erium notum, ut dici posset., i311am. esse vocem , sen jusrim naturalis ratlonls ,' hanc civi,tatis. Quod non continuo cerní tn est. Ideo secundo lóco quavrendum , ut . prc^posuimus',; quibus ex rebus praceéptu^n cjuodgne illorum esse deprehendaaius.'Quod maxime propter jiis naturale , seusentium-gir aer itnr. Nam de jure 'civili facilibr ratio est..Civitas eri j a' quáe sit í & qui in hac .pro' civitate habendi, tene- ims. Solum videndum, duotuDdo c111:K:ylie ci- vitas quid constítu'at. Hóe'animadver'so, sta-` tina •us= civitatis habebimus. Constituit au— tern, cum de eo, quod: ad observandum fieri vela, voluntatenvsuani declarat. Hanc decla- rat aut scrípto, ant sine scripto longa con= suetudine, ut paulo post in partibus ¡tisis Ro- rnani pluribits dicetur. Si scrjptó, res expedi- ta: Tantum eni rn scriptum consuli , oportet. $oc vero , quia publice proponitur ; ubique' consulenti , & quaerenti est expositutu. Si si— ne scripto ; id tum intelligemus , cuna, 1 uid sit lou b a .consuetudo , eognoverimus. úod cum probetur rebus ipsis, & factis, t) Cic. in Pragmenl 3. de Repub. Dnucnue cril cnmmunis r.]ua,ci tna n i.cfer. el írnp<:ra4or anudan' Den . . Il1e le,i.s hujos f 6i inventor, disceuktlnr - , Zalrü'. Cui gai non parebil : ipsc se.fu- et; (cc ncrttrram aspernabitur , crique hoe ipso hect tnaxinl4s p cenas; eliatns cadera stlpyliL'lCt , ti![tC t i utan/nr, ef- (L,^CTlt, Ju[is enim 7tatnralil quid sit, 000 e)c non usu imrna- nitate crrer atarum gcatium ; sed' usu eorum , qui non oaraern b;utnanitatem exuerunt, xstimandam cst. Vult.'ad pr.Inst. h. hnlnini cum brrctis dtrplex esse : inbeni– tilín , quod prjmar ium , sea prirn.evum: & pnstea nátutn , gtcod secundariutai vo- cant. VIII. Tics gentirc» z ingeni tu m , sine ' prirna:vum , aut prirnarium quid , et t i rabas in relius • posilrznz. IX. hc. +" gentilc,ti ' ► iatum pasteo , sic r e secunda– riuin gttLale , guOnzodo inlrodttCham , et T ribus -in" . rehus cnnsistat. X. Xl. XII. X.141. 1:1V. . XV. XVI. Propositle distinctionis ratio , et utili– tres. •XVII.• & havc non constent sola intelli;;entia, sed in sensus atc(ue oculos incurrant : non difiici— lís hic -ejus rei cógnitio, & probatio est. lI: At nort"herinde'constat, cpra, sit natu- ralis ratio,._dn:=t; vox' hujus rationis sit baben- da ut atidiamus. lila enitn non ccrnitar a nobjs , nec nobiscum linaua , aut. scri,nto lo- • c l uitur, i>,t extet híc ali d uid , mide probatio hujus juris sumi possit , cutí) opus est , ad nomines convincendos. Vis est, & Limpiar-1i lex Dei scripta in cordibus post-vis , ut P.au— bis testatur ad h'oliz. C. 2. Scripta gnidenz, & vere nobis indita. Quo(' ex eo intelligitur, quod otrines tacitis judiciis huic pul a l ud se t ē stimonium dant, durn, si quíd adversus.id comrnissum sit: in jis ipsis , qui cummise- ruut , conscientja accusat , & ilictat mole fa- ctutn: ab aliis at.lniissum datnmant otnnes, (lignum j>oena judicant. Sed indita, ut di- xi , meutibus, & cordibus , tanguarn vís & lex c l uu;darn tacita. M tairna autem !m- ínimum pars hanc vim Dei , & jndicium non ino'do in se non eLsuscitat, sed potitts quantum potest , supprimít , & pra ' í:^cat, r^e male agentibus conscientia obstrepat , & ah en tanquani int'erno" vertiere tortinean- tur. Plerique commodi . sui causa jus , gl"iod I. n. 9. Coras. ad L. 9. de fas!. el I. Furner. ad L. t!ta. de V. S. Ant. Guib. i. Q. 6 n. 9 P. Fa6,. 2. Setncsb•. t. p. 7. cl C. x. p. 2 3. Fecte A u t. Au;ast. 4. Entead. 4. Perrersw aliquorum metales nihi: pm, afluid divina,* ornuium consensiouem . laudarte Albcrt!: . t'ent. 5. de tVupl ^. pn g . 520. quem vid. & C. ü. pn5. 528. et t. de Jure t+clli C. i. 43  Hugon><s Donelli Comment. Alii ne ahí . cum aliis cous enserint. Et quae sitit hujus quot! I,ic pr^scrlhltur, clissirnnlan t. A  , eo teneantur , jus esse negant. Eo fit, ut to- i rnos, speci'es expositaa declarabuní. Quam tan" hoc jus per se sit obscur^1sti^^iqh  n }aeó ' gent ü 8 c íiv^isisse , l supra Tras lixmusl,^&nspecles sultum est , quantumli. cet , '• ( l uira natura , & recta ratione esse placen, ruin exempla , r temque Hermogeniani enu- = ut hujus juris auctoritas i ntt;lligatur , scia- meratio iu L. J. de just. et jur. ireferri d m  e- niusque , nos eo , ut j ure q :iturali , & gen- bent. Jus gentium , quod idem naturale dici- mas , = duplex est. (^uodda a in natura ita ti u.m tei I}I. , Re a er ute . in vera nihil aliad est hoc jus , expressum , ut sit etiam cum caeteris animan- n guau ' id , quod consentit curn lege Dei ser"- tibus quo(laminodo commune: ijuoddarn so- pta, (luxe:idem sine lego , ut 1'aulus, ibi- lum hominum proprium. dcna loquitur , id est sine lego scripta ( quae • V. Prius est Illud , quod speciali vocabuló sola po s t ea ter per excellenttanl dici ccepit ), Ulpianus appellat naturcale , propter sitnili- natura iu cordillr+.ti nostris scripta est. Cujus tudinem , & communionem quandam hujus ha;c sunt velut capita sulnma: ut Deum ame- juris in natura onininm auimantitim expres- nius, revereatnur , & colamos : ut parentes sam. L. i. S. pis naturale , D. de just.. e jur. amni honore ,& observantla prosequamur : Unjas generis 4, esse ille ait, marls ,& feemi- erga munes holnittes ut nos geraillus ita , ne minm conjunctioneln , guara nos naatrcmo- cni quid neqne in persona , neque in rehus niunz appellamus,liberorum procreationem, ejns detrahanins ; sed contra suum .cuiclue & 5 educationem. d. L. 1. S. pen. de just. et trihaamns: & , si ad intelli g entiam , & per- jur. Idem traditum in Inst. de jur. nat. in suasionem aptius quid volamas , ut quod princ. Et sunt hmc vere naturalia , idque in- noliis íieri noluuzus, alteri ne faciamus ; & de apparet , quod• natura earundem rerum vire versa , ut gnod nolüs volumus fieri, id desiderium , & curara etiam in brutis in- alii pra:stemus ipsi, gnod possurnus. Eadem generaverit. Sed non minus & luce duo illa videlicet , " ¡me (limitar esse prxcepta omnibus animalibus insita 6 studiiim tuendi j aris , honeste vivel•e , alterum non laedere , sui , & amor lihertatis. Sunt ergo & hmc suum cuique triUuere. L. justitia , D. de duo juris bajas naturalis. De libertate ita j rtst. et jllr.  scribit Ulpianus in L. 4. D. de jrtst. et jur. IV. Sed quoniam homines eruditi natura jure naturali omnes riberos nasci -, jus na- illa luce, & vi impulsi id , quo(I erat ejus in- turale intelligens , quod prius delinierat tenue legis, quain iri se sentiebant, notarunt, in L. I. S. pen. Est enim utriusque loci cague mandarunt literis, in quo numero suut idem auctor, idem , ut apparet , contex- Jurisconsulti , & juris nostri auctores : eo- tus ex eodern libro . Sed & hanc li- rum preceptis libenter utemur , partim ut b ertatem animantibus brutis naturalem es- boce ipsa lex Dei in honiinutn quoque menti- se , scriptum est in L. - 3. .D. de acq. ter. bus facilius appareat , partim ut ea , quu: de dom. Cujas studium in feris bestiis evi- _ hoc genere ab ibis tradita sunt , explicentur, dentius cernitur. Hac enitn & illae etiam iuteili b aturque , guara in liac divisione juris nunc fruuntur , hanc an>.ant , hanc perse- quun-, 2) Ra•vard. t, Variar. t. Duplex, inquit , jus van-traje : quod natura docuit directo naturale , & quod ratio iudirc- cte, ac per cousequeutiam. In quo autein diffcrane jus natu- ralc , & gcntiurn vid. Ant. Fati. i. Jarisor. z. pr. 4. Aliter Forras. Dial. 37. qui triplex fac,jt jus naturalc: (r) c.um Deo commune : (a) cuna brutis: (3) cum honriuibus. Zas. ad L. t. §. 2. Oí seqq. de Ja.a. el Jur • . ^t. 25 e l manis setp i . qui quadruplicem qualitatem juris naturalis • refert. Diss. Ioh: Appell. in Dial. de Slad. jur. irasl, qui inter jus natarx, ac gentium nullum omnino esse discrimen sentit , Ulpiauun: & luiperatoretn reprehendens, exemp!aquc illornm ( conjunctio- nem pencreationem , &c. ) tam quadrare : quam si algere , si- tire, dorrnirc, &c. juris natura quis dixerit , scribit. Verum illis tacile est occurrere ex lis , qua tradunt Baro ad L. t, de I. el I. Se Ant. Fab. t. Juri.cpr. 2. pr. t. ( ubi dicit, jus omite astimasdum cx ratioue. Riere igitur , dormire , &c. qua homines a l uc quide:n, ac bruta , faciuut . cx natura" numen vecessitate potius, quant aliqua ratione , non sust ju- ris naturalis )& Ravard• t. Var. t. Cujus lrar, sestentia est: Non qu,cqujd jubet natura ( jussus ,& instiuctus natura ) jus naturale: sed qua prxter instinctuui uatura simplicem, vim quauadam ar, l uj bonique a rnlectuntur, ut !iberos edu- care, viro repeliere. Quz, quia justitiae, a quitatislue effi- óiem, set/ quandam ideam pra se ferunt, juris nomine, com- preesenitustur• Et An 11lattheac. t. de l v ia ¡ur. t i , Nou quicquid commune est animalibus, id hoWinibúc est jus na. turale: &c. sed converso ordine , qua jure , & ratione !a- ciunt homiues , si cadena faciuut bellua; : illa suut juris na- turalis. Nec cuiquam, puto , facile probabitur opisio Clan- dii Davidis in Velihd. le • ;. ad pr. Ind, de jar. lY. fraudern in vulpe, sxv itiam in leone , sagacitatem in case , &c. non secas, quam in homine rationis usual, juri naturali absurde ads:ribentis- Pleque paradoxa Vacon. qui s. Decl. t. a. 9. etiam jus naturalc arhorunt, & herbarum agnoscit,.& omnes Otitis inelinationes natura naturali juri trihuit, & tripiex jus naturale facit : (1) onlnium viventium : (2) animalium : (3) hominum ; & ipsutn vivere juri naturali adscribit. De- cicr. 2. n. 2. 3) Quo(' quilibet natura iustinctu , & sine ullo rationis disr• .ursn protinus, nbt de eo audit, agnosrit. Jus ;entium au- tesa per ratioeinationem introducitur , & a natura est mediate. Vid. Vult. in pr. Insl. de jur. N. n. 4. Hotuin ibilena_ 4.) Refert huc P. Greg. in Mdth. paro. L'h. 2. C. 3. tc beneticiorum remunerationem, quia & feras heuefactorum me- mores esse, multis exemplis ex orrtni historia constat. 5) Et amor prolis ornnibus asirnautibus issitus , de quo vid. Plut. in Lib. de amor. pr • olis, & qoa congessit Tir,aquelL in Prcaf, ad L. 8. C. de revec, don. a. 13. el scdy. Add. Ant. de Gucv. in Hrrol. Princ. L i b. 2. C. 23. 6) Ita & Hotorim. in §. jus aulern 4. Inri. h. t. P. Greg. f » Melh. paro.. Lib. 2. C. 3. Rajn. Cors. 3. Inda,;. 2. qui tamen ad d. L. 3. non respondent. Fst facit e. jus naluralc , 7. dial. •. 45  De . Jure Civíli ^ quuntur , S¿; • : 111 1 1 1 1 bine retineant , dum cipt;n in banc se viiidicent;. quidvis facere, & .pati parata; .videntur. i Hoc. sensu servitus, quae ex j ure gentiutn est, dicitiu•,•esse con- tra - naturnm. In':;delinitiOrie servittitis. L. G.. de  S.  _ T r r  j r  ers. xlecte, cr e stct t. hcnt:.. .:t.. .t ts^. de  r.t-.p . dtrrnt rtatttrant- rintelligamus prili7am illam condítioneni', qua. Domines concliti sunt , communem cum animantibus etiátri lirutis. li T am aliorlui servituteln. & n:rtura , id est n•tturalis (ratio constituit : sed postea , ut deinde dicetur. De.defeusione stü ita scrip- - tum ex Paulo. ,est. iri L. -scicntürnt , §. qui curn aliter, D.  Leg. : Aquil. y 'i rn vi de- féndere ontnes .  óntniatjrte jura, per- ntittttni. Ergo &:: boc quinte est , cluod Ulpianus hic appellat:naturale: Nee yero ullius rei studium altas insittun est- a: natura orn- nibus anímalibtis ,,iit si)propt,eÇ :Ieanc;quasi eommunionem ; & .ycognationerxl .•onjunctio ni ,ris• & fremiit:e , item<p  s procreatio & educadoUlpiatio súnt: jurís naturalis: multo magis ex ip;sius sententia in hoc numero lia- benda sit !sai defensio , & , ut Florentinas loquitur in L. 3• D. de jctstit.. et jrtr. atqueinjuria? p.ropnlsatio. Duque Cícero Libr•., I. ,Officior. in principio , .su.periorum :omniuni rerum appetituín omnibus animantibus. in comrnune :a natura triliuens: , in prilnis. tuen- di sui tribuit. Principio  inquit , gencri Cttl'irr"tCirttir.ilJt • onnni est a natura. tributnnt q ut, se-„. vílanz. , corpusque tueatu:r • ,, decli- nétqrte.. e a , grtce .nocitura vid . cantai • . Dein, de r•eligita illa tangnc u rt posteriora sribje- cdnjnnctiprtis ap r oetiturn procreandi cares- s^r , el • cttr•trnt gttaradttrn corlan , r l r.tce pro- crentrz srtni.  • V I. Roe ea . disputo , quia ., ut est sitas L. 3..• D. de j.itsf. et jur. negari ibi id vi- detur: Nam in C.. l. s. nit. D. eod. ex- trema erat cicf nitio juris gentium ex Ul- piano >: Sttbjiciuntur , deinde exernpla haec ex • Pomponio in L. ?. Velrtti erya Deunt rél'i^r.'o ; ttt parettt.iLu.s , et pairiae parea- mus. 'Tutn. ex Florentino in L. 3. rtt virrt atr l tte . injurian prorntlsentus. Sequiturque dcinde ex Ulpiano in L. 4. 1l1trtnnaissio- nes gr.togrte jtu • isyrentirtrn sunt. Qua si de- fiuitioni s,uperiori recte suhjiciuntur , .ipsa- que inter se recte collaerent : exempla sunt amnia jurisgentiutn proxime definiti , non. juris. naturalis.. Nemo enim ignorat, nec religionem , nec pietatem. erga patriam , ?) Ita Paraus t. ntt. t. distinguit inter. propnlsationem. iujurix , qu a, sit juris gcutiu^n:cl. 5. 3. €t sui (tefe usioucu 3 , a.- rfccünationem nocrturorurn , gn e uataralis , L. s. §. t t. Si r I teradr. p uro. qnaequc differt ab illa , ut gcnus a specie. In- yuria autem nou ca.d't iu. bruta , (t) quia nec' ¡faciunt inju-. rtam ; (Z) quia nec aarvis injuria fit §. 3• Les!. de injur. Sic ib. 'I. 'Cap. V iI.  ^.6 aut' parentes nec nl anumissionem res es ae cum t •eliiluis • aninlantibus co mmunes. Sed , trt ,lloe breviter: attingam , non tam quia magnopere ad renn intersit , utrlu S juris ex istis baile propulsationem esse. ,dicamus (duna. constet , esse a , ,natura , &• juris gentium iti- dem , ut est religio ); guau" ut defrnitio loci a stultitia & imperltia vindicetur : pbserve- mus, ne inca cíuielem L. 3. auctorem aliud dicere , quam Lene propulsationem injuria? esse juris r<aturalis ., ejus. ipsius , quod ita Ulpianus prius nominavit : .sive auctorem Florentinurn, accipere velimus , ut fert inserí- pijo : sive suli persona ejus compositores, aut Justiniatiuin.. SiG enim 'verba sunt :: Ut tztqrte injuria rn•;propttlsernus.. . Nam jure hoc et^,e,rtit , u,t quod qrcisqtte - oh. tu.telanz cor, poris srti . fecerit, jure fec.isse existirnetur. At,quo jure hoc ev enire.intelligit ?;Naturali , tu: ipse declarat: Subjicit cnim: G't ctcnt inteir nos eognatiorzerzt clraandctrrt natura consti- tttit; : consegzten.s est , , ltwninerrt hornini in- si <lirrr • i . nefas ess•e. Naturale ergo hoc jus , quod natura inter nos . constituit : nec minus Ejuod natura omnia aniuialia docuit. Loquitur eru tzt de eo ,,quod quisque oh, tutelam cor- pdris sui fecerit. llene tutelam. omnia animar li•t . uatura docuit:- At non justam, & inculpa- tam , inquies qual.ís describitur in L. I. C. nade vi. De bac antera I loreut.inus loqui- tur , cene sola est jurisgentium.. lino tutelam corporis sui tantutn Florentinas nominat. .1lau.c ipsam ctetera animantia natura docuit, non aliara. De tutela igitur cum cieteris ani- mantibus communi , non H cle aliqua homi- nurn propria loquitur. Sed nec recte he tutela aliu jure in hominibus , alio in bru- tis habeatur . Qua:cunque 7 propulsado non ulciscendi , sed tuendi sui caussa su- scipitur , in. hominibus justa est ( nam quod excedit , ultio est , seu vindicta I, non -tutela , d. L. scienliarn , §. qui clan , D: ad Le;;. Aquí!. ) : justa & in _ ani- mantibus brutis , quatenus in bis similitu- cíi.ne quadain generis humani justum no- minsri potest. Nemo est enim, qui non merito factual- existimet , si quis la•?sus sit ab animarte bruto , clum animal provo- catuin adversus vim , aut injurian' 1xsi se . tuetur . At potest animal modum excede- re , & pro sua feritate scevire in immeren- t.,.s , ck. iunoxios. Jara hxc féritas sit , & vis , non injuria propulsatio , aut tutela sui Pat. Tit con • euit t;irarond. 3. T!eris. i.°s Zoan. Tr. Deferir. trtjxtrtihe• p. t. R. z,. & fere P. Fab. 2. Setnes5 z. zó• et seg. jus , iuquieus , de vi repeliendo , natura comparatam: L- 2. Y¡. de vi, el vi orm. ipsa tarnen vis prohibendz, ócpro- pulaandat ratio est a jure gcntiutn.  ^Iugoj^is Donelli Comment.  48 lrui 47  De tutela alr er t^ ui e defensio conjñl animantibu maris us & n fclemi ae procreandi sui jogurimutr. Quapro¡^tt ac tutela juris naturalis , etialn ex verbis d. caussa ; • liberoa um procreado , & educatio ; L. 3. nec albis juris natural is , qtlam quod defensio sni; & libertas. Ulpianus omnia anirraaiia natil.ram cloculs s e , VIII. Est, ut dixi , quoddam jus gentium ait. Sed repugnat series or'ationls . Excmpla homlrium proprium ita , ut ne 'simllitudine enim subjecta sunt juri gentium postrenruaal c t ,uidern sit cum brutis commune , quod , . Non re m a ^ nabit h1c ordo , si exellr- tanquam maexTm vocat t i r ísn e rltiP ^n m, uo Ulpin- deGnito  I ^  '  /  ^  : quo , 1 11a subjecta non ad r n ium genuis jnris géntrunl, nas specia 1t sed ad naturale & gentlum , gní,e paritt^r quit, gentes hrr.naarace (rlernpe .solae, ut distet prxce sserant, referantur . Referirntur auteni a priore genere > tdrintrtr: • Et lroc rursum ata, prout quaque ad hoc , aut illud genus duplex est. Est enim quoddam 1O iñgeni- referra debere videbuntur. Itaque 8 exempla tuna bominíjam a principio: quoddam natum L. 2. L. 4- L • 5 . jurís gentium , erunt , postea, espressum necessltstibus humanis ita guateUlpianns definivít , rit loci iPsi , & cogentibus. Ill u d primartum, sea prinzcevt lnt ; rerum conditio indicant. Quod autem est hoc sectlndarittm , opinor , vulgo appellant. in L. 3. ad jus naturale, ' <piad item prae-  IX: Irigenitum est , quod una cum• ho- mine: exstitit  quod recta ratio nature cesserat , refi:retur . ' g  , VII. At enirn isto modo Pon coh.erebunt lex homini , ex quo primum conditus est ista inter se. Fateor ;•&, si: unlus tanturn praescrr psrt ante , guara ulla alía tuenda- scriptoris hic contextus esset , aut alibi ac- rum rerum suarum neccssitas esset , id cideret, guara in con7positione Pandectarum: est tt ante , quam ulla dominia , aut suum ne mihi quidem limpiara 11ac 1•esponsio pro- cujusquam nominaretur in rebus . Hujus 1laretur. Sed omnia fragmenta sunt , eagne generas Irxc sunt in summa : erga Deum ex variis jurisconsultis conecta. Hac si suo religio ; erga parentes , & patriam pietas , ordine collocata non esse dicinms: nihil dici- atque observantia ; L. 9. D. de justit. et mus, quod non omnes in compositione Paride- jur: erga caeteros caritas ; & cum his jus ctarum, aut Codicis factum uno consensu naturalis cujusdam cognationis , quae ea- agnoscant , ne quis forte hoc a me nunc con- dem • vetet , suum cuiquam detrahi , omni- cessum , tanquam vitium non férendum , bus prodesse jubeat , quod ejus liceat sine repudiet. Vitium est omnium titulorum cona- injuria , & incommodo suo. L. 3. D. mune , in quibus fragmenta ex diversis eod. Unde bree principia juris : .fllterllm auctorihus ingeruntur : omnia quidem ut non ltedere , jus suitln caique tribuere. L. plurimum ad titularla pertinentia , sed te- justitia , D. eod. mere , & sine ullo ord;ne , nihil fere in X. Natura est postea 32 quod naturalis bis ut inter -se cohaereat. Quanquam ne hoc quidern ratio & ipsa constituit , sed ta u- quídem vitium 9 in compositorilnis baben- su exigente , & necessitati bus • humanis , ctium est. Esset in iis qur sibi in bis com- qux a primo hominis ortu ingruerunt. ponendis certum ordinem praescripsissent. S. jus autent bentiu2 , In.st. de jltl • • nat. Non est in compositoribus , qui hoc non Cujus generis malta commemorantur i n susceperunt , ac ne prxstare quidern , si L. mau.ulnissiolzes , 4. et L. ex hoc ju– velleut , intra tam breve ten- T us , quo usi re , 5. 1). de just. et j1tr. sed confuse, & sunt, potuerunt. Sint ergo, ut ad jus naturale nulla addita rie significatione quidem , qua Ulpiani redeam, juris naturalis, seu gentium vel hoc genus distingueretur a priore illo in natura maxime expressi , ac veluti cum recto , & indubitato ; aut earum rerum, caus- c •, ia r 8) Ira & Cona. r. Cono. 4. n. g. g) Quos tarasen defendit Raivard. 1. Yar. o. qui sic: ESOS defensionem le juris- gentium, gnatenus canes populi obser- rant , ut vim rep cures uso puniatur : esse le juris natura , quateuus id fa cere natura omuibus animantihus ; hominibus ratio naturalis jubet. Et hoe mihi videtur probari ex verbis d. L. 3. Priori rala ters. nao: jure Imc evenit, signiiie.atur, jus geutinm fiare impuuitatem vim propulsauti : posteriori , el clan intuí• nos ele. innuitur, jus natura vetare alteri iusidiari, pr opterea idem jubere , insidias gnoquo modo a se amo- liri. Plise Cieee. iu 111iluniol a : Hoc el ratio cloctis , et neces- si:as t rrrbtrris, el ¡nos gentibus• , el feri.r no!urce ipsce prceseri- psil , ut omnent semper vim eluacumluc ope possenl a corpore, u eapile, a vira ,con propulsaren!. to) Quod in pura ratione naturali conquiescit , ait Zas. in Panel. de 1. el 1. is. so. el cid L. 2. §. a. e l .ce l q. de 1: el 1. n. 33. qui rodeos ocaso distinguir inter jus natura! f prius et poslerlus. Et Althus. T. jurispr. t . superius ei irt- erius. Sed distinetionem hauc rejiciunt Baro t ctd L. t., círc. fin. D. ole I. el I. Cocas. 6. Miscel. ult. & A. Fah. a. Turispr. 2. pr • 2. caqui. as) Diss. Vacon. o. Decl. it. dominiorum originem juri prima=vo adscribens per §. u. Inst. de rer. div. ubi dorniniurn inventum dicitur jure naturali , quod cum ipso genere huma- no natura prodidit. 12) Quod non, uti illud, est a ratione natarali incorrupta: sed a lapsa depravata. Pa:. c. F. 2. quod a naturali ra- tione, non ab initio, sed supposititie per discursum aliquem practicum oritur. Alb_ Gent• 3. lec!. 1• qui hoc derivan" vocat. 13) Usu exigente , in contractibus , ubi nemo obligatur invitus : n ecessitatibus in bellis suscipiendis pro defe„sione & servitutibus inducendis. lt3 Rain. Cors. i. inda s? . 14, 49  De Jure Civili Lib. I. Cap. VII.  5o c,arrss^ , inttra , ac progressus notarentur. Quod in bis recensendis faciemus , non so- lum ita , ut earum iuitia , & progressus ; sed singularum etiam veluti gradas percipi possint. XI. Fuit ergo in initiis hujus mundi tem- pus, cum ad tuendam vitam nihil dominiis, aut rerurn distinctione opus esset. Cuna enírn duo homines primo conditi essent a Deo; ac diu multo post pauci fuissent : tantum fuit vacui in [loe orbe, & í.n rebus conditis ; tan- ta utilium, & bonarum rerum ubique aflluen- tia : ut singuli homines de communi sumere possent , quantum vellent , sine alterius in- juria, aut offensione. At postquarn terra mul- titudine hominum frequentari coepit : recta ratio usu & experientia confirtnata docuit , aut din stare non posse genus humanum : aut ia iis , quae colentur , suum cuique constituendum, quod quisque prívatirn si- bi coleret , quoque alir sine voluntate do- mini pervenire non liceret , Communione enim manante, alterutrum futurum erat, aut ut terra propter quorundam desidia m,& ces- sationern ab aliis quoque ; negligeretur , ac neglectu inculta jaceret : aut ut, quibusdam colentibus , & laborantibus , alii , qni nihil attigissent, in partem commodorum venirent, & alienis laboribus sine ullosuo fruerentur. Ex quibus prius illud bene notatum est in L. 2. pr. , C. quand. et quib. quart. pars. Lib. ro. his verbis : Natiarale vallan est negligi , quod comrnrcniter possidetur , ra- que se nihil habere , qui totr i rn non Iiabeat , arbitretur : denique suam quoque partem corrrarnpi patiatur, tiran invidet alierza. Even- turum hoc quoque , ut Qui ex parte coluis- sent, si essent cupidí, & potentes, facile ma- jorem partem ad sé avocarent : imbecilliores egerent , & opprimerentur. Sive autem in rebus cornlnunlbus cu[turae....usas neglectus esset ; sive alii , quod ab aliis cultura esset , praetextu communionis iuvaderent : ex utra- que re pariter interitum ' societatis human,e sequi oportuit. Illinc enim inopia rerum ad vitam necessariarum: hinc dissidia,& turbae : ex his bella , & c;edes ; unde & generis hu- maní interitus. Quapropter post illarn ho- minum frequentiarn fuit hocpri rnum re- ctae rationis, & judicii opus, & lex inter ho- mines, ut esset aliquid suum cujusque, quod. ( ut dixi ) ut suo labore quisque coleret , ac Tom. I. procuraret : ita caveret sibi , ne i tt id alius quisquam posset invadere sine injuria. Hinc prirnum dominia : hinc rerum , & domi- niorum distinctio. L. ex hoc jure , D. de just. et jur. XII. Hanc distinctionem comrnercía sean- ta , necessariae ad vitam colendatn rerum officiorumque commutationes. Nana cum , dominiis distinctis , coepisset alíus habere , quo ego indigerem : eo autem frui , invito domino , non possem : & vicissim haberein ipse , quo ille careret : necesse fitit , si ad sublevandam indigentiarn, & vitam commo- de tolerandam alii aliorum opera , & rebus uti vellemus , induci eas cornmutationes , qua conzmercia , et contractus appellamus. Hinc ergo contraGtus recepti , emtio , ven- ditio, locatio , conductio , societas , manda- tuna , depositurn , commodaturn , & si miles. Ex his obligationes , exceptis quibusdam , quae a jure civili introductas sunt , de quo alias suo loco. d. L. ex hoc jure, de just. et jur. §. jus autem gentiurn, Instit. de jur. nat. XIII. Ad haec , & reliqua vine tuenda '4 coetus hominum collecti, aedificia collata (sic enim in vulgaribus exemplaribus legitur , ad rem exprimendam omnino apte , quanquam , & (erlr' cia collocata, ut est in Pandect. Flor_ defendi potest ) , collata , inquam , aedificia , nernpe in unum , d. L. ex hoc jure , id est vi- c% , oppida , urbes constitutx: Sic eni tn con- gregati inter se homines & validiores fu- turi erant ad vim , atque injurian} hostium propulsandam ; .& facilius inter se tum con- junctionis natura constitutx , tum vitaz mu- nia alii cum aliis obirent. XIV. Ad urbes tuendas regna condita. d. L. ex hoe jure. Intellexerunt enlrn homines,' plus esse praesidü , & comrnoc[itatis ad res bene gerendas i q unius sapientis, & regís im- perio, quam in imperio aut totius populi, aut plurium, quia vir sapiens vel per se ; vel sa- pientum consiliis adjutus facile , ac statim , consulere posset in commune , ac gnx recte decrevisset , statim exsequi , cum eI omnes parerent : in plurium autem adminístratio- ne propter varia hominum juclicia , & nato- ralem ad dissentient[urn proclivitatern , fa- die eveniret, ut dístraherentur animi in di- versas sententias ; atque hoc modo aut tan- dem nihil statueretur certi ; aut , si quid , 4  fieret 1 4) De initiis soeietatis, k pro;ressu ejusdem , ac orijne (1) ramiLioe , (a) vici , (3) pagi , (4) civitatis. Vid. P. Grcg. s. dc Rep, C. a. Dana'. i. polit. C. 3. Machiav. Lib. a. Discur. de Repubr. C. s. it5) Adde, quod facilius sit reperire altura viram bonum , 5t iusta serVantem, gttata prurca: & facilius animan, nuius instituto ace.ommodare, quam mu!tis, variis opinionibns p!a- cere conari. Isocr. ral t Vicoa. Vid. orationem Darii apud lrerod. Lib. 3.Plutarch. ira Lib. de Uniuc dom. pop. sial. etc, P. Greg. 5. do Rep. C. 3. 4. el 21. S , ynL art. ntirctb. c. 4. Bod. 6. de Rep. 4. ea 5. floral_ Princ. Lib. a. cap. 28. 5 x  Hugonis Donen' Comrnent.  5 2 t serius , interim res , & bene gerendi at snnt hujus posterioris , quod postea est ficre pppnrtunitas elaber^tirr.  inductum, eadem natura duce. Quitini ? cum ^ XV. Civitatibus & rt.onrs conditis i 6 hclla si jurisgentzum sunt , ea em ixc lpsa natu^ ^  ,^.c crzrtem, nem- ralis ratio constituerit. L. nnzues , de J nst. & introducía, d. L. ex hoc d. S. pe ad illa ipsa tuenda, cum bellis utamur aut jur. Atque inde esse, ex eo potest intelligi , ad propulsandos hostes, aut res ab hostibus ju- quod naturalis ratio ostendit , ad genus ho- repetendas . hellis adjunctitm jus belli, si– n^inum conservandum necessaria h;_ec esse ; ste ne quo & vis hostium esset inulta; & victoria ac, primo posito , caetera sequi necessaria victorihus inutilis. Jus autem belli hoc est, quadam consecutione natura. ut r i me ab hostibus capiuntu r , capientium  XVII. Non temere est autem, quod h aee fiant ; aeleo , ut líberi g>>oclne homines ve- duo genera posteriora ita distinguimus, (pile niant in potestatem capie.ntnim . L. 5. S. ult. a nullo veterum juris auctorum diserte tra- L. adeo in pr. D. de acq. rer. dom. FI= dita vid.emus. Distinguendi caussx fuerunt potestas in captivo 17 servítas est. Hinc ergo primum rei conditio , deinde commoditas captivitates secuta; , & servitutes. S. jus au — docendi. Nam , cum omnia in jure ger.tium tenz, Inst. de Pu-. nat. Servitutes secutum numerentur: nemo tamen, ut ante dixi, non beneficium mauumissionis , id est dationis facile videt, non eodem loco, & dignitate ha- libertatis. Itaque & luce ju r i sgentium. L. helada esse , quae sunt posterioris generis , manumissianes , D. de. just.  jur.  a tdue ea , quae prioris. Ortus quidem certe XVI. Atque haec sunt gen n ris secundi , manifeste ista distinguit. Tum autem , ortu j urisgentium illius , quod proprie ab Ulpia- cujusque notato , facilius species cujusque , no ita vocari diximus. Qne ut jurisgentiurn earumque ratio animadvertitur. Quibus ex- sunt, ita an sint juris natural,: , dubitari positis , non solum intelligitur , in guibus potest. Nam de religione erga D'eum , pie- sit constituendi juris potestas : sed etiam , tate erga parentes& patriam, ( l ux sunt prio- si de auctore atnbigetur , ut quwratur u- vis generis , nemo facile dubitet. Sunt enim trum sit a civitate , aut ( quod difficilius citra controversiam illa naturalia jttra , quae est ) utrum a natura, sea naturali ratione, divina providentia constituta immutoibilia di- statuere possumus esse , aut non esse ; co- cuntur in S. p.m. Inst. de jur. uta. quibus gnitis videlicet magna ex parte generibus nemo facile similia esse dixerit, dom l n.rorum iis, ( l ux jurisgentium esse , placuit. Ita po- distinctionem, bella, servitutes. Sed 8'- haec, testas constituendi juris , quam quxreba_ ut jurisgentium sunt , sic & naturalis juris mus , est exposita. Qua copita , cum ad esse, ante diximus, & recte. Non sunt illius definitionem juris explendam pertineret m primi , quod cum natura hominis natum est: etiam quid sit jus in universum , teneu, s . CAP. 16) A. Fab. ad. L.S. de I. el I. dicit, duplioem esse rationem naturalem - una per se talio , Sc simpliciter : altera secundum quid, Br ex suppositione. Bella necessaria, supposita malitia ho- minutn, qua cognatiouem violavit .ut in pace vivere liceat; Sa, qui cognationam violavit, coerceatur. Vid. idetn o. lttrispr. a. pr. 4. Duaren. de iIcg. dom. C. 3.' racon. a. D2cl. 21. n. S. el se9l. Hotom. in §. Ju; autem, I. h: l. 17) Qua quomu,ln sita contra i;aturam, quomodo item ex ratione natnrali, coaíutodius dicetur infra . lY ō t. 1. utl C, Xtl. hujus Li6r. 53,  De Jure Civili. Lib. I. Cap. VIII. C A. P. VIII. Ius Rornanorum, , quod certis libris comprehensum habemus , ex super.iore definitione vere jus esse.De ejus auctoritate ab iis ducta, qui constituerunt ; & de ejus partibus , seu. divisione ejusque divisionis usu.. Jus Romanzinz vere jus esse. I. Unde auctoritas ejus proflciscatur. II. IYI. jus . Ē Honaanum partizn scriptum : partim y e- ro non scriptum. IV. Sctipti l - uris partes. sex , & quce sial. V.. Quid Lex. VI. : Quid Plebiscitum.. VII. Q uid Senatus consultuzn-. VIII,. uid Principum ptacíta. IX. Quid Magistratu:um edicta. X. j_, rX supér.iore `definitione juris, l an jus I Rornanum , quod' nunc habemus, ve- re jus sit , oestimári.potest. Nam huc defi- nitio referebatur. Et vere jus esse dixeri– mus. Definitio in surnma quatuor caussas , e x gnilius rem quamc l ue constare placet , dilucide contin.et., , Forma propria . constitutio est jubens quid , ut fiat. Externa onmis ra- tio , qua quid jubetur , edicitur ; sive scri- pto "fiat, sive sine scripto. Materia, seu res, tn quibus versatur , recta , parva , justa , injusta.. rinis , .recta jubens , ut fiant : con- traria prohihens , ne fiant. Caussa efliciens, i t t hmc cum effectu jubeantur, sunt ea , quae necessitatem pareudi adferre solent; auctori- tas constituentis , & sanctio juris , sen poe- na._Olnnia in hoc jure, de quo quaerimus. Jus igitur. Constitutionem esse , constat , utpote id,uod populus Romanus sihi constituit. S. r.^ nst. dejar. nat. Recta- & afilia jubet , proliihetque contraria : utpote conectan-1 ex L pr^céptis naturalibus , gentium, & civilibus. .. 1. S. t. D.. dé just. & jur. Denique quan- tum. est, totum ad justitiam , & aequitatem confcrtur. Unde & ars cequi ,& boni dictum d. L. t. in pr. de just. & jizr. item jizsti , at– que injusti scientia. Inst.. eod. tit. in pr. Finis ille ipse, quem dixi, ut honeste viva-. tur , alter non laedattir , suum cuique tribua- tur : qua; & dicuntur esse prxcepta hujus ris. L.. justitia,. D. de just. & juris , Inst. eod. Ad necessitatem parendi aEreren-- dan, ubique sanctio, aut judiciurn est addi- tum. Quid Responsa prudentum.. XI.. Cur de Izis obiter. XII. Quo SC1zsl6 jus Prxtorium opponatur juri ci– vili. Xul.. 11?ilzil interest , per se , , an per atizan, civilis potestas jura constituat. XIV.. Qucestio , ejusque solutio indicata. XV. las_ non scriptum quid sit,. & quare con-- suetudo jus faciat. XVI. Conclusio hujus Capitis. XVII. IL Solum ad hanc efTicientiam auetoritas: in constituentibus quxritur• IIaec si erit : ni- hil in eo ad explendam veri juris defrnitionem desiderabitur. Et poterat post cornpositionern Justiniani , qua utimur , quxstio uno verbo expediri, ut dlceremus, in his libris , in qui- bus jus civile comprehensum habemus, omnia summa & certa juris auctoritate niti , utpote probata ab Imperatore Populi Romani Justi- niano , id est eo , penes quem apud Roma- nos summam juris constituendi potestatem fuisse constat, L. t. D. de const. Princ. & ita probata : ut omnia sua faceret , & , tan- quam a se constituta, servari vellet. L. i. o- irania , L. 2. S. tanta , C. de vet. jur. enttc. Sed quoniam ideo luce ipsa confirmavit Justi- nianus, quia in vetere jure errant: idcirco & hujus auctoritatis, potestatisque testimonia ex jure priornm temporum in initiis juris tum in Pandectis , tum in Institutionibus exstare voluit. Quam ad rem divisionem juris civi- lis , quxque de ejus partibus tradita sunt , tum condltorum , & constituendr jurís hi- storiam referre debemus. Quod & nos bre- viter attingernus , magis ut ejus divisionis usus , & juris constituti historia nota sít , quam quod ad juris pra?sentis auctoritatem sit necesse : ne forte in ejus partis cognitio- ne diutius , aut magis anxie elahoremus , guarra rei. necesitas postulet. III. Quzcsitum ergo est , ante tempora Justiniani c l uibus in relrl.rs , & constitutio- nibus auctoritas juris civilis esset , ut pro jure nos tenerent. Id assequebantur vete- res t) D eficere nliquid de methodo videtur. Exponen- da . , ontm f uel-una prius communes affeetiones cujualibet ¡urja sLv¡lis in debnite , Bz gcneratim , priusquatn ad jus civile Ro, zvtri. 1. manum accederetur. Quanquam qua in C. XII. et f rióus segg• traduutur ()ami juri civili , non Romauis amauta legibus con- veniuut. 4` 55  ITugom res juris caivilis divi:.ione ea , que traditur in S. constat , & deinceps , hLst. de jur. nat. Sic enim ejus divisionis lISU.s , & colle- ctio est. Constat jus civile Rolnan21'u et ua partibus , quas iha?c divisio continet ; neque Omnes autem jus sunt', utpote ab iis constitutae , qui juris apud Romano ugre & to- stituendi^potestatem babuerunt. Quare . tum ipsum , quod constat his partibus , jus erit , & jus ideo , quia constitu.tum ab jis , penes quos ea potestas fuit , quarn gln querimus. scri- IV. Jus civile Romanorum par ptum est , partim non scriptum . d. S. con- sta! , ele jul . . nat.  lebiscí- V: Scripti juris partes sex. Lex , p tum, Senatusconsul tum , Princí.puln placita, magistratuum edicta , responsa prudentam• cl. S. constat. Cur• hcec jura ? ex auctoritate constituentiu m intelligitur. Vi. Lex 3 totius populi Romani constitutio est. ibídem. Penes hure summa juris consti- tuendi potestas fuit. Nam ne':princeps qui- dem postea bac potestate preditus esset , nisi populus potestar.em suam in illum con- tuiisset. L. 1• D- ele con.st. princ. Vil. Plebiscitum 4 consta-litio solius ple- bis , id est populi Romani , exceptis Pa- triciis , & Senatoribus . Et plebs , tribuno plebis rogante , legem facere potuit. d. 2) Scriptum , idest expressa sanctione prxscriptnm. Cic• in Milon. Non scripta,sed nata Icx. Sicuti Graocis 71 ,14 E {V Vójt159, non est literis scribere : sed ferre, sancire , nt ita divisio non ait ex scriptura, seu litterarum cxaratione ;sed e x forma, con- sensu videlicet : presso,vel tacita. Nam St leges sunt in scri- pturam non redacta , ut olim Lacedamoniorurn, §. so. Inslit. hoe tihrlo. Et cousuetudines in scripturam redacta , legos non fiuut. Vult. ad §. cwnslal. 3. Ins!. h. t. n. 3. Ant.11latth. ibidcrrr. Quin imo , mido, auteguam scripturae, & literarum reperta ra- tio, jus scriptum tamen fuit, quod eum ipsis capit civitatibus. §. as. Inslit. de rer. div. ibi , casa eh.itates condi , et legos scribi ra:peruat. Vid. Forcat. Dial. I. rt. a 1. et se^ J y. Literarunr sutent inventio, &usas civitatum origine novior. Alberic. Gen- til. 3. Lee't. 2. ¡vid scripto inquit deputari legem ab Imp. & ICtis, L. 32. & 56. de LL. non quia logia cssentia sine literis non eonsistat: sed quod scriptura adhíheri solita, & iu jure lusti- nianco nulla !ex non scripta. Ubi & ex Halicmrnass. Lib. z. plerasque legos Romulum sine scripto tulisse, & Rotam quoque Romauam ita decidisse , olisque scripttu'a videlicet legern con. srare, refert• Facit bus , opinar, L. 2. §• 12. de orig'. j ur'. ubi jusprudentum auctoritatedefinitum sine scripto consistere dicitur; non cede quia literis non maudatuln: sed quia non expresse saneitum, & promulaatum. Vid. R+LVard. de Anclo». pru!i. C. 14. Confer. tl r ot. 13. ad /coc Cap. Dissent post alios late Niell. Disp, feud. r. tb. 2. 3) De modo legis fcrenda vid.post Ant. Aug.Lib. de LL.Coras. ad L. 8. de las!. el I. Vult. ad §. 4• las/. h. t. n. 2. Conn. a. Conr. 13. de carum in tos incisione Forner. t. Selec!. 24. Le- E es ex, stante antigua Reip. forma, pro comitiorum diversita- te nomina accipiebant, erantque cetlturiat;a, curiataa, tributa:. Post alias Merccr. 2. Opin. 3. 4) Rogabatur plebs a tribuno tributis, non centuriatis comitiis. Et hile iunio solam plebem adstringebant, illisque rogcdionihus , inquit Agell. 15. Noct. 27. unte pertricii ( qui, sive majorum, aire minoruin gentium, appellatioue plebis non v eniebant. Ra- ► ard. 3. Conject. 7 . Vid. Pita. a. S11bsec.7.), ¡rontenebc a dar, donec Q. Horlensius dictator casa legent tulít , ut ea jure, qund plcbs stuluisset,onrnes Quiritcs tenerentur. Non probandi igitur, 56 §. con.stat. Ilec etiam absoluto interdum lex dicitur , quia pebiscita non minus va- lere, (pam legos , coeperant, ut lex Aquilia, L. 1. ad leg. Aqutl. Lex 'Falcidia , que & ipsa plebiscrtum est. Auctor Dio in Augusto. VIII. Senatusconsultum 5 est , quod se- natas jubet, atque constituit• S. senatuscon- sultum , Inst. de jur. natttr. Et senatus olim j us fa cero potuit 6 etiam post eas constitu- tiones , plus Imperatores ad se solos jus legum condendarum transtulerunt.V. 1. L. ?lit. S. 1. C. de legib. Ita potuit , quatenus princeps non ademl.t. L. non ambigttur , D. de Legib. IX. Principis placitum est , g1lodlprincipi placuit. I7uodcunclue ejusmodi placitum est juris statuendi caussa : legis vim hábet , quia principis eadem potestas, que populi , post- quam populus lege Regia , que de ejus im- perio lata est, e1 ; & in eum intellige po- pulum ipsum , ac non tantum provinciales ut recte Duarenus interpretatur. Lib. 2. Disp. Cap. 1 9 . ) omne imperium suum contulit. E. 1. D. de const. princ. §- sed quod , lnst. de jur. nc1.t. L. i. S. cltnt enilra , C. de vet. j ur. enucl. Hace pars est juris , que proprio nomine constitutiones appellatur. d. L. t. de Const. Princ. d. S. sed quod. X Ma- qui in §. 4. Iris!. A. t. et in L. 2. §. S. de orig. jur. voce Hor- tensia expuncta, Hnrntia reponunt. Govean. a. Lec!. 32. Conn. a. Com. 13. Lex enim llorada eadem de re antes lata per Horten- siam repetita. Cujac. in iVot. ibid. Vult. & Hotom. ibid. Cocas. ad L. 2. §. S. de orig. jiu . . a. ii. Claud. David. in Vela. Leg. ad cL §. 4. In.rlit. lr. t. rt. 3. Cont. 2. Lect. 8. dicens , non mo- do non calcar/andas hos locos , sed , si Horada hie legeretur , reponeodum cssc Hortensia. F.x pluribus enim legibus de cadena re latis, quod postremum populus jussit, ratum esse debet ,ex lego XII Tabb. Cic. 2. de irroent. Ra7var. rrd LL. 12. Tccbb. C. s. De Plebiscitis vid. plura apud Connan. a. Com. 13. A. Gent. 3. Lecl. 2. R'lercer. 2. Opin- ,.5. 5) Duplex SCtum Varro apud Agell. 14. Noel. 7. I. Per discessionem , eum certi Senatores , qui videlicet jus habebant sententta, quique dieebantur rclatiouem habere ( ande jus se- cunda:, tertia, varia: relationis, quoties uniussententiaaliorum duabus , tribus, quatuor aquivalebat. Quod primum se explicasse dicit Cl. Dav. in §. SC.lum 5. Inst. h. I. a. 5. e t seg7. ) vota da- rcnt : alü in corum sentcntiam pedibus irent ( qui inde pedcrrii dicti, Zar. d. loc. Cl. llav. d• loc. vol quod pcdibus itarent in curiam sella curuli non advecti. Cors. 2. lndag. 21. Vid. Agell. 3. íl r ircl. t$. Coras. rcd Rub. D. de Sencefor. 11. 5. ) II. Per eolle- ctionem, cum singuli rogabantur sententias,idque is rebus ar- duis. Zas. in Par. de Senaior. n. 5: De formula in rogandis , & diceudis senlentiis recepta , legatur Briss. 2. Fornr. perg. •64- et seg. Vid. de Senatusconsuftis Colman. a. Comn. 14. Coras. ad L. g. de LL. Cl. David. d. loc. Petr. Gregor. 4 7 . Synlrrg. 25. 6) Multa eoim SCta Impp. temporibus facta, Syllanianum, Augusto; V'ellejanum Claudio ; Trebellianum , Ncrone ; Pega- siauum, Vespasiano imperautilius. Muret. crd L. 9- de LL. Con- feti. P. Fab. t. Semestr. catt. Et orationcs Impp. in Senatu ha- bita?. SCtis confirmari solita. De quo Cujac. a. Obs. 18. Briss. a. Elatiq. 16. &, qui ad verbuin ex Briss. suppresso nomine,ex. scripsit, Goth. cid L. 7 . C. de prced. min. lieet eorum SCtorum arbtter omnino fuera Imperator. Volt. in d. §. SCtrern, /mi. h. 1. Aliter P. Greg. 4 7 . Synt. 25. n. 32. dictam L. g. de LL. ad judicia referens , non ad leges generales , quem sequitur Tu- ramin. rtd d. L. 9.n. g. s Donelli Commeñt. r 57  ,De Jure Civili Lr X. Magistratuum edicta , 7 prxtorum e- nt , qualia visuntur passim. in Pandectis. ra Erat & 8 rEdilium edictum ad venditiones pertinens , quod explicatur sub titulo , de fEdilitio edicto. Omnia vim juris habentia pro potestate auctoribus ista proponendi a populo tributa. Qux pars jus honorarium ap- pellatur , quod qui- honores gerunt , auctori- tatem hule- juri dederunt. S. prcetorum., Inst. de jur.: nal. XI. Responsa 9 prudentum sunt sent..nti ae , & opiniones eorum, c l uibus permissum erat a principibus de jure respondere , ick l ue pu.bli.- ce interpretari , qui J!lrisconsltlti dicti Sutil , quorum scripta ad jus. pervenerant. S. respon- sa , Inst. de j•ur. nat. Etsi hace responsa jara olim in magna auctoritate faerunt ( ex quo est , quod Cicero in Topicis jus civlle dicit consistére non minas in Jurisperltorum aucto- rítate , quam in cxteris partibus , idemque scripsit Papinianus, ut relertur in L. jus au- tem , D. de just. et j.tir. ) : tamen 1O non fue- runt ab initio momia eju.srnodi , ut pro jure cerco haberentur. Unde videmus , 11 Juris- consultos alios ab. aliis tam multos , & taties dissensisse, & repudiasse aliorum sententias. Qliod sane non. fecissent , si aliorum , aut priorum sententix pro jure liabitx fuissent. Sed partera. juris obtinere coeperunt , post- quam his auctoritas constitutionibus data est. d. S. responsa. Quod factunl. est Theodosii- constitxitione. Cod. Theodos. Lib. 1. L. 1. de. resp. prud. . XII. Ilxc ostendi breviter , ac velut per inrlicem,, tuna quod non puteen , ad id., quod agitar , necesse esse longius per ^ süqux ;, cum; aliunde totius juris auctorlta, b. I. Cap. VIII.  58 tem certo , & facile constitutam habeamus : tuna quod & traduntur ista in Institutionibus, & quia ad eorum explicationem. p e rtineban t , persecutus est diligenter Theophilus , u t ne- mo diligencias , fortasse nec verius. Pauca , quia circa halle partem quxri solent, attingam. XIII. Ac primum illud videri potest non recte , in partium juris cí.vilis enumeratione quod magistratuunl edicta, sea j us pretoriuni rinmeratur , cuna in L. las atltem , de jitsC. et jur. 12 distinguantur hiljc duo tanquam species diversae-, fas civile , & jus prceto- riuna, ut neque jus civile sit pr.etorium , nec prxtorium civile , quo modo fere in usu j uris hxc usurpari solent. Unde illa : civilis, &honoraria actio: jure civili quid cleberi,aut prcetorio : L. i. S.ult. L. 3. 9.1. D. de cr)nst. pec. civiles obligationes, aut prcetorice, S- 1. Inst. de Obliyat. & similia. Sed- , ut jus civile varie sumitur, ita recte utrunque. Jus civile generaliter recte ¿licitar quidt l uid po- pulus Romanus r.on tantnol constituit aut per se , aut per eos , c l uilnxs constituendi potestate>_n. dedit : sed etiam ab aliis con- stltutulll probavit : in quo genere poste- riore sunt edicta prxtorum. Hoc modo recte- jus prwtoriu.ln , sea honorarium juris civilis'partem , di:xeris. Quo sensu jus ci- vile in Institutionibus d1v1s11111 est. d. S. cwtstat de jur. natur. At proprie illud jits civile , & populi Romani dictum est , quod sima! atque constitutum est , legis ví.m habere coepit. Sic clara illi contigit , quo• juris civilis , id est a populo consti- utti , propritz•ln. est , nempe legis. Qualia sunt plebiscita , senatusconsulta , principum constitutiones. Hoe sensu jus praetorrum non Cont. 2. Lec!. 19. Vo.r,illquit ,Prtetoris,generedior•, u! manes mrr , i ' str crlrisconliru:crC. Et ita sutni in d'. §. 7. Irtstil. h. t. in §.' tp ratortOn, Irtrlit. lt. 1. Vult. ihid. 11. 6. Quod confirma- tur 2: Inst: de °diYis- slipul: Diss: Donell. ad L. 5. ín pr: de V. O. n. 15. Hatvard. de 1luct. P,url. C.' lo- Juris, inquit; Itnnmrarü portio 1Edtlitun edictct , u! et ontnict edicto diverso- ruul nucgislrcdtuon, non cucleaz Prxtorü. Jus enini prcelor•iunt, in indias di" v idi lurpo • tinncs. Sed prior seutentia probaturcxi11de, qaod ohm ctiam Consules Pralores dicti sunt. Gic. 3. de. LL. Cont. d. loc. Et (p uod Prasos appellatione Prmtoris veuiat in L . :5. D. de jurisd: recte contra Cujac. 1. Obs. 32. A. Gent. 1. Lec,. 12. ubi & alibi Prreloris , & Prcesidis nomina confundi nloustrat. S) De quibus autem rebus IErlilcs edicere potueruntde iis- dent & Pra:tores : non ta t uen vicissim. Et rlefir.ientibus sEdi- libus judicia 1$ditium ad Prxtores transferebantur. ExDion. Lib. 53. Cujac. 8, a l . 38. Sed et Consules , censores, tribunos plchis edixisse , ex Agell. 15. Noel. lt. Cie. &c. ptnritnis excmplis ostendit }totora. in §. Pratortun , Ltsl. h. t. Reevard. de 14ue1. prud. C. do. Add. de erlictis praefeet ī prattorio Cujac. 6. Obser. lo. ".  1am &  dicuntur jur • i.; attctmres, L. 3. Sipra • s her. pet. 3 9• de act. en1p,. L. 17. de %trr pcdron. & sitnilibus : ;mis c ondi.lores: L. 27. C. de procur • . L. 25. C. de nupl. l.av;rrd. de ltuct. prud. C. 14. ( qucm & ibidcm de fori disptttcdione , cujas friendo in L. 2. §. 5. de orig. jul . . vide) 8l jura constilu- ente.s , L: tao. in fin. de V. S. ut ibi ittterpretatur Cujacius. Divida hzc responsa Theoph. in §. re:pollSa lrrst. !t. t. in seo. telttilm , r i me perfecta , & indubia responsio: & opinioncm, qnte suspensa ,& tirnida , de quo Vid, Duar. 2. Di,n. 11. 1) . 0 / u / 11 - de Pig C. 9 . De qua?sttonibus fac(i autem ICti non riondebant. n- L. 79. §. 1. de ^udic. L..Seice, §. r t . de íastr. LeS. L. 1og. de cwulit. e! d enrnra.;M_ De quo Duare n. lt 1. Disp• *1. sp ct rrd Rab- C. de j t^r. c t facli ign. IVlattticac. 1. de Yra jur. 2. n. 6. el Lib 2. C. 9. 11. 2. A. Fah. 1. Jcu • ispr • . 1. pr• 2. Illut. 7. lo) CI. David. ad §. 8- Irtsl. de j1tr. nalrir. a. 2. el. 3. sub Cmsaribus tatuarla auctoritatem non fuisse : ut scrípti juris partem facerent. Inde nec enumeran in L. 7• § 7• de pacl. Arlversas ea judicutum. L. 38. de mino». Sed constlnttioue Theo- dosü (teman) , Sr deinde Justiuiani id ettectum. Add. AIb• Gene. 3. Lec!. 3. Bt Turamin. Lib. sing. de LL. P. 2. C. 3. n. 5o. cl_ serirl.  1. de X. 11) De quibus pra=ter ;diosRxvard. ad L. 4µ• §' Charuucl. 2. Verisirn. 1. A. Gent. t. de Jure b v l ocatar t em hati- • 12) i1.15 civile ad differe11tiam juris Pra:torii l  umd falso tul. ce i p SIC? n. j ns , L. 1. §. ult. de superfic. L.  9  F L. 17. §. 2. de Pact. jus nac •• tam, L. 16. de minor. solemne. L. 27. de R. I. Duar. de la lit. jur. 7! . rb• Add. D°nell. cid L. 4. C. de cunlnens. n. 1o. CcBriss. Lib• 3 • de De .1U-ti:- retaja juris Prxtorii , & C:vilis ( quod videlicet lcx sui ipsius auctoritate jus indueat , ut facto afio opus 11011 sit : Prxtor vero , si quid prxstat, per exercitium jurisdictionu sux , id cst ministerio sao, & facto partís id prastet ) CI. Das'. in d. § • 7. Inst, le. 1. n. 5. Para. Coro, S. Indrrg. 4. Belio.. 1. Sup- put. 9. 59  Hugonis Donen! Comment.  Go  t , ot , est J us civile. Non mina, ut superiora ,  XV. Hinc incidit illa quaestio circa potesta- per se legis vicem obtinet : S. quos autem, tern bis tributam, ut quteratur, cum populus /n de bon. poss. sed havaluit , ut populi Romanus semper fuerit , qui , ut ab initio, st. Iiomani usu postea firmahatur.. Unde & jus ita postea , jus ptosset constituere: quibus de p  ista raetor'iurn juris cí^ilis. interpetrat ío quxdam caussis factum ssu;,& c^uando, ut  pote- erat. Qua racione acljuvandi, vel sripplendi ju- stas a populo ad superiores transferretur, & Q ris civilis gratia introductum dicrtur. d. L. c j uatenus. Quaestio est, quae cognitionehisto- jus autern , de j i st. et, j u r. Ut fit, duna jus ria; constituti veteris juris explicatur. Hanc nterpretando aut ohscu.rum explicamus; aut lhistoriarlaPomponius complexus est in L. 2. i angustins scriptum in casíhus Or7r1SS1S propter D. de orig. jzzr. Illine sumetur : . atque hie uden, ratiouem supplem us ; aut scripturn cognoscendi locus est. ea gerreralius a gttitatt , aut ratíone ipsa legis. XVI- Jus 1 ^ non scriptum unius generis r ter1 1 ' 1 )eramus , ac veluti. COrr]bÍrn tls. 'Qu^ o- diuturna COnSnetud0 , qux definitur; Dltótllr- mnia sunt interpretationis etlaru inter priva- ni. mores consenszt zztentiuzn approbati, S. tos recept:e , ut postea suo loco dicetur. At-. ex non scripto , Inst. de jur. natur. Hwe pro que bine est eCianl , quod dicitur jus bono- -jure , & lege observatur , L. de quibus , L.  diuturno viva vox jzcrrs civilis in L. nazn et diutua , D. de legib. quippe qua;  u-. pop rar / l isian, D. dejust, ct jzcr. Viva vox juris. con- li lex est, ut, si populi leges scriptae nos te- stand , quia i uterpetratio. Tunc enun viva nent , etiam tenere debeat consuetudo. , ut voce jus crvile peretprmus , cuua. est , qui Julianas disserit in. d. L. de quibus. At enim viva voce id iuterpretetur.  in legibus hoc plus est , quod scriptae sunt. XIV. Quxsitum cleinde est , cura definía- Nihil ad rem pertinet, ait ille. Non enim lex mus jus civile Romanorurn , quod populus est, c¡uod scriptum est, sed quod populus vo- Romanus sihi constituit: 5. 1. & y.seg. Inst. de luit. Nihil antena interest ad voluntatis signi- jur. natur. qui fiat, ut superiores om ues partes, ^icationem , utrum suf^rabio populus volr^nia- dicantur jus civile , seu partes totnis ejus tem suarn declaret, an rebus ipsis , & factis.  prudentix, cum constet , plerast l ue non so-  XVII. Hace de auctoribus partium su r .  e I iim a parte populi tantum esse constitutas, ruin , deque auctorum in jure constituendo est, ut vis , & auctoritas  ^ _^ sed etiarn a paucis , ut senatuscousulca • ; at- potestate notan satis est' que acleo ab uno , ut pra;toruni ed.icta, prin- srngularum intelligatur. Qua cognita , si jus cipum constitutiones ? Jam ante clixi, nihil civrle I^ornanorurn , quod nominatur , constat  interesse , utrum quis quid constituat , aut ex his  partibus , ut coustat , in quibus &  decernat ipse , an yero u, quibus ipse con- consistere dicitur in L. jus autem , D. de  ;, stituendi , aut decernendi potestatem dedit. j ust. et jur. ut & a Cicerone in Topicis : fit  L. ítem ,§. i. D. quod cujusque univ. nom. quod propositum est ,& de quo quaerebatur,  ^i  Superiores ante naon t nes , a quihus eas par- ut totum hoc jus, uti a c^teris caussis, sic ab  Y tes esse diximus , a populo constituendi juris auctoritate constituentiun i vere jus esse ^ coI-  V I. potestatern acceperunt.  ligatur. CAP. taj Non quod scrbi non possit: sed quod non necesse sit ut loquitur L. 36. de. LL. Ut6c & imo est in scripturam re- rligi consuetudiqarium jus, ut St litibus innumeris , & sumpti. bus, quos ad pPobationem fieri oporterct, via pr ae cludatur. A. Fab. ad d. L • 36. ubi testatur , Gallix consuctudines provin Diales non modo scriptas sed & variis Commentariis illustratas haberi. Sic & testarnentum nuncupativum, etsi forte scribere- tur , tamen recte dicétur factual sine acriptis Murtat. ad L. 2. §, b' de Orig, jur. De Jure .Civili L ib. I. Cap. IX. CAP. I X. De constitutionibus Principum : qux earum species , & quantum singulis , & maxime rescriptis, tri.buendutn. Cur de Constitutionibus Principum , et de consuetudine uberius tract.andunz. I. Principum constitutiones  na legis /zabe- re. II. Tres earttm species. III. Quid Edictuln. IV. A I. Q uid Decretum. V. Quid Rescriptum. VI. Tque hic , ut‘ dixi , usus est superiorís divisionis. Et , si quidem nihil hic a- geretur amplias , guara de auctoritate juris , quod ante Justlnlani compositionem fitit , quodque ab ea nobis pro jure Romano tracfi- tuin est : abunde superiora de vi , & pote- state singularum partinm sufficerent : eum aut eas partes cortas haheremus in libris no- stris a Justiniano tradítis : aut , si certae non essent , ne id quidem magnopere requirere- tur propter auctoritatem publici juris illis li- bris ab eo tributam. Sed quoniam ex his par- tibus nonnullae & incidere potuerunt postea, & deinceps etiam incidere possant , ut de ví earum etiam nunc dubitetur : haud abs re est ad informationem nostrorum , ac sequen- tium temporum notare ea , pile de his jure civili tradita sunt, ut, si quid in bis animad- versione dignan " est, ín fiiturum quoque a nobis obset•vetúr. Ac plebiscita quidem , se- natusconsulta , edicta magistratuum , respon- sa prudentum , quae pro jure observentur , postquam forma urbis , & imperii Romani mutata est , cum suis auctoribus una quoque postea esse desierunt. At manserant princi- pes , penes quos sit summa rerum in suis di- tionibus , si non Imperatores , & Reges , au.t pari potestate principes : at certe civitates, quae in alias principatum obtineant. Horutn sunt leges scriptae , & constitutiones. Man- sjt & in omnibus populis potestate conden- dae legis praeditis consuetucio , quae , ut di- xi, & populi lex est sine scripto. De utrius- que partis vi , & potestate etiamnum quae- ritur , & est in stngulis quod practer ea , quoe supra diximus , in jure notandum sit , Ecli:cta, Decreta Principrtm .5-tepe conjzz,-zgi. Rescripta in Codic. et Pandect. V11. Edicta esse jura generaba. VIII. Itein Decreta. IX. Rescripta esse constitutiones generales, si de j ure Princeps respondeat : personales, si prtvtlegiuna irroget. X. XI. Qttte Rescripta non valeant. XII. ac de quo clubitetur. Id nunc separatim ad earum partium certiorern cognitionem,& usum nostrumhreviter,utpro instituto, exsegnar. Il. De constitutionibus principum ita tra- ditur. Quidquid principi placuit , legis vino habet. L. i. D. de Constit. p rin.r,{ p. Si sen- tentia constituentis spectatur: fortasse verutn est , & sine exceptione. Quitlgnid enim po- stea in constitutionibu.s principurn non vale- re dicemus : ex eo accidit , quocl , si men- tem , & voluntatem principis spertalnus , illi non placuit. Sin spectamus constitutionis ver- ba : non est perpetunm. Ac de co ex verhis dicemus , quo verba interpretemtu , ne arri- piantur adversus principum voluntatem. III. Constitutionum tres esse speries , be- ne scripsit Theophilus in S. sed el quod , bzst. de jur. nat. edictum , decretum , re- scriptum , seu Epistolam. Idque ex verbis d. S. sed et quod . item ex L. 1. D. de const. Princip. satis aperte intelligitur. IV. Edictum , lex est generalis principis , qua ille t motu -suo aliquid publice edicit , id est jubet , ut fiat , ( id enim est edicere Latinis ) : non ut Theophilus interpretatur , praedicit. Unde illud : Edic.o nr ftcuts , a- pud Terentium. Et edicta ntagistrrolttuizz di cta, illae denuntiai:ione.s , quihus jnbent al,- senti reo , ut ad.sit ad sententiam auclieti- dam. L. ad perezuptoriunis , L. si prielor , D. de judic• V. Decretum est , quod Princeps 2 in ali- quos cognoscens de re controversa prouun- tiat , & decernit. IV. Rescripturn est , quod Princeps li- bello supplici aditus vel a i nagistratibus , aut i) I nconsultus citra certae personae, controversiae, ac cir_ anmstantiae dctermivatiouem : Vult. t. Jurispr. 2. guando non ad c ertam controversiam respor y letur : sed generalis de re quapiam lex nova coustituitur. Hototn. g. 6. Insta. hoc 2) Sub determinatione personae , causan, circumstantiac. Vult. a. Juri.cpr. 9. Quo,' causa oan+ta , & utrayue partí audíta, pronunciatur, !.. S. de his, yute in test. del. ::o1um. íee §. 6. Inst. hoc tit. 65  Hugonis Donen' Comment. a l a judicibus, vel 3 a privatis , aut consulentll de jure rescribit , aut postulanti respondet. Quod quoniam fit brevi scripto ad absentem misso : dicitur etiam id scriptum an Epistol e a ^ d. L. i. D. de const. Princip• g  g  P stolce verbum latius patet, potestque epístola principis esse etiam ubi nihil constltuat de ju- re , aut cuiquam concedat: ut cum quid nun- tiat ; aut privati colloquü , & animi caussa quid scribit ad amicos , & familiares. VII. Ldicta , decreta principum s^pe conjunguntu r , ut in edicto Ex quibus caus- sis nlajores , in extremo , L. 1 • D. eod. tit. in edicto , Píe quid in loco publico , L. i . in pr. D. eod. tit. & in edicto de pactis , ut est in alí.is exemplaribus , quam Florentinis. L. jtlris gentiunt ait , D. de pact. Rescripta fere sunt omnia , 4 qui- hus constat Codex Justiniani , & passim in Pandectis nominantur , & cí.tantur a Ju- risconsultis rescripta Imperatorum , quod fit & in L. ult. C. de . edend. VIII. Edicta , quas leges edictales esse su- pra diximus , citra controversiam perpettri ris vira habent , ac tenent omnes , níazime quidem si ea forma in deliberando servata sit, quin traditur in L. humanum , C. de legib. Sed tamen & sine ea idem juris est, cum prin- cipi visum fuerit. L. legos , 3. C. eod. IX. Decreta, & sententim principis eo- dem jure habentur . Lex sunt non solum illi canssce , de qua judicatura est , sed & aliis omnibus similibus , L. ult. C. de le- aliter , atque sententi;n judicuni , aut magistratuum , a T ribus res judicatm inter alias personas non nocent. tot. tít. C. res int. alios act. vel jud. et tít. C. quib. res jud. non noc. X. "Rescripta , quibus de jure res pon- detur consulentibus , eandem vira babero declarant tot rescripta , quam multa in Codicem relata sunt, & in Pandectis re- feruntur a Jurisconsultis. Sed & rescripta principalia generaba esse , & oportere suam vim obtinere , & in omni loco valere, di- serte scriptum est in L. 3. S. Divas , D. de sepulc/ar. viol. 3) Quibus Priacipes Poni. etiam praesentes adiri, 5t com- pellari soliti. Suet. in ./luz. C- 53. L. 33. de re jud. L. 21. rem rcdcun hab. Raerard. Protrib. C. 8. et ad L. 71. de R.1. Briss. 3. .4ntig. 7 . Et ex co Goth. ad Rub. C. (n rcnt libe!. princ. dct. Obscuritas rescriprorum inde, quod libelli obla- ti , hr quibns hypotheses deseriptac nou extant. Duaren. 2. ÜttpuL S. Add_ 117ercer. in Concilia,. Ex. Perrenou. >, ^lrtirnrrdv. et (Oí-. lea. t6. ¢} Reseripta hace , inquit Duar. de cond. ind. C. 6. f 909. olim non u squcquaque van legis habuerunt. Curo cuita in aingulas causas , neoutia, St personas impetrarentur: non erant constitutiones generales . Adducebantur culero , sicut hodic aolent res judicatae in .upremis curüs. Licet autem jam., in- quit idem ad tít. C. si in C0REn1. eud. ceras. auctoritatem c onstitutiouia habeant • in retiene tamen interpretaodi mal- XI. Non sunt in eadem caussa ea rescr ī - pta , quibus quid petenti princeps benigne conceda. Inter haec, & superiores specics est liaran/ rerum duarum differentia. Primum quod personales sunt hae constitutiones ,ui- bus princeps alicui ve1 ob merita quid in^ul- sit ; vel poenam irrogavit ; vel sine exemplo subvenit , id est praeter rationem communem juris , & quod aliis jure publico preestari non solet. Ideo nec generales hm sunt : & , cum personales sint, id est certa ē persona tribute , nec ad exemplum trahuntur , ut dici possit eodem exemplo & aliis in quibus eadem persona ratio sit , aut major , idem tribuen- dum esse. L. t. D. de const. Princ. XII. Deinde non omnia hujus generis va- lent , ne in persona quidem ejus , qui impe- travit. Quod accidit tribus de caussis. Una, sí impetrator precibus suis falsum narravit . L. pen. C. si contr. jus , vel util. publ. Ex quo illud Ulpiani in L. 1. D. de nat. rest. a principe natalibus suis restitutum eum, qui se ingenuum natum principi afiirmavit , si ex aucilla natus sit , nihil videri impetrasse. Al- tera . , 5 si concessum quid sit contra jus, vel utilitatem publicara. Quod totum ge- nus districte vetatur rescriptis a judicibus admitti. L. nec dainnosa , L. rescripta , C. de prec. imp. off. L. ult. C. si contr. jus , vel util. publ. Quod tamen non est perpetuum. Nam illa jubentur recipi , qui- bus ita permittitur quid praeter jus publi- cum , ut tamen non lindat alium , & pe- tenti prosit. Item 6 si crimen petentibus indulgeat , ut est in d. L. rescripto , C- si conb•. jus , vel util. publ. lndulgeat cri- men , id est indulgentia remittat . Nam alioqui indulgere est benigne quid con- cedere. L. cum nailiti , S. ult. D. de conapcnsat. L. i. D. de const. princ. Non conceduntur autem crimina a principi- bus , ut sit facultas peccandi , quod esset turpe , & flagitiosum : sed admissa. con- donantur . Sed etsi sit rescripturn contra jus , & lxdat alium : tamen hact.enus re- cipi placet, si moratoria pracscriptio de- bitori permittatur , prec. tum differunt. Ad speciem enim propositam ae,commodata non eotttiueut generales defini,iortes juris. Donell. inf: 26. Conxm. 5. Unde ex his argumeutum a contrario sensu dedu- cere non licet. Vult. in §. .sed et gucd p incipi . Instil. de Jur. íVat. n. I . et Di.scept. C. to. Donell. de Piynor. C. t6- 5) Credendus cojea princeps caltiditate impetrantis de- eeptus , vol importunis precibus adartus. De Hitas cnim pictate , Et justitia benigne semper suspi.andum est. Ant. Fab. 1. Jedzspra n. pr. 8. Ida:. 5. Turamin. Lii. sin,. de LL. p. 1. C. 3. n. 5. 6) Est enim hace potestas gratiam pcenae faciendi inter suprema jura majestatis. Petr. Greg. g. de Rep. a. n. 91. el sequen!. P. Heig. Parl. 1. qucest. 2s. Facit. L. 4, in fin. L. 3L. in pr. de paenis. ut est in L. 2. C. de , 65  De Jure Civil' L i b. 1. Cap. 1X. X pT ec. iln,o• Off: id est exceptio dilatoria , exce- ptio non qua perirnatur actio, sed petitio, & exactio in tempus certum difi'eratur , spatio ad sólvendnm dcbitori dato , ut ibidem ad- j j ectum est. Quo tornen casu constit.utum est, non aliter rescriptun i valere , quani si fide- ussio idonea super debiti solutione praebea- tnr. L. universa , C. t de prec. imp. off. Qüod si nihil boruui erít : non d ubitabimus , quin rescriptutn contra jus 'impetratuna non de- beát a judicibus . admitti. .Quicl Lamen , si. princeps : norninatim addiderit in rescripto , velle se servari , quod rescribit , non obstan- te lége contraria , & eam le5em nominatim appellet ? Ne sic quid.ern,, rescri l itum admit-, tendum. Cautum , est ;ení.ln t -in d. L. ult. C., 66 si ,contr. jus. judices in bac caussa n on de- bere dubitare , generales co nstitutiones o- nmibtls modis observandas. Ergo etsi isto modo rescriptum conceptum erit. Tertia caussa est improbandi rescripti personalis in forma rescripti , 7 si fuit sine die solen- ni , quí ad notandnm rei gestw tempus in instruuientis publicis adjici solet ; qni Roma- nis fuit dies & consul. L. si qua , C. de di- vers. rescr. Illud in eommune ad vim o- mnium resct•iptorum constitutione Leonis po- stea inductum est , subnotationem principis subscriptionis consuetam impressam . babe- rent. Alioqui vetuit proferrl , vel dici re- scripto in quibuscunque judiciís. L. sacri, C. de divers. rescr. .  .Libcllorum magister principit us aderat . qui rescripto diem , & cousulem subjiciebat,qui proirui , ;ister dictus, ut ez an- tiquissimi libelli cujusdam formula probat Ramvard. crd L. 71 de R. I. Briss. 3. .AralLtuit. 7. C A P. X. quid sit : quibus ex rebus dignoscatur : & quae éjus auctoritas. D consuetudine- Cónsrietudo quid 'sil; I. CoüsuetúcLiiiem i7itrÓdrlci" de,cerini0 , teje-- cta Conriáni • sériteñtia. ` IL Frequeiitenz , et c'orist¢ntem 'resum per id templa requz>'i: ° IIT. Mz r nirrie 'necesse 'est , cohsizeticdinem contra- ' I: r Irca cónsuetudinem ; qüibus` ex rebus dinnósca'ttir , tum de ejus auctori- tace dubitari sólét. Consuetudiuern 1 morern, & íisurü Conséutientis' pápnli esse, constat, sed &turriu m.§. ex" nón 'scripto, Inst.de Jur.natur. II: Quanti téüpd:•is liunc usum intelligi oporteát, qua?ritür. Corinanus 8 disserit, tata- ti temporis accipi debere , cupos inítii non exstet memoria. Movetur quibusdam locis , quibus vetustas temporis in hac specie exigi videtur : ut quod Julianus in. L. .de quibus , de Legib. invetercitam cónsuetri'diTeTn' nomi- nát , quam pro lego , custodiri ait : quod in L. 2: C.' quce - sit tóng• coas. aüctorittls tri- buitur lon,Yevo usui. Sed apertius quo r l in L. ult: C;., eo tit. consuetudo dicitur teges iml- tari , sed antigzcitus probata , et Servato te- a) Duaren. rlc LL. C. H. defina I µs non se.riptum, gtnrd in raorern veladas !niki crpproGatiarze perdu.rit. qiffcrt a mori- bus, quod mores sint aculo .co P Suetudinem :praecedent.:s, á eran inducentes. lYlatthcar,. a. de Via juris C 33. rt. z. Sir tamen accipitur guando consnetudo facti dicitur, C. 1..de con.cliL in 6. rx P ian do vulgo, pr0óari dcbere corr<uchnlinenl,:,idest actus,. cr quibus inducitur. Turamiil, LiG. Sin;r..de LL. B: 3. C. 6. n. s. flnid r autem observautia a consuetucGne diffectt, vid. Treutl. Vol. 1. Dilo, t. tb. g. a) 1. botamen:. lo. n. 6. g . Hotom. ad §. sine .cc ripie, Inst.. h. l. el in T l ,il. rol Til. de LL. num. 4. per L. pon. de I. el Jur. 7 óm. 1.. dicto jrldicio corilit.'rTTtcitaTTa esse. IV. Leges per desuetudinem abrogari apud .IulirTTarczn L. de quibus , 32. "in fin. de Legib. quid significet. V• Explicatur L. 2. C • quae sit long. con– auetud. VI. naeiter. Et inveteratce , Iong ce vx , anti quce consuetudinis verba ejusmodi esse fateor, qua , si alibi non explicentur , non negem , ad superius illud tempus referri. Sed cum alibi dicatur , 3 dilcturnam consTZetudinena , item longam idem éílicere , ut L. diutur- no , L. sed et ea , D. de Le g ib. cl. S. ex non scripto , de jur. nat. L. 1. C. gttce sit long. coas. si intelligimus , quod slt ul usu juris diuturnum , & longum tempus : q.ttaestio tollitur. Sive enim harc olnnia verba idem tempus continent , res es , t ex- pedita. Sive plus est in inveterata , aut an- tigua consuetucline : ` tomen cogemur fate- ri ex aliis locis , in longa & diuturno cola- suetudine hiera juris esse. Scimus autero , longuna teuipus in usucapionibus , & lon— gi L. t. §.. 1. de off. ejus. L. 5. de juri^d. L. g. de prtrricid. Ubique enim in bis l.rcis dicitur more majoma!. Plut. de Lib. edua• 7 0 N^ ESt 70ñU,;(QóvIOV,Tcutturn igttur lcmpus , iuquit I {ot0m..0us, rcrtuiritur: rlucutlu•n .rupsrstitu,n hominaunnec ceta;, neo memoria compretacn.Lit, per L. 1. }. rtlt. jrutelu G, a. §. 7. do uq. pl. are. Et ita e " tiam Ci. David. in d. g. Tnstit. tTc !. N. n. 5. rit non improbat omnitro Dua r. de LL. C. rl. 3) Lona autem dir.itur 11 00 dis.:relio0e brevis: /Jeque rn0u ulla vim ltabet , qua: non sic longa : sed adjectione yrrpctua• Cujac. ao.. Obr. a. J 67 Hu^or ► ZS Don ^ i t emporis pr3esr,riptionil)us esse 4 decena annot • u na inter pr:e-,entes, vt b tnti inter absen- tes. L. 1. in princ. et %in. C. de usrzc• transf. J,. penult• et tnscriptir)ne 7ittali C. de long• tem l ). pra;scr. lo. vel no. ullll. Diutltrnuut codean modo , d uo quid faculta est díu : H- ita amena diu 5 nihil aliad esse , quam per decena annos , ant amplias : sic tatuen am- plius , ut ad diuturnitatem solum decena an- ni sufliciant• L. si culo fdeicuntmissa , §": Anido , D • gtci , ét a quib. rizan . Proinde lame ustam in populo tot annorum quí pro- bavit , consueta/nena pt'Obavit• III. Sed tot annorum usual cuna dicimus, non uu1tiS diei tisuria qui per eos anuos ¡TI ciderit : sed 6 frequentein , & constanter ser\atum t.t.suna. Quod describitur in L. I. C. quce sit long. cons. bis verbis : Pncsc.s p)vlvincicz; , proba.tis iis , qua? ilL 0p^ i lldo feqatenlc'r Un eodetzL Contrí,Vet'sLaranL. geRere servatct st.tnt, ca.u.ssa cogn.itrt, statuet. ,1'uat et cnnsueltulo 1 lrcvicedens , el ratio , t i n t e consuel.udinelrt suctsit , custodieu.da est. ALq ne hoc modo prol.)antrlr singuli actas , grabas consuetudo perficitur. Ex quo & con- slletndinis probatio , quippe qua: ex bis na- scitur , ut , lis probatas , nihil desit ad pro- bationem consuetudinis. IV. Scriptum tamen est in L. cuan de cozzs.uetz u line , D. de Le;. 7 , ib• cum de con- suctutíine civitatis , vel provinciie confiriere tluis videtur , primum < l uidema iliud ex- 1 ,lorantlnm vidcri , an etialrt contradicto aliquo judicio , id est quo inter litigan- tes , & contradicentes de consuetndíne a- í:ttuu est , consuetudo firmata sit. Quo exi- gi ví<letur non solum ut consuetudo pro- bctur ex superioribus actibus ( quod omui- no uecesse est , cuna cousuetudo sit usus): elli Comment.  6 8 sed eLiarn ut haec ipsa eodem modo in digno. j u<licío prius probata, eo ipso indicio firma- ta sit , id est declaratum vere 'eam consue- tudinein esse, guíe intendebatur , quasi ad priorern illatn pt'obationem baec etiam con- firmado accedere debeat, ut firmata sit etiarn aliquando sententia judicis in aliquo jildicio. Sed hv_ec firmatio consuetudinis ex priore ali- quo indicio quaesita potest esse constletudi., nem probaturo dllas ad res utilis : primum :a ex eo indicio habeat paratas easdem illas probationes, grabas consuetudo turn proba- ta est: deinde ut, accedente auctoritate prio- ris judicii , certior sit lides probationis. Cae- terllrn 7 ut 'hice confartnatio non interveniat, non est necessaria. Nana , si consuetudo est usos diuturnus : qui usum hunc probavit , apene consnetudinem probavit , nec'nécesse est hauc probationem aliquo priore judicio firmari. Quid est igítur , quod Ulpianus in d • L. clan de corzsztetatdine , ait , arbitrari se, prirnuln iílud explorandum , an consue- tudo contradicto aliquo indicio firmata sit ? Cousilii hoc est , non necessitatis. Consilium dat, ut id fiat , quia utile & expediturn, ne forte se actor in probatione consuetudinis non necessariis testimoniis conquirendis sollicítet, ubi ea molestia carere possit :.non etiam ita dicit , quasi facere sit uecesse , ut ostendi. V. Auctoritatern & vim consuetudinis dubiam fecit duorum locorum , ut vide- tur , dissensio. Nam in L. de gut'bus , D. de Le^ib. scribit julianos , ita Inveteratana consuetudinem pro lege custodiri , lit adji- ciaL in extremo , eLiam leges scripi.a5 .ta- cito consenso o ulnium per desuetudiriena abr o gari. . Per desuetudinem , id est per consuetudinemi , :qua contrarium jus iasur- patulia ; sit , vetus desueLum. Non euima ad tol- 4) Ita & Pult in y. sine .sr.riptn, n. g. Pis!. de I. iV. Lo- riot• de Jan, Art. Tr. to. (de jure e ejus .ry:cic6. ).A.c. 69. ,1rum. L.rrrri(cd. Ju tinir;n. t. Mes . . ty. rit ita vulgo I)I). re- ferente Cail. 2. Obser. 31. n. 3. Wcseub. in Por. de La.. n. 9. ubi & disposirionem juris Saxonici,  triginta, & unius an- uorum sp;uium requirit,Laudr. Lib. t. art.23.13riuh. Par- 6. Dff. 2. j (tris Civilis rationi couvenirc putat, quocí ad pra:sr.ri- ptionem jur{um triccunale tempus exigit. Sed Anton. Fab. t. Jiari l rr. 2. Pi'. t 1. errare pragmaticos,qui cousuctudinem cala pr:escriptioue jurium coufuudunt. Prxscriptio enim nullum jus a•v+virit , nisi pro2scritieorti ,& in cos dumtaxat contra quos prascriptatn; & iu tal/talo , in quantum possedit pra:scribeus', val quasi. l;onsuetudu voro anlnirit jus in uuiversutn onuai- hua, fX contra omnCS i11 s110 rasa, 5) Sed lamen verbum diu , non semper significare decen- nium, probara mihi text. L. 56. I). inca/1,111d significat bien- ninm , k in L.3. §. 2. de re m.ilitari , ubi si¢n i G.ari qui^Hlueu_ niuut , doret colL•uus L- 13. §. rJt. cod. tíl. Rt lnn- • 1111. . a u : diufunrrn qltandot) , uc quadragiula anuos slgtiilicare , prubat ja;:. 18. 08.1. 28. per. L. 57. §. 1. de ritu nupt. L. 2. C. ete prtese. 3n. art. qui & 20. Obs. i. ¡lidieis arbitrio hoc definieu- dum reliuquit, qui pro nogotii qualitate modo brevius, modo longius tempus stattut. Curas. ira L. 32. de LL. n. 8. k maa_ ren. de LL C. tt. per L. t. de jur. delib, & Matth..-t. de Vía jur. 33. n. 7. FA A. Fah. od L. 38.110 LG. quautu:aoulnque tempus sufiicere , dicto , modo adsit pluralitas actuum , St uta- fortuitas. 6) Quod ipsum & arbitrio judicis relinquendum , dicunt Colman. I. Con-Lineal. lo. Duar. de LL. C. II. Broncll'. a. .Ass- 8. nec duo; actas sufiicere.Dicitur enitn fi • eyuenaer. L.r.C_ yucr sil long . . coas. Frequenter asueto fu non quod bis, sed quod crebro, & assidue, L. 15. §. (lijad, .22. de injur. licet commutris op: Illo sit,duos a:tus ludicialcs Suflicere, modo nOtOCIi si0t.'Gail. a. Obs. 31. n. 6. Vid. Menoch. a. do Arbia. C. 8t. V ult. ín 3, ,ti- ne scripto, Inst. de 1. tV. u. 8. Zas. in L. 32. de l,L. Coras.íbirt. 7) Non enim irnivat asnal judicataruut auctotitas con- suetudinem, sed iuductam probat. A. Fab. ud L. 35. de LL. Fa- cit L. 35. de l,L. ubi cousuetudo a rerum judi ataru u t auct0- ritate per voculatn, out, separatur. Vid. Cujac. 20. Ob.s. t. Ve- ra erlim consuetudinis causa est populi cullsensa; tacitas , qui non minus declarari potest per extrajudiciales a:aus. Corso. ad !. 38. de LL. r. 2. Quid enim, si tantopere certum jus Sil : ut de eo nunquam dubitatum fuerit ? Quidni niajoris awttoritatis sil , quam si in coutra.lictorio judicio ubte uta ? A. Nab. I. Jtirispr. 2. Pr. t a. Itl. a. ]it sccuudum haue opiuioneut Cau,eratn judi- casse. Gai1. a. Obs. 31. n. ó. tcstatur. ui lí 69  De Jure Civili tollcndam legem veterem suflicit 8 ea non uti , 9 nisi etiam contrario facto populus de-- claret , eam 5ihi improbari. Sed rico vetus lex, aut consuetudo tollitnr sine scripto, nisi consuetudine,, nemp.e contraria lego. Sola au- tem desuetudo, id est quod lege non utaris neo quidquam amplius contra lacias , non est consuetuclo: cum consuetudo sit usas. Hoc igitur dicit, adeo consuetudinem pro lege ser- vari : ut etiam legos , nempe scriptw , contra- ria consuetudine abrN,,gentur. VI. At in L. 2. C. qua' sit long. cons. sic Constantinus : Consuetudinis , ustasque lon- gcevi non vilis auctoritas est : verrt.na non usque adeo sui valitura momento , idest suo pondere, ut aut rationem vincat , aut lcgem. Quod. negat, consuetudinem vincere ratio- nem ,. contrariuin non est. Nam nec lex scri- pta , cui consuetudo comparatur, vineit ra- tionem , id est rectam rationem naturalem ,. quae praescribit quw justaasunt,.quod semper ai:quum & bonum est , quoniam si his lex consentanea cst , non vincit , sed sequitur : Sín. contraria , ut sit ipsa injusta & iniqua : adeo, non vincit, ut nec ipsa- valeat, atque acleo. ne lex quideln sit , ut in définitione juris dkximus ex L. 2. D. de legib. Quod autem clicit , consuetudinem non vincere legern,. contrariurn videtur. Vincít enim lex, que. abrogat ; & vincitur , qusc, abrogltur. Cornel. Tacitas Lib. 2. Annal. Vicia est si- ne- dubio lex , sed neque statina , et patr.- .cis. st l ifragüs , quornoda etiam ,. curn. vale- rent leges , viracebantur. .Sed non sant haec contraría. In his enim verbis , con- xuctudo non vincit rationem , aut legem y Lib. I. Cap. X.  7o neque consuetudinis verbo .nominatur spe- cies aliqua consuetudinis , ut apparet , sed genus Ipsum. consuetudinis : riegue ítem verbo legis species legis, sed genns ipsuln legis. Itaque totum hoc dictum est de consue- tucline & lege in suo genere , non in specie hujus , aut Illius vel consuetudinis, vol leris. Proinde hxc sententía est. Consuztudo l ó in suo genere non viricit legem , id est non ma- jorem vim, habet, qu.am lex. in simili genere, &. suo. Quocl. sane est. verissilnuln , etiam tunc , caín. de abrogatione priorum legum a- gitur. Consuetudo populi Romani legem etiam populi abrogát. Non ideo. nlajorem vim ha- bet, quam lex.in suo, quoníanl & lex in suo idem faceret. Quando ergo diceretur consue- tudo in sito genere , legem vincere ,. ut. hoc lego Constantini prohibituln intelligamus ? Nempe si fingeremus , consuetudinem muni- cipii majorem vim habere, quam leges publi- cas , aut constitutiones principunl. etiam in eo municipio. Nam lex ejusdem generis, puta municipii, idem non faceret. L. 3. S. Divtts , D. de sepulcr. viol. Roe est igitur , quod Constantínus sensit : consuetudo magnam vim habet, eousque, ut pro jure custodiatur, & quiclem adversus . legem scriptam: non tamen ut hoc de quavis consuetudine ac- cipiatur , sed. de ea ,. solum , cui les silni- lis in . suo genere eodem modo servaretur : ne incipiat dici ,- cunl consuetudo nihil sit , nisi- lex non . scripta , tanlen consuetudinerrl in suo genere majorem vim habere , quam legem scriptarn•, vere & apene lex est. Dictum propter consnetudines muni- cipales , aut. certorum locorurn , ne pu te- mus E) Qua- est Contra. t. Cornos. to. n. g. Desue- tum. esse ait, quoddesiit esse in use, 8r eo modo lex non abroga- yr., sed antiquari dicitur. Non. enita. hic, factis opus est : sed sufficit, legem: non: servari impune. Ex. gr. lcx ese , ut omnes nomina sea quotannis defcrant ad magistratura. Id d omittatur , lex. obsolescit. Non enim facto civium, sed legislatoris patien- tia non cogentis ad legurn observantiam lex concidit , & suo silentio perit. Quare , si post. renovetur : non posset dici lata contra. consuetudinem sed jus antiquum.im.usum.revocatum. Ira. Connanus• A quo paruin abest Ra:vard. de .4act. Prud. C: 16. Curra quo le fere in en - Ceta. convenit posterior solutio Goz<lda:i in L. 402 in fin. d& 8. consuetudinem videlicet directo abrogare leyera non valere: posse autetn per inobservantiam.ei derogare , & sic per obliquutn abrogare, duna vim, &cffeetum ejus impedir. 9) Et consuetudo imo contraria majorem vim habet, quam sitnplex desuctudo: imm0 &.desuctudinem in se continet. Pae. 1. Q: t8. Turamin • ad L. 3s. de- Lb. n. 23. Tollet igitur saltero legem , qua illam continet. Vel, si consuetudo contiuens non abrogares legetn (quod tatuen falsuin. puto ): desuetudine lamen contenta lex tolleretur. Et ita coutrari.e sententía; asseela seis se armis feriara. Et ineonverrieus videtur desuctudini majorein efliraciam tribucre, quam cousuctudini. Curo enim populi con- senso apeno lex condatur : codera tollitur. Dissensus autem. apertus in contraria consuetudine . , guando faetis lex antes la- ta ' mp robatur : tacitas ut desueradme. Tacitum plus operari aporto, in convenicns. lino sola desuetudo contraria non est le- gi. taro igitur non tollit per L. 28. de Lb. Sed , ut contraria necesse est, ut & desuetudinem contineat, &.simul volun- tatem populi alío jure utentis indicet. Toma. j a-oo;Creg. Lopez Animad. C. 5. n. 8. Consuetudo, inquit, non vineit le;cut , L. 2. G. qua sít long. cons. ncc le:v vineit consueludincen. 2. Feud. 1. linde apene apparet magna inler eas cozveaientia. Non lex Isabel plus roboris consuelt u line, nec co.suett.do lege ,quia et consuetudo tacita les e rl , jure lcgenx talur in oztztibus, el in abrog aada, et in inlerpretcardct lege prio- ri. Ita Lopez. Et recte. Dicitur enim nihil interesse : L. 32.§. 1. de Lb. non mine; servari consuetudo, quena lex. L. 36. eod. fE-lualem igitur legi vim haber , & legis , ac consuctndinis pares sunt causa, atque effectus utriusque a quales _ sive imperando , sive prohibendo , eodem vírtus , & natura. Quare qua' a lege prxstantur , & a consuetudine eftiei necease est. lid igitur lex anterior posteriore lego aholetur: Ita & a consuetudine , non quia cousuctudo fortior sil lego, sed quia posterior- Narra 3 ,; lcx posterior priorem consuetudinem agrie tolleret: ct ta t uen non ma- jorem vim consuetudine , sed aqualcm haber. Tolla igitur & lea consuetadiuem & consuetudo legent, non quia consuetu- do, sel lex. est: sed quia jus posterior. Dissidcnt cara vare aleo, ut Lopez initio d. C. S. diera , ha,: in re taus inconstan- tes, ta.nquc in aporta luce cacutire DO. ut refercndi impro- bus,improbaudi incassus labor futuras sit. Vide diversirnodeseu- tientes il.uret. rrl L. 52. de LL. lluar. de Lb. C. se. et 2. Dieta. 32. p orcat_ Dial. 1. a. 26. lrotom. in _Epilor. D. de LL. n. so. O1<lead. in Prrnfat, rl. Ord. per. chive. acr. prie xa. lilat- theac. t. de p isztr. SS. n. Si. Vult. in §. sine ser ipto , t. de jur. ncdur. 0. 12 l F.ittbersh. Partition. jztr. f<md. Lib. s. C. 1. q. y. etc. J * Hugonis Donar Comment.  72 . I  ut habet, qui superior & otior habetur., ut mu 7 síc has quoque pro jure servand as ,  q  P  P vincant legem populi Romani , aut principis in pignore prior vincit posteriorem , qui po- constítutiouein , quod lex ejusdenr generis stertori potior est. I3oe autér,:, tribuitur po- non faceret. Caiterum, si species -bíterse steriori legi abroganti in L. ult. D. de coast. conferantur , consuetudinis , sen legis abro- Princ. Vincit igitur , quae abrogat. Sed, gantis , & legis abrogat .e : negari non po- ut dixi , de genere consuetudinis , & legis lo- test, quin lex abrogans vincat priorein, qua: gtiiturlex Constantini superior , non de spe- abrogatur. Is enim vincit , qui majorem vira cte. C A P. X 1. Jus civile R 01 -nanorum post compositionem Justiniani certis voluminibus contineri. Quibus : & de eorurn librorum auctoritate. ,Tus Ronzanr n zz ab Incp. Justiniano  certa volunzina redactzc n t. I. rIL hrs tarztuuc voluminibzis hotlie peten- d<•znc. II. I. $sc dixi ohiter de constitutionibus, & consuetudine ex vetere potestate sumpla , quo ad seguentium temporurn usum prodessent. Quid si de juris Romani ante Justiniani conipositionem constituti auctori- tate quaeritur , ut paulo ante coepi quxrere , quia & id a Justiniano nobis tr.tclituirt est : •ad eam auctoritatem in jure vetere constitu- endarn satis sunt ea , quae supra cliximns , nempe id jns constare superioribus partibus : eas partes singnlas jus íiicere , ut sunt aneto- res singttlarum , qui constituendí jus habue- runt. Sed sunt omnia hujusniocli , ut post ea nihilouiinus relinquatur qu:terencli labor , ubi sit lex , ubi senatasconsnitnni, ubi cae- terec partes , si gttidem ex bis auctoritatem juris sumiere volunrus. xlorlie omneni hauc necessitatem de partibus juris civilis , ciegue anctoritate constituentium, & veteranía juris auct.oruui ddigentius quxrendi sustnlit Ju- stinianus , qui totnin j us civile Romarrorurn, quam late id ipsius temporibus patuit , quod quidcru pro jure haberi velict , in corta vo- lurnina , & certos libros composituui redi- geridurn cnraví.t , atque bis publici juris , & totius juris civilis llomanorum auctoritatern dedit. Qnod facere potuit ipse irnperator & princeps populi ilomani niatiinus 8r potentis- siuius , nt pro potestate , quam principis es- se in jure constituendo , supra dixiinus• L. i. D. de consl. Princ. II. Ex bis libris deinceps , non amplius ex superioribus partibus , jus civile petere de- bernus. De bis enim voluminibus sic consti- tuit , ut quidquid in bis est , pro jure babe- re velit , quod quidcm pro jure posituin t) Quo tcwpore libra [<i edita, tradít Vult. ad Froixnt. Incl. De Jzzstinianeo Codiee , Digestis , seu Pán- dectis , linstitutionibus, & Novellis. 11I. De Authenticis insertis Codici. IV. d^e Libris Feudorura. V. nec mutatum esse appareat , omnia sic accipi jubens , quasi ab ipso profecta , ut qum ipse probando sua fecerit. L. i. S. orzada china , el S. clan enizn , L. 2. j. tanta. , C. de vet. jrtr• enrtel. Si qune antena bis liliris non con- tiucantur: semel oJiinibus auctoritaten7 abro- gavit sanciens ; omne quod bic posituin est , hoc unicum & solum observan ; & rie quid in judicio , vel alío certan-tine , nbi legos ne-- cessari:x: sunt, aliunde proferatur, districte ve- taus. L. 2. S. ltrec iyitrr, el S. seg. C. de i'et. jur. ezzucl. L. unzca , s. ult. C. de enzend. Cod. Prius facit , ut cuna aliquid ex his lí- bris ad juris probationem suniere volemus , non necesse habeamns , ut ante , quaerere , an sit jus lege , seiiatnsconsulto , aut alia di- gna parte certa juris constitutuni : sed suípi- ciat sine tullo labore dicere , bis libris conti- neri. 1® r am, etsi privad alicujns Jurisconsulti seiiteutia erit, & ejus non ita magne aneto- ritatis : tanien p'acet , tanr pro jure esse , quam si ab ipso Príncipe constitutum esset. Posterius hanc vim habet , ut, si quw occur- rent nobis veteres legos, senatusconsnita. , e- dicta, constitutí.ones, si quid in more & con- suetudine veterana , si civae Veternm juris ali- ctorunZ fragmenta adhuc exlcnt : si.iamus ,. nisi quid bis libris probatut:ri sit , neque ea pro partibus Lbs juris esse habenda , neque in hís auctoritateni ullam juris inesse. Ut pro- fecto in bis diligentius conquirendis labor esse possit ad antiquitatis nonnullam cogni- tionem utilis : ad j uris coustitutioneni , & probationem sit supervacuus. 11I. Volumina 1 L:ec sunt quatuor : Co- des el ú: Frnlc, • . de rfud. jun. fic exactius Cont. .. SuÚstC. leca. 7. 7 3  De Jure Civil. Lib. 1. Cap. X L  i 7^^ clez Justiníani , - Ditie.sta , seu Pc(ndectra, .:Illtlientiece appellantur : iterar & eonstitr.tio- Iustitatione s Justiniani , & ejusdein 1`Tovellre nes aliquot Frrderici Imper'att,ris , qu.e mul- constitutiou e s Grtecae. Codex ' , Imperato- to post ejus jussu itidem & Codici icloneis ruin tum superiorum , tum ipsius Justíniani locis iuserttr, sunt : (fue & i p sa; vulgo vo- re.;cripta & constitutioues de ornni parteju- cantur Aatltertticce , qualis est _lut!t. ,acra- ris ccntinet; ita compositus, ut in eo easdetn menta , C. si adv. vend. et :1utí1. hrrT,itc;, C. partes & progressurn, quem in Pandectis, ob- ne %'l. pro patr. Hic qui:lem pro potestate servare liceat. Pandecte ex Jurisconsultorum principis eas constitutiones partes Codicis fa- veteruln scriptis composi sunt , quoruln cere potuit : lrnerius homo privatus nc1 1 po- nomina , & indices initio Pandectarum sunt tuit. Sed a Justiniano sunt lll.e Authentic:e prtepositi. Cornposítio ,.,& divisio operís , Irnerii , non ab Irnerio, I ,ostquain Novella- quarrr ipse Justinianiis exptic3t in L. 2 . S. rum constitutiorlUnl Justíuiani, qua parte eas r l uod ccclesti et.d • yinceps7 G. de vet. jur. e- attiribuut , sententiatn'expriinunt s .. Ac gaa- nucl. Panrlect(e _dictLe , ut ipse testatur irt tenus e>_17rin1lint, ita sunt recipiendw , norr dict. S. quod crelesti", qu A diSputaíiones, & aliter. De ci ī tarum collocatione 'rente fit , si, decisiones omnis veteris enucleati juris in se quibus locis pi • irourn collocat;:i srtnt í;b aucto- haberent. Digestcz? quod tollina opus in or- re , iisdem & nuuc proponan',i_zr , non autcm dinerri digessisset;  ipsum totum di- ab lis divulste conclncautur in untun a?iquerrr sperticns in sehtem partes summas  deinde locuirs seorsiJ.Z a relicinis -,artil;iis Coclicis , singulis partibus cónsentaneam cli=,°isionem ut (pídala fecerunt. Sir.gi.ilaá singiilis eonsti- ( Si enim logtiitur ) conficiens. Institutiones, tutronibus ^odicis si.t^,jici ., ut initro disposit,e totius le 7 ititnae scientía? elemento & Gandul- sunt, cum nr•opter loco; í;:,rli,:is , tuin pro- la continent. Sic  locos T imvocati procerraio I2sti- 1 _ter ipsas Autbeutirras expedir. .. ''ropter loco tut. S. c(U)ar^ale, et S. l•ltr(r. ^, t osellte constitu-  Codic,'s , guo•a in 1!iS , lllsi Ar]th=: ' ltieis isti5 tiones Gra;cae, d u:e seeutte su.nt compositio- adjunctis , procliVis , ac  necessarlus la- nem rendvatám Codicis , volumen unum di- psus futurus F'st , quippe rluos secu;;uri simas stinctum effecerunt.  4 nu.11um certum ar- omnino , nisi jure i:ovo emeaclatos & qua- gumentum unum , ai>.t plura colitLrentia con- tenias emendati sint ., nover ī n.u,. id antern ne tlneIit: sed , ut glridque incldL.^-lt  ita sunt  fiat , statim , a^, velut in re t)i'^:,,í;nl.i ist<lritrn . singul:e composí.ta: , & eciitzc ad prioris jii- sumnrarurn atiraonitu conser l ue7iur. Propter nS maxiina ex parte eJnendationeni. Codicetn • ipsas .A utbertticas . pi'i1iJiJrn c l i:od i p 4J _ ' inter • cpnfirmaví.t Justinianus L. prima , C. de e- se conjiancti nihil habent , ut quidcliiam ad mmnd. Cod. Do. Just. Digesto ; seu Pandectas rem pei•tineat eas uno loco proponi. Deincle L. secunda, tota , & pra;sertirn in S. tan- quocl singulc adeo pendent ex iis legibus ta, & F. hrec igitlar, C. de ve!. jur. enr(cl. quihus in Codice subject2 sunt : llt ab his Institutiones in promnaio Inst.trlti+)l((trrl. De ci.ivulsw neclue quo spectent.; riegue quid ve- Yos-ellis nulIa evtat specialis coirstitutio Ju- lint , intelligatur. stiniani ad id volumen confirmandnm , sed V. De liLris Feudorum , ( f ui jus Lon- ipsae singulae eam sibi confirnnationeu7 ha- gobardorum de feudis colitinei;t . di-ibita- hent _, addíto fere singulis pro:remio, & san- tum est. El juris illius 2;oniani veteris par- etione in extremo ad earn rem cornparata.  tem non esse , constat. Id tainen ornniurrr IV. Codicem Justiniani cura diciinus, in- fere nationlun usus in fer u lis comprohavit. telligere clehenms non tontuna constitutiones, Qute res ei juri puhlicarn auctoritatem de- quae a Justiniano ipso , aut hujus mandatu dit. linde factura , itt & partera in libris m eurn Codicem relatie sunt : sed etiarn No- nostrís occuparet , (lux pars conjunctinJ vellarum ejus constitutionum summas eas , cuna 1`rn-ellis constitutionibus veten insti- quae ah Irnerio , ala si quis alius est auctor, tuto haberi consuevit. Sed de jure Ro- primum compositae, dcindw opportunis grite- manorum , quod proprie ita dicitur , nunc que locis , ad veteris juris emendationein in- qur.erirrrus. id superioribus voluminibu . s , dicandam , Codici sunt inserta, , quae vulgo qua, — dixi , continetur. Hic ergo id a est arS 2) Cur ita vocatus , notarit ex Cujar^ __ in prrcfrrl. Parca'. C. Goth. ad Corrslit. do r01,0 Cca. fcrciend. 3; Duar. ín Sean . . a• S. Zirrito Pandectm hi li!>cri m;pel- Jalé, q:ro d prrr,ler au;:: .u:enG.nn i n e,unerrrr>iLiuna rereuu cr.?rti- t " ' n '- r n c.c iis le<nrrrre !ice!. i;t a„í in se ript. ra•l. C. s- H :e synLz. .vru onvrí; a ^ltelh!(í:, jrr.tiNrc, Íiclrinrc. culta?: , ac velan q uichua thesaur:rs. A•lie i'. Fab- s..Semes(r. t. 1 ult. tamen i> prr:'ez. de .Slaa. jur-. pct j . xb. nomen hos am- P=run magia Clac, quam n erum. 4) 31:. ;nt. Delr. Lib.:. de Prior. jar. pg; •`' 1 ovella ; ifr- qait, n un r. ru;n, sed tcn:(r>rurn ón:íu2 di;esta . De ver>ronr: Lariva  gai eam suramé cua- r.5enrlat. A quo dissentit A. Gen t. G. L;:•-l. r r. 5. Hc:urrendurn semper q d rp;o; _ \o:cilarum ibr.tes. un. de has parC.ulas cNcersit Jrncrius. rt non iurrequr•uti;unc ea s rejiciunt nostrates, quod tocus yn!uu,, s^_u exen:r•1ar wli- ter ;e habrat. Verba sur.t 1. Gent. 3. Lec - t. t t. k6!. -rl Di;p • f: • ud. 2. TF, . 5. lil. C. 1-I U gonis Donelli Comment.  88 C P. XIII• De v erbis, & scripto legis. In bis solum id pro jure tiá ab hic &verbi quo D  ^ sententia non discrepabit. Sicubi. cessabi latius patei^tibus , nihil er retatio es t ea, ^ locum non esse. Quae leguni i t p  quae vulgo restrictiva appellatur. Tu.rn g s o en- se n- ex rebus deprehendatur legi , quam verba ,. angustior. t77nni s lex constat verbis, et t ^ ^.t l jttia . I.  ba^r^ r^^ t tioX Ístrictiva quonaodo In legibrss sententia totrrna,f 5'c.ire leges non est verba earurn teu.er'c , sed X egislctto L's. t XII eratur ex sententia l  ipsirls vi/cc, & potestatent . III. Scntcntia legis dr.'screpa t a verbis vel quia Xquitatis ratione legern temperare interpre- an.gastinr , vel quia latior verlüs. IV.  ti licet : in toturn tollere non licet. Expo- Si legis sententia angustio,' sit ver V. : re-  nitur L. 1. C. de Legib. XIII. strictiva interpretatio adh.ibendct. V.  Non licet interpreti cequitatem verbis legis Legis senlentiarn esse crn;;r^stiorem verbis ,  áol cntatem. f XIV. expressr.tna Zebr'slatoris unde cognosci possit. VI. Ltterpretatto restrictiva quando, & qt,.a ratio- Lxplicatur L. non est >ae sumatrlr abalia partecjusdern Zegis.VII.  seqq. fr. de LL. X.V. Lex tota perspicienda , pr•ursquam respon- Posterior lex specialis derogat priori legi deatrtr, aut jrldicetur. VIII.  generali : posterior lex ge7leralis non de- In.tcrpretatirl restrictiva quomod,o ., & qua de  rogat priori legi speciali. XVI. carc.srt petitur a ratione legis. IX.  Legislator non censetur posteriori lege prio- Q nod in graliam alicrljus C07LSlrtntnr7l est,  rem abrogare voluisse , nisi plane sint n,on debat in ejus lceslonem eonverti. X.  eontrarice. XVII. l E 87 sumitur ab novam , 26. & LL. quid in lis libris, quos dixí , se- tenent. L. de quibus , mel positum mutatum non erit : non dubium, illic, quod ad omnes , C. eod. Quo- statim tamen in eo Pis certum, & constitu- circa , si verba cum sententia eadem erunt : tum. Nam neque omne, quod scriptum est , sine libio id jus erit, & solum jus, quod jus est: neque omne, quod scriptum non est, verba exprimunt : non tamen propter verba , j us non est. Proinde hic gn.oqne cognoscen- sed quia auctor sensít, & voluit. Quod si di- dum , quid in iis , quae scripta sunt , qua- screpahit sententia a verbis : quatenus id fiet, que non scripta , pro jure habendum sit. verba jus non erant, coque nec in his ha;re- C  '  jus erit, ut neque extra & sententía. a. o ► nne L. contra , seu , Lex de omnis verbis , bimus : sententia ita l`e<Tib. L. no— baile sit verbis locus & extra verba , quam onstat rninis,s. l. D.de verb. si ti n. L. 3. C. de aclrllt• longe patebit, hanc sequamur. Quod gene- L. si r l uis id , quod, D. dejurisd. Verba rum explícatio docebit paulo post. suut, quibus les qua que scripta est : senten-  III  , tluod Celsus scripsit , III. Lt hoc est tia , quod lex ex verbis sentire , & velle in- scire lees non hoc esse , verba earum te- telligitur. L. f•rcns D. de legib. Idern mens nere sed vitn ac otestatem. .L. scire , legis : ut , cum dicimus , verba leyis captan-D. de le ib. potestatem intelligit verba- da non esse ,.sed quamentequid diceretur  rum & p er hacc le n ^uin & hoc s t g nificat , animadverte7rdurn. L. pcn. D. ad exlcib-  s scire le<r s non e s se verba earurn tenere li, In legibus selitentia totum facit. Non memoria , ut recitare possimus , cum v i- enim lex est , quod scriptum est, sed quod sum era: sed eorum verborum signiftca- legislator voluit, quod judicio suo probavít • tinnem, qua fiat, ut sciatnus, q u id lex ve' & recepit. Et hac solum de caussa leges nos lit, & sentiat quod id sequamur, quoniatn D. de legib. L. no id ill 1) De scripto S voluntate ; sive de vcrbis , Bt sententia latissimc Tinquen. cul L. si angrunra , 8. C. de re y . dnir. in j vrró• Libc^li + . Add. Duar. ale LL. C. 8.IYIaitba:ac. r. d e pirr ar. ^o, nant- i4. el segg. el Lib. z. C. i. Gad. ad 1. 6. §. 1, Verb. s i n. Hotom. 6. obs. 21. ui tatuen num scripl S & vnialis di judicaud4ruin rntiuucm variare astio- qu' erta:n ese,  S asPeris t'e- lnlstra.tuc rcgulam in sr,abris, rll:. i t'1. 8 9 De Jure Civili Lib. I. Cap. XIII.  qo T ^ id sol=vere est legts. Pis et potestas culus- que rei Latinís dicitur efl'ectus cujusque rei, seu id-, quod c l ua:'que res potest quodque eHicit. Verba autern hoc valent , & ad hoc sunt inventa , ut mens & sententia loquentis intelligatur. Proinde verborum vis etpotestas in /tac ipsa significatione est , coque in sen- tentia & mente legis, (une verbis exprimitur. l'is verborzttrt est , verborurn siguificatio Ci- ceroni in Oratione pro Ccecina. I- r is interdi- cti & legis est sententía. rérbana certe , ait, Iroc non modo postrclat, sed etiam cogit. At vero ratio jraris, interdictincue vis , et prwto- runa voluntas , et Itonainrcna prudentizarn con- siliuna , et attetoritas resprtat lame defen.sio- n ē tn, et pro niltilo l nttet. Et paulo post: Qua- re, si ad ertna resti-tuendtcna , gtti vi dejectns est , eantde»t vint Itabet cegaüatis ratio : ea tñtel.lecta , certe nihil ad rent perlinet, grite verborzrrn vis sit , crc rtontinuna. Díxi , Gel– sum halle vim &.potestatem intelligere, quo- Mana , si verba in superíore definitiouc acci- piemus etiam illa , ex quibus mens & sen- tentia legis cognita sit : non recto diceretur , opinor , hoc teuere non esse scire leges, cuni pra'ter ha-te duo nihil sit in legibus. d. L. contra , de le ^ ;ib. L. non dubium , C. eod. tit. Hoc igitur dicit in summa , scire le- ges non esse verba earum tenere , sed sen- tentiam & mentem , quoniant leges non con- sistant in verbis , sed in ea , quod auctor v^luit , idque ubique , & soluni nos teueat. Hanc si vttn & potestatem legum , ac non tantum verborum accipere placeat : non repugnaho , dum hoc teneatur , in superio- re definitione verba , quae nominantur , sola intelligi debere sine sententia : vira au- tem , et potestatein ad sententiam & mentern legis referri , atque hoc significad , in hac una sententia vim esse , & potestatern le- .gum , ut qui hanc teneat , vere leges te- rreat. Sine hac qui teneat verba , nihil le- gis teueat. Hoc de vi verborum & sen- tentia? legis ita esse , sic plane intelligetur, si , duobus generibus disparis a verbis sen- tentia; propositis , quibus plana iu hac qua'- stione non incidant , cognoverimus , in sin- gulis sententiam jus facere , verba non fa- cere. IV. Sentencia a verbis discrepat dupli- eiter, aut quia anguslior , quam verba ; aut quia latior. Angústior. est , curn lex plus. scripsit , minus voluit. Quod fit , cum ver- ha generalia sunt complectentia ea , qu a snnt alicujus generis : sententia antena & rr ^ ens legis ad certas species ejus generis non. pertinet , seu lex de quibusdarn non seutit. Latior ese contra , cum lex minus bc:ripsit , plus voluit : de certis rebus, tenr poribus , personis scripta est ; iutefligitnr antena , in aliis , quibus nihilscriptum est , aut scnsisse ídem , aut co ntrariurn . De his separatim , & ordine dicemus. V. Iu seutentia angustiore haec lex in- terpretationis certa tenenda est , nnncluant verba plus posse , quam sententiam : non sententíam verbis , sed verba sententi;e ser- vire debere : verba ad sententiam revocan- da , & ex his temperancia esse, ut nun- quatn longius porrigantur , guata ' quo seu- tentia pertinet. Et breviter , quibus in re- bus , caussis , temporibus , personis cessat sentencia legis : in bis cessare & legern , eoque & hactenus verba jus non esse, quatt- tumvis verba generalia eas res omnes com- plectantur. Quod quia tune fit , dum Ver- ba ex sententia restringirnus : ideo haec ín– terpretatio vulgo restrictiva appellatur. VI. Deprehenditur senterrtra angustior , seu les plus scripsisse , minus sensisse , dua- tuor ex rebus : quarum in singulis • si verb a ex senteutia temperad , nec longius pro- duci animadverterimus : tum veram ese legem interpretationis , quarn dixi , intel- ligemus . Deprehenditur igitur ex bis ro-- bus : ex aliis partibus ejusdem legis ; ex ratione legis ; ex aequitate ; ex aliis legibus. Qua? omnta cum ad senteutiam & vim legis cognoscendam pertineant, diligenter in onini- bus legibus qu,túrenda , & specunda sunt. VII. Deprehenditar ex alía harte leg:, 5 , cuna quod in una parte velut disserencli caussa affirmatur , in alia postea , cuna ad rem ventum est , in toturu , aut ex parte negatur , ut fit iu L. Labeo , S. r. 1). de su.pelleet. leg. & alihi sa:pe , & maxíine in . L. si tibi , D. si cert. pei. aut qund in una parte generalicen delinitum est , irt alia temperatur . Quod lex de priori/tus detrahit, id sequimur adversus generalern orationem priorem, quia ha:c sententía le- gis est , id est quia lex voluit. Ut in Se- natusconsulto de petitione hererlítatís una clausula jubetur pretium hereclitatis ven- ditae , quod ad borne fidei possessarem per- venit , restitni: aun clausula cauturrt est, ne a bonx fidei possessc•re amplius exiga- tur, quam quatenus locupletior factus est. L. itena ver-tirad , S. prceter hace , D- de »rt. lier. Ex bac clansula temperatur prior , ut. , sí pretiurn ah initio pervenit ad bona'. fidei possessorem, deinde id amisit : non teneatur. Puto, inquit Ulpianus, sec l uertte m clausulam sequendarn , etsi prior generalis , & ambi- gua est. L. rttrrt n a. , D. de pet. her. VIII. Qu,e cuut correcciones , & tempe- ramenta sa l te i>>cidant itt legibus ez alia par- te legis: ltiuc recte pra:cil:itur in L. incrvi– le , 9t  Huo.onls Donelli Comment. m cant in re vendenda, le, D. de le;rb. tit , cuna Ad le i ,em alrqua  la, quid morbi , vitirve siti. ' entona est , teta legatur, & expcndatur: in- Ni clieant , datur in eos aeiro ad reclinen, civile esse, nisi tota lege perspecta , una ah- dum. L. 1. D. de "Edil. edict. Qui vendebat i qua particula ejns proposit a , l udreare , vel equum claudum , aut eluscatum , de hoc vi. respondere• Inci\ ile , idest iniqultm , & con- tro nihil diYit. Placet, hune non te neri. L. i. jus. L. s i defrnclrrs , D. dc' prnc rrr. L. §. si nztelliyih • , tra  D. end. Atclni edicti verba ult. §. pen. & ull. 1)• grzod met. caus. lie.cte nihil exci l - A l  Sed edicti proponersdi cans- trtrunc ue, quia esr adversns ]e7ern : & ideo sa frrit ne etnptot • es declpiantnr. d. L. edverstts legeru, g r11a acl'`crsus sententranr & 1. S. 1. Non decipitur antem emptor , cui vnlantatem le!.». d• L. non drrbirrm , C. de de vrtio rei venclitae nihil dictnrn est, si vi- $n Din ehib. Sed eo ¡ranuras u ¡ranuras, quo ma^ itloslns. Ar- tiran est in apeno .& per se satrs intelli^i- ripitnr enlrn hic r n alitiose verila rrrlills par- tu FA ideo ait Ulpianus, in hac specie, quia fíenla aciverslas rnanifestam senterrtiam , (l oa rationi . edicti locns nc n S lt , eclictum cessa- il  m rn animaclterti potrlit, si al ar partes ejus- re.  oc enim taran  intuendurn esse, ns atati clern legis spertarentur . Ut si quis in edicto eu^¡ p or dec•ipiatnr. d. L. I. s- si izztell,i^rtur^. Exgrtr'Lus cctz:.ssis majores i n in/e ^ rruzz resti- 1t eln lex /Hin den egat jus pa tro p a tus ei pa.. 2`nrrnlur , ex omniblt., jis cansnic , que. snat trono , gni libertum ade,it jnrejuranrlo , no in prierihus claosulis edicti , in rntegrum nxorein duceret. L• grzi contra , L. adig,ere, resttt;itionem sine exceptione postulet, otras- D. ac jrtr. patr. Patr•onus ade^it enln, qui sa clon,nla, que additur in extr•:n1o, qua liheros tolíere non poterat, puta castratum. generaliter priora tentprrarti.u; • , Qrrod ejrrs ()naui v is, ingnit Paulas , orilla persiana li- p er le<Tes, Senatttscaaesulta , edicta, decreta he rti lege excipiatnr : tamect dicenclurn est , princi / tun, lacere licebit. Qoa !m i na na & ex aliis partihus legis sententia i.egi.ti latior col- li^itnr: nt criar] hoc nomine totant legran inspici oporteat. Sed hm; ad alteram par- -1 cmi int.erpretationis pertinet. lle qua pro-• zirno Capite. 1X. Si p;eneralem alit l n.arn orationem legis alia pars ejnsdern legis nonunaitrn non muta- hit, aut rniriuet : secundo loco ratio lenis consulrnda est. Ex hac pr:cc•ipue voluntas & cententia legis perspicitur. Quin lato ratio ni- hil cst , nisi voluntas legis , sic l ujdern ratio 6t caus.sa legis est id , grial lex sibi proposi- tum habuit, ut legem constitneret; id, pr.>- F p er quod ¡ex lata est , & sine quo lata ¡Ion e.sset; denique quod lex in jure constituendo conseguí voluit. Ergo ex !rae coJnoscerur sen- tentia legis angustia-, quam verba, sí & ipsa ratio erit angustior. Ex d no & temper.rmen- tu>_n legis, vel potius verhoruin set l uetnr. Et id ita se halret. lo quo de caussa, & ra- tione an^nstiore le^is hice juris non du- hji ccntentia est : at rnaxinle verba legis generaba sint , & multo piltra adntittant , (luan) ratio legis : tanten , si ratio nota est, t cessante ratione , & caussa le^is , le^i , id est verhis legis, locctm non esse , scilicet cpsiia quod extra est , id lex noluit. Sum- tum maxirne ex L. grznd dictrun , D. de pact• L. de en , & L. quid eniru , seg. D. de judic. Ne res exeutplis egeat, pauca proponam . Cavetur edicto tL''+lilinur, ut qui mancipia ,,aut jumenta vendunt , d.i- non pnniri patri-muro hac lege , quia intelli- gendum est , de his legem scntire , qui libe- ros tollere possunt. L• adi ti ere, s. grraznvis, D. de jur. palr. Q!,ol perinde est , ac si di- xisset. : Quia ratio inhibendae hujus pactionis & jnr : sjnrandi fuit , ne hoc pacto prohibe- retur libertus uxoreln clucere , & suscipere 801)(  111 llcípublice . Aclversus hanc ra.- tiraren) nihil fit in castrato , (pi ejusmodi jnrt.-jurarrdo pruhiberi non potes!: , ne li- hero.s tollat , cltrn ne id factat , natura prebibeatur , non ulla pactione. lta , ces- sante ratione lc, 7 is , cessat pocna , qua: ta- men verhis le ti i.s inducebatur. llena Serra- tnscrnisaiti Veliejani verba e(liciltnt , ne ulla l ^ rcmina teneatur , que pro aliis inter- cessit, L. 2. 1). ad S. C. j'ell. Placet ta- men , Senatusconsulto non juvari eam , quai creditorern decepit , forte mentita , suum neyotium esse , quod fuit cjus , cltjns no- mine se ohlig:-tbat. d. L. 2. S. 3. ad S. C. l 'e /I. Neiupe quia contra senrent.iar] , qua ad decipierltes non pertinet . EL senteutia inrellecta ex ratione Senatnsconsulti , ut illie indicatur , quia Senatusconsniturn o- pem tulit tnulieribus propter sexos imbe- cillitatem , & infirmitatem . Non peccat f iniirn,itate , que decipit , sed malitia . In-- rnaitas , inc l nit Ulpianus , non callidr'tas auxiliurn meruit. Exempla ex d. L. pa- j chau , de pact. et d. L. de en , & seg. de udr'c. nota suut , & passim alia in le b i bus , (St. edictís pra;torum occurrcnt. X. Ex. J 1, 1rs ¿i / t1 ^' f) Quod ratio, Pa mena legis altendenda potius, guaro ver-  guarnir ' verba refert Tiraquell arl L R c de rw don. veril. ba, vide piltres LL. ad hoc fameutes, quaa cumulate citar, k LiGerrit, n. 47. & textus jaris Cauorrici ibid. PUM. 4R, De Jure CIvlil Lib. I. Cap. XIII. x. Ex hoc genere illa specialis regula nata his verbis: Minoribus etenirn cetas i 9 n rji– tst • Quod favore , seu in gratrani aliquo– rnnis subvenire , non in rebus prospere gestis rum t ntroducturn est, non debet ungrcam obesse consuevit. Et hoc est. Legis cousilium contra ipsorum cornmodum produci , idest est minoribus in datnnis subvenire. Igitur nunquam ita accipi , ut ipsi noceat. L. quod contra legis seutentiarn illis obesse. E t ha:c f avore , C. de legib. L. mella, D. eod.  seutentia sequenda est. ut dixi , ex eodem genere difinitio est, in XL. Deprehenditur & ex :equitete senters_ cpecie id ipsurn exprirnens , quod prius ge- tia legis angustior , seu miaus voluisse lex , neraliter definiturn est. Quod enirn alicujus plus scripsrsse , cum quod generaliter & iu- gratia constituitur , sarpe verbis indistincte distincte scriptum est , quiliusc[anz in caussis ita constituitur, ut secundum verba adversus ejus<!em generis iniquurn videtur. Quam ob eum ipsurn servari debeat. Sed legis ratio , caussam quoties id contingit , eadem hic in- idest sententia , prohibet. Caussa enim laxe terpretationis regula recepta est , quae in ra- est 1 , ut lex prosit. Contra rationem igitur , tione leáis, ut lex in iis easibus , in quibus coque & contra sententiarn legís , ut noceat: iniqua videatur, aequitatis regula temperetur, Pique fieri hac regula vetatur, quod, ut ap- idest in iis verba sint , at lex cesset propter paret , ex superiore definitione generali ad seateutiarn , ?&' _ ( quod idem est) exr,ipiantur hanc speciem traductnm est. Exempla luce hi casus ex lege , repngnantibus quidem ver- sunt. Edicto de pactis generaliter cantarle est, bis , at maxirne sufrragante , & ita postulante pacta dolo malo facta non esse servauda. L. sententia , ac voluntate legis. Voluntatem nris r ;entium", S. ait prct?tor, D. de pact. U. batee  esse , inteliigetur postea, superiore Í b:ec verba suut , oniuis ejusrnodi pactio , regula rnterpretationis constituta. Prius ipsaax aut transactio nullius momenti est, etrarn po- regulara ita esse doceamus. Demunstratur ve- stulante eo , qui decepit , quamvis deceptus ro Lec sententia & regulis juris quibusdam maxime servari velit. Sed hoc non placuit. genera[ibus , & multis exeurplis rerum hanc Quin ita constitutum est , si deceptus pactio- ipsam interpretationem ü specie ut indican- nem , vel transactionem interpositam me- tibus, ita et confirmantibus. Iluc illx regulx nere velit : audiendum esse. L. transa- tres referri debent. Prima laxe: In omnibus ctione finita , C. de transad. Uncfe hoc quidern, cnaxune tamen, in jure ( ermitas spe– sumptum , cum sít contra manifesta verba etand<r. est. L. in omnibus c l nidem, D. de rey. edicti , quae nihil excipiunt ? Ex ratione jur. lEquitas ea spectanda in jure , non ut edicti. Perspicuum est enim , jus hoc con- hujus specie jis tollatur:sed ut, dum jus ma- stitutum esse decepti caussa , non deci- nebit , hinc interpretationerh & modem pientis. Quod in favorem decepti consti-' accipiat , ne jus propter verba , etiam in tutum est, adversas cuna converti non de- T ribus caussis ink l uum est , perfracte re- bet , ut, eo invito , & contra quena illi ex- tineatur. Id osteudit illa altera Celsi ex pedit , pactio infirrnetur. Item jus est , L. benr'gnins , D. de legib. Is'cntgnius le- judicinnr cum minore viginti quiuque an- ges interpretandre sunt , quo earacrn z^o- ni:s sine tutore, aut curatore eju.s non con- luidas conservetur. Beniñnitate adhihita le- sistere. L. negrre , C. de' procur. L. r. ges non tollendas esse dicit , sed inter- L.' 9. C. qui le ^ it. pers. Minor sine ca- pretandas. Est autem benignitas non tan- ratore indicio egit , & sententiaro mi- tuna humanitas , sed etíam xquit.+s , idest nore lata est: Si verba leais se u imur • jus uaturale , quod semper a:quum & bo- nerjue hic judiciurn fnit & ex in úili tli- num est. rEc uitate aticen ' inter retari, est cio sententiam judicis rei judicatae auctori- aequitate moderan & temperare. Qaae tetera habere non potuit. Sed placuit , sen- omnia demonstrantur in L. non sine, C - tecúan . ] valere , L. non eo - n zinrts , r jC. de proc. de boa. vire lib. ubi luce ídem vale q t nitnirum ex legis sententia. Et ha;c intelle- ce7rcitas , & nzoderamen naturalis »iris cta ex legis re h o ll e , quippe cura superius benig,ne temperare , & cequitate , seu na– illcid constitutum fuerit pro minoribus, ne, turalis juris rnoderamine tempera re. Ex si sine tutorib i s , aut cdratoribits agzrent , omnibus illa maxíme reni exprrm it , <lux la;derentur. Proinde , si forte agenda me- trnditur in L. placuit , C. de Pul'''.Pla- H a rem conditionem suarn feeerint : jus su- euit , in ornnibus rebus prceciprcant ess e perius non nocebit , ne , quod eorurn fa- justitice ceguitatisque , gctrrm stricti »iris vare introductum est adversas eos con- ratr.'onem. Sententra est, uhi jus genera- vertatur contra su rascri ^tarn renularn. Id- libas verbis scri tum est ,& quibusdae^r in que ex eo est quia est i contra le p is sea- cau5sis l evarla & justum non est id ser- te n de ra . Quod ^ eleganti & brevi senten- vzri ut h his us scripturn a jusútia 3G tia expressum est i n d. L. non en rni n^ ..s , squitatQ dissiaa^at : se,q uemur potrus, (Leed j u rttuat 95  Hugonis Donelll Comment.  96 j ln & ^guum est , vana rn quod scrlptum D. de re jud. L. pez: ;,-D. de lo ,• qreod ustu est ; quia 3 verba a justitia & wquita t e re- cert. loc. j uncta L. usuras , C. 'de solut.. ¡ nota efficiunt id jus , quod .strictrarra appella-  videam tl s statuant ,  verb ter , idest id , quod nihil habet auctot-!s pule- gis ter verba, ut sit maxime contra ejus semen-nohis per caussam aequitatis a verbis re- tiam & voluntatent. Strictum ideo , quia hic cedere , cum ita jus sit , omnes legi & juri nlentem & sententiarn acístriugilrr u s verbís , publico in civitate obtemperare debere. L. s. curn verba voluntati & sentent+.e servire de- D. deZegib. Jarra dixi , aequitate nos uti ad heant, utpote ad hanc significancl am inventa; temperandam legem , quia est ex sententia eoque & sersire :etluitati , guarn servari est legis. Et hoc ita scriptum est in L. bent_ ex mente L.,is. Han:.sententia & regula inter- gniaas , D. de legib. L'enignius, inquit Cel- pretátionis rnnurueris exemplis comprobatur, sus , legas interpr • etcandce sunt , , quo voluntias, qtra ' passim a diligente lectore notar! possunt. ea.rarn cons•ervetur. Est igitur voluntas legis , I x manispanca sufr'icient. Cautum est sena- ut ita rnterpretenlur. Quo fit, ut !ta interpre- tuscosulto de petltione ha;reditatis inter alias tando non modo nihil l'aciamus contra le- clausulas , possessorem h•wreditatrs post ju- gern, sed max.ime legem confirmernus , quia dic:irrm acceptum restituere debere ornnla , lex est id , quod lex voluit. L. non dubitatn ,. t+na; dtbuit time , curn jucliciurn acciperetur, C. de Lebib. Voluntas h:ec ex fine juris cól- qnasi et norte possideret. L. sed etsi, s. quod ligitur. Jus est ars a:qui & honi , est ars ad rzit , & §. si ante , D. de ¡Jet. Itcred. Hwc justitiani ferens. L. I. D. de jaast. & jt i ,r. Hinc verba etiam bonae fidei possessoxern post li- rntelli ` ilnus , onunetu , legislatorem aut bou tem contestatam eontinent. cl. L. sed etsi, S. ipsum aceptara & justum sibi propositurn ha- si ante, de pet. her. linde evenit, ut sí huic bere : aut , si de rebus utilibus constituendis post litem contestatrm jumenta , aut pecora agitar , tamen íiactenns ju.s constitutum pro- casu deperierint , nihiloniinus teneatur. Sed bare , ne contra a'quum & bonum in (pilan- Loe negat aclmittendunr Paulus, quamvis ad- sdarn caussis rec,ipiatu.r. versus verba , in L. illall , D. de pet. her. XIII. Sed totaln halle interpretatiouern non alia de caussa , gnam quia c#ururr! , iclest, a?c l uitatis in legibus & jure publico repudiare ut postea intepretatur , injusturn. 1ó r e,c e- videtur. L. i. C. de legib. Et ideo antinomia nim inquit , clebet possessor , arat mortali- est vetas & di%icilis inter ea , cl.uae supra di- tatem prcestare, caut propter mellan Iau- ximus de acc l uitatis inlerpretatione,& d.L..^ ► . jus pe.riculi temere indefensum jus suurn C. de legib. sed pr^cipue inter L. placrait , relinquere. ltein jus ita est , si post mo- C. de jud. & eani L. -l..l i ]am in L. Placuit, ram debitoris res debita perierit , tenedh1:ec verba sutil: , quae supra retulirnus : Pla- nihilominus debitorern non aliter , quar; l ctait , in (nenibras rebus prcecipziam esseju-- si res adl:ac extaret. L. si ex legrar . , L. sida * , cr;quitatisgace , quam stricti juris ra.- nemo , S . !. D. de verb. ebl. Ex floc j!r- tionen a . Contra i n L. I. C. de legi b . ha;c re , si in verbis consistimos , teneri dcbi-verba : Inter ct;qunatena , jusque alaterposa- torem necesse est , etsi is , mora lacta , rern tanL interpretationea,a :aobis solas &gpg i •tet, & postea creditori obtulit , & cum ille sine licet inspicere , idest ineperatori soli ( de caussa act;ipere recusasset , res postea pe- se enine Constantinus loc j uitur ), non pr!- rüt. Sernper enirn verurn est , reía post vatis juris interpretibus. 'Ve hic 4 cura vulgo rnoram debitoris periisse. Negavit Celsus , interpretum dixerimus , in L. placuit , le- hoc casu eurn teneri , quae & sententia re- gendum , praecipuam esse cegititatis scri- cepta est , quia pis , seu verba juris- hoc pire , guara stricti juris rationerrt , ut sit casu retinerr non esset aequum. L. si ser- ha?c distinetio : Si aequitas scripta sit , hanc vas , s. sequitur , D. de verb. obl. Hile potius sequendam : si non sit , rem non esse referri debent illa : Jras si rnpliciter scri- juris nostri , sed principi perrnittendam , plum est : sed ex caussa moderandaam : ex qui rem expediat , deque ea quod vil: magna , & idonea caussa aliad servandum. bitur , statuat ; sitque , lacee sententia Gen- L. graarnvis , D. de in jus voc. L. 4. S. 3. stantiai. Ne hoc .,. inqualn , admiserimus., Nam 8) rrine strictum jus stunnv.t injuria dicitur, Cic. a. ogic, «Inmola trrcdili tt , Ter. in Heout. Act. 4, Se. 5. sununct crtt.c. Columer. Ltb. s. Rei rus!. Oldeud. rle Jiu. ct te q utl - Ti!. 4. Bifariam , ingnit, accipitur sununtun jtae: (t) proprie , regula , rhesis juris rem simpliciter sine circumstantiarum considera- tione definiens, ez. gr. serva lutcltun. Et sic falsissimum , es.. se injuriam ; sed iuio est justissima ratio naturalis , vel civi_ lir. Ytlicitur autem injuria calumniosa detorsione , ut si pacto contineatur res turpis. (z) Improprie , quod prxdura interpre+ tatione trahitur ad species inconvenientes : vel quod colligitur in fraadem leis. L. incivile , 24. et seg. de LL. Et sic recta dicitur summct injuria. 4) Dll. vulgo in d. L. 8. el Raev. ad L. yo. de R. j. telligeus in d. L. $. per tequihtletn edicta Pratoris motus . fi, i. dc preClis. 97  B e Jure CiviIi Lib. 1. Cap. X1II.  98 1`ralrl primum non malo defencli'potest crian cipi facere coneessuni est. L. rllt. §. t. C. de .I3uareuo  s: Disp. & Colman() Lib. i. Le ` ; i b. Hanc sententiam esse d. L. t,"onzlltent. requitatem scriptam nonpos- verba declarabunt. Nominatini locluitur lex se dici , niSi inepte. N'am si a ' c l itilas est jlu-is de interpretatione inter xguitatern, & jus in- scripti emendatio, & quasi ióterpretatio legis terposita. 7 , unc dicitur interponi interpreta- sententi.tm retinens; & in re aperte scri- tio iuter wgaitatem & jus, cuna interpretatio pta non est opus interpretatione : non potest constituit se mediana inter liLec duo , ut a clui- rt^la xquitas scripta intelligi. Sed, nt corlee- tateuZ a jure separet ; separando dicat , ideo- damus, a:quitatem scriptam aliqtiam rectedi- jus inut,andum , quia amquum , seu• quia con- ci : tambo illud non potest deFendi , ut dica- tra a:quitatem. Hoc autein tunc solana recte mus , habenclarn rationern xgnitatis scriptac: dicitur , cnm aequitas toti legi opponitur. quasi non scriptx ratio non .sit habencla. Quo Nada , culn lex aequitate temperatur tantum quid magis falst:rn est ? Conviuciturt l ue satis ex parte, ibi non separatnr jus ah xguitate , ex iis, q u ae paulo ante diximus. Amoto igitur neque in iis casibus, in quibus volumus legem illo verbo , scriptce, res ita explicanda est. conservare, cum in his jus zequum esse dica- 1Egttitas in jure spectanda est : jus henigne mus ; neque in lis, quos propter wquítatem interpretandum.: xt j tiitatis ratio potior, guau/ excipinius, quia in bis separatur regnitas non stricti juris : nempe haetenus , ut dixi, a jure, sed a verbis juris. Verba autem sine tlt, manente jure , de quo agitur , senteuLia legis jus non sunt. Item separatur eo ex wquitatis regula statuatur. Quod ita x:quitas a sujeto jure, ut est in L. placuit , f+e, si nula tollatur tetan' , quasi toma): , & C. de jud. Strictunz antena jus , non est jus. plane iniquum: sed ut in bis , aut illis casi- Siquidem jus non est , quiclquid lex noluit, bus iníganm, ea tenus temperetur. Id sic in— qu ī clquid est a sententia legís a lienum, quale terpretarnur ex verbis. Neque enim :nquita- esse jus strictum , supra diximus. Et brevi- tem spectare possumus in jure, nisi sit vere ter recte ita definiemus. iEquitatis speeie ad j us , in quo eam xquitatern • spectemus :•nec totl.urt jus aliquod tollendum uti non licet est interpretatio juris, nisi constituti &' ex- nisi solí priitcipi. Quod antena jus volumus- stantis: nec intelligitur jus strictum in lege , manere , id , xcluitate suadente , temperare nisi ad discrimen ejus , quod in ea.Ient lege • posstuuus, & debemus,-i:cl est ita jus retinere, cum senteutia & mente legis conjunctum est. ut tanteo ii castas excipiantur . in quibus non Ejusmodi interpretatio & temperan-tentarla iai videatur rt;cluut;i verba servare: i.dque vel en legibus, atque-omni jure omnibus cor,cessum nomine n-laxime, gtiocl lex íta feri vult, & est , ut, superiore •exempla liquido probant. ita temperando voluntati legis paremos. Nec metueudum est , ne aut -iiat in eo con-  XIV. Quoci tatuen disimus , propter ae- tra legern, cum eo modo voluntatem legis quitatem a verbis legis in aliquibus caussis conserven-rus:'aut ita interpretando legislato- recedere licere . & ita legern :equitate mo- ris partes nohis arrogemus, curn, si quid liic derari , non est perpet:ttum. Tune verum sit ex voluntate le g , is íd lex statuere intelli- non est , ^ cum verba legis ita scripta sunt , gatur , non legis interpretes. At, ubi totum ut appareat legisiatorem velie , legean in jus iniquurn clicimus, idque agitur, tat totum oinnibus casibus ejus generis , de qno cau- tollatut•: boc vero modo interpretari, atque tuila est , observara , etiam jis, in quibus ser- hoc facere privato cuiquam non licet , sed soli vari videatur nobis aequum non esse. Qua: principi , optima rationn. Sic enim jus vetas sententia est L. prospexit, D. qui , & a interpretando fit, ut & prius-id maternas , guió. mcl.nluniss. ubi res hoc - exemplo de- & simul constituamus novum, quod soli prin- claratur. Lege Julia de adulteriis cautum erat 5) Quateuus' erüm snmmo jurF opponitur acquitas, ex ra- tione naturalí semper sstimari dcbet, qu a, non aübi, pum ī n faene sensati cujusque mente a Deo Opt. ;4tax. scripta, iugnít A. Fab. ad L. 1 +. de LI,. 1Viattheac. i. de Vía j,u•. n. 1 7 . ez if s eg. Arpillas , si scribakrr , non a,nplius (vigilas fi dura , si sius dignrlcdem , el propricun . ralionent , non can,nrcrteux in- s p i dmnus: sieul filias , rm'rtun putre , lamen idem col homo. ...Ermitas relativa' legis non pol6sl scribi, quia tun,; Ze_t: fcerel , ?legue esset inlerprelalio: sed ipea c,cre t i n l erpr elalinn e. Et Alex. T uratniu. Gib. sirr de LL. P. S. 6: 3. n. +3. & seq. Cttva regtcilrts sil car'reelin, el moderalio le;ilirni, crc. .rcripli latís : Arist. Bth. in. sic continwerel sui ipsinc eneen;lulion•an es- se, guod est incpfis.sinuun. F.t n. 46. Seribilur sur= guod reguum est : L. 1. de pact• L. t. de tniu. sed isla scn/pturce rr.r S ,is fc n vet 7 ñm. 1. mguilali , gurru u! ,rcriLat rr.quilcdent. ll r eque (tintan alud e•.st, qua scribilur , sed g u u t legern uarrderdlur. ,Vana in en, quod scrr'- G%fur, poler • i1 (Afinando entendrrrL Conscntiuut Vult. ud §. s. Znst. de I. el 1. n.3. Brouch. 3. fís.,. 5. P. i+ ab. ür L. go. de R. dar. Pach. a. Conlr • . 3. 6) Tiraq. ad L. S. C. de revoc• don. Vcrb. Liberlis, n. 6 9 . si vean, Ciara , nou ambigua, & unan' tantütn si: nitirationenl habelut , ut non possint ad diversu'n seusu'n trahi : pr.rteren- dum csse rigorcn ī verborum, Et Ant. Fab• 1. 3 uri.rpr• '. Pr. 2. Ill. 2. Si les de afirmo ecesu iRt scripta sil , ut ( una/kifis r.'- tinni Prorstes cnlversetur aec possil regtcikr leneri , quin le.c nffe:dalttr: orruaimodo la.r., q+uratuueves dora , ser:•cr,:drr esl. Add, Fact'in. t. Contr. S. Concl. ?.. 99  Hugonis Don eral, tle mulier, (pule divertit, suspecta adulte- rii, ellos servos suos omnímodo manumíttere.t, ate alíenaret intra sexagesimum diem, ex quo divertisset. L. 3. C. de adult. d. L. p ' pe xit. 1-lis verbís prohibctur rnulier etiam eum manumittere, qui extra mínisterium mulieris fuit vel in agro, vel ín villa , ut de adulterio mulieris procul dissitx scire , aut testari non posset. Et hoc quidena verba fizcíunt. Sed nurn ex Sentencia , & quia l ec l num & bollera est, hujusmodi serví excipi cíebcant, qu:esi- tum est. Ait Ulpianus , ne hos quideui per le- gem manumitti. posse. Et tantea fatetur , id non tantuln durum, sed etiam per quam du- rum esse, ídest iniquurrr , (St injnstum videri posse , ut duricm explicara dixi in L. illtcd, D. de pet. 1ier. lniquum antena ideo, quia prohibetur ea manumlttere , gltac adhuc vere domina est , cuí hoc modo jus suum detrabi- tur contra L. 2. D. de Itis , qui sui , t'el al. jur. & pra;terea cui , cur hoc interdicatur , nulla caussa est , ut in ca ' teris servis , cpui do- mi in nlinisterio mulieris fuerunt. Nana servi si ob aliam caussaln mantunitti prohíbentur, quam ne manumissi snbducantur qua:stioni : frustra prohibentur. At oh halle caussam pro- hiberi absentes manumitti , aut supervacuum est, aut iniquum. Supervacuum , si ad qua:- stionem non vocantur : iniquum, si vocantur, ut de re ignota torqueantur , de qua non pos- sint , etiamsi velint , testimonium dí.cere. Cur non igitur in tam manifesta lequitate verba.le- gis sic interpretamur, nt hi excipiantur? pr:e- sertim cum id ita faciendum esse , ubi wqui- tas postulet, ostenclerirnus , & maxime eran hoc modo etiam voluntás legis conserve- tur. Perquarn boc durum est , ínquit Ul- pianus : sed lex ita scripta est. Legena ita scriptam non debemus accipere cum vul- go, quasi ideo dicat , ita scriptam, quia lex solum generaliter scri j ita sit de onrtli- bus servis : sed quia pra terea additum e- rat norninatim in lege , ne quos servos quoscunque vel ubicuuque haberet , mu- elli Comment.  1 vó lier manumitteret , ut aeclarat Ulpianus bis verbís : Ipsa igitur , qua . divertit , omnes omnímodo servos silos manutnittere prolúbe- tur. Unde quod eum servum , quem comme- morat , manumitti posse neg,at : ea re tantuln defendit , quod verba ita faciant, item quod lex ita scripta sil:. Ergo aequitate temperamus legem, cum verísi:mile est, legem id velle , ut ín re dubia semper velle existlmandum est. d. 1. benignius, D. de Legib. At, ubi sententía le- gis manifesta est volcutls, quod constituitur, in oillnibus casibus Observan: He Lequítatis ínter-. pretatione ad voluntatem legis everteudam non utemur, ad quam conservandam solum uti con venit. d.L. benignius. Occurritur nobis hoc lo- co, legem non esse servandam, ubi iniqua est, quia legis oflicium sit recta jubere, prohibere contraria: L. 2. .U• rle Lesib. jus Miguen-1, jus. norr esse , quia de(iniatur jus ars xqui & bo- ni. L._r. D. de jttst. & jur. Proinde aut legeln non ita accipiendam , ut fert Ulpinus : aut non it<i constituí debuisse. Sed legem Ulpia- nrts aliter accipere non potuit, (pana gnomo- do apene scrlpta est. Quod autem dicitur , non ita d.ebuisse constitui , quia iniqua sit : lije ad defi;nsionem ejes legis , & sinrilium , 7 quarurn ratio parum exposita est, respond e- Limas id , quod est in s L. non otnnium , D. de Legib. batid dubie positum olim a Juliano ad diluendas ejusnrodi objectiones , non om- nium , quod a rnájoribus constituta sunt, ra- tionem reddi posse. Quo non significa- ter , le b ern aliquarn esse posse , quaz ra- tione careat ( nam si lex consultum est vi-- rornm prudentnun , ut definitur in L. 1. D. de Legib. nulla lex est sine ratione : ac nul- la esse ejusmodi putanda est): sed hoc di- citur , non semper cana ratiooem , rime movit le b islatoreni , nobis esse cognitam. Qua ex re fiat , ut, girar-avis optima fue- rlt , tamen a nobís reddi non possit. Ita- que in proposito exemplo L. prospexit . dicelnus , etsi nobis durum , & iníquum vi- detur quod in ea specie constituturn est ta- n y) Legent tamon Prospexlr non carere rationc , ostendit IZas. ad L. ao. de LL.n. 19. Adultcrii enim crimen, quia clan- destinum, s x pe per eos juvatur qui minirne videutur sospe- cti. Potuit enim Stservue ruri degens ex clontina ipsa , vel con- aervis aliquid intellexisse, aut de autiquis domina moribus at- testari. l;t ad terrorem crirninis forte ham lex emersit. Sic enim Tacit. Lib i4. prodidit, Pediano a servo interenipto, omites il[ius servos 400. sugplicio aFfectos. Aliter ouutiuo Turamin. cid L. 16. de LL. n. 18. Sed hanc duritiem cl. L. t2. per L. sa C. de alca. correctam ese, vult Briss. de ltdtdt. C. z6 8) Hanc L .o. ut firmissimurim ignorantirY pr a idium ob temiere nonnullos, ait Iihem. Lib. 7.de Princ. jur.c. 1 7 . pc,g. 485 qui caín de principiis primis accipit, qua indemonstrahilia, ne prooressio detur in infinitum. Vereor ut apposite. Ant. Fab. d. L. 30. in Rcaionul. «ripie de jure constituto , quod a recepto jure dístinguit, multa , inquiens , Hulla ratione ita suadente constituta. Quia nihil eral , quod melius: poterat constitui. Ut cur legitima olim quarta potius, quam tertia, aut quinta ? cur in testamcntis septem testes potius, quam sex, aut orto? Alia causa , inqutt, recepti juris , quod sine ratione non inducitur. Sed ha:c acceptio juris constikdi leguen fundamento carere videtur, & imo jiu- constituían', ubi.lue fere in uso juris di- citur id , quod expressa aliqua sauctione introdur:tum , ut in hoe ipso Tit. de Legib. L. 3. L. 4. L. 8. L. .1. L. 15. & re- ceptttna fere jus dicitur , quod uso in mores pervasit, L. 1. in fin. de Senator. L. Gollas 29. §. ult. de lib. et post. sic ū ti Sc nos dicimus , senteutias usa forensi receptor. Quo facere video- tur tradita a Ra:vard. ( licet aliud agente) de Auctor. Prud. C. *5. o i  De, Jure Civil' Lib. I.: Cap. XIII.  o 2 tamen nec durum , nec iniquum esse . Lex nime autem priorum verbis , aut sententia enim suam rationeln habita. 9 Neque eo rni- qu i ppe quae , ut generaliter scrip t w sunt, ita Bus habuit ; . quia ratio nobis ignota est. Non & generaliter senserunt , nec potes t fieri , ut enim omniurn rerum ratio a nobís reddi po- quod factum est, factum non fuerit. Itadue test: Unde recte infertur in L. et ideo, seq. nihil ha?c correctio, atque hoc temperamen- -& r de -legib. L't ideo rationes corran , quce tum ad sententiam legis, de qua nunc qu;x.- constitl u lntur, itaqlriri non oportet. Hoc sim- rimus : sed potius ad mutationem , & abro- plieiter , & . ín universum si dicitur , falsaria gationem , de qua superiore Capite dictum cst. Rationes enim legis inquiri ad quasdarn est. De posterioribus ipsis tetnperandis du- res non solum utile est, sed & prope neces- bitatur. Cum enim non solum hze tempore sarium , primum, ne adversus rationem le- posteriores sínt , sed etiam potuerit poste- gis jus servemus , ut servandum non esse , rior legislator priores , si vellet , mutare: no- nec servari, ante docuimus : deinde ut, ra- vum videri potest, si dixerimus , posteriores tione legis cognita, producamus legos ad ca- leges generales a prioribus , quae in specie sus simrles , quod fieri debere praecipitur ín ejusdem generís aliad statuant , minui , & L. non possunt , L. nana , ut ait , D. de Le- temperari debere. Sed tamen " & hoc ipsum gib. Sed quod dicitur in d. L. et ideo , ratio- receptum est. Qnod cuna accidit , non fit nes eorum , qua constituuntur, inquirí non omnrno priorum leguen potestate, qua> in po- oportere , ex sententía auctoris , & pra;ce- steriores leges nihil juris habent : sed accidit um sic accipi debet , Lit  oporteat ipsarum posteriorum sententia ,& voluntate, denti inquiri ad hor , •ut non prius velimus legetn qua.;, cum omni ex parte contraria non sunt, servare, quam ratio ejus nobis cognita fue- subjici se volunt priorihus, quo earnm exce- rit. Alíoqui eveniet , quod sequi*ur, uf mul- ptionem , & moderamen in se admittant. Et ta ex bis , qua certa sunt, subvertantur. Ad- hinc sententia posteriorum legum angustior, de , non tantum ex his, quze certa, sed, etiam quam verba efficiant : hinc Martini tempera- ex his , quáe optime, & prudentissí.me con- mentum ex prioribus legibus , de quo initio stituta sunt. 'Recte. Subvertuntur enim , non proposuimus. Siguificantur lra:c , cam dici- quia ratione careant , sed quia ratio nobis tur , priores leges ad posteriores trahi : sed sit incognita; nos antena ita rnduxerimus ani- & posteriores trahi , & pertinere ad pr•io- mum , legem • pro lege non habere prius , res. L. non est novum , L. ideo , L. sed quam de ratione ejus .nobis constíterit.  et posteriores, D. de Legib. Quorsllrn enim XV. Postremo inest hoc in legibus , - ut , priores trahi ad posteriores , si priores per cum de ear•um irrterpretatione agitar , non se , & sine posteriorum interpreEatione , & solum priores' ex posterioribus , sed etiam correctione valere volumus ? QrlorSnm po- posteriores ex prioribus & interpretatio- steriores trahi ad priores , si & posterlo- nem , & tempet • ameritum accipiant . De res per se valere possunt , & debent? Qna- prioribus legibus non dubitatur. Hae enim re , si non frustra hlec attractio est , necesse obnoxia: sunt posterioruni legislatorum de- est , ideo priores ad posteriores trahi, ne sine cretis & cónstitutionibus :,. qui , curn pote- posteriorum emendatione , & exceptione va- state poss3nt priores vel. totas abrogare , leant • & posteriores trahi ad priores , ne lnulto magis possunt . corrigere , ex parte , posteriores sine priorum temperamento ac- ex his excipere , atque his detrahere ali- cipiantur . Sed & hoc ídem certius de- quid. Quod cum fit, minuuntur, telnpe- monstrari potest hoc modo . Quid enim ranturque haud dubie priores leges : sed hoc efficit haec attractio priorum ad posterío- posteriorum legum potestate accidit , mi- res , & posteriorum ad priores ? Si longius ín- 9) Ita Baro', >!t Coras.' in d. L. 20. Cgnn. i. Comm. E- n. 8. Duar. de 1;L. C. 6. Menoch. 2. dcllrbitr. crrs: 82. n. .Arums. Disp. Prrnd. 1. Th. 7 . Alb: Gent. 2. Lees. a. pulc4re:: De nobis , non dé teg ibus lotjuilur. Nm (líen, non esse rtitio- nem : sed reddi non possé. Qui íbidem' k ariat quatuon inter- pretationes refert, ,;e inter catcras 1X eam, quod aceipienda sil de jure singulari (hoc enim & constifuluna jus dicitur, L. 20. § • '3. de stufu Zib: L: y4 : ide cond. el deirionstr.)urlrumenlo e!' segr i . de LL. , cujas ratio. est quidem : sed non potest reddi e= tenore universi , ate. ggem vide. Diss. Cujac. S. Obs. ea. pu- las », exemplu m' iT. L. .zó haberi in L. g. de relt,. laudatus a iY[nret. ad' d: L. 2 0 : . sed rectius. repsehensus ab AIb. Gent. 2, L}pf. 3. & A. Fab. ad d> L. tor Autor Fopp ab Aezernas. ser1. a i. hunc sensum * d. L. 20. et scg. afiingens : ratione legis' i -ductrice cessatüé;' nórt credi debere , legis. dispositiorieot abo-` ^Ó ► n. •j. Fiara. Rxemplum praeter estera hoc adfcrt. Olim transigere non licuit de adulterio, quia capitale non eral. Licet autern postea capitale efiectum sit, & ita ratio mutata: tatuen neo hodie H- ect. Quam ha ' c a verbis dd. LL. dissona ? quam a mente alie- no Denique recte Mercer. t. Opin.i. hanc Leg. 20.1100 obsta- re arte juris. Quot enim in rebus naturalibus eftecta, quorum causas Philosophi nesciunt? so) Ubi derogatur seu pars ci detrahitnr. L. ror. de v. S. Quid autelll luCerslC iu ter abro ° aliUneA t , derogali0- nenz, ohro cdiorun:, subrogationcrn Irgis, rid- Ulp. Tit. a. §. J. Goth. cid d. L. 102. it} e Vidgtur enim legislator voluisse specialem pratermittc- re,vel nesciisse de ea. Te.cl. in C. t. c.rlr. de Cansl. Bt nullum ur firmius argumentum est, guaro yuo.l ex verbi; gencralibus surni- tur ad pArtic . ularium legues coarectiouem . Fachiu. 5. Con!r. 94• 7` io3  Hugonis DonelIi Comment.  104 intellige ntía progredi non possemus : tamen mutatione posterioris : species ad carta po- hoc saltern eílicere omnes intelligeretn us , ut testatern , & mutationem referenda est, nihil priores cuna posteriorihu s , posteriores cum ad hunc locum. Quod si e converso priori- prioribus conjungantur ita , ut , his conjun- bus legibus de speciebus certis cautum sit , ctis, una lex e[liciatur ex duabus, coque res deinde posterior lex sequatur generalíter de deducatur, quasi una sir pars alteríus. Idque toto eo genere contrarium statuens: nihilo- i ta esse ^ ev,dentius confirmatur ex eo , quod mimas idem dicemus , nimirutn , ut non sic Paulus ait, etiam posteriores leges ad prio- accipiamus legem posteriorem , quasi ea , ut res pertinere, d. L. sed et posteriores , de contraria , priores leges speciales abrogata: Legib. hoc verbo id ezprime ns , quod prius sínt : sed ut ex lege posteriore excipiantur dictum erat , alias leges ad alias trahi. Quid species priores, qua mv,s posterioris legis ver- est auten, posteriores pertinere ad priores ? ha refragentur. Exempli caussa fingamus, ho- Nihil aliud, guau) posteriores esse pr i ort,m die legem ita ferri : Qui pro alio^ fedejusse- legum , ut suut partes sui totius : quo modo rint apud tabellionem , utiliter. teneantur, pertinere ad nos dicimns, quod nostrum est; sive reí principalesprcasente.s sint , cura ad aliquem , quod est ejus. L. verbum il- agitzcr, sive absentes , et sive solvendo sint, lccd, D. de verb. sign. Id quod non alia ex sive non sint. lis verbis continetur etiarn re lit, qnam quod hae leges pro una habed fidejubens, item minores viginti quin- clebeant, cuna c de mutuainterpretatic.>ne qua^- que annis. Itaque & hi , si verba legis poste- ritur , & bac gratia , si locis, aut tempori_ rioris sequimur, teneri debebunt. ^Dicemus , bus sejnncte sint , una ad aliam trahi de- non teneri , & legem posteriorem ad priores beat , ut conjungantur . Jarn vero quid effi- specialcs trahernus , siegue interpretabtmur y ciat jure ha;c conjunctio , ex jure surnendum ut ,ntelligantur exceptaú esse mulieres, & mi- est. Nempe hoc valet , tu quod juris esset Dores vigtnti quinque annis, cum pro alio fi- in una lege pluribus clausulis constante , id dejussertnt, quia aliter de bis specialiter cau- servanduru sit in legibus prioribus , & poste- tuna sit prioribus legibus ; de intercessioni- rioribus inter se conjunct,s. In una autem le- bus mulierum Senatusconsulto Vellejano ; de ge pluribus clausulis constante hoc servatur, minoribus edicto praetoris de minorthus. ln- ut , si prior aliqua clausula gencralis est : terpretatio bis locis clefendetur , quod po- ca citra controversiam corrígatur , & tern- steriores ad priores , aut , si malumus , prio- peretur prioribus , quihus quid de priore res ad posteriores sic trahi debent , quasi detractunt est , ut esse apparet sententiam priores inessent in posterioribus d. L. ideo ipsius legis , de quo initio Capitis d:xi- quia , de Lcgib. Quod si fieret : minus du- mus. Sed & vice versa idem hoc evenit , bü esset , quin species priores , ex genera;i ut si posterior aliqua generalis sit .: tamen clausula segiteute exceptx esseut . d. L. a prioribus temperetur, quae de specie ali- sandio de pcen. Deinde quia- in toto jure qua ejusdem generis secos constttuerint , generi per speciem , id est gerierali con- t.,t ele species ex genere sequcnti eximan- stitutioni , quamvis posteriori , per priores tur . L. sancho , D. de pcen. Idque est , speciales derogatur . , d. L. in toto, D. de quod regula juris traditur , in toto j ure spe- reg. jur. nernpe . ideo , quia ex genera- cierra generi derogare , & illud potissimum libus speciales exceptae intelligantur. d. L. haberi , quod ad spectem directtun est. L. sanctio. in teto , D. de reg. jur. Idem ergo in prio-  XVII. Sed hic merito qumritur , cur ribus , & poster ior,bus legibus con l unct,s contra verba posteric,rí.s legis eaeipiamus , servandum est.  quae lege non excipiuntur : Yon enim XVI. Secundum hanc regulan-, ita sta- profecto id fit potestate priorun, legum , tuenous. Si lex aligua prior ycneralis est , cual , etsi leges fueriut , non tamen es- & posteriore lege aliqua specialiter quid se pussnnt adversus voluntate ► n posterio- j contra constitutum est in specie aliqua e- ris legislatoris , qui priores etiarn totas us generis : citra controversiam omnem mutare potuit . Et cum ea , quae cauta sunt l • a species amplias non continebitur prime prioribus !egibus , neque vi, priorutn le- iege , ut aperte detracta ah eo , qui jus gn m excipiarnus ^ neque verbis _posterioric r nn t.tncli l,abttit : sic tomen , ut nihil :un-legis : relinquitur , ut excipiantur posterio- plius de priore genere exceptuar intelli- ris legis sententia , qua ejus_ legis verba gatur , quao, quod specialiter e xceptunt teniperentur : aut alioqui excipiantur ad- etit : caetera veteri juri relínquantur. L. prcc- versus legem , quod jus non patitu.r. L . cipi rzzcs, in fi. C- de appcl. Sed cutn , ut non <lu.br.'zzna, C. de L e gib. Et res ita ha- díxi , hoc temperarnentum contingat non het , ut legislatoris in posterioribus legi- sente,ttia prioris legis , sed potestate , & bus l;xc voluntas sic & senten[ia, ut, „ísi ap et•- 1o5  De Jure Civil' Lib. I. Cap. XIII.  i o6 aperte constet , leges esse plane contrarias  ad priores pertinere (  ut ab his pa- a prioribus legihus non recedatur. L. si steraores temperarraentum accipian t ) , nisi sana. guando , in pr. C. de inoj: test. idque contrarias , id est in totum contrarias. Quo ipsum est , quod in d. L. sed & poste- casa priores tolluntur , sola: relinquuntur riores , de legib. dicitur , posteriores leges posteriores. C.A.P. XI V. De sententia legis. Huic tantum tribui: ut, quemadmodum sine hac nihil in lege scriptum valet , quamvis aperte scriptum latius: ita contra , si ea deprehendatur verbis latior, ipsa etiam in his , quae scripta non sunt , ad quae modo perti- neat , pro lege & jure observetur. In quo est interpretatio juris , qu2e vulgo extensiva dicitur. Quibus ex rebus colligatur sen- tentia legis latior. Si Legis sententia labor sit verbis : extensi- va interpretatio adltibenda. I. Setztentiam legis latiorem esse verbis , lin- de cognoscatur. II. Interpretatio extensiva quando , & qua ratio- ne ducatur ab alía parte ejusdena legis:I1I. Item a contrario sonsa : IV. hertz a consequentibus : V. Itena a ratione legis. VI. Lex ex . ratione , & senlentia legislatoris producitur , & extenditur inter prátatio– ne , jurisdictione , constitutione Prirzci— I. T ^T, cum seutentia legis angi-tstior de- U prehensa est , (pam verba ., solam sententiam seduimur, verba ad scntentiatii revocamus, ut sequauaur laactenus , quateuus cum seutentia , consentiunt ; extra hane ver- ba jus non sien , de qua interpretatione di- ct'nm est : ita , curn sententia erit Iatior , ,sequimur totam , ut non . solum pro jure si;t in his , de quibus sensum & scriptum est, sed etiam in oanuibus, ad quae sen- te:nti . a pertioet , etiain de quibus scriptum non est. Adeo, verum est , quod iui'tio su... perioris Capitis posui , cuna qua:ritur`, in s°erbis , & sententia legis quid pro jure lia- hendum sit , sententiatn totum facere,: ut 8t sine ea jus non sit, quod scriptizm est ; &y hac adtuissa ;. jus sit , etiani de quo nihil verbis expressum est. Ex quibus priorem interpretattonem vulgo restrictivarn appel- lari , dixi. Posterior extensiva .,, vulgo nomína- tur, quia ita fit , ut sententia producatur & e xtendatur. Quo verbo et.iatn veteres utun- duna le_gem ad alias. caussas porrigi , & prodaci sigoilicare Ve) lunt ut L. Drvrts "'. & g r tatenrts, U. de fals. :I:r.tcndatur au– t 'm ultra verba ad eos casus , de .qui-bt ► s lez sensit , etsi nihil scripsit. pis. ,Et -'. quando jurisdictione , vel con– stitutione Prz'n.cipis opus sit. V II. Multa scipe in legibus om.itti non voluntate: • sed quia • non possunt onznes articuli sin- gillatizn comprehendi. V III. Quid jus coxnmmne : quid jus singnlare. IX. Jus • singul{are non est próducencltun ad con- • segzzéntias. X. Constitutiones Principum personales non trc¿l rrntur ad exempluni. X1. Jura singularia exlendi vetat vo'u.rtas con- • • stituentiun-a. XII.  • .. II. Colligitur seutentia latior, sea lex a u3- Iilius velle , & sentire , guara scri h tum est, ex his quatuor : ex aliis partil,us rlarsu,n le- gis ; ,ex contrariis; ex cunsequentibus ; ex ratione Iatiore legis. Quorurn in singulis si probabitur , sententiam valere etaaul sine verbis : apparebit ,- hoc ipsum vere ial uni- versum definid. IIl. .I:X-aliis partibus Iegis , cum quod in una parte constituitur , ad certas res , ata p ersonas relaturn est.: sed delinítio geueralis prcecedit , ant sequitur .,.ex qua mtelligrtur, quod iaí.specie erat , excmpli gratia dictnrn esse. Exeinplurn in L. regula ,S. II/. cíe jrtr. & fact. ign. Quod sí ita est : ur rallis de caussis recte dicitur , inci.ile esse,, nisi Iota lege perspect:a , una aliqua partícula propo- sita , judicare , vel responder e. L• irrcr'vile , D. de le l ;ib. Ducitut hxc interpretan() ex verhis le , g,is , si totam legem .spectcs . : at ex sententia sola , si spectes eatu parlem, in qua de specie corstituitnr , quoniana hic ,  .dé specie, lex loquítar : sed, quid sentiat ,•int lligitnr ex aliís -ptrrtibns , ut ex aliis ratiocinatur Paaalus 'in tl. L. regula., ult. de-jur • . & fzct. ir^n.on. T ^í t+ l I O  Hugonis Donelli Comment.  Y oó 1 V. ^ s contrariis hoe modo , ur. , cum lex legibus , quae sunt innumerae , dicendum TI -inri/imita in re aliqua quid statuit , Intelli- est. In .hts sic recte congruit exemplu  , ^atur ; in contraria re contraríum velh , etsi ut dicantur leges in pr at teri m tum quidi n- non exprimitnr. Ut puta , lege Julia de vi dulgere : ut tamen ' nihilotninus verum sit , cavetnr, ut cui obtigerrt excreltlo j udicii pu- in faturum quoque indulgeri , eoque non blici , possit earn maridare hac coud i tione, si ofl"endi eas leges , quae hoc posterlus exi- proticíscatur. Iutelligimn s , sub contraria con- gunt., ut d. L. leges , & constitutiones. ditione hoc caveri, ut non aliter eam mandare C. de legib. Cuna les restitutioni , exempli possit , quam si ibesse cceperí. t. L- I. vers. gratia , inclulget quadriennium , si spectes Icrcjus, D. deoff.ejrzs . Hinc definido quadriennium praecedit , le.x, D. de 1 ' grb• Culi?.lex in prceteritum & maxlme quo lex scriptá , est : vere dici- quid indlc.l„et, llz filiaríanvctcat.. Definitio ob- tur ^ lex in futurum indulgere. Sin autem scura llabetur . Neque injura , quoni^im con– spectes id tempus , quod quadriennium se- stat, leg .s es firturis negotns formani dare, non . : . quitar : recto _clixeris , legem quadriennium acl fac,ta prxterita revocari. L. Ze7' ,& con- indulgere in prxteritum , quia quadrien- stitrltiones , C. de leyib. Unde quxritur exem- nium praeteriit , quod , ut tum in prxteri- pluru legis, quae iudulgeat, & constituat quid tr t m concedit , sic plane in reliquum ten), in pra ' tcritr,m : quod vulgo non reperitur. Et pus denegat. Nec est, quod dicamus, cjua- vero nec quxrenclarn essé quis dixerit , quia driennio transaCtó , posse dici , legem qua- nec quxsltum possit invemri , curñ sit contra drierinium in prxterrtum indulsisse , at non naturam legis : potiusque videatur delenda indulgere. Lex enim perpetuo nobiscum esse superior dehnrtio , c l ux statuat de con– loguitur. Itac i ue quae semel quadriennium trariis vere quiclem , si éjusmodi aliqua lex indulget , ea semp.er id indulget , sed ante reperiri possit , (paleta fingit : sed inutiliter, quadriennium in futurum: post quacirieri- & inepto , cum nulla talís possit .reperiri. In- ní.um in prxteritum. cidit & llxe ittvestigatio in hanc difli.cultatem, V. . Ex consequentibus voluntas legis pie- quod, si quam talem legera forte reponed- nior , i i vam scriptum arguitur , cum lex mus : continuo probamus , illam alteram fai- id vetat , quod , aliquíbus positis , secjui- sam esse , qua; leges ad praeterita 'referri ne- tur. Etsi enim de antecedentihus nihil ex– gat. Ego autem r leges , quac in prxteritum primit : tatuen , consequ.endi probibito , quid inciul 7 eaat, in futurum vetent, complu- intelligitur velle omnia prohiberi , ex qni- res esse arbitror, T rae lamen exdern diversis bus illud sequitur. Ideo hanc sententiarn rationibus recte dicantur indulgere in .futu- sequimur , placetque , utrunque lege pa– ruin : ut non sit metuendum, ne quid , bis riter prohiberi , & quod prohibetur no- prolatis , contrarium aliis legibus dicere vi- minatim , & quodcunque est , per qnod ad dcamur. Hujus generis tot leges esse , duot ülud pervenitur. Prius , quia lex aporte sunt, qua concedunt aliquid ad certurn tem- v.etuit : posterius , quia fieri noluit. Unde pus. Nam usque ad id tempus cocedunt, post & illud constitutum , cum quid lex pro- eo uti vetant. Exemplalrxc. Induigetur in in- hibet , committere in legem vicleri eum tegruril restitutio minorum post vigesimum non tantum , qui contra verba legis facit , quintum annuni ultra quadeienn.ium conti- sed etiam qui verba legis amplextts contra nuum. Nempe hoc ipso , cuan transierit , sic voluntatem , & sententiam legis nititur. Sud- intelligitur in prreterttum indultara esse , ut ficere legislatori prohibuisse , quod non in futurum denegetur. L. ult. C. de tenzp. in vult : cxtera , quasi expressa , ex voluntate int. rest. Itemlex Julia facit potestatem accu- legis licere colligere. L. /ion dll.bluln, C. sandi alterum in quinquenninin continuum, de legib. Idque ipsu>7z est , quod aliis ^ver- ex quo adulteriurn admissum esi. Hoc ipso bis apud veteres todos pariter improbari post quinquenniuni accusare vetat , & prx- legia;us & qua fiunt contra legem , & scriptro temporis accusato datur. L. adul– (tux 2 in frauderu legis , ut snbjecta alf= ter ,!C., de adul,:. Idemque de similibus quot exempla indicabunt. Ex quo est ho- rum r) iCliter Gloss. in d. L. 22. literam convertens sic: Cuan lex i¢ fulurnrn vela! , in prreterituna indol;al ; & dat exem- plum in L. diva, C. de naturcilib. lib. Quod' refcrt, Sc refellit post $art. Zas. in d. L.22. n. 4 . qui,vulgari ramita scriptu- ra , & sena' , dat exemplum in L. 2. C. de ñ enercil. cibol(t. ubi , data iu dulgentia abolendi accueationem sine crimine ca- lumuis , tantum de institutis , non postea instituendis aceu- n atióuibusintelligitur - AlitOr Ant. Fab. cal d. L. 22. Indulgen- tia, iuquit, ad ea tatttum pertinet , quaprohibitavult legisla- tor,nisi quatenns itidprget. Ergo indulgentia rest'ricta ad tempus Rr:nteritutn , includit tacitatn prohibicionem, in futurutn. Cu¡ 2) Quas circunaseripllates vocaut rtlietores , de quo vid. ac. 13. Obs. z4. Fraudis hujus quataor modos ex Accursio refcrt t4iuret. cid d. L. So. (t) Contmutatione rerum ut si (Luis fi liofamilias non numrnos, sed frumeutum mutuo det: (a) com- >rutatione personarum. Lxemplum I:. J. 4. 5. de don. int. vir. (S) Co nmutatione contractuum, ut si donaturus veudat dicis cau- sad. L.5. §. 5. (4) Modo contrahendi. L. S. §. :4. ad SC. Yell• 1 ifo9  De Iure Civilí Lib. I. Cap. XIV.  r lo rnm verhorum definitio in L. contra , & quia id factum , quo Pervenitur ad mu— L, frares, sequent. D. de-legr.'b. ut sit con— tuam: pecnniam . , guata dari Senatuscousul— traylegem id facere non solana quod lex non tum probibet. Unde tanr id ir nprohatur * t^ . rlt, sed etiam. quocl .nom.inatim., & verbis guata si recta , & statirn mutua pecunia prohibet : ín fraudern antena , cuna , , salvis. data esset. L. 3. S. is aretem , in fZn. L. vei•bis legis , sentencia- ejus circnmvenitur , ite;n , 7 . S. !tirará , D. de sentir. Maced.. id est cuan non fit , quod lex aperte prohi— Improbantur ergo hae-c omnia , ut adver— het , in quo verba: conservantur : sed fit , sus- legren " facta : sed ideo ut adversas k- quod lex fiera' nolnit , ín gno est sententi:a , gem , quod -, verbis cessantilius, fiant ad— & voluntas legis. Qua ideo hoc facto circum-- versus sententiarn, qua; patet longíus , quam venii • a (licitar ,. quod qui id facit , setxten— verba.. Prohibetur enim verbis solum , quod tia imponere , & naciere velle vicletur, dura est consequens : re antena ipsa , & senten— verbis fraudulenter pareado simulat, se le— tia legís et.iara quae antecedunt , per (Luz gi parere , id est el, quod lex volnit, & hoc eodem pervenitur. Ic}que ideo-, quia ante— pra;textu se taetur , cana. tramen re ipsa ma- cedeutia suurn -illud consequens, quod aper-- zime adversus earn sententiarn fa+:iat, ut hoc te prohibetur , itnplicíturn habent.. explicari videtur in' d. L. non clterieam. Sed in  VI. Ex. ratíune legis intelligitur senten- Lis omnihus dubitara adliuc potest, guid. sit tia legis latior , guarra verba , cuna consti— ill.td , quod fiat adversns sententiam: legis , tutum quid est certis in. rebus , casi husvu lvis verbis• ; id quod lex verbis non- pro-- lege expressis : sed  anifesta legis, sa lxauit, fierí tarnen noluit. Hoc alud est, qua ad alias castas similes non pertineat• quod. supra dixi , cura, uno aliquo verbis Nam & jarra supra dixi , rationem legis rp- h roliil.íito, fiünt interrnedia, Tribus positis, sam esse sententiam legis; ipsum id , quod ad^ illud pervenitur. ILx:c merito pariter pro- lex valla consequi , & propter cPiod lei 1'tilientur, dicuutrrgne pariter fieri adversas lata est. Ut igitur legis ratio est : ata senz- sententia-m: & voluntaterrr legis , via his re- tentia. Ratio- verbis. angustior angustiorem. bus. fit non miaus. id, quod lex frert prohi- sententiam arguit, plenror latiorern. Atque bet.. Et quid interest , recia- id facias , an bloc consequens pro -conditione ratiouís , ohliqua via eodera perve das ? Et icleo he— quid de sententia legis , id. est de jure ne . cautum est regula juris Pbntifrcii , cura- ipso, statui oporteat : siquídenx id jus est , quid una via• prohihetttr alicui , ad id eum quod lex voluit. L. non clubiara , C. de non debere- alia adtnitti. C. cum quid una , legib. de quibacs , D. eod. Ut ergo , sea- de reg. jur. in 6. Haec ita esse, aliquot exed r a- tentia legis aagustiore cognita , verba ratio- pl.is planum- fiet. Lege-lElía prohibetur• mí-- ne temperan/as ,_ ne fiat contra voluntatem , ararviginti quinque a-nnis servurramanumit— id est legem : ata , pleniore ratione animad- tere aliter-, guara vindicta apucf consilium , versa , hanc ipsarn, quam longe patet, sequi— caassa eognrta. S. eadena , Inst., quib.- ex mur propter sententiam , ut hxc ipsa ubi- caus. man. nora lib.- Ipse . non . manumisa , sed. que conservetur , quoniam & ipsa lex est. tilii dedit , at erra manumitteres. Fraus legi Qnod posterius exprimunt ille sententix : fleta est.- Non , catira manum.ísit minor : sed Ctcm lege certi aliqui casas conaprehensi sala: id fecit, quo non minas perveotum, est ad si in al.igcca caussa sententia eorrem-manzfé– mammissronem, guara, lex txoluit. Ideo pla— a— sta est: ea ad süraalaa produci,ac secundara S cet , servum liberara non fore._ L. si quis 7 : lioc irt has jus dici debel. L. non possunt , D. . 1. D. qui et a quib. nzanrcm. Iteraa lex de legib. I teta : In casibus , & rebus oereassis prohibet donationem inter •vii•um: & uxo- verba cessant, sed sententia eo porrigenda rem. Maritus ipse non donavit uxori , sed est: L. sí id, quod, D.de jrcrisd. Item: Verba dedit Titio , qui uxori daret.. Placet , do- d e f rciutzt : sed lex pleez i ns i t iterpretand a , ut n^ationem non valere. L. si sponsres , 5. in suppleatur , quod legi deest. L. lex Julia , princ. D• de don. int. vir. & 71x: Non du– D. de ficnd. clot. L. oralio , D. de spons. birtnr, quin simile hoc sat superiori , ideo- L. nnm , rct cait., D. de legih. Hoc de sen— que improbetur , quia sir. in fraudem le— tentia concedent omoes. Sed unde colli— gis. IteraSenatusconsultnm^ iVIrcedonianum gatur hec sententia c uam veteres in his vetat pecuniaria muta-ara dan filio familias. intelliDi voluerunt ? Exratioue legis. Nec Creditor petenti filio familiasmutuarn pecu- aliambententiam hic dicunt , guara caus– niatn non dadapecuniata , sed res alias , sama & rat íonem legis , qu e, ut dixi , vere ut filias venderet ,& pretiurn haberet mu- sententia est legis , illud rpsum summu,rr , thi loco. Frotasseaatuscoasulto facta est , guod lex spectavit , quod gue lea ohtine.re Cv– I I r .I -íugonis D one vnluil. I3inc alils verlris , eadem sentcntia i-- ctunr a Cajo , 3 ubi eaclem ratio sít , conse- quen.s esse , ut idem zestírnari debeat. L. il- h u l , D. ad ley. quil. In tl uam sententiam: & illud Cicerones in Topicis : Yaleat tequi- las , quce pcu•ibus ica caussis paria jura desi- derat. Ille hancproductionem xquitatl tribuit. Quod & fit in L. ult. C. de const. pee. & ^. ult. C. ad ley. hale. & recte : Sed ideo ro- quum id fierr, quia Iex voluit, etsi verba de- Iciunt. Inic l uum- alltetn , sententiam omitti tantuln ideo , quia verbis expressa non est , nbi aliogeri ea ex verbis satis intelligi.tur. Ac cur inteIlebatur , facit ratio legis. Ita ex ratio- ne sententia legis colligitur : ex sententia da- citar xc i uitas, quam Crcero nominat, ut ve- re dreturt sr,nus, unan) sentenuam legis caus- sam esse -hnju.s productionis : sed productio- De ur etiarn ratioui legis , & titi l uitati tribui , quia ratio legis llanc sententiaen indicet : sell- tentia constituta illam xquitatem efficiat , quam dicimus. Nulla in re exempla uccurrunt fregnentius. Doceadi caussa paucis , & no- tioribus contentus ero. Si piltres servi fru•tum admiserint , ignorante domino : fit edicto po- testas domino , ut, si veli.t dedere noxios ser- vos , possit munes dedere , qui participave- runt furtuni: at , si maluerit ies%umationem offerre , liberetur , si tantuni offerat , quan- tum si unus liber furtum fecisset , & fánri— Iianr sualn retineat. Ratio edicti , ne servi e- vertant domini patrimoniuni, si omnes clecle- re, aut pro singulis xstirnationent litis offerre cogatur. L. i. D. si fcana. fiu•t. fic. dic. Ea- dem plane ratio , coque & sententia edicti , si piares servi damnum declerint. Ex quo col- ligit Cajas, idean la hac quoque specie sta- tuendurn esse. d. L. illrcd, D.-ad ley. ^lgtcil. I;jusdenl generis hac sunt , ut quod benefr- cium divisionis in aliena obligatione pluribus fidejussoribns, & nraudatorihus tributum est, idem tribuatur & pluribus ean u lem pecuniam const.ituentibus ob eantdem caussam , d. L. zclt. C. de colast. pee. Ut inter T ras personas ob caussas perpetuas prohibentur nuptiar , in- ter cas prohibita intelligantur & sponsalia. Z. oratio , D. de spons. Ut quod de predio do- tali cautum est , ne id marito liceat obli- 111 Comment.  2 ti sae , aut alienare : etiam de sponsoiidem ju_ ris sit , quod de marito , ne scilicet mulier indotata eiiciat:ur. L. le.x Julia , D. de fiand. dot. Ut quod adversus eurn possessorem co:- stitutum est , qui ab initio mente •pra:doni.s res hxreditarias invasit : etiam adversus eurn constituatur , qui ab initio caussam habuit a- dipisrendx possessionis, postea consoius', hae- reditatem ad se non pertmere ., prxclonis mo- re in possessione manserit. L. sed etsi eo , D. de pet. ber. Ut quod de fundo usu= capiendo ollrn lege xr I. d'abularum constitu- tarn est , valeat in xdibus , ut est apud Cice- ronem in Tlpicis. Et generaliter nt quod irl una re , aut una persona constituitur : intelli- gatur dictt:r.na exempli caussa , ut nihilominus- pertineat ad omnes ejusdem generis , aut si- miles tum res, tum- personas. L. itetn veniunt,,' S. ait senatrls , D. de hcer. ¡Jet. L. pen. S. tdk D. de jur. & fact. 1g7a. L. r. S. gttod valgo D. ande vi. Ilinc illud est, quod dicitur, ver- biim Iloc , si qcis , tam masculos , ;gnam f'ce- miiia.s complecti. L. verbuln be 1 . si quis , D. de verb. scyniflcat. Complectitur 4 non -ver- bi. signíficatione , nt= quls intérpretaticrnetn derideat ,^ scJ. loquentis senteutia : nt sit- sea-. sus , cum lex his- verbis scripta est , si' gacr"s ; legem non solum cle masculo, sed & de fcemi- na accipicnclam esse, quia sit eadern ratio, si ob certam canssarn léx constituta est , qu:e caussa pariter sit in focminis ,.ut fit in edicto de negotiis gesti.s. L. 3. in princ. D. de neg. yest. Sed exemplorum plus satis ,' qux alibi passim occ.urrent. VII. Illud ift hac produ.ctione legis animad- vertendum est, quad est in L. & ideo de his, L. nana , ut uit , D. de legib. legem ex sen- tentia & ratione produci ad_ si miles catissas tri- bus modis , interpretatiooe ; jurisdict.ioné , c o nstitutioneprincip.is. Quod- harte sententiam lrabet, ut sit interpret.atio cluorumlibet senten- tia, & ratione legis utentium; jurisdictio torum legem edicto ad alias caussas producen- tiumsquomodo dicuntur actiones, gtt:le ex edi-. ctoprxtoris veniunt, ex jurisdictione esséprx- toris. S. sed & istce , Inst. de act. Constitutio principis quid sit , notnm est. Qua quídem llegue cum prioribus , neque ipsa inter se pri-- ^) Ubi tamcn eadem ratio non dicit extensionem, sed pro- prium intellcetum,por L. 6. §. 1.dc Verb. si ,i. Baid. in L. 14. d's LL. dieeus,frequenter hoe allegari in practica. Quaudo enim in pluribus casihus eadem ratio : ca ipse decidir munes , con per exteusionem , sed sicut 'generi spccics inest. Sed guando retienes specie differentes , símiles talasen : tuno est exteusio , id • est progressio de termino ad terminum per admquationem , & paritatem. Yetrus , & Cynus in L. jura, 5. de LL. Refert hac TiraqueI. ad L. S. C. de revoc. don. Verb. Libertis, n. 45. 4? Ita & Srer,hae ad 1.. a. de Yerb. sign: q uí ,Rlicet^hanc tisuria alije auctoribus crehrum fateatur: temen id ficri KtyTrX NSlOws , & per exteusionem, per L. 195.pr. verh. porrigitur x de Diss. late t,udd. ad d. .L. 1: quem vide. Aliter Bald. ad L. gnisquis, C. cid L. Iu:'. Mcyesl.n. 3. , verba , guisquis „ri ele. comprehendcre miaus fuminas cx proprio siguificatu : sed non sua vf, verujn oh sulxruditutn verhúm, f:cuiio, quod'sit generis con/munís : tarnetsi nCC in hoe novioribus grauxnatici+ convenía[. Frise. in Strig. Grmnrn. Tr. s. C.^-' r e. et seg,r. 113  De Jure Civilt Lib.  C ap. MY'.  114 prima facie -videntur 'cohanrere. Nana ha= ne ad sirniles casus traductarunl 1>ropter ctenus elfecturn est , le 7 is sententiam por- obscuritateul rationis complura exernpla cY. rigi posse , & doliere ad símiles casus etiam tant, ut in L. r. C. de izcterdirt. L. 720i1. privad sine , prrva cujusvis interprctatione , id , quod & C. de bon. gtcce lib. L. ztlt. C. 2 d leg. T'E1lc. in ista partitione significatur. Atqui , sí pri-  V1I1. Sed utcunque manifestarla rationem, vata interpretatione id efiici potest , non est & sententiam legís in paribus caussis essc necessaria ad eam interpretationerll coasti- statuerimus: disputad tomen adltuc potest, tnendam aut jurisdictio , seú edictum pran- non debere sententiam , seu legem ad casns toris , aut constitutio principis : aut , si ne- , lege omissos porrigi , quia sit contra sen- cessaria est , privata interpretado tollitur. tentíam legis. Cur euitn lex ex multis ca- Sed. dicuntur recte ba;c ornnia suis conditio- sibus certos quosdam nominada' expressit? nibus. Ubi ratio legis nota est , & apparet , Non videtur alia de caussa , nisí ut canteros in aliis casibus eamdem esse : hic lex ad si- excludcret. Natal, si voluisset contineri cante- miles casus sine alia superiore confirmatione ros: aeque exprimere poterat. Et, si volebat non tantum porrigitur , sed & porrigi debet. onlues,generalí orationccoutenra esse poterat, Hic neque jurisdictione pra;torrs olim, neque ut nullus or,lnino exprimeret. Huic objectio- nune constitutione princrpis opus est , ut pa- ni occurritur definitone ea , quatú traclitur in tet ex d. L. illad , D. ad leg. ^1^/rcil. L. si L. neque l,eges , & L. non possunt , D. id, gzcod, D. de jurisd. L. oratio, D. de spons. de legib. Respondet ergo Julianas , •`' non Et nlerito. Sic enína fit quod /ex voluít. Vo- omnes casus , non ornnes articulos , qui Juntas legis lex est. Ita fit , ut in [tacprodu- quandoque postea incidere posstult , ver– ctione, sicut voluntas legis , sic lex maxime bis legis compre/madi posse , si g niGeans conservetur. Quod facile privad omnes non hanc caussam esse , cur gttidani non ex- solana possunt , sed etiam debent , atque prímantur ; non autem eaul , guara di- adeo jubentur. L. 2. D. de legib. Sed obscu- xinlus , ut qui expressi non snnt ; exclu- rum est interdum , muta in casibus , qui si- dantur. Quod non omnes enumerat le- miles dicuntur , cadena, aut par ratio sit. gislator , ueeessitaté rerurn cogitur , quia Quod si fit, & aliis par vídeatur, aliis minus: nec omnes enumerad possunt. Non ergo poterit sententia legis ad eos casus porrigi : consulto quosdatn enumerat , ut excludat sed confirmari interpretationem auctoritate canteros: quia ínter coactum, & volentem mul- publica oportet , id est aut jurisdictione & tuna intcrest. Et quod alic l ui enunlerantur , edicto , aut constitutione pClnCipis , ut pro cura Omnes ornittl potuerint , nla ` ; s excrn- jure habeatur. Ohm , cum prantores edicta pli , & sententiae indicandan caussa fit , quam jurisdictionis perpetuan caussa proponere po- legis ad certas species - adstrigeldat. Id- terant , ut est in L. si quis id , gaod , D. que ita certum facít ratio legis , & sen- de jarisd. sufñciebat eorum eclictuol & con- teotia , cluan mque ad olnnes pertinet. L. firmado. Tizne ubi non intervenit , ut snpe 1. S. quod . val g o , D. ande vi. L. l;en. olim non interveniebat x & nunc non potest, S. ult. D. de jur. & fact. ig^nor. postquam exolevit omnis ista pr•antoruan  IY. Qtiidquid tamen hactenüs diximus auctoritas : eonstitutio principis nessaria de bac seu prodnctione juris ad similea est• Legis ad símiles casi-1s jurisdictio- caussas , seu vi& potestate rationis , ae , ne productae exemplum habetnus ia aedo- senteirtian in legibus cognitae , qua pla- nibus in factua l , quas reddit pran- cet , hanc ipsam rationent , & sententiarn tor accomodatas legi Aquiliare , vas ita red- in similibus caussis pro jure valerc clebcre: dit., duna supplet in eo, quod legi deest, monendi sumos , totora id de jure corxr- ut est in L. quia actionum , D. de prce- moni dictum aceipiencium esse , cujas ra- rcript. verb. frique facit edicto. Narn . ut tione ,& sententia ad similes caussas uta- interpretatione . sola privato caique con- mur : in bis autern , quaar contra id jua veniente id faceret , non pro potestate constituta suut quibusdam in caussis , In- praetoris : nihil necesse fuit de pretore id cum non habere ; &, ut seriptum est in dicere , quoniarn hoc quivis judex , atque L. quod contra , L. in Izis , D. de legib. adeo quivis privatus jurisconsultas faceret. in bis , qua3e contra rationefn juris rece- Quace autem hace sint accione.; ,.& guarra sen- pta , constituta sunt. Ratio juris , ut jam teatiae legis Aquiliat? conveniant , ant quarn aliquoties diximus , est ¡lis rpsurn , quia ab ea recedantdeclaratur in S. utt. ratio est id , quod lex volnit. Id auccxu , Inst• de leg. agzcil. I,egurn constituido- jus , quod voluit. Ideo contra rationenc juris 5) Quod in tanta tnegotiornm varietSte . h natnrae muta-  de Ved.. sión r+. S. done. Consta. Tanta, ii,  impoesiLile est. Gadd.ad L. 6.g. s. Tuna. I. S Comment.  í r 6 cutara se perpetuum morem , & constan- tiatn indulgeutiae suae. Sic & hoc loco tenor rationis, ubi quod facit , constituitve ratio in una aliqua caussa :id sibi consentiens , & eumdem tenorern judicií , ac juris retinens facit , & statuí.t generaliter in similibus om- nibus. Ab hoe tenore & constantia quod de- flectit , jus est singulare. Neque ideo tamen id jus 6 iniquurn est , alioqui ne jus (pi- den/ esset , ut initio jus definivimus. Exci- pitur enim • a jure communi , iclque contra rationem cotnmuaern; justa lamen de caussa propter utilitatem aliduam , quac facit, ut sit aet.luum , i t a constitui. [' it auteln id jus non privatorum interpretatione , ( f ui jus facere non potuerunt : sed cum accesserit auctoritas constituentiurn, ut Praetorum, Senatus, Prin- cipis. I3ujus generi sunt exempli gratia resti- tutiones in integrarla minorara, quas adversus jus con-imane indulgeri constat: L. in cxaussc8, 2. D.de nainor. senatusconsultum Ve]lejanum de mulierum. intercessionibus , ne midieres eo nomine teneantur, contra guara jure civili constitutum est , de iis , qui mandando , aut fidejubencío se obstrinxerunt : senatusconsul- turn NIacedonianuru , ne , pecunia filiofa- milias mutuo data , in ipsum , aut patrénz ejus unquam actio detur , contra jus cer- tum & con u nune de mutuo constitutum. Omnia tallen excepta propter utilitatem , id est justis . de • caussis , ut sint & haec ipsa jura & justissitna & aequí.ssitna ; singularia Lamen , recepta tantum. in bis caussis , & personis , quas diximus , idque contra ra- tionern juris cvrnmanis. Qua ideo postal , quia & hmc in quotidiano sunt usu , & mi- nus existimantur esse hujus generis. Nai12 illa neuto clubitat , quin sint singularia , jus datas actioueni rerurn amotarurn adversus uxorem , qua: in matrimonio furtum fc- cit ,& actionem furti. denegans ; L. I. D. rer.• arnot. itern de, testamentis utilitaria , L. 2. D. de'. test.. mil. & similia. Ex (pi- bus minas exemplórum est accoulodato- rum ad id , quod quael • %mus•, dttouiam , cum personis tantum ha.c beneficia tri- buantur , idque fere, ex privilegio : minus dubíi est -, quin ad alias personas non per- tineant , ut • est •conditio otrinium eorurn , qua: , sunt .persorialia. .L. I. D. de const. Princ. L. ira ómnibus caussisid , D. r1e r el;. jur. Ideo utilioribus , & Ininus notís , ut nota essent , uti. voluivaus: i 15  Hugonis Donel.li »Iris , significat contra jus ipsurn , seu con- tra , guaira jus voluit. Juris autem verbo per excellentiam nominis jus comrnune intelligere debett;tus. Naln & ipsuru illud síngulare , quod contra rationern juris comniunls consti- tui.tur, jus est , L. jus sin7 ulrcre, D. de legib: & contra hujus ratronem statuitur jus corn- mune. Neque tamen jus comrnune dicitur constitutum adr-ersus rationem juris; aut eju- slnodi est, ut non debeat ,produci ad conse- gueutias. Sed &. jus cornil-Bine accipere debe- mus id , quod post lstud singular e adhuc ma- net , ut non totum posteriore isto singulari tollatur , sed exeeptrone tantum quibusclam in caussis temperetur. Nam, si prius aliquod, quoc] de genere aliquo constitututn esset , totum tolleretur : non posset dici , posterius constitutum contra rationern juris prioris , coa] jalo id nullum esset : nec posterius es- set singulare , sed , priore sublato , commu- ne , eoc l ue ejusmodi , cle quo recte statuere- tur , ubi eadem ratio sit , ibi (pope idem probandurn esse. iutelligimus igrtur, dici hlYc de iis , qua: recepta & coustituta sunt con- tra ratioa.ern juris corntnanis ., id est ejus ju- ris, quod in aliquo genere reruui de toto ge- nere vel verbis, vel ratione in cotnuntne•• & in uníversum primo constitutulu est post ab eo vela excipiuntur ea , qua: con- tra rationem communem ejus juris rece- pta dicirnus. Cujus generis jus , quia pro- pria & singulari ratione certis tantum iu caussis , aut personis constituitur , ideo di- citur jus singulare. Unde & definitur hoc modo , ut sit , quod contra tenorem. ratio- nis pro h ter aliquam utilitalerrt auctorita- te cou.stituentiurrt introductuna est. .L. jus sin.grclare , . D. de legib. Contra • tet>•oreut rattonis , id est contra hl , quod commu- nis & perpetua ratio juris dictat. Tenor enim Latinis coustantiarlt ".& • perpetuita- tem alicujus actionis significa( , ubi o- muja in ea actione alia velut tenentur ab aliis , nihil ut sit disjuncturn•aut dissimi- le , ut tenor jurisdictionrs in L. 5. C. quod »aet. caus. cum in aliqua caussa jus unum , & idem perpetuo , & const•nter redditur. Et Ciceront in Oratore ad Bru-. aun tenor diceíuli . , ubi iu dicendo perpe- tua est aequalitas,•& aequabilitas. Quo mo= do dixit Alexander secutum se tenorezn indul b entice• suce , paena p Z. legis Corneli;e cuidan/ propter erroreul _remitiere, L. pea,. C. de lais , qui sib.. aclscrib. significans , se- X. De 61 Non obstat Lex XII. Tabb. priei e; la ase irrogaran 3. de L/,. Dcceruviri enim privüe:-ia voearunt legre in priva. tos latas , ut de imperio Pompeii, S.•. quod rieri vctatur L. R. D. de; LL. 1Cti y ero qu i es wiuitatis ratione contra vulgares regulas recepta Ravard. ad LL. XII. Tabb. Cap. 2. 91.110ue nun in m u ten personan) coaclpiuorur , sed in plmres ejusdera cuuditiouiy. Cujac. 15. Qbs. S. Baro in L. a. de conslir. princ. I1 7  De Jure Civili Lib. I. Cap. XIV  118 X , , De hoc, genere ita traditur in L. quod tus , & rebes rliumanis , atque aetate pro. ' pero, D. de legib. & L. quod contra, D. de vectior. Itaque hac ratione rustico isti ca- regul. jur. Quod contra rationem furis rece– pto in his , quae supra scripta sunt , idem ptum est , non est producendzzm ad conse- tribuemus. Sed repugnat sententia superior. quentias, id estnorr est porrigendum ad caus- Restitutio in integrtun 'contra rationem juris sas símiles , ut in Quibus ,eadem ratio sit, communis introducta d. L. in caussrt, 2. de idem servetur. Sic enim dicitur jus produci minor. non est producenda ad consequentias. ad consequentias , cum argumento paríum , Idem in Senatusconsulto Vellejano dicen-rus , de quibus jus singulare constitutnin est , di- si quis hujus Senatusconsulti ratione ad idem cimus , consequens esse , ut in paribus caus- jus in caussis ejusdetn rationis induceudum sis idem statuamus , quia in paribus eaclein uti velit, hoc modo. Vellejano cautum est, ratio sit. Idem exprimere puto illam clefinitio- ne mulleres ola intercessiouiem teueantur , etsi nem superiori suhjectam in L. in /zis , D. de non nisi stlpnlatlone fidejnsserint. L. blandi- legib. In Izis, gzcce contra rationem juris con- tus, C. de fzdejrzs.. Ratio Senatusconsulti , ín- stztuta sunt , non possuzzzus ser l u.i regu.larn firmi tas & imbecillitas sexus L. 2. S. 1. D. juris. Non intelligo , quomodo hic regulain ad Senatu.sconszzlt. reflejan. Ergo sí rusticus juris accipere possimus jus ipsum commune, imperitior perita matrona' fdejusserit : dice- a quo, tanquam a regula commune , superio- mus, eum teneri non debere propter eanclern res caussx excipiantur. Quis est enirn tam infirmitatem , atque adeo majorem ? Imo ne- stultus , qui ignoret , in contrariis nos idem gabimus ex eadem regula , quia constituturn sequi non posse , neC posse nos jus commuue id est contra rationem juris communis , quo sequi in bis, qu2e confitcarnur esse contra jus plaeet omnes , qui stipulanti quid promi– commune? Sed regulam juris hic aceipiemus, serint , obligari. S. de constitula , Inst. regularla quidem juris communis , sed regu– de act. lam de mterpretatione juris , & legum , XI. Ad hanc regulam referri debet , quod. qua placet , jus constitutum porrigi ad eas de constitutionibus principum personalibus caussas , in quibus sit eadem ratio. Nam traditur in L. r. D. de const. princ. has ad de hac interpretatione superioribus locis exemplum non trahí. Quod nihil aliud est , agehatur , & regula juris de ea interpre- 'guau), non produci ad consequentias ; non tatione : tribus locis continentibus tradíta produci ad personas , & caussas símiles. ,erat , L. & ideo , L. non possunt, L. nariz, Nempe hac personales sunt , quibus prin- ut ait , D_ de legib. Quapropter ha?c in ceps aut ob merita alicui quid indulget , summa utriusque loci sententia est : quam- aut ob merita pcenarn irrogat , aut cui vis in aliis casihus eadem ratio sit, quae in sine exemplo subvenit , d. L. r. de con- jure sinztrlari , & contra rationem juris stit. princ. omnia nimirum contra ratio- communrs recepto : non tamen ideo in nem juris communis. his casibus idem sequemur , uternurve in XII. Sed , cum edictum de minori- eo consequentia & collectione parium , bus , itemque . Senatusconsultum Velleja- tametsi & siinilis ratio , & regula juris - de num ,. & generaliter omnes cae partes si- interpretatione juris videri possint mone- miles , quibus quid singularis juris , & con- re , rd ita esse faciendum. Sit exempli tra rationem juris constituitur , sint jura gratia edictum de restitutione minorum. publica :x;que , atque jus commune • cur in Hoc edicto minores  sive quod hlbue- pari auctoritate constituentium non idem run[ , suo facto amiserint • sive quod  utrique juri tribuimus , ut quemadmo- quirere potuerunt , omiserint ; sive se o- 'duna utrunque pariter valet , sic eamdem neri , quod non suscipere licuit , obliga- 'admittat juris interpretationem ? Et enm verint , in integrum restituuntur. L. non juri singulari verba , ratio , atque auctori– omnia , D. de minor. Ratio edicti , quod tas constituentium non desint ad jus 1on- infirmum sit consílium ejus Ttatis , & mul- gius porrigenduin : restat, ut , quod pla- tis captionibus , atque insidiis expositum cet , produci non dcbere , eo fzeri pu_ propter imperitiam rerum. L. 1 . D. de 'temus , quia sit contra constituentium minor. Hxc ratio saepe eadem est , ac pro- boluntatem : quod & verunr est. ldque pe major in rustico aliquo homine , quam- ex eo intelligi potest , quod & iti inte- vis majore viginti (pringue annis. 11 , 1ulti grulla restitutio eral. ,& S. C. Vel en . reperiuntur rustrci rerum pene o– lejanum , & similia contra rationem ju- mniuni , & versutiarum urbanarum rudos • ris communis recepta , exceptiones qua– certe multo imperitiores ,& fragilitate ma- dan" sunt a jure cornmuni. Qui ex re- jore consilü , guarra juvenis aliquis merca- gula certos casus excipit , ho tac ipso rebi ^ tor indnstrius , & versatus jam in nego- lam in caeteris casibus volunte sua c.on– Ton ' . I.  8 *  iirina I r  Hugonis Donelli C;omment.  120 9 idem sis seguí non possimus , sed c2eteras causas firmare inrelligitur. L. qucesitum, § r P Sportdit , domo iztstrucia , D. de instruct. ad jus prius esse remittendas utpote non ^  g  quod dicitur in L. vel instr. lag. Qua ratione adducor , ut exceptas. Idque est , putem , gnidquid in specie de jure prio- prcecipimus, in fin. C. de appell. quidquid re detrahitur nova lege , in quo & jus no- nova lege specialiter non est expressum, id vum constituían, ejusmo di esse , ut hujus veterum legum , constitutionumque regulis juris rationem in alils ejusdem generis caus- relictum intelligi. CAP. X V. De verborurn , & orationis cum ambiguitate , tum obseuritate in legibus , deque ejus obscuritatis interpretatione.  rlbi legis sententia est dubia , standum est  Denique benignior interpretutio prcefe- verbis legis. 1.  renda. 1X. In ambigua oratione spectandca voluntas pro- Beneficia Principis quam plenissime inter- ^érentis. II.  pretctnda. X. dm.biguitatem , & obscuritatem oralionis Ex conzpositione orationis obscuritas , &  i ex tribus causis ,& grtce i llce  ambiguitas grtan  n do ascatrar. XI. nasc sint. III.  Etianz in hoc genere anzbigtaitatis , aut obscu. ritatis  superioribus re  Ex ambiguitate verborunz guando nasca-  rs uterzdunz superioribgulis. XII. lar arrabigtcitas orationis. IV.  46 izzcer•titudine naturce quando pari;obscu-  In ambiguitate verborunz legis propria si-  ritas agcratur. XIII. gni/rccalio prce Fe renda improprice , nisi In Izac incertitudine quid a Yeteribzzs con- contraria legislatoris voluntas appa-  stitutrcn t sit. XIV. reat. V.  Cur T l eteres constituerint , legitimam hcere-.  Cccnz grcceritur, quid legislator senserit, pri-  ditatern ínter ¡iberos jam natos , & ven- mranz volr n ztatis conjectura peleada ab an-  trenz prcegnarztem ita dividendam . , quasi tecedentibus, & subsequetztibu.s. VI.  tergenzini , nec piares, nec pauciores in  Deinde ea signi-zcatio caccipienda , quce  utero essent. XV. XVI. vicio caret. VII.  Leges de iis , quce raro aecidunt scribun:  Deinde consulendce srcnt leges , & con-  tur, si eodem setnper modo aceidant - suetudines antiquiores. VIII.  non si aliter, atgrae czlíter. XVII. I. ATque ha'c interprei:atio, vis & po- luntatem demonstrandam: non est existiman- f ] testas est sententia; , ac verborum dus quisquam dixisse , quod non senserit. in legibus & jure publico , cum sententia L. Labeo , S. 2. illic , id Ttzbero , D. de discrepat a verbis , vel ut minus senten- supellect. leg. tia , vel ut plus , quam verba , contineat. II. At , si verborum ipsoruni , aut ora- Sed quibus tunc solum locum esse appa- tionis significatio obscura erit , quia idem ret , cum constat , in ea caussa esse sen- sermo plures sententias exprima , quid tentiam, ut alterutro modo a verbís dissi- hic fiet ? Respondebimus hoc primum , deat. Quod quibus ex verbis deprehen- quod regula juris traditur , in ambiguis datur , & quid in singulis juris esset , su- orationibus maxime senteutiam spectan- pra ostendi. Quid ergo , si nihil ejusmo- dam esse ejus , qui eas protulisset , L. in di constahit ? Ha ' c prima les in verbis anzbiguis orationibus , D. de reg. jur. statuatur , in re dubia 1 verbis legis stan- scilicet qui ambigue loquitur , non utrun- dum esse , ut net l ne plus contíneatur le- que dicit , sed quod sensit , & voluit. L. ge , neque mirras , quam verba signifi- 3. D. de reb. dub. Sed ex hoc respon- cant. l'roinde & hoc jus esse. L. 1. S. li- so incídimus in eamdem difficultatem , cet , vers. in re igiticr , D. de exerc. áct. Quid enirn , si hoc ipsum incerttun est , illerito. Cum enbn verbis utamur ad yo- quid in obscura oratioue lex senserit ? Et ad Ut geueralia generaliter, specialia sper,ialiter intelligau-  Yerb. sigL, n. a5. tur, per Teatuu, quo t ad ho. eongetsit G ū dd. ad L. 6. ffide Civili Li b . 1. Cap. X V .  122 lud, quod szpe diximus, incivil t  De. Jure ad hanc voluutateln eonjiciendarn certa prae- cepta tradita sunt a veteribus juris auctori- } t us, quae varie dispersa in hunc locura ,. atque usrrnt conferemus. HE. Omnis 2 ambiyuitas , atque obscuritas orationis n:.rscitur aut ex amhiguitate singu– lorum verborum , aut ex cornpositione ora- tionis, aut ex incertitudine natura, quae inest in ea re , de qua jus statuitur. IV. Ex arnbiguitate verborum, cum ver- bum ipsum unum, aut plura, ambiguum est, id est plura signific,at. V. Hic primaria praecipitur , 3 a verborum s i gnificatione, id est proprietate , non aliter recedi oportere , c l uarn cum maniféstum est, aliad sensisse scriptorem. De testatore hoc scriptum est in L. non autor , D. de le– gat. 3. Sed multo magis ad legislato.res per- tinet, qui inteligentes cum sint , & in corn- mune quid pra?c[plant, & consulant: dant o- peran]. , ut (pam maxime significanter , & perspicue lo " quantur, ut intelligantur ab iis , quibus consulturn, & quos eosdem legi pa– rere volunt, ac propter peritiam loquendi, & doctrinaria rerum multo facilius id consequi possunt , quam privati testatores. Unde intel- ligimus, sr verbum idem proprie quid signi- ficet, & alud improprie, seu abusivo-, pro– priam significationem verbi sequendam, esse. Sed hoc, tu dixi hactenus , nisi appareat , aliud sensisse legem. - VI. An senserit, his conjecturis, atque hoc ordine explorandum est. Antecedentia ipsius legis , & sequentia in primis spectanda. Ex his ambiguitas saepe explicatur. Ex praeceden- tibus , ta in L. t. D. de- bon. eor. glti sibi mort. Colasc. u}i in i.11a oratittne : Principe.s ignoscend.zrna éi •lttavernnt , qui sanguinem srtztin gltaliter gztaliter redemptltln voluit ,, "verbuni sangltinls ex praece.ientibus intelli- ggitur non perna ciájusvis amissionis sanguinis, sed monis , qua fiat , at totus sanguis a- mittatur. Ex -sequentlhus , ut ; in Sena tus.: consulto de petitione hiierzdilatis , .ubi ver bum pervenire • alit>c l ui amhiguum , quód est in "illa claustila , it.eln plrtcere , ex s e- quenti clausula explicatur in L. zltrrtm , D. de pet. Il.er. Quo verjas esseintelligitur il- 2) De conríliatíone antinomia' ex ambiguo víd. Ang. IVIab theac. I,tb. 2. de Fía juris, Cap. 2. n. 7 . el Cap. S. loto. IVler- cer. in Cr,nciliat. mg, rt. 7 09. el setpl. DiFferentia autem est inter obscurum • & ambiguum. Obscurum, quod nullant interpre- t ationem facile recipit, seta quod perspir,aum sensato habet nul- lum. Ambiguum , quod duas , aut plures (acije recipit ,seu quod tensum habet cartum , & perspicuum, sed multiplicem, ut quis accipiendus sit, non ápp,treat. Oh;cure logtütur qui , quid sen- acrit : 'ambigue , qui utruin senserit , dubitatur. Cnjac. ad L.39. de pael. el ibidem Aut. Fab. Hotom. 2. Arnicab. to.. Gothofr. in Ar ' tt • rtd 14 3 ► . de cottlr. cmpt. Add. Coras. ¿ti/ L. ag. de LL. e esse nisi to- ta lege perspecta, una aliqua particul a propo- sita , judicare, vel respondere, L. incivile , D. de legib. cum videamus, sive de minuen- da, augendave aliqua oratione , c l ure in ali– qua parte occurrat, sive de verborunt alieujus orationis sententia' agatur „ex aliis partihus legis explicationem sumí posse. VII. Si ex princtxdentibus, ata sequentibus nihil datur ad interpretationern : proxiznum est, ut wicleanius, num quid ex his, quae-pro.- ponuntur , sine vitio dici non possiC. Si non potest : c l uod tale erit , id non sequemur. Ex quo relinquitur, ut alterum cujuscunque mo- di erit, sequamur. In quo utemur regula L. in ambigua , D. de legib. In ambigua' voce legis ea potius accipienda -est signifieatid gztce vitio caret : prlesertina ohm etialn vnlun- tas légis ex Iaoc colligi possit. ltecte ex hoc colligr, quoniam lex est virorum prud.entiuitu consnitum,-L. I. D. de legib. quorum pru- dentiae non convenit vitiose quid scripsisse Vitiosa est significatio & rnterpretati o ", 4 si ex ea efficitur lex supervacua , & inutílis . Quod v'Itium cum ab omni oratione non stulti. hominis, qui ludere noluit , tum maxime a len ahesse debet. L. pnstliminü, 5: in fi. D. de captiv. Ideo , si qua ejusrnodi significatio occurret , hanc non sequemr-ir. Ut puta , testator legavit uxoCi. suiJ ' ,' quae vivus ei donaverat . Hoc legaturn etiam lege nominatim confirmatur in L. dona– nones , yztcts parentes , C. de • donation. inter. vir. et uxor. Qu ^ ritur an earum quot l ue rerum donationes " his verbis con,- tineantur , quas manitas uxori , constante matrimonio , donavit. Verbi usum si sequi- mur ^ ; non 'abusum : non continebuntur , quoniatn éjusmodi clonatio'rres jure non va- lúerunt : queo autem donatio jure non valer, donatio non est, L. non dubiuna , C. de legib: etsi abusivo ``ita 'dicitur, cum inspicitur •fá- ctum , & aniSrius ejus ; gir.i ,dór i atum voltlit. Sed placuit , has dónatlonést nón solum''su- périore legato contirreri , sed '& legatum'non de aliis clortationibns accipi .debere ,::!güam quae non v"aitierunt , quia aliequi r q latile legatum esset. , L. si guando , 1 ! n p l '- D' de el ¡bid. Turamin. Duaren. de LL. C. 7. Zas. rttI L. 39. n. S. de pact. r y tattlieac.' 2: de Vire juris, C. 3. n. 8: el 9. 3) Nomothetw enim, & I. G. nóstri p^tp`t^at^! I r e o cu a n. relióiosissimi observatores , Cojan. in L. 5.  9 tul. & summus corona circa proprietatein verhorum labor est. Coma. 3. Co p an. 2. n. Y. Adde his , quaa refert Forst. Obs. suc- cis. Cap. ,i. 4) Ea enim significado ve! in quovis actu , & contracta (quauto magia -in lego ?) accipitur. qua sit . ut res magia va ^ leat , quam intercisiat. L. So. de verb. L. 12. L. , 2 t. d r • cb.dub. el si.nil¡b. Pid. Merccr. itt Concilial. prtp, • . In 7 15. n•' -,ll• tul .L.13. de reb. dab.  • 23  Hugonis Donelli Comment.  12 4 de  ern e legat. 1. Quod multo magis de l confirma.: di- tionis ex consuetudine , & prioribus legible est , quae iisds in  fi- sumptae sit hoc exemplum. Quaedam eonces• rn tione donationum utatur- Erit enim alioqui sa sunt jure filiis consulum , aut decurro- lex inutilis. Quod vitium , ut dixi , in legi- num ,ali.cujus civitatis. L. 2. §- i. D. de de- bus , id est in oratioae ,& coosultis viro- ur cut-. Filius consulis, aut decurionis duplici- rum prudentium multo n i inus admittendum ter accipi potest , vel ut intelligatur, q tia- est. Utrunque alioqui inutile ideo , quia do- tus est eo patre , qui consul , aut decurio nationes , qu;e per se vaiuerunt , conrirmatio- era t : vel ut is , qui natus est patre plebejo, ne non egent. Similíter vinosa i nterpretatio , cu j us pater postea consul , aut declino factus est ínepta ,& rei propositm gerenda; non sit. Utrum sequemur ? Nam utrunque sine si eonveniens. Ideo & ha ' c rejicitur . Hinc regu- vitio legis accipi potest. Dieemus, si quern la jnris : Qcoties idenc serrno duas sententaas ex his in ista appellatione aut consuetudo , exprinút , eant potissimzcm aceipiendana , aut leges priores designarunt: hunc accipien quce rei gerencia'aptio r est. L. quoties idealdum. Ideo & eum soltara, qui patre jarn tuna sermo , D. de rey- jur. loe ideo , quia alte- consule natas est , si hoc íllae probarunt , ra interpretatio vitiosa , quoniam inepta. Ha?c quam^is hac significatione beneficiara poste- vitio caret : ideo amplectenda ex superiore rioris legis ad pauciores pertineat. definitione. Exempli caussa , lex tribuit jus IX. Quod si nihil dabitur ex locis supe, eurrdi ei , qui per tot anuos per fundum vi- rioribus ad conjecturam , & voluntatem legis dei iter fecerit. L. apparet , S. pon. D. de explicandam : faciendum est quarto loco , ¡tia. actuq. priv. Non intelligemus eurn, qui quod regula juris praecipiunt variis quidem iter complanarit , depresserit , exaggera- verbis , cadena tatuen sententia : In dubüs verit , munierit ; quibus tarnen modis iter benigniora prceferenda sunt. L. semper in facere , & reficere quis (licitar : L. 3. s. dubiis , D. de reg. jur. In re drebia benignio- f zeri , D. de itin. actuq. priv. sed intel- rezn interpretationern sequi dehemus. L. ea , ligemus eum , qui iverit , c l uae altera est quce in partes , s. t. D. eod. Capiencla oe- ejus verbi significatio , quia ha7c solum casio e.st, ( L uce prcebet benignizcs responsurn. cónvenit proposito legis , quae de usa ser- L. capicnda , vel rapienda , D. eod. Idque vitutis , non de loci substantia attingenda ita in superiore exemplo a veteribus facturn loquitur.  videmus. Narn , crim de filiis decuriouum , VIII. Quod si utraque significatio vítio qui nominantur in leae , & quibus quid lege carebit : tertio loco ad consuetudinem , tribuitur , nihil definitum proponeretur aut & leges priores eundum est . In prirnis ad consuetudine , ant prioriLus legibns , quo is consuetudínern. Quae si retro,,certo jure in intelligeretur , qui natus esset patre jara tuna ejusmodi casibus usa est : práecipitur in L. decurione: pL.lcuit, eum accipi etram qui si de interprelatione, D. de legib. hanc esse ex plebejo natas est , cujas pater e e t po- inspicienciam , nempe ut eam interpreta- stea decurio facetas , & nunc est . Sed .& tionem sequamur , quia optima sit legum eurn , qui patre decurione natus , aut con- interpres consuetudo . Recte optima in- ceptus est , tametsi pater ejus postea ob terpres , quia est voluntas , & velut con- delictum ordine motas sit . Atque haec ventio ejus civitatis , quze legem tulit. L. ideo , quia benigna est interpretatio , gane sed et ea , D. de legib. Extra consuetudi- & ex verbis recipi potest , ut disseritur niein ad leges;,p t •iores recurremus , & , si in d. L. 2. S. i. D. de decur. itera-1 in L. illae,significationem referent ad cedas per- moris , S. pan. D. de pan. Benignior in- sow , aut certas res : eamdem significa- terpretatio est , quia lnimanior : & ideo .tionem in posterioribus ; tenebimus , quasi humanior , quia per hanc fit , ut bene- posteriores legislatores in verboruin usu ficium legis ad plures pertineat , plures a cana, sígnificatronem secuti s int , qua prio- dedecore familia , & poenarum vindicen- res' leges usa; sunt : quia ita loqui civhus tur. Est auteni hoc maxime . humanitatis , exped i at , qui ita verbis uti ex prioribus quam plurirnis prodésse , & prmsertim la- didícerunt , & pertineat ad tuendam di- borantibus , ne in aliquod damnurn fama, Q gnitatem , & auctoritatem priorurn legan]. : aut rei fainiliaris incidant : adeo , ut di- uod omnibus bonis reipublicx; adrnini- ctum sit a Papiniano , ctiam interesse ho- stratoribus propositum esse debet• Et hoc minis hominern beneficio affici . L. ser- est , quod Lene dictum est in L. i deo qu i a, vos , D. de serv. export. Non dubito , D. de legib. semper quasi .hoc legibus in- quin ad hanc quoque interpretatior,em esse credi oportere , ut ad eas quoque per- recte referatur , quod dicitur , benignius sonas , '& ad eas res pertineant , rÍu;e quan- leges esse interprctandas in L. benignizcs , doque similes erunt. Utriusque interpreta- D. de legib. quod supra de legibus lequi- tate 137  De Jure Civili L i b. , I. Cap. X VI.  1 38 D. de legib. Sponsio comurunis , quia in rationis natura coguitae. Roe ab alíis nationi- earn se omnes clves obligant corrina,.tni con- bus contemni potest , si  d uid melius in suis seusu, tanqnam sponsione. L. sed & ea, is hbeant, & q  aonserva lda m D. de legib. Linde eam servare clebent tan- civitatem sit aptius. Prima ima illa natura; pra?.- nstituti to diligentius : quanto majar' est oblígatio cepta , & recta; rationis , ad qu c a+n fere ia no- ca , guarra sibi quisque sponsione sua im- stris omnia exiguntur , sunt ejusrxmdi , quae posea, quam quae aliena voluntate & bu- omnibus nota esse clebeant, & cIt>,ibus omnes perro injicitur. Qu:1ú ornnia , cum rri Pan- obtemperare oporteat. Esto , ne bis tenea- ciectis legantur initio: apparet eo spectare, ut mur , aut , cum tenealnur , ne sint Iloc jure sciamus, non tantum cogi nos huic inri pare- expressa. At lege Dei verbo ejrls nobis tra- re: sed etiam magnas esse caussa.s , cur spou- dita tenenuir omnes. Etsi hoc jus ea lex non te hoc sequi, & el parere debeamus.  est: tarnen preterquam quod etst ex ea lege; VII. Dicuntur tam;n lame aut iis , qui qua parte Nomines attingit, vclut expres_ imperio Romano subjecti sunt , cujas bu- sum : etiam totius ejus partis legis divin;e perii hác sunt jura : aut exteris h opulis , interpretatio est adeo luculenta : ut singu- qui hoc pro suo receperunt , quod fece- lari gaadaln prudentia , & beneficio Dei runt prope nationes omnes Europae , ( f uá ad explicandam legem Dei. , ad statuendarn Turca non servivat , quibus in caussis non omnem a l uitatem , & justitiam ejus legis utuntur propriis legibus . (Jade & apud excitata videatur. eas hoc jus appellatur jus comniune. Quod VIiI. Postremo nullí fere sunt, qui non si qui sunt adhuc , qui non receperint : ' atontar patriis legibus , quibus se teneri , die ' quidern potest , j us hoc illis jus non agnoscant omnes . Sed nullac leges ita esse , neque eo illos teneri - itaque & bis seribi possuut , quin mullís & in partibus de eo quárendi inutilem. laborem videri . expli.catione , & in caussis aequitatís mo- Sed videant hi quoque , ne ad se • etiam. deratione , ac regula indigeant. Haec re- hujus juris. cog-nitio pertineat. Teneri o- gula , & ratio unde melius petatur , guara mnes jure naturali , & gentium, quis ne- ex hoc jure ? quod 5 & fontes , & caussas gat ? At illa etiarn in hoc jure reperien- aequi , & boni in . singulis partibus aperit; tur. Collectum est enira non tantean ex & iu sententiis obscuri.s , unde explicatio ciwilibus prae:ceptis. , sed & naturalibus, & eruenda ; in certis quid aequitate tempe- gentium. L. I. §_ 1. `.D. de just. & jur. randum , quid quousque . aequitate produ- Eaque optima pars est juris civilis , ut ex cendum sit ,. docet. De quo genere antea singulis'partibus juris- patebit , ut vere quis diximus : sic tatuen , ut multo piara , & dictaras sit , jus naturale , & gentium juris certiora se dént in. singulis partibus , cum Romani quodarnmodo partes esse , non o-. ad :eas ventura fuerit. Quamobrem sunt rigine. , : sed agnitione, eo quod Romani . ut dixi , iu hoc jure varia , & graves caus- utrunque alud statuendo-, & apertius ci- sae , ^ cur , si non cogeremur , tamen no- vibus proponeñ:do , approbatione , & san-. stra sponte id nosse , & sequi debere-, otiona suum: , fecerint: Caetera sunt pro= mus. Sit ergo haác vis , & potestas juris pria civitatis Rorrtanorum , quw magis suut• constitati : ut, quibus-id positum est , huic prla;dentiae , & consilii illius gentis , quám illos 'obtemperare oporteat>. CAP. 5 ) Quantum- Gallornm ICtorum plerigne se non :ta us Iegi-; bus Romanis uti i quasi anctoritati , & sanetioni earum aliquid in .se perm ittant':.quam ex iis deprompta rationi , & sgaitati se submittere , profitentus. Pithcuus in Prof. lib. Collationis LL. Mosttic. Baro tu1 Tit. I. de Pcdr. potes'. Cont. i. .Subsec. tect. y, in fina lV&rcer. i. Opin. 2. Cabot. 2. Disp• .t. & Ga s - suelas Coas. !r &$.. referente hdnc Matthwasio t - de yia ju- ris C. 36, A. $. g t iti Hisp g nia capitali poena cautum , ne quis,legem imperialein recipiat, teste Matthaac. d. loo. aut ne quis Romanas leges sui juris testes alleget, ut ex Oldrad. Cons. 69. n. 6. retén. Io. Dauth. de Testara. in Proleg. n- 8. 6) Hic vero latissima divipi ; & humaui' juris flurmna , ube- res eirilis philosophite, & antiguarais riruli. Cabos. z- Disp• s. reprehcudens cos, qui juris provincialis expositionem ex his le- gibas hauriendam , negant. 1 39  Hugonis Donelli Comment. C A P. XVII. Omnes legibus parere debere, etiam pr'incipenl. Quis videatur legi non parere , ut in legern incidas. Adversus eum, qui non pareat , qude pcenaE , & quarn varias. din Princeps solidas sit legibus . I. Rerum tractandarum ordu indicatur. II. Q id sit contra Iegem , quid in fraudem le- gis fitcere. III. P C ena irrogatur cum iis , qui delinquen— do ; ttcna jis , qui negotiurn agendo con- tra legem faciztnt. IV. Delictorum /zulla pcena conznaunis : sed va- ria pro gravi • tate delicti. V.. h^ negctiis agendis commiititur contra le- ;ena faciendo , vdl omitiendo. VI. I. CEd an omnes juri parere debent ? O. rimes, qnandoqui.dem comrnune pra,- ceptum est, quod omnibus ponitur. dict. .I^. a. L. i. D. de legib. Etiamne Princeps ? 1 Et tenentur etiam Principes legibus. Dicitur qui- dem Princeps solutus legibus , L. Princeps D. de legib. quia legibus , &. solemnibus ju- ris solutus est a populo Romano lege regia , quae de ejus imperio lata est. L. i- D. de const. princ. L. 3. C. de testara. At tenetur legibus communi principum lege, & sua. De- clarara enim hi, se .velle legibus vivere , sta- tuentes, nihil magis convenire imperio. d. L. 3. C. de testam. S. ult. lnstit. quib. mod. test. infirm. Extatque hujus sententiæ confirmatio aun insigni commendatione conjuncta in L. digna , C. de legib. Digna vox , ajunt Im- peratores , majestate regnantis , legibles alli- gatum se Principem profiteri : adeo de au- ctoritate jzeris nostra pendet auctoritas Et revera majas imperio est , suznmitte- re legibles principatuna . Et oraculo prce— sentis edicti , quod nobis licere non pa— timar , indicamus. Quod si quidquid Prin- cipi placuit lex est : L. i. D. de const. princ. etiam hace voluntas lex erit. Et quo- niam Príncipes in se hoc volunt : etiam ipsi in sese erunt lcx. II. Quid , si juri non paretur? Penae ni- mirnm constitute , & jndicia , ut initio dixi. Quo loco haec qua:ruutur , quis vi- 1) Ita Duaren. de L7.. C. 5. Sed de hac quarstione de prin- cipe legibus adstricto, rel soluto, quia aaitatissima, k frequen- tissima , pra^stat nibil , quam pauca lxoferrc , quia multa i t- stitutum pr ae rens non patitur. Fideri possuut varia seuticn- tes, k inter se digladiantes Bodin. s. de Rep. 8, Petr. Gre- eor. I . de Repub. ao. Dau. 6. Poli'. 5. par. 4o5. i; ser!, ;ryIuret. Q uce in negotiis gerendis fiunt contra le- d es, infecta habentur. VII. Qua? contra le ges feunt, vel ipso. jure non valent : vel per exceptionem inferman- lar. VIII. Jure Romano ea , qua contra leges flunt, jurejur•ando non confirmantur. IX. Omissi in negotiis agendis hese pcena , ui babeatur pro omisso. X. Transido. XI. deatur Iegi non parere: ubi , & qu:n ista' pm, n^ : nutn has íta adversus omnes, ut ne quidem excusentur , qui ignorantia quid ad= miserint. De quibus dicam ordine. III. Is Iegi & juri non paret ,.gl.li adversus- legem facit, sive aperte contra verba ipsa fa- ciat ; sive , salvis verbis , faciat adversus id , quod lex nolait: quoruin illud usitate contra legem, hoc in fi-caldeen legis freri dicitun:f L. contra , & L. seq. D. de legib. Utrutique autem pariter adversus legem. dubiurn:, C. de legib. Inter quae quid intersit, dixi supra Cap. XIIT Adversus haec facere intel^-: ligitur , qui aut facit , quod les vetat ; aut, quod illa jubet , omittit. Dicitur quidem in L. contra, & L. seg. de legib. .:Is tantum con- tra . legem facere , - qui . fáoit:y . quod lex prohibet : similiter in fraudem- •is , quí fa:- cit , quod les noluit, id. est sententia ve= tuit , non verbis : ut videri possit , utráque definitio ad eum tantum referri , qui fa- cit , quod lex vetat : non etiam ad eum , qui omittit , quod lex jubet. Sed nihilo-. miaus & ad hunc quoque pertinet . Plana quae les jubet , quid fieri , simul omitti ve- tat i ut contra , quae vetat . , ab eo , quod, vetat , abstineri l ubet , ut di.ximus in de— finitione juris . Enimvero , . nisi horum al- terutrum fit , ut vel faciat quis , quod les vetat , vel quod jubet omlttat : non vi- detur commisisse adversus legem , eoque nec a8. Variar. leet. 11. Conn. a. Com.. 16. Coras. 1. Misc. 25. k ad L. 31. de LL. Baro ¡lid. Cujae. 15. Obs.3o. & 26. Obs. 35. Vult. crd §. 7 . Pul. Jc L /V. n. 5. & I. Juri,^pr. 12. n. 3t. Goth. cul ¿Yov. 105. Fachin. varios recitarle a. Confr. z. Vasq: a. I/lustr. Contr. 26. n. 13. Treultl. vol. a. Dispuf. 1, ttz 6. Mat- t harac. 1. de Pica jur. 34. A. sab. 1. Jurisv. 1, Pr. 8. Iil. a. itc. i6 .^N Fy^ 141  De Jure Civili, Li "l ec (l lla mena tenebitur. Proinde, si qua lex est , quw permittat tantum, concedatve ali- t l uid s non potest videri adversas eam com- niittere , qui id , quod lex dat , non accipit, cave non utitur. Non enim quod lex dat, aut permittit , etiam accipi jubet , aut detrecta- ri vetat. Totum hoc permittere , concedere, beneficii est. Invito beneficium non datar . L. invito , D. de regulis jttr. Quod si quis accipere cogatur : vis, ara In j uria fuerit , non beneficiuln. Denique voluntas legis permit- tentis haec est , ut is , culi quid perrnittitur , accipiat , si velit : non etiam ut accipere ha- heat necesse. Inde dictuln , licere unicuigue j uri suo, seu iis, qua pro se introducta sunt, renuntiare , L. si juctex , D. de nainor. L. penutt. Cod. de pact. nempe impune. Nam quod jure fit, poenam non meretur. L. Grccc- cleus, C. ad Leg. Jfcl: de adutter. Qua res facit , ut ► si quia ei juri pacto renuntiet , pactar/1 valeat. L. pactum , D. de pactis.. Q uod f'uturum non esset, si pactum essét con- tra leges. L. jrarisgentium , S. ait , D. eod. IV. Quidquid adversus legem commit- titur , de quo secundo loco quaerebamus , pcena adjuncta est sine exceptione in caus- sis omnibus , id est non tantu.rn in deli- etis , sed etiam in negotiorum administra- tione. In delictis quidem constat , sive haec spoate admissa sunt , sive ignorant' ► a. Lin- de lex dicta delictorum , giste sponte , vel igno.raratia contrahuntur , coercitio . L. i. L. 2. D. de legib. Sed non minus idem fit . & in rerum administratione , si- ve hic quid factura sit secas. , quam per lee s licet; sive quid omissum contra leges, V.. Poma, in singulis ha? sunt . In deli- etis , ut haec sunt infinita , re .& gravi- tate maxime inter se distantia : ita poena nulla ómnirtm communis. Pro . genere , & gualitate cujusque delicti peenae constituta, quisei•oinde ex unaquaque specie delicti peti ebent. VI. In ' rerum administratione , ut facien- do , vel o mittendó similiter peccatur adver. sus legein : ita factorum poena una : item & omissoruln poena una coi.laniunis. Quae ge- nera , ut panca , & certa sant : ita nobis hoc loco nota esse debent. Peccatur ergo in rerum "nostrarnln admiaístratione adversas leges partim faciendo ,` partim omittendo.. Sunt enim giiaedam , quae in hoe genere le- ges fieri vetant , nt contrahere interdum , ant res alienare. Coatrahere , exempli gra- tia, cum pupillo sine tutoris auctoritate, ubi S. I. Cap. XVII.  r42 is deteriorem conditionent suani faciat: Inst. de auct. tut. donare uxori , vel marito L. 1 • 4. 3. D. de don. inter vir. & ux- Alienare fundurn dotalern. Institfct. quibus al. lic. vel non , in princ. Et infinita ejusdem ge- neris , quae ex suis locis petenda sutil . Sunt gxaedam , quae ad . acquirelxluni, aut retinendum res costras fxeri: leges jubeut . Ad acguirendurn , ut ad adipiscenclann bonorum possessionen y , hanc petere in- tra annum , aut eentutn d'ies• S. cuna iga= tur , Inst. de bon. poss. Ad retineuc.luni , ut ad actiones temporales i•etinendas , has exercere intra statutum tempus _ Ad reta nostram , quw usucapi coeperat retinen- dam , interpellare usucapionem , in-tra tern- pora usucapioni constituta . Illa faciendo hace negligendo , & omitteuda facimus ad- versus legem. VIL In factis istius: generis 2 poena hace est generáis , & una , ut quod factual est , pro infecto habeatar. L. non dubium , C: de legib. ilecte pro infecto . Nam gllod factual est , nulla constitutione infectunl fieri potest. L. in bello , S. facti, D. de captiv. At pro infecto haberi potest , ut hic. Quod ita fit, dunl placet , ut quod. factum est , ipso jure nihilo plus v aleat , qua ' m si fletum non esset , idest éftec,t,a omni careat. d. L. non clubiurn. in fin. Ex stipulatione exelnpli gratia , quz,: sit contra leges , aut bonos mores , nulla sit obligado , aut actio. : ex donatione , ven- clitione , quam lex prohibeat,. nulla sit alié- natio , aut dominii mutado. . L. genercili- te r ,, D. de .ve.rb. obligat. ,L. 3. S. scien- durris , D. de don. int. vir. & ftx.. VIII. Quod si qui sint contraetus ad- versus leges , aut bonos mores , qui ipso j ure valeant , ut ex bis detur aetio , sed aedo per exceptionem infirmetur : id aut ex' eo accidit , quod lei aci actionem no- minatim valere patitur contenta exceptio- nem dare , quod receptum est ín Sena- tusconsultis Vellejano , & Macedoniano : 'wat ex eo , quod non constat , s tipula- tionem , qua; turpis dicitur , esse contra mores , quod lit in specie L. Titia• in princ. D. de verb• obligat. & L. pen. D . de cond. ob turp. cafas. qui locus a ma expositus est ad L. genercali te r , D. d^ verli ohlig. & L. 6. C de pact. Ideo ex- ceptionem , & locum h i c indicasse nlihi satis est . Summa tamen huc redit , ut scmper mutile sit , quod , lege vetaute , con- a) In lb enim gna;lex sirnpiiciter vetat, si raen aliara pee- nam rleeernit: saltero uullitatcm ectus. Turam. cid I,. 7 . de LL. R. i4. Act ie Maten' nallítas a poma alía non • éxeusat. Zas. ira Parar. de his. qui nof: inf. n. 3r. De quo vLic Cure. r• C°u' j e;a. ad Fr. a3. Idque axioma , prcLat L. t8. C. de udu<<• ltri;,. de Jure connub. pa .j . 652• I 43  Hugonis JDonelli , Comrnent.  illl contractu m est , si non ipso jure, ut fere 8c sequentrbus lyeum foca. L. i. S. si rntra, semper : at saltem per exceptionem . Quod S. sed videnduaa , D. de success. edict. Hinc quatuor illis in caussie , quas dixi , contin- actiones intra annum aut aliquod tempus gít. Atque hoc idem valet. L. nihil inte- propositae , eo tempore transacto, non evm- rest, D. de reg• jur.  petunt. L. in honoraras , D. de oblig. & act. IX. Adeo autem , quod hic lit contra le- Quae ab initio sine praefinitione temporis le- gem , nullius anoment i est : ut placeat , etsi ge , aut edicto propositae sunt : l ex con- jurejurando firmatum sít , niiailo magis va- stitutionibus intra triginta anuos . exerceri de- lere : sed & ipsum jusjurand um a?que nul- bent : post id tempus fini.untur : sed hoc, lius esse momenti. d. L. nondubiuna , in modo , non ut tollantur ipsojure , quae se- fin . C. de legiG.  mcl , ut perpetue , constante fuerant : sed X. Omissi rtidem in hoc genere poena una, ut praescriptione , id est exceptione tempo- át communis,.super i o ri contraria, ut quod re ris legitirni , repellantur. L. sicaut, E. de omissum est, etiam jure pro omisso habea- prcescr. 3o. vel 4o. ann. tnr, ut negligenti uoceat, incidatque is in XI. Sed , quod tertium hic quaeri di- amissionem ejus rei , qua? facienti defereba- ximus , an sunt hae poenw ita. adversos o, u.ir. Qua? puma in hac specie satis lege expri- mnes, ut nnlla sit ádversus eas ne ignoran- untar, quoniam cum lex in alic l uod tempus quidem excusatio ? Quae quaestio , quia quid inclulgct : hoc pra 3 terit:o, sic inclulget in dignum tractatum habet , sequar utilitatem pr..eteríturn, ut in futurum vetet,L• cuan lex, rei , & de ea separatim dicam , sicut & D. de lcbib. ut ante áocui Cap. XIV. Hinc proprio Titulo curn in Digestis , tum in qui intra tempus statutum bonorum posses- Codíce expositum videmus. sionem nonagnovit , tempore excluditur , CAP. X VI I I. De juris, & facti ignorantia: ac primur g i quae leges hujus ignorantiae excusationem ad poenam legis evitandarn admittant. Ignorantia duplex , facti , & juris. I. Ignorarr,tia non' éxcusat, ubi lex genera- liter lata est in onlneS , etiam ignoran– tes. II: Temíais contin u tcm cedit etiatn ignoran– ti. 11I. I. ^ ^ St autem is titulus , De juris , & fit-- ctr. ignorantia. Titulus in Codicé .optimo ordine subjectus titulo De legibus,, &- aliis aliquot ejusdem argumenti, quia per- tinet qua;stro ad eum etléctum legum , de quo nunc agimus , & de quo sub titulo De legi- bus , nempe ad pcenas legibus constitutas ad- versas eos , qui legi non parent. Est enim in eo genere haec exceptio , nisi sint , qui igno- rantia excusentur. Unde qwestio superior , an sil hic ullá ignorantie excusatio. ln.scriptio ita est : De j uris , & facti ignorantia , quia ignorantia duplex est , facti , & juris: L. 1. D. eod. neque utraque in hac quze- stione codem jure habetur. L. 2. eod. II. Non omnis y ero lex hanc exctisatio- nem aclmittit. Qua?dam prorsus excludun t : qua?dana recipíunt . Excluduut illa; , qua? ita scriptze stitnt , ut poenam statuant ge- neraliter adversus oirtnes , qui quid fece- Ubi, non proclest ignorantia facti , rice ju– ris ignorantia prodest. IV. Ignorantia excusat , rabi lex contra scien- tes lata est , vel ignorantibus cflñcedit quod scientibus negat. Y. - Transitio. VI. runt , etiam ignorantes.. Hujusmodi est lex v Aquilia, qua ita actio poenalis constituitur ad- ersus eos , qui dam num injuria , id est cul– pa , dederint : ut sit etiam in eos , qui non. hoc animo fuerint, ut damnurn darent, atque. adeo se damnum dare , aut declisse ignora- rint. Itaque & putator . arlioris , qui r.aranna ex arbore dejecit, & qui tegillam e teclo ,. qül Sagittaln enllslt,.s1 pretereuutem .Lzserit, quem illic esse , aut l'uturuara esse ignora ,:- . bat : nihilominus hac lege tenet i tr . L. si putatar- , D. ad ,Leg. 4/ilquil. S. ataque , .S. ilcrra si , Inst. cQd.klujusmodi eyt c:dicturn de lis , qui. dejecerunt , efFuderunt , quo de eo ,quod alicunde tlejectuna , ef„ fustimve est in Cura locura ,. qua vulgo iter fieri solet , constituitur actao in du- pluni iu eum , qui ibi habitaverit , etsi ma- xime ignoraverit , dejecturra quid , au l t ef= fusum esse: L. . a-• 17- de its , crui eff.7rd. vel [Document text truncated for crawler view.]