COMARCA DO CARBALLIÑO
PLAN DE DESENVOLVEMENTO COMARCAL
DE GALICIA
Gabine e de Plani icación e Desen ol emen o
Te i o ial. P esidencia
XUNTA DE GALICIA
1995
D!RECCI��
And és P ecedo Ledo, Ca ed á ico ele Xeog a ia Humana e Di ec o do Gabine e de Plani icación e Desen ol e1nen o
Te i o ial da Xun a de Galicia.
COORD!NACIÓN
José Figue oa Da ila. Enxeii.ei o Técnico Ag ícola.
EQUIPO REALIZADOR
Anáiis€ Socieconómico
An onio Do aí Adán. Doc o en Xeog a ía Aplicada.
Recu sos:- de Teni o i.o
Juan Lou ei o G andal. Xeólogo.
Felipe Macías Vázqucz. Calec áiico de Eda oloxía e Química Ag ícola.
An onio Ma lincz Co izas. P o . Ulula de Eda oloxía e Quimica Ag ícola.
Adol o Cano Gue os. Biólogo.
SISTEMA DE !NFORMAC!ÓN XEOGRÁF!CA
Manuel Gallego P iego. Enxeiíei o Técnico Topóg a o.
BASEe DE DATOS: E Il "FORIV'"�TIZACIÓI
Be a Román Diaz.
An onio Quin ana Ga cía.
José Luis Do cgo Taín.
Ran1ón Huidob o Vega.
DELINEACIÓN E CARTOGRAF .A
An onio Manei o Vila.
Ma ia José P ecedo López.
COORDINACIÓN EDITORIAL
Eugenio Caci o González.
PRIMEIRA PARTE
ANÁLISE SOCIOECONÓMICA
l. A INTEGRACIÓN FUNCIONAL DA COMARCA
A Con1a ca con igl1 ase con10 un n1a co
e i o ial in e medio, o mado po un co11-
xun o de concellos que man eñen e11 e si
ce a cohesión in e na. Fu11dan1énlase en
dis in os ac o es xeog á icos, 11is ó icos, eco
nómicos e u11cionais que a o ece11 as ela
cións in acon1a cais. Es e eilo pon sob e a
n1esa, xa que lago. a 1ecesidade de es able
ce u11s lími es p ecisos do e i o io que
aba ca cada Con1a ca. Po iso se i xo necesa
io ealiza e11 p in1ei o luga u11 es udio p e
io ele delin1i ación coma cal a iculado en
dl1as ases.
aJ A p imei a delas oi a elabo ación dun
ha p opos a obxecli a de adsc ició11 ou
pe enza de cada concello á Con1a ca
coa que se sin a ide11 i icado.
b} A segunda ecolle o posicionamen o
dos no e conce11os il11plicados, e lecli
do nun amplo Cues iona io ele Recoñe
cen1e11 c Te i o ia! en1ilido a ódolos
alcaldes. Es es acl1egan as súas S L"Xes
io11s e conside acións azoadas ace ca
da súa pe enza e adsc ición coma ca�
111áis adecuada. A análise das espos
as co11lidas no ci ado cues iona io
con1plelouse con e11 e is as pe soais
ealizadas ós espec i os pode es lo
cais
l l
En consecuencia, esla1nos an e un mode
lo olun a io, g adual e pa icipa i o, 011de a
colabo ació11 dos dis in os sec o es económi
cos sociais é de e mina1Tle pa a a elabo a
ción dun plano q e len como inalidade u n
damen al a implan ación dun modelo de
c ecemen o equilib ado, baseado na dina1ni
zación dos ec 1 sos locais o 1 endóxenos,
median e a c eación de o ganizacións in e -
1nedias de coo dinación e o po enciamen o
das xa exis en es.
I.l. PRIMEIRA FASE: PHOPOSTA
OBXECTIVA
Pa a a de e minación do espacio que
aba ca a Co1na ca do Ca balli io eslablecé
onse ca e ni eis eó icos de il1 eg ación ele
cada concel!o. Pa a isa 1..i ose en conla. en
p imei o l 1ga , as clasi icacións obxecli as
(A� e, en segundo luga , o "sen ido de pe len
z2," (B).
A.- Co11sicle á onse, en p incipio. un ola�
de no e p opos as ele con1a calización que o
on seleccionadas en e os di e e11 es es u
dios exislen es. en o de 8 si1a adecuación ós
p incipais n1 oclelos eó icos de exionaliza
ció11. A e11clendc a esles p1incipios n1e odoló-

COMARCA DO CARBALLIÑO
A CORUÑA
o
SANTIAGO
VIGO
12
o
OURENSE
o
LUGO
Análise socioeconómica
In eg ación uncional da coma ca
xicos, conside á onse os seguin es ipos de
coma calización:
-Es udios pa a a de inición de Coma cas
adminis a i as.
-Pa idos xudiciais.
-Coma cas Ag a ias.
-Coma cas Educa i as.
-Coma cas conside adas polos an igos
Consellos Económico-Sindicais.
-Coma cas Xeog á icas.
-Coma cas Funcionais de á eas de me -
cado.
-Coma cas Funcionais pola izadas.
-Coma cas Funcionais segundo análises
mul i a iadas.
B.- A elas engadiuselle-lo "sen ido de pe 
enza", mani es ado po cada concello no
Cues iona io de Recoñecemen o Te i o ial.
Se ben es e p imei o documen o de ap oxi
mación á ealidade coma cal p esen a algun
has insu iciencias, inco po a alo es subxec
i os esenciais pa a a delimi ación de ini i a,
ó p egun a polo g ao de a acción ca a a
unha de e minada Coma ca e polo sen imen
o de o ma pa e dela.
A combinación de ámbolos ac o es (A e B)
se iunos de base pa a de e mina-los se
guin es ni eis eó icos de adsc ición uncio
nal:
1.- Núcleo Coma cal Consolidado: es á
o mado polos concellos que p esen an un
maio g ao de cohesión. Es es son os que
con igu an, desde o pun o de is a analí ico,
a á ea básica ou núcleo consolidado.
2.- Concellos con o e inse ción: son
aqueles que eñen unha inse ción ca núcleo
coma cal conside ado maio ca con calque a
ou a Coma ca. ls o non impide o man e-
13
men o de inculacións pa ciais con ou as
á eas p óximas, nin a o mación dunha su
bá ea uncional en e eles mesmos.
3.- Concellos con inse ción débil: es e ni
el eó ico de adsc ición es á o mado po
aqueles concellos que, a pesa da súa indu
bidable inculación, eñen elacións máis
ecuen es con ou as coma cas eciñas. Po
es a ci cuns ancia son os que p esen an un
ha complex:idade maio á ho a de aza uns
limi es cla os e de inidos, debido a que pe 
encen a á eas de ce a inde inición ou de di
icil conc eción e i o ial.
4.- Concellos inculados: son aqueles que,
aínda es ando elacionados coa Coma ca,
pe encen a ou a, se ben man eñen incula
cións económicas e uncionais.
A aplicación <les es ni eis de adsc ición á
Coma ca do Ca balliño de e minou os se
guin es g aos de in eg ación, que son exp e
sados median e o que denominamos "coe i
cien es de adsc ición". Es es son índices
sin é icos que ecollen oda a casuís ica co
men ada. Ese índice adqui e alo es que os
cilan en e O e 1, de aco do coa súa meno
ou maio in eg ación uncional na Coma ca.
A éndonos a es es c i e ios, es ablecémo-la
seguin e clasi icación:
Núcleo coma cal consolidado
Concellos
O Ca balliño
Bea iz
Bobo ás
San C is o o de Cea
Maside
O l ixo
Piño
Coe icien e
de adsc ición uncional
1
1
1
1
1
1
1
Análise socioeconómica
�!MITC:S MUNICIPAIS
O:RIXO
30BORÁS
MASIDE
Inl.eg acíón uncional da coma ca
Concellos con o e inse ción coma cal
Concellos
San Ama o
Punxín
Coe icien e
de adsc ición uncional
0,62
0,62
O g upo dos se e co11cellos con coe icien e
de adsc ición uncional igual á unidade o 
ma o núcleo coma cal consolidado. En odos
eles cons á ase, a a és das di e en es análi
ses ealizadas, unha o al iden i icación un
cional coa Con1a ca do Ca balliño.
Pala con a, os co11cellos de San Ama o e
Punxín mani es an un meno g ao de in e
g ación, debido ó seu ca ác e pe i é ico den
o do conxun o coma cal. Non obs an e, e a
pesa de que p esen an un coe icien e de
adsc ición in e io á unidade, os es udios
e ec uados e elan a exis encia de ni eis e
luxos de inse ción al os que a o ecen a co
hesión in e na da Coma ca.
En consecuencia, non se encon a on
concellos con inse ción débil. Só San Ama o
e Punxín p esen an ce a inde inición, que
Hes a ec a sob e odo ás zonas máis pe i é i
cas que lindan coa Coma ca do Ribei o. De
aí que, segundo os c i e ios que se u ilicen,
es es concellos poidan o ma pa e dunha
ou dou a Coma ca. En odo caso, a es ada
coma cal Ribada ia-Cea (Ou -210) e a N-541
[Ou ense-Pon e ed a) a o ecen a súa plena
in eg ación na Coma ca do Ca balliño.
1.2, SEGUNDA FASE: VALORACIÓN DA
PROPOSTA
A p opos a an e io oi en iada a ódolos
concellos implicados, cons a ándose unha
acep ación xe al da clasi icación es ablecida
con base nos c i e ios obxec i os de delimi a
ción aplicados.
15
O es udio igo oso dos Cues iona ios de
Recoñecemen o Te i o ial e o zan a o e
inculación que exis e en e os no e conce
llos que in eg an es a Coma ca, ca ac e iza
da po e unha en idade p opia, cla amen e
de inida a a és do empo e dos ei os eco
nón1icos e lec idos nos Cues iona ios de Re
coñecemen o Te i o ial pasados a cada con
cello. O seu ma co e i o ial p esen a unha
o e cohesión in e na, que se e a o ecida
pala exis encia de es impo an es ías de
comunicación sob e as que se a icula o de
sen ol emen o e a p ospe idade económica
do conxun o coma cal de inido.
A súa i alidade asén ase undamen al
men e no núcleo do Ca balliño, que se con i
gu a como o máis consolidado e dinámico,
is o o seu p o agonismo como p incipal cen
o demog á ico e de sen icios con capacida
de de a acción.
Pa alelamen e, de éc anse luxos econó
micos con á eas limí o es, especialmen e
con Ribada ia, Lalín e Ou ense. A cu a dis
ancia que o sepa a da capi al ou ensá [27
km.) explica que, nun con ex o máis amplo,
a Coma ca do Ca balliño no seu conxun o se
ci cunsc iba den o da á ea de in luencia da
capi al p o incial, que se exe ce con in ensi
dade a a és das es adas nacionais [N- 120,
N-541 e N-525). Sen emba go, a exis encia
des as inculacións, cada ez máis impo an
es, con cen os ex acoma cais non supón,
en absolu o, un obs áculo pa a a plena in e
g ación do conxun o coma cal p opos o.
Máis ben a in ensi icación <les es luxos pe 
mi e conec a-la Coma ca co ex e io , a o e
cendo con isa o seu p opio desen ol emen o
económico e social.
1.3, PROPOSTA FINAL
A aplicación dos c i e ios me odolóxicos
sinalados an e io men e dános como esul a-
Análise socioeconómica
FOTO AÉREA DE SAN AMARO
POBOACIÓN DE FEITO DA COMARCA
POBOACIÓN POBOACIÓN POBOACIÓN POBOACIÓN POBO ACIÓN
CONCELLOS FEITO 70 FEITO 75 FEITO 81 FEITO 86 FEITO 91
BEARIZ 1.699 1.578 1.346 1.894 1.839
BOBORÁS 4.842 4.215 4.456 4.944 3.825
CARBALLIÑO (O) 9.962 9.601 10.942 11.174 11.017
IRIXO (O) 4.105 4.247 4.073 3.089 2.534
MASIDE 4.448 4.542 4.551 4.799 3.577
PIÑOR 2.317 2.182 2. 111 2.051 1.808
PUNXÍN 1.306 1.291 1.255 1.153 1.048
SAN AMARO 2.608 2.296 2.230 2.247 1.640
SAN CRISTOVO DE CEA 4.705 5.087 5.242 5.135 3.781
TOTAL .............. 35.992 35.039 36.206 36.486 31.069
TOTAL COMARCAL ...... 35.992 35.039 36.206 36.486 31.069
TOTAL PROVINCIAL. ..... 413.733 412.484 41 1.339 399.378 354.474
TOTAL AUTONÓMICO ...... 2.583.674 2.687.477 2.753.836 2.785.394 2.720.445
22

Recu sos humanos
DISTRIBUCIÓN DA POBOACIÓN POR CONCELLOS (%)
% POBOACIÓN % POBOACIÓN % POBOACIÓN % POBOACIÓN % POBOACIÓN
CONCELLOS 1970 1975 1981 1986 1991
BEARIZ 4,72 4,50 3,72 5, 19 5,92
BOBORÁS 13,45 12,03 12,31 13,55 12,31
CARBALLIÑO (O) 27,68 27,40 30,22 30,63 35,46
IRIXO (O) 11,41 12, 12 11,25 8,47 8, 16
MASIDE 12,36 12,96 12,57 13, 15 11,51
PIÑOR 6,44 6,23 5,83 5,62 5,82
PUNXÍN 3,63 3,68
3,47
3, 16 3,37
SAN AMARO 7,25 6,55 6, 16 6, 16 5,28
SAN CRISTOVO DE CEA 13,07 14,52 14,48 14,07 12, 17
TOTAL. ............. 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00
FOTO AÉREA DE SAN CRISTOVO DE CEA
23
Análise socioeconómica
EVOLUCIÓN DA POBOACIÓN
• 1.000 Habs.
39
37
35
33
31
29
27
25
1970 1975 1981 1986 1991
Poboaclón de eí o
DISTRIBUCIÓN MUNICIPAL DA POBOACIÓN
%
40
30
20
10
Bea iz Bobo ás Ca bal!iño(O) l ixo(O) Maside Plño Puox n Sao Ama o S. C is o o de Cea
¡
o
�
%- 1_9_7_0_'2l_' -19_7_5_0_1-98_1_0_1_9_8
�
6-11
-19
�9
�1
1
(% 1970-1991 con espec o á Coma ca)
24
Recu sos humanos
%
45 -
40
35
JO -:.__
25 - -
20
15
o
0/o 1970
DISTRIBUCIÓN MUNICIPAL DA POBOACIÓN
o
o o
o
1
% 1975 % 1981 % 1991
j*BEAR1Z +BOBORAS OCA BALLll'JO(O) #OIR!XO •MASIDE •Pli'JOR +PUNX[N 8SANAMARO llSANCRISTOVODECEA 1
(% 1970-1991 con espec o á Coma ca).
EVOLUCIÓN DO CRECEMENTO INTERANUAL DA POBOACIÓN
% EVOLUCIÓN % EVOLUCIÓN % EVOLUCIÓN % EVOLUCIÓN
CONCELLOS 1970-75 1975-81 1981-86 1986-91
8EARIZ -7, 12 -14,70 40,71 -2,90
80BORÁS -12,95 5,72 10,95 -22,63
CARBALllÑO (O) -3,62 13,97 2, 12 -1,41
IRIXO (O) 3,46 -4, 10 -24, 16 -17,97
MASIDE 2, 11 0,20 5,45 -25,46
PIÑOR -5,83 -3,25 -2,84 -1 1,85
PUNXÍN -1, 15 -2,79 -8, 13 -9,11
SAN AMARO -1 1,96 -2,87 0,76 -27,01
SAN CRISTOVO DE CEA 8, 12 3,05 -2,04 -26,37
TOTAL ............... -2,65 3,33 0,77 -14,85
TOTAL COMARCAL ..... -2,65 3,33 0,77 -14,85
TOTAL PROVINCIAL .... -0,30 -0,28 -2,91 -1 1,24
TOTAL AUTONÓMICO ............... 4,02 2,47 1,15 -2,33
25
Ancilise socioeconón1ica
EVOLUCIÓN COMPARADA DA POBOACIÓN NA COMARCA
s
-El----·-----
-5 -
-10 -
-15 -
-20 --- --
------
1970-75 ·-·�-·¡
----
1975-81
no. A anxa me idional, onde se encon a a
maio pa e das e as de cul i o, cons i úe,
pois, o p incipal eixo de concen ación demo
g á ica. Es a aise especialmen e in ensa no
concello do Ca balliño, que a pesa de con a
cunha ex ensión de 54 km2 (o 9,76% do con
xun o coma cal) ag upa en soli a io case o
36% da poboación da Coma ca. Es a po cen
axe expe imen ou desde 1970 un inc emen
o de 8 pun os, o que pon de ele o a c ecen
e p eponde ancia do Ca balliño como
p incipal núcleo coma cal, en de imen o do
es o dos concellos, que pe den peso especi i
co en elación co conxun o da Coma ca.
Des a manei a, O Ca balliño cons i úe o
p incipal oco de a acción, uncionando co
mo un polo de c ecemen o que ende a exe 
ce-la súa in luencia de o ma moi ac i a so-
26
4 ·-!
1981-86 1986-91
b e os concellos limi o es de Maside e Bobo
ás. Es a in luencia aise e ec i a a a és da
es ada nacional 54 1, que, ademais de co
munica Ou ense e Pon e ed a, pon as bases
pa a a c eación dun eixo de c ecemen o que
adqui e cada ez maio iabilidade en e Ma
side, O Ca balliño e Bobo ás.
A análise da densidade én con i ma-la
p eponde ancia exe cida polo Ca balliño co
mo p incipal núcleo demog á ico, ó cons a a
que é nes e concello onde se dá unha densi
dade moi al a de habi an es po quilóme o
cad ado (204,02), moi po iba da coma cal
(56, 17), p o incial (48, 71) e au onómica (si
uada en 92, 10). Os ou os concellos man e
ñen unha densidade bas an e equilib ada,
con alo es moi baixos, p opios de á eas de
p imidas, si uados po baixo do conxun o
Recu sos humanos
galega. A exis encia de SS pa oquias e de
598 núcleos ou en idades de poboación ex
plican o al o g ao de dispe sión xeog á ica á
que es á some ida a poboación da Coma ca,
o mesmo que aco e en oda Galicia.
3.1.2. ESTUDIO POR PARROQUlAS
A ni el pa oquial cons á ase que o c ece
men o demog á ico uáis in enso, p oducido
en e 1981 e l 9S6. localizouse nalgunhas
pa oquias dos concellos de Bea iz e o Ca 
balliño, con po cen .axes de c ecemen o moi
po iba do es o dos núcleos de poboación.
Es e enóme110 pa icula , que se dá espe
cialmen e en o no ó núcleo u bano do Ca 
balliño. débese ó e o no de emig an es que
se es á a p oduci desde 19Sl. sob e odo
nos concellos de maio adición emig a o ia.
A pa oquia do Ca balliño, que med a de
o ma len a pe o con inua, alcanzando un
inc emen o en e 19Sl e 1991 supe io ó
24%, é o p incipal núcleo u bano que exis e
na Coma ca. Con 1.476 habi an es (o
24,06% do o al coma cal) consli úe o cen o
ad1ninis a i o e de se icios que inc lla a
ac i idade económica de oda a Coma ca. Po
lo seu olun1e demog á ico, es a ila é a se
gunda máis g ande da p o incia de Ou ense.
Sen emba go, a pesa da ímida ecupe a
ción demog á ica dalgunhas pa oquias, al e
como se pode ap ecia nas áboas que se
acompañan, a ónica do conxun o coma cal
é o dec ecemen o demog á ico xene alizado,
-------------------------------- ------ ------ ---------
CLASIFICACIÓN DAS PARROQUIAS SEGUNDO NÚM. DE HABITANTES
_
EN
_
19_9_1 -------
)·-s.·,éR STo o
' / DECEA
)
_...,,-,,
Menos de 250
' 1
i __
250. 500
Máis de 500
27

Análise socioeconómicCT
DESGWSE COMARCAL POR PARROQUIAS
Supe icie Poboación Poboación Poboación Densidade Densidade Densidade C e<:emen o C ecemen o C ecemen o
Tolal Feila 81 Feila 86 Feila 91 1981 1986 1991 % 1981-86 %1986-91 %1981-91
TOT Al COMARCAL 550,82 36.206 36.486 31.069 65,73 66,24 56,40 0,77 -14,85 -14, 19
BEARIZ 54,90 1.346 1.894 1.839 24,52 34,50 33,50 40,71 -2,90 36,63
Bea iz !S a. Ma ía) 24,30 763 1.055 1.076 31,40 43,42 44,28 38,27 1,99 41,02
lebazán !S a. C uz) 15,60 321
467
401 20,58 29,94 25,71 45,48 -14, 13 24,92
Xi azga ¡s. Sal ado ) 15,00 262
372
362 17,47 24,80 24, 13 41,98 -2,69 38, 17
BOBORÁS 88,62 4.456
4.944
3.825 50,28
55,79
43, 16 10,95 -22,63 -14,16
Alba ellas ¡s. Miguel) 10,70 492
574
425 45,98 53,64 39,72 16,67 -25,96 -13,62
Aslu eses ¡s. Xulián) 3,10 265 283 251 85,48 91,29 80,97 6,79 -11,31 -5,28
B ués ¡s. Ped o Fiz) 5,00
343
380 305 68,60 76,00 61,00 10,79 -19,74 -11,08
Cameixa ¡s. Ma liño) 5,70 397 430 392 69,65
75,44
68,77 8,31 -8,84 -1,26
Ca delle (S. Sil esl e) 3,90 80 83 55 20,51 21,28 14,10
3,75
-33,73 -31,25
Feás ¡s. Anión) 11,90 612
694
538 51,43 58,32 45,21 13,40 -22,48 -12,09
laxas, As ¡s. Xoán) 2,50 136 119 103 54,40 47,60 41,20 -12,50 -13,45 -24,26
longosei os ISia. Ma iña) 0,12 10 -100,00
Moldes (S. Mamede ) 5,70 254 285 236 44,56 50,00 41,40 12,20 -17,19 -7,09
Mo ei as (Sla. Ma iña) 18,20 440
499
285 24, 18 27,42 15,66 13,41 -42,89 -35,23
Pazos ¡s. Sal ado ) 2,60 219 230 184 84,23 88,46 70,77 5,02 -20,00 -15,98
Reguei a ¡s. Ped o) 3,90 295 301 235 75,64 77,18 60,26 2,03 -21,93 -20,34
Xendi e IS. Mamede) 5,00 348
395
250 69,60 79,00 50,00 13,51 -36,71 -28, 16
Xu enzás ¡s. Ped o) 4,50 174 169 142 38,67 37,56 31,56 -2,87 -15,98 -18,39
Xu encos !S a. Ma ía) 5,80 391 502 424 67,41 86,55 73, 10 28,39 -15,54 8,44
CARBALLIÑO (O) 56,90 10.942 11.174 11.017 192,30 196,38 193,62 2, 12 -1,41 0,69
A cos ¡s. Xoán) 6,90
444
524 471 64,35
75,94
68,26 18,02 -10,11 6,08
A cos !S a. Ma ía) 3,10 645 500 276 208,06 161,29 89,03 -22,48 -44,80 -57,21
Bonga ISia. Eulalia) 0,60 130
154
92 216,67 256,67 153,33 18,46 -40,26 -29,23
Cabanelas (S. Xoán) 3,10 130 137 84 41,94 44,19 27, 10 5,38 -38,69 -35,38
Co balliño, O (Núcleo U bano) 2,70 6.013 6.732 7.476 2.227,04 2.493,33 2.768,B9 11,96 11,05 24,33
lobas (S a. Euxenia) 10,30 478
442
340 46,41 42,91 33,01 -7,53 -23,08 -28,87
longosei os (S a. Ma iña) 2,50
439
251 194 175,60 100,40 77,60 -42,82 -22,71 -55,81
Mada nás (S. To né) 1,90 131 134 145 68,95 70,53 76,32 2,29 8,21 10,69
Mesego (Sla. Ma ía) 1,80 440
332
395
244,44 184,44 219,44 -24,55 18,98 -10,23
Mudelos !San iago) 2,50 167 170 153 66,80 68,00 61,20 1,80 -10,00 -8,38
Pa o ía (San iago) 6,80 480 522 294 70,59 76,76 43,24 8,75 -43,68 -38,75
Pi ei a ¡s. Miguel) 4,40
334
318 273 75,91 72,27 62,05
-4,79
-14, 15 -18,26
Pon e-Veiga (S. Lo enzo) 2,60 293
279
243
112,69 107,31 93,46 -4,78 -12,90 -17,06
Sag a (S. Ma iño) 4,50 246 176 146 54,67 39, 11 32,44 -28,46 -17,05 -40,65
Seño ín [S. Roque) 0,50 439
404
350 878,00 808,00 700,00 -7,97 -13,37 -20,27
O Ba ón ¡s. Fiz) 2,70 133 99 85 49,26 36,67 31,48 -25,56 -14, 14 -36,09
IRIXO 10) 118,30 4.073 3.089 2.534 34,43 26, 11 21,42 -24,16 -17,97 -37,79
Campo !S a. Ma ía) 9,40 1.054
774
666 112, 13 82,34 70,85 -26,57 -13,95 -36,81
28
Recu sos, humanos
Supe icie Poboación Poboación Poboación Densidade Densidade Densidade C ecemen o C ecemen o C ecemen o
To al Fei o 81 Fei a 86 Fei o91 1981 1986 1991 % 1981-86 %1986-91 %1981-91
Cangues (S. Es e a) 3,80 83 46
37
21,84 12, 11
9,74
-44,58 -19,57 -55,42
Cidade (S a. Ma iña) 6,80 206 152 113 30,29 22,35 16,62 -26,21 -25,66 -45, 15
Comeda (San iago) 6,40 381 252 219 59,53 39,38 34,22 -33,86 -13, 10 -42,52
Cusanca (S. Cosme) 23,80 429
371
317 18,03 15,59 13,32 -13,52 -14,56 -26, 11
Dadin (S. Ped o) 6,20 260 185 177 41,94 29,84 28,55 -28,85 -4,32 -31,92
Espiñei a (S. Ped o) 10,00 218 191 142 21,80 19,10 14,20 -12,39 -25,65 -34,86
F ou e (S. Xaón) 18,80 303 204 151 16, 12 10,85 8,03 -32,67 -25,98 -50,17
Lou ei o (S a. Ma iña) 11,30
375
294
251 33, 19 26,02 22,21 -21,60 -14,63 ·33,07
Pa ada de La io e (S. Xulión) 7,50 436
374
298 58, 13 49,87
39,73
-14,22 -20,32 -31,65
Reádigos (S a. Eulalia) 5,00 130 88 58 26,00 17,60 11,60 -32,31 -34,09 -55,38
Reguei o (S. Ped o) 9,30 198 158 105 21,29 16,99 11,29 -20,20 -33,54 -46,97
MASIDE 40,80 4.551
4.799
3.577 111,54 117,62 87,67 5,45 -25,46 ·21,40
Ama an e (S a. Ma ia) 7,50 1.062 1.11 o 810 141,60 148,00 108,00 4,52 -27,03 -23,73
A meses (S. Miguel) 3,40 469 418 275 137,94 122,94 80,88 -10,87 -34,21 -41,36
Ga abós (S. Ped o) 8,80 904
859
602 102,73 97,61 68,41 -4,98 -29,92 -33,41
Lago (S. Ma iño) 3,70
275
285 204 74,32 77,03 55, 14 3,64 -28,42 -25,82
Lou edo (S a. Ma ia) 4,50 328
335
233 72,89 74,44 51,78 2, 13 -30,45 -28,96
Maside (S. Tomé) 3,20
967
1.264 1.032 302,19 395,00 322,50 30,71 -18,35 6,72
Piñei o (S. Xoán) 3,80 238 208 150 62,63
54,74
39,47 -12,61 -27,88 -36,97
Rañes es (S. Mamés) 2,60 109 114 98 41,92 43,85 37,69 4,59 -14,04 -10,09
T eboedo (S a. Comba) 3,30 199 206 173 60,30 62,42 52,42 3,52 -16,02 -13,07
PIÑOR 51,40 2.111 2.051 1.808 41,07 39,90 35, 18 -2,84 -11,85 -14,35
Ba ón (S. Xoón) 6,30 382 386 318 60,63 61,27 50,48 1,05 -17,62 ·16,75
Canda, A (S. Mamede) 7,50 422
436
394 56,27 58, 13 52,53 3,32 -9,63 ·6,64
Ca balleda (S a. Ma ia) 5,60
339
306 267 60,54 54,64 47,68 -9,73 -12,75 -21,24
(oi ás (S. Xoán) 10,00 286 270 185 28,60 27,00 18,50 -5,59 -31,48 -35,31
Des e o, O (S a. Ma ia) 9,40 203
193
194 21,60 20,53 20,64 -4,93 0,52 ·4,43
Loeda (S. Paio) 5,70 209 199 239 36,67 34,91 41,93 -4,78 20,10 14,35
To ecela (San iago) 6,90 270 261 211 39, 13 37,83 30,58 -3,33 -19,16 -21,85
PUNXíN 17,90 1.255 1.153 1.048 70, 11 64,41 58,55 -8, 13 -9,11 -16,49
Ba ban es (San iago) 1,80 171 152 151 95,00 84,44 83,89 -11,11 -0,66 -1 1,70
F eás (S a. Ma ía) 3,20 202 206 179 63, 13 64,38 55,94 1,98 -13, 11 -11,39
Ou an es (S. Xoán) 3,80 195 170
173
51,32 44,74
45,53
-12,82 1,76 ·11,28
Punxin (S a. Ma ía) 5,50
437
401 365 79,45 72,91 66,36 -8,24 -8,98 -16,48
Vilamou e (S. Es e a) 1,70 140 121 92 82,35 71,18 54.12 -13,57 -23,97 -34,29
Vilela (S a. Ma ia) 1,90 110 103 88 57,89 54,21 46.32 ·6,36 -14,56 -20,00
SAN AMARO 28,90 2.230 2.247 1.640 77,16 77,75 56,75 0,76 -27,01 -26,46
Anllo (San iago) 3,20
325
350
203 101,56 109,38 63,44 7,69 -42,00
-37,54
Bea iz (S. Ma iño) 3,70 376 312 305 101,62 84,32 82,43 -17,02 ·2,24 -18,88
Ei as (S a. Euxenia) 5,10 233 238 171 45,69 46,67
33,53
2, 15 -28, 15 -26,61
G ixoa (S a. Ma ía) 3,30 311 332 248 94,24 100,61 75, 15 6,75 -25,30 -20,26
29
Análise socioeconómica
Supe icie Poboación Poboación Poboación Densidade Densidade Densidade C ecemen o C ecemen o C ecemen o
To al Fei o 81 Fei o 86 Fei o 91 1981 1986 1991 % 1981-86 %1986-91 �,1981-91
las (S. Cib aa) 3,80 413 409 269 108,68 107,63 70,79 -0,97 -34,23 -34,87
No ia (S. Fiz) 3,80 157 196 128 41,32 51,58 33,68 24,84 -34,69 -18,47
Salamande (S a. Ma ía) 5,80 404 408 313 69,66 70,34 53,97 0,99 -23,28 -22,52
O Ba ón (S. Felipe) 0,20 11 2 3 55,00 10,00 15,00 -81,82 50,00 -72,73
SAN CRISTOVO DE CEA 93, 10 5.242 5.135 3.781 56,31 55, 16 40,61 -2,04 -26,37 -27,87
Cas ela (S. Cib ao) 3,20 279 306 217 87, 19 95,63 67,81 9,68 -29,08 -22,22
Cea (S. C is o o) 3,30 1.144 1.161
939
346,67 351,82 284,55 1,49 -19, 12 -17,92
Ca as (S a. Ma ía) 15,00 444 416 349 29,60 27,73 23,27 -6,31 -16, 11 -21,40
lamas (S. Ma iño) 1,80 214 218 180 118,89 121, 11 100,00 1,87 -17,43 -15,89
longos (S a. Eulalia) 3,70 123 111
73
33,24 30,00 19,73 -9,76 -34,23 -40,65
Mand as (S. Ped o) 2,60 322 297 130 123,85 114,23 50,00 -7,76 -56,23 -59,63
Osei a (S a. Ma ía a Real) 27,50 984 924 666 35,78 33,60 24,22 -6,10 -27,92 -32,32
Pe eda (S a. Eulalia) 6,90 389 386 291 56,38 55,94 42, 17 -0,77 -24,61 -25, 19
San Facundo (S. Facundo) 4,50 280 274 183 62,22 60,89 40,67 -2, 14 -33,21 -34,64
Sou o (S. Sal ado ) 1,20 150 134 81 125,00 111,67 67,50 -10,67 -39,55 -46,00
Vales (S. Ped o) 13,10 390 387 281 29,77 29,54 21,45 -0,77 -27,39 -27,95
Vilaseco (S. Miguel) 3,40 219 214 168 64,41 62,94 49,41 -2,28 -21,50 -23,29
Viña (S. Román) 6,90 304 307 223 44,06 44,49 32,32 0,99 -27,36 -26,64
Fuen e: Municipios y pa oquias de Galicia (To es Luna y o os), y Nomencla o del I.N.E.
30
Recu sos hun1anos
CRECEMENTO
DECRECEMENTO
_I _I <X
1-1 >X
X: media coma cal ( ·14,19)
VARIACIÓN DAPOBOACIÓN POR PARROQUIAS, 1981-1991
__
j
/
-----
-
----¡
PIÑOR
'
31
Análise socioeconómica
PIRÁMIDE DE POBOACIÓN, 1991
85 e milis anos
80 a 84 anos
75 a 79 anos
70 a 74 anos
65 a 69 anos
60 a 64 anos
55 a 59 anos
•
� 50 a 54 anos
•
"
• 45 a 49 anos
�
• 40 a 44 anos
e
�
2
"' 35 a 39 anos
30 a 34 anos
25 a 29 anos
20 a 24 anos
15a19anos
10a14anos
5a9anos
Oa4anos
% 6 5 4 3 2
adul os -lemb emos que a Coma ca pe deu
en e 1970 e 1991 un o al de 5.180 habi an
es- p o ocou de onna indi ec a un descen
so da na alidade coma cal, acen uado pola
babea e cundidade dominan e.
3.3.2. DEPENDENCIA DA POBOACIÓN
Pa a pescuda-lo g ao de dependencia que
p esen a a poboación da Coma ca, u ilizámo
lo índice de dependencia senil. Es e co obo
a o al o g ao de en ellecemen o da Coma ca
en elación co seu con ex o, xa en ellecido,
como é o p o incial e o au onómico. Conc e-
38
o 2 3 4 5 6
amen e, a po cen axe de anciáns en elación
cos po encialmen e ac i os é do 30,64%,
men es q11e a p o incia non supe a o
27,31% e a Comunidade Au ónoma o
22,39%. Is o demos a o al o g ao de depen
dencia que lle a ec a á poboación da Coma 
ca. Po cada 100 pe soas ac i as hai 52 que
supe an os 65 anos de idade.
3.3.3. SUBSTITUCIÓN XERACIONAL
O esul ado de di idí-la poboación com
p endida en e 15 e 40 anos en e a de 40-60
pe mí enos coñece-la axa de subs i ución

Recu sos humanos
xe acional; é dici , medi-la posibilidade que
en unha pobaoción de iguala-lo ele o das
súas xe acións. Pa a man e-lo olume ac
ual. a axa debe se como mínimo igual a 1.
Na Coma ca do Ca balliño a mca si úase en
0,96. En consecuencia, es a axa, que se en
con a po baixo da p o incial e au onómica, é
incapaz de asegu a esa subs i ución xe acio
nal da poboación coma cal. Sen emba go,
exis en es concellos (O Ca balliño, Maside e
San Ama o) nos que a axa alcanza o alo
mínimo pa a asegu a-la subs i ución de xe
acións. Pe o as expec a i as posi i as que
p esen an eses es concellos non son su i
cien es pa a con1pensa-lo se io dé ici que
padece a Coma ca no que a ecu sos huma
nos se e i e.
3.3.4. COMPOSICIÓN POR SEXO
A p opo ción de homes po cada 100 mu
lle es pe mí enos coñece-la elación de mas
culinidade da Coma ca. Es a alcanza alo es
baixos (in e io es á media p o incial e exio
nal). Así, men es a elación de masculinida
de de Galicia é de 93,22, a da Coma ca que
nos ocupa si úase en 88,82 homes po cada
100 mulle es.
O maio núme o de mulle es ca de homes
débese, po un lado, á emig ació11, ó a ec a 
lle es a p edominan emen e á poboación
masculina, o que xe ou o les desequilib ios
na es uc u a demog á ica po sexos. Po ou
o lado, diminúe amén pola maio espe an
za de ida das mulle es sob e o de homes.
Todo is o explica a sup emacia do núme o de
mulle es en ódolos concellos da Coma ca.
ESTRUCTURA POR SEXOS DA POBOACIÓN, 1991
CONCELLOS
BEARIZ
BOBORÁS
CARBALLIÑO 101
IRIXO 101
MASIDE
PIÑOR
PUNXíN
SAN AMARO
SAN CRISTOVO DE CEA
TOTAL ............. .
TOTAL COMARCAL. .... .
TOTAL PROVINCIAL ..... .
TOTAL AUTONÓMICO .. .
TOTAL HOMES
DEREITO 91
848
1.776
5.241
1.168
1.695
923
487
798
1.867
14.803
TOTAL MULLERES RELACIÓN 91
DEREITO 91 MASCULINIDADE
1.035 81,93
2.112 84,09
5.893 88,94
1.379 84,70
1.953 86,79
931 99, 14
567 85,89
849 93,99
1.947 95,89
16.666 88,82
88,82
92,95
93,22
39
Análise socioeconómica
TAXA DE SUBSTITUCIÓN XER ACIONAL NOS ANOS 1986-1991
POBOACIÓN 86 POBOACIÓN 91 POBOACIÓN 86 POBOACIÓN 91 TAXA TAXA
CONCELLOS 15 -39 15 -39 40- 64 40-64 SUBSTITUCIÓN 86 SUBSTITUCIÓN 91
BEARIZ 527 490 651 660 0,81 0,74
BOBORÁS 1.606 996 1.857 1.348 0,86 0,74
CARBALLIÑO (O) 3.912 3.683 3.674 3.416 1,06 1,08
IRIXO (O) 1.072
544
1.442 925 0,74 0,59
MASIDE 1.712 1.035 1.566 1.171 1,09 0,88
PIÑOR 635 471 666 571 0,95 0,82
PUNXÍN
375
288 508 337 0,74 0,85
SAN AMARO 919 466 851 525 1,08 0,89
SAN CRISTOVO DE CEA 1.690 1.044 1.721 1.282 0,98 0,81
TOTAL .......... 12.448 9.017 12.936 10.235 0,96 0,88
TOTAL COMARCAL ..... 0,96 0,88
TOTAL PROVINCIAL .... 1, 17 1,05
TOTAL AUTONÓMICO .......... 1,22 1,27
ÍNDICES DE DEPENDENCIA DA POBOACIÓN
l. DEPENDENCIA l. DEPENDENCIA l. DEPENDENCIA
CONCELLOS XERAL 1991 XUVENIL SENIL
BEARIZ 63,83 21,57 42,26
BOBORÁS 65,78 17,45 48,34
CARBALLIÑO (O) 54,50 25,44 29,06
IRIXO 73, 18 16,27 56,91
MASIDE 64,55 23,53 41,02
PIÑOR 77,54 23,80 53,74
PUNXÍN 68,00 16,48 51,52
SAN AMARO 66,60 23,71 42,89
SAN CRISTOVO DE CEA 63,07 20, 12 42,95
TOTAL 62,35 22,21 40, 15
TOTAL COMARCAL 62,35 22,21 40,15
TOTAL PROVINCIAL 58,54 24, 14 34,40
TOTAL AUTONÓMICO 52,27 27,73 24,54
40
Recu sos humanos
3.4. SÍNTESE DA SITUACIÓN DOS
RECURSOS HUMANOS
Vimos como, a consecuencia da o e co
en e mig a o ia, a poboación es á inme sa
nun cla o p oceso eg esi o, con cuan iosas
pe das demog á icas e unha es uc u a moi
en ellecida da súa poboación. Es e p oceso
es i o acompañado dun descenso xene aliza
do da na alidade e dunha al a axa de mo a
lidade, o que xe a un c ónico c ecemen o e
xe a i o nega i o en ódolos concellos,
incapaces des e xei o de ga an i a cu o p a
zo o ele o xe acional.
Non obs an e, e a pesa do pano ama ne
ga i o desc i o, con én esal a que o saldo
mig a o io en e 1970 e 1986 oi posi i o, o
cal non deixa de se un ac o que pode a o
ece-lo desen ol emen o coma cal, ap o ei
ando as po encialidades in e so as que o e
cen os emig an es e omados.
3.5. PROXECCIÓNS DEMOGRÁFICAS
Con es as p oxeccións p e éndese calcu
la , a pa i das axas de na alidade, mo ali
dade e ecundidade que se exis an na ac
ualidade, o núme o de pe soas que cabe
espe a que a Coma ca eña ó cabo duns
41
anos. Is o se anos de g an u ilidade pa a es
udia e plani ica u u os in es imen os na
Coma ca.
Tal e como se pode e no cad o, os es
ipos de p oxeccións ealizadas ( endencia!,
op imis a e pesimis a) con i man unha o e
educción do con inxen e demog á ico do
conxun o coma cal que nos ocupa. En e ec
o, de se man e en as endencias ac uais ob
se adas, a poboación dos no e concellos
que in eg an a Coma ca ai expe imen a un
dec ecemen o es imado do -3, 79%, e do
14,37% pa a o pe íodo 1991-2010.
P oxección
Tendencia!
Op imis a
Pesimis a
2005
27.664
27.692
27.636
2010
26.614
26.641
26.587
Des e xei o, de se cump i en mesmo as
p e isións máis op imis as, o conxun o da
Coma ca do Ca balliño ai e educido con
side ablemen e o seu olume poboacional en
algo máis de 4.428 pe soas, pasando dos
31.069 habi an es exis en es en 1991 ós
26.641 es imados pa a o ano 2010.
4. O SISTEMA PRODUCTIVO
A análise do sis ema p oduc i o é de i al
impo ancia pa a de ec a-las po encialidades
e os ecu sos m:iis signi ica i os cos que can
a a Coma ca. Pa a isa, nos apa ados se
guin es i nos es udia cada unha das dis in
as amas de ac i idade que con igu an o
sis ema p oduc i o coma cal.
4.1. POBOACIÓN ACTIVA
A axa de ac i idade xe al da poboación
da Coma ca exis a alo es moi simila es ós
do conxun o ou ensán e galega. Case ódolos
concellos eñen alo es simila es (en e o
42% e o 45%), a execpción de Bobo ás e Bea
iz, coas laxas de ac i idade máis al as da
Coma ca, co 56,90% e o 49,30%, espec i a
men e.
O ei o de que o concello de Bobo ás eña
a axa de ac i idade xe al n1áis ele ada débe
se á exis encia dunha maio p opo ción de
n1ulle es ac i as 11es e concello ca no es o.
Es a si uación queda pa en e cos dalos ela
i os á súa axa de ac i idade eminina. O
seu alo (45, 18%) case duplica o da p o in
cia (23,62%) e o galego, que se si úa no
26, 11 %. ls o haino que elaciona co aballo
da mulle no campo, de manei a que en ez
de se un indicado de desen ol emen o, éo
da si uación con a ia.
43
4.2. SECTORES DE ACTIVIDADE
Segundo os da os dos que dipoñemos, e
e idos ó ano 1991, o sec o secunda io e o
e cia io ocupan conxun amen e o 51º/o da
poboación ocupada da Coma ca, men es
que a poboación emp egada no sec o p ima
io aínda é moi al a, incluíndo o 48,6% do o
al.
A pesa desa lixei a p eeminencia dos ac
i os non ag a ios den o do conxun o co
ma cal, o seu signi icado é escaso. dado que
son po cen axes in e io es ó con ex o p o in
cial (68, 7%) e au onómico (79, 7%), xa en po
si excesi amen e i alizado. Ademais, exis en
o es desigualdades sec o iais en e uns
concellos e ou os. Men es Bea iz, Bobo ás
e O I ixo man eñen unha especialización cla
amen e ag ícola e gandei a, os ou os p e
sen an unha maio di e si icación da poboa
ción ac i a, con p edominio das ac i idades
e cia ia e secunda ia. Es e é o caso do Ca 
balliño, Maside e Punxín, concellos que p e
sen an unha es uc u a económica n1áis e o
lucionada e nos que as expec a i as de
c ecemen o son uáis espe anzado as, sob e
odo no Ca balliño, onde p ac icamen e o
76% da poboación ocupada desen ol e ac i
idades non ag a ias e o po encial demog á i
co e indus ial ende a dinamiza se.

Andlise socioeconómica
TAXA DE ACTMDADE XERAL, HOMES E MULLERES, 1991
T AXA ACTIVIDADE TAXA ACTIVIDADE TAXA ACTIVIDADE
CONCELLOS HOMES 91 MULLERES 91 XERAL 91
BEARIZ 60,20 29,37 42,85
BOBORÁS 56,88 34,91 44,86
CARBALLIÑO IOI 66,06 37,65 50,90
IRIXO 101 92,03 90,68 91,29
MASIDE 60,64 27, 13 42,49
PIÑOR
57,74
34,48 45,77
PUNXÍN 57,28 42,50 49,20
SAN AMARO 60,15 23, 13 40,58
SAN CRISTOVO DE CEA 61,77 29,71 45,04
TOTAL . ············· 64,43 38,46 50,49
MEDIA COMARCAL 64,43 38,46 50,49
MEDIA PROVINCIAL 62,22 33,09 46,97
MEDIA AUTONÓMICA 66,36 33,58 49, 18
TAXA DE ACTMDADE POR GRANDES GRUPOS DE IDADE E SEXO, 1991
TAXA TAXA TAXA TAXA TAXA
ACTIVIDAD E ACTIVIDADE ACTIVIDADE ACTIVIDADE ACTIVIDADE
CONCELLOS HOMES 16-24 HOMES 25-54 HOMES 55-65 HOMES 65 e máis TOTAL HOMES
BEARIZ 26,60 83,75 72,79 17, 12 60, 11
BOBORÁS 47,22 84,80 75,00 11,66 56,91
CARBALLIÑO 101 45,06 92,29 73,37 17,52 66,01
IRIXO 101 64,96 97,32 98,33 94,27 92,30
MASIDE 62, 17 92,01 64,98 5,52 60,56
PIÑOR 64,00 91,20 81,02 4,05 57,81
PUNXÍN 68,97 91, 19 65,82 5,47 57,55
SAN AMARO 66,67 92,08 70,00 4,81 59,97
SAN CRISTOVO DE CEA 65,69 92,38 75,58 2, 14 61,85
TOTAL ............... 52,97 91,07 75,47 18,68 64,44
TOTAL COMARCAL 52,97 91,07
75,47
18,68 64,44
TOTAL PROVINCIAL 52,05 92, 13 65,42 8,61 62,08
TOTAL AUTONÓMICO 52,43 93, 14 63,36 6,52 66,36
44
Sis ema p oduc i o
TAXA TAXA TAXA TAXA TAXA
ACTIVIDAD E ACTIVIDADE ACTIVIDADE ACTIVIDADE ACTIVIDADE
CONCELLOS MULLERES 16-24 MULLERES 25-54 MULLERES 55-65 MULL. 65 e máis TOTAL MULLERES
BEARIZ 19, 10 41,85 67, 10 2,94 29,37
BOBORÁS 21,43 52,02 68,60 3,64 34,93
CARBALLIÑO (O) 34,92 49,71 48,37 11,35 37,64
IRIXO (O) 54,35 90,33 98,14 93,49 90,68
MASIDE 40,45 38,84 40,83 2,50 27, 10
PIÑOR 38,54 52,52 71,65 2,24 34,52
PUNXÍN 45, 16 71,52 66,67 5, 15 42,41
SAN AMARO 33,33 31,62 36,81 1,68 23, 13
SAN CRISTOVO DE CEA 35,08 39,87 57,28 2,08 29,71
TOTAL ············-·· 35,05 49,80 59, 11 15,24 38.46
TOTAL COMARCAL 35,05 49,80 59, 11 15,24 38,46
TOTAL PROVINCIAL
34,34
47,98 40, 18 6,52 32,84
TOTAL AUTONÓMICO 35,68 47,22 34,07 4,90 33,58
TAXA TAXA TAXA TAXA TAXA
ACTIVIDAD E ACTIVIDADE ACTIVIDADE ACTIVIDADE ACTIVIDADE
CONCELLOS TOTAL 16-24 TOTAL 25-54 TOTAL 55-65 TOTAL 65 e máis TOTAL
BEARIZ 22,95 62,64 69,87 7,20 42,82
BOBORÁS 35,94 68, 16 71,25 6,80 44,89
CARBALLIÑO (O) 40,01 70,43 59,56 13,91 50,87
IRIXO (O) 60,70 93,70 98,23 93,78 91,41
MASIDE 51,56 64,59 52,65 3,65 42,43
PIÑOR 51,53 72,06 76,52 3,04 45,83
PUNXÍN 56,67 81, 17 66,28 5,28 49,25
SAN AMARO 49,36 61,45 52,55 3,06 40,52
SAN CRISTOVO DE CEA 50,89 67, 12 65,61 2,10 45,07
TOTAL . ············· 44,32 70, 14 66,63 16,61 50,49
TOTAL COMARCAL 44,32 70, 14 66,63 16,61 50,49
TOTAL PROVINCIAL
43,37
70,03 52, 15 7,40 46,76
TOTAL AUTONÓMICO 44, 19 70,07 47,84 5,55 49, 18
45
Análise socioeconómica
POBOACIÓN POR SECTORES DE ACTIVIDADE, 1991
SECTOR SECTOR SUBSECTOR SECTOR SECTOR
CONCELLOS PRIMARIO INDUSTRIA CONSTRUCCIÓN SERVICIOS TOTALES
BEARIZ 450 8 67 130 588
BOBORÁS 897 71 193 207 1.368
CARBALLIÑO (O) 933
495
631 1.792 3.851
IRIXO (O) 1.839 51 50 114 2.054
MASIDE 333 156 207 361 1.057
PIÑOR 293 101 100 122 616
PUNXíN 163 101 28 87
379
SAN AMARO 238 58 89 111 496
SAN CRISTOVO DE CEA 564 158 237 306 1.265
TOTAL ..... 5.710 1.199 1.535 3.230 11.674
MEDIA COMARCAL 5.710 1.199 1.535 3.230 11.67 4
MEDIA PROVINCIAL 25.854 17.248 16.567 47.489 117.158
MEDIA AUTONÓMICA 212.366 163.715 116.542 403.123 895.7 46
DATOS RELATIVOS A SUBSECTORES DE ACTIVIDADE EN 1991
CONCELLOS % PRIMARIO % INDUSTRIA % CONSTRUCCIÓN % SERVICIOS
BEARIZ 68,70 1,22 10,23 19,85
BOBORÁS 65,57 5, 19 14, 11 15,13
CARBALLIÑO (O) 24,23 12,85 16,39 46,53
IRIXO (O) 89,53 2,48 2,43
5,55
MASIDE 31,50 14,76 19,58 34, 15
PIÑOR 47,56 16,40 16,23 19,81
PUNXÍN 43,01 26,65 7,39 22,96
SAN AMARO 47,98 11,69 17,94 22,38
SAN CRISTOVO DE CEA 44,58 12,49 18,74 24, 19
TOTAL ............... 48,63 10,21 13,64 27,51
MEDIA COMARCAL 48,63 10,21 13,64 27,51
MEDIA PROVINCIAL 30,60 14,72 14,14 40,53
MEDIA AUTONÓMICA 23,71 18,28 13,01 45,00
46
Sis ema p oduc i o
SECTORES DE ACTIVIDADE DOS CONCELLOS
Ca balliño(O)
5,24%
Bobo ás
14,17%
Ca ba liño(O)
12,89%
l ixo(O)
2,17%
Bea iz
5,05%
Piño
14,39%
l ixo(O)
19,35%
Mas id e
6,81%
San C is o o de Cea
13,77%
San Ama o
13,07%
Punx n
15,01%
Piño
10,28%
SECTOR SECUNDARIO
4.2.1. SECTOR PRIMARIO
A ag icul u a en cada ez menos peso na
economía des a Coma ca. A con inua e p o
g esi a educción de explo acións ag ícolas
desde o censo de 1962 a a 1989 é unha
cons an e. Du an e es e pe íodo despa ece
on ou abandoná onse 1.619 explo acións. a
maio ía du an e o decenio 1962-1972, coin
cindo cun pe íodo de in ensa emig ación,
con po cen axes nega i os moi supe io es ós
exis ados no es o de Galicia. Sen emba go,
en e 1982 e 1989 de éc ase unha ímida e
cupe ación en case ódolos concellos. Is o
débese ó xa mencionado e o no de emig an
es, que nalgúns casos deciden explo a al
gunhas lei as, aínda que sen unha inalidade
cla amen e come cial.
Punx n
Bea iz
14,85%
San C is o o de Cea
9,64%
9,30%
SECTOR PRIMARIO Punxln
10,90%
47
San C is o o de Cea
11,49%
Bea iz
9,43%
Ca ba!liño(O)
22,10%
SECTOR TERCIARIO
Mas id e
16,22%
A saída du an e os úl imos in e anos das
pe soas no as e máis capaces implicou un
al o en ellecemen o da poboación que que
dou aballando no ag o e que, en xe al, é
pouco p opicia a admi i inno acións nos
sis emas de explo ación. Po ou a banda, a
ealidade én demos ando que o que emi
g ou non se desp endeu das súas p opieda
des, senón que o seu pa in1onio amilia , ou
ben quedou abandonado, ou, pola con a,
quedou baixo o coidado dou os pa en es de
idade a anzada, polo que é di icil consegui
explo acións de maio supe icie ag ícola pa
a aqueles ag icul o es con inicia i as que e
ñan posibilidades pa a isa.
A descapi alización das explo acións é ou
o dos ac o es que incidiu di ec amen e na
a ec oulle undamen almen e ó acún. Con
c e amen e, no censo de 197 4 exis ían
20.242 eses de bo ino, on e ás só 7.819
no ano 1990. As ou as especies, coa excep
ción do gando po cino, es án amén en con i
nua eg esión.
Ac ualmen e, segundo o censo gandei o
de 1990, p edominan na Coma ca as cabe
zas de po cino, que ep esen an o 720/o do o
al da cabana gandei a da Coma ca. Ademais
da exis encia de g anxas especializadas ubi
cadas undamen almen e nos concellos de
Maside, Piño , San C is o o de Cea e O Ca 
balliño, que can an cunha al a in ensidade
gandei a desa especie, o gando po cino a
mén es á p esen e nas explo acións amilia
es adicionais dunha a es cabezas, que
son sac i icadas coincidindo co pe íodo de
ma anza pa a consumo amilia . As azas
que se u ilizan nas g anxas especializadas
son pu as: yo k, land ace e di e sos c uces
con g upos é nicos ame icanos.
Análise socioeconómica
En can o ó que se e i e ó gando bo ino,
como i emos ocasión de comp oba , o nú
me o de eses diminuíu no ablemen e. O
p og esi o abandono das pequenas explo a
cións amilia es (dunha, dúas ou es acas)
iuse a o ecido pala xene alización das pen
sións de xubilación da Segu idade Social,
que asegu an a subsis encia da poboación
que habi a o medio u al. A pesa dis o, a ca
bana bo ina man én aínda ce a impo an
cia, sob e odo en San C is o o de Cea, O J i
xo e, en meno medida, en Piño .
Na Coma ca p edomina a aza ubia gale
ga e obsé ase unha endencia á diminución
do censo des a aza au óc ona a a o da i
sona, que can a con ap i udes máis de inidas
pa a a p oducción lác ea. O núme o de ani
mais que p edomina po co e ou unidade
p oduc i a é de 3 a 4 acas, a excepción das
coope a i as au ónomas exis en es (Coop.
S a. Ma iña de Lou ei o no l ixo, que da a de
1970 e ag upa a 40 p oduc o es, e a Coop.
CAMPAÑA DE SANEAMENTO BOVINO, 1990
NÚMERO NÚMERO NÚMERO DE RESES EN EXPLOTACIÓN
CONCELLOS RESES EXPLOTACIÓNS 1 . 2 3-4
5-9
10-19 >20
BEARIZ 186 69 38 27 3 1
BOBORÁS 565 237 174
57
3 1 2
CARBALLIÑO 101 417 207 165
33
8 1
IRIXO 101 1.246 378 162 142 69 5
MASIDE 310 137 96
35
5 1
PIÑOR 825 165 40 56 50 17 2
PLINXÍN 143 61 39 17 5
SAN AMARO 596 106 106
34
7 3 2
SAN CRISTOVO DE CEA 1.021
67
67
70 58 21 1
TOTAL ............... 5.309 1.427 887 471 208 50 7
MEDIA COMARCAL 5.309 1.427 887 471 208 50 7
MEDIA PROVINCIAL 47.091 11.73 1 5.509 3.470 2.036 563 153
MEDIA AUTONÓMICA 647.049 92.210 42.583 65.888 158.158 208.140 172.942
54

Sis ema p oduc i o
gandei a de San Ama o, c eada en 1978).
nas que os endemen os e a in ensidade de
cabezas po explo ación son na u almen e
moi o uáis al os. En consecuencia, escasean
as explo acións endibles con máis de 10 ca
bezas. As máis signi ica i as, ademais das
coope a i as xa ci adas, encón anse na pa
oquia de San Cib án de Lás (San Ama o).
na que se localiza unha impo an e explo a
ción ga11dei a con uáis de 200 eses. Tamén
exis en explo acións lei ei as de ce a en e 
gadu a (de 15 a 20 cabezas) nas pa oquias
de Osei a e Vales (Cea). No es o da Coma ca
p edominan as explo acións mini undis as
de escasa endibilidade económica.
De conside able impo ancia é o g ao de
saneamen o que p esen an as explo acións e
as eses de bo ino exis en es na Coma ca,
pe o aínda de icien e. Segundo os úl imos
da os dispoñibles, a cabana bo ina da Co
ma ca es á saneada nun 67 ,890/o, po cen axe
in e io á p o incial (69, 7%) e á au onómica
(76,9%). En e os concellos que eñen a
maio po cen axe de gando saneado cabe
menciona-lo do l ixo 86,2%) e Bobo ás
(95,2%). Non obs an e, e a pesa do es o zo
ealizado nos úl imos anos, exis e aínda un
impo an e nún1e o de eses sen sanea , so
b e odo no concello de San C is o o de Cea,
polo que con én acele a-la campaña de sane
an1en o pa a adap a se á no ma i a comuni
a ia.
De meno impo ancia é a cabana de
equinos, cun olume que, segundo o censo
de 1989, ascendía en oda a Coma ca a 349
cabezas, co espondéndolle o 72,2% das
mesmas ó concello do I ixo, que con a cunha
coope a i a de cabal os (Pa ada de Labío e).
Es a coope a i a au ónoma, c eada no ano
1985, con a con 38 socios, que se dedican á
c ía ex ensi a de cabalas nos mon es eci
ñais de man común. Ac ualmen e é a p inci-
55
pal explo ación equina que exis e en oda a
Coma ca. Ca a ó u u o inmedia o se ía con
enien e es udia-la iabilidade de po encia-la
gande ía ex ensi a de cabalas e acas no
"Mon e dos Foxos" median e a implan ación
dunha á ea pilo o de explo ación de gande ia
ex ensi a pa a a p oducción de ca ne equina
e acuna. A come cialización da mesma posi
bili a ía a ob ención de impo an es ing esos
que lles pe mi i ían i i dignamen e a a ias
amilias.
Po úl imo, quédanos po ace e e encia
á a icul u a, que adqui iu nos úl imos anos
un o ísimo c ecemen o en oda a Coma ca,
g acias ó sis ema coope a i is a impla11 ado
pola emp esa ou ensá COREN, que dispoñia
xa en 1976 dun o al de 39 g anxas, ubica
das maio i a iamen e no Ca balliño (10). San
Ama o (9) e Piño (7). En 1989 o censo gan
dei o ecollía un o al de 2.208 a es, das ca
les o 79,5% co esponden a explo acións si
uadas en Maside, San Ama o e Piño . Nes e
úl imo con abilízanse ac ualmen e 15 g an
xas de gando po cino e 4 de coellos.
En esume, a educción e conside able
pe da de peso das explo acións gandei as bo
inas es ase compensando na Coma ca coa
expansión de g anxas po cinas e a ícolas es
a exicamen e ag upadas en sis emas coo
pe a i is as, moi dinámicas e e ec i as, cuns
endemen os p oduc i os que son moi o
máis ele ados e unhas canles de come ciali
zación mella o ganizadas. A necesidade de
acome e unl1a campaña de saneamen o in
eg al das ins alacións gandei as (bo ino,
po cino e a ícola) esul a imp escindible pa
a e i a-la p opagación de en e midades di
e sas que lles a ec an aínda a algunhas e
s es da Coma ca. En odo caso, a
endibilización económica des a ac i idade
pasa necesa iamen e, coma en oda a p o in
cia, po omen a-lo coope a i ismo gandei o e
a c eación de explo acións de maio dimen
sión, semp e que as dispoñibilidades inan
cei as o pe mi an.
- A mecanización ag a ia
Se ben é ce o que nos dez úl imos anos
aumen ou o emen e o g ao de mecaniza
ción da ag icul u a e a gande ia, a ecni ica
ción da ac i idade ag a ia aínda non alcan
zou nes a Coma ca un ni el acep able e
sa is ac o io. O núme o de ac o es e mo o
cul o es exis en es no conxun o coma cal ci
ase en 1.202, o que supón un 9,4% do o al
p o incial.
Agás nas g anxas a ícolas e po cinas de
ele ada ecni icación, moi es endidas pala
Coma ca, o aballo manual man ense aínda
na maio ía das explo acións mini undis as,
especialmen e no que se e i e á muxidu a, á
ecolla e á semen e de o axe.
Análise socioeconómica
4.2.2. SECTOR SECUNDARIO
A pesa de que es a Coma ca p esen a
ainda unha al a po cen axe de poboación ac
i a ocupada no sec o p ima io (48,63%), o
sec o indus ial en cada ez maio ele an
cia económica, g acias á ins alación de no as
e compe i i as emp esas. de conside able im
po ancia e elacionadas, sob e odo, coa
ans o mación da madei a.
O sec o secunda io p opo ciónalle em
p ego ó 24º/o da poboación ac i a asala iada,
po cen axe p ac icamen e igual á que se e
xis a a ni el p o incial, onde a poboación
oc 1pada na indus ia e a cons ucción se si
úa en o no ó 24,6%. Is o que e dici que a
Coma ca do Ca balliño can a cun sec o se
cunda io un an o e olucionado. que p esen
a uns ni eis de desen ol emen o e o ganiza
ción emp esa ial que se ap oximan á media
galega.
MAQUINARIA AGRÍCOLA en n' de máquinas (P opiedade exclusi a da explo ación)
TRACTORES NÚMERO DE NÚMERO DE NÚMERO DE MÁQUINAS
CONCELLOS MOTOCULTORES COLLEITADORAS OUTRAS MÁQUINAS TOTAIS
BEARIZ 21 13 o 3 37
BOBORÁS 120 106 o 162 388
CARBALLIÑO (O) 157 33 o o 190
IRIXO (O) 290 177 o 231 698
MASIDE 111 25 o o 136
PIÑOR 200 107 7 131
445
PUNXÍN 54 29 o o 83
SAN AMARO 120 27 2 8 157
SAN CRISTOVO DE CEA 300 108 2 16 426
TOTAL ............... 1.373 625 1 l 551 2.560
TOTAL COMARCAL 1.373 625 11 551 2.560
TOTAL PROVINCIAL 11.382 7.956 793 7.648 27.779
TOTAL AUTONÓMICO 83.544 68.560 6.264 87.611 245.979
56
Sis ema p oduc i o
EMPRESAS E EMPREGO:
DISTRIBUCION SECTORIAL
Emp esas(0/o) Emp ego[%) Emp /
Emp ego
Indus ia 142 (26,20) 721 [34,14) 5,07
Cons ucción 115 (21,22) 737 [34,89) 6,40
Come cio 113 [20,85) 273 (12,93) 2.41
Se icios 172 [31,73) 381 (18,04) 2,16
TOTAL 542 [100,00) 2.112 [100,00) 3,88
Con10 azos xe ais da Coma ca, en can o
á súa si uación indus ial ac ual, cabe des a
ca-Jos seguin es aspec os:
1) Exis encia dun ele ado mini undismo
emp esa ial, con cla o p edominio de peque
nas emp esas que, na maio ía dos casos,
non supe an os 5, 7 aballado es. Dun o al
de 257 sociedades elacionadas co sec o se
cunda io, 29 con an con máis de 1 O emp e
g ados e só 13 con máis de 24 ope a ios. Co
mo se pode deduci dis o, a dimensión media
das emp esas do sec o secunda io exis en
es na Coma ca é moi educida, e p ac ica
men e o 50% das ac i idades indus iais son
de ca ác e amilia , cun baixo índice de en1-
p ego po emp esa, al como se pode e no
cad o.
2) A di e si icación indus ial aínda é es
casa. P e o do 70o/o das emp esas indus iais
exis en es es án especializadas na cons uc
ción e ans o mación da madei a. Conc e a
men e, o 45,2% das emp esas dedicase á
cons ucción de edi icios e ob as públicas,
que coas súas 115 emp esas cons i úe a ac
i idade que p opo ciona máis emp ego [un
51 % do o al xe ado palas emp esas do sec
o secunda io}, men es que as ligadas á
ans o mación e alamen o da madei a e
p esen an o 21,4% do o al. Es a concen a
ción sec o ial das emp esas indus iais de í-
57
ase dos ecu sos e po encialidades económi
cas exis en es, ales coma a abundancia de
capi ais ex e nos p oceden es da emig ación,
o cal inancia a cons ucción de edi icios e i
endas, e a exis encia de ecu sos o es ais,
que dá pé pa a a c eación de emp esas da
madei a.
3) A indus ia es á case exclusi amen e
pola izada no concello do Ca balliño. A maio
ía das no as emp esas, c eadas du an e os
úl imos in e anos, ubicá onse sob e odo alí
e algunhas en Maside. Isla explica que o nú
cleo do Ca balliño sexa o que posúa o ipo de
indus ia máis a anzada des a Coma ca, ó
con a coa maio ía das emp esas dedicadas
á cons ucción, á an o mación e a amen
o da madei a, do me al e das ped as o na
men ais.
O polígono indus ial de Ucei a, p opieda
de do concello do Ca balliño, cons i úe o
p incipal oco de concen ación e localización
emp esa ial exis en e na Coma ca. Nel Jocalí
zase a maio ía das emp esas indus iais
exis en es. Can a cunha ex ensión de
325.000 m2, dis ibuidos en Jei as de 2.500
e 8.000 m2 que es án senda ocupadas a bo
i 1no, g acias á an axosa localización xeo
g á ica e á inclusión do concello do Ca balli
ño nas Zonas de P omoción Económica de
Galicia. Js o pe mí elles ás emp esas que se
ins alen nes e polígono consegui di ec a
men e da Adminis ación Au onómica unha
sub ención do 30% do in es imen o.
Sen emba go, é especialmen e impo an e
a si uación de abandono e descoido na que
se a opa es e polígono. Nas isi as écnicas
ealizadas de ec á onse nume osas ca encias
ela i as á ausencia de bocas de ego pa a
apaga incendios, al a de bei a úas e de a
pas nos sumidoi os, inexis e 1cia de cabinas
ele ónicas e dunha sinalización axei ada que
indique desde as p incipais es adas a ubica-
Análise socioeconón1ica
POBOACIÓN NON AGRARIA 1991
POBOACIÓN %OCUPADOS
CONCELLOS FEITO 91 NON AGRARIOS
BEARIZ 1.839 31,30
BOBORÁS 3.825 34,43
CARBALLIÑO 101 l l.017 76,03
IRIXO IOI 2.534 10,56
MASIDE 3.577 68,59
PIÑOR 1.808 52,44
PUNXÍN 1.048 56,99
SAN AMARO 1.640 52,22
SAN CRISTOVO DE CEA 3.781 55,49
TOTAL ............... 31.069 51,49
TOTAL COMARCAL 31.069 51,49
TOTAL PROVINCIAL 354.474 68,76
TOTAL AUTONÓMICO 2.720.445 79,69
ESTRUCTURA POR SECTORES DE ACTIVIDADE
O EMPREGO NO SECTOR SECUNDARIO
Indus ia
10%
T ans . Me ais
107 T abal!ad.
Ex acción Mine ais
52 T aballad.
58
Ag ic.-Gand.
49%
Finanzas-Segu os
39 T aballad.
Admon-Se .Sociais
98 T aballad.
Ou os
27 T aballad.
T anspo es
93 T aballad.
Come cio
267 T abal!ad.
Hos ele ía
80 T abal!ad.
O EMPREGO NO SECTOR TERCIARIO
Sis ema p oduc i o
ción exac a do ci ado polígono indus ial.
Ademais, púidose comp aba-la p opagación
do ma o que in ade as bei a úas e boa pa e
dos accesos ás lei as. Todo es e conxun o de
ca encias non ai máis que acen ua-la c is
pación dos emp esa ios da Coma ca. En con
secuencia, mella a-la h1 aes uc u a in e na
do polígono é i al pa a ga an i-la endibili
dade do mesmo e pa a a o ece-la ins ala
ción de no as emp esas.
Po ou a banda, coa inalidade de am
plia-Ja á ea indus ial do Ca balliño es anse
iniciando os aballos p e ios pa a cons ui
un pa que emp esa ial en Seoane, onde se
an habili a en p incipio quince hec á eas.
Os e eas o on adqui idos maio i a iamen e
polo Ins i u o da Vi enda e do Solo.
A ede de pa ques emp esa iais da Co
ma ca complé ase con ou o máis, p e is o
en Bea iz. Con es e, do ado dunha supe icie
de 60.000 m2, p e éndese po encia-lo sec o
dos se icios e poñe á disposición das em
p esas de dis ibución come cial solo emp e
sa ial pa a ins ala no as na es e almacéns.
Es e p oxec o ai acompañado dun plano pa
a a cons 1cción de i endas sociais des i
nadas pa a aqueles emig an es e o nados
que p ecisan unha no a esidencia.
4) A cons ucción, al como se pode e no
cad o anexo, aglu ina un impo an e núme o
de emp esas (115). que xu di on ó ampa o
do me cado xe ado polo e o no de emig an
es e pala necesidade de in es i na cons
ucción de no as i endas. Es e enómeno é
ácil de comp ende se se en en can a que é
o sec o no que adoi an ealiza-los seus in
es imen os os emig an es que e o nan, O l
os amilia es ós que lles en ían os a o as, co
obxec o de cons uí en un pequeno edi icio,
alle ou come cio. Des e xei o, o subsec o
da cons ucción emp ega, segundo os nasos
da os, p ac icamen e ó 35°/o dos ac i os non
59
ag a ios da Coma ca e ó 51 % do o al ocupa
do no secunda io.
O concello do Ca balliño, con 66 emp e
sas exis adas, é o que can a cun sec o da
cons ucción uáis desen ol ido e e olucio
nado. Desde os anos se en a, as sociedades
elacionadas coas edi icacións de ob as pú
blicas e edi icacións adqui i on unha consi
de able impo ancia, con e éndose na ac
ualidade na p incipal on e de xe ación de
emp ego de odo o concello. De ei o, as em
p esas da cons ucción exis en es p opo ció
nanlle emp ego ó 32,40% dos ac i os non
ag a ios exis en es no concello.
Pe o na ac ualidade a cons ucción. que
adicionalmen e o i o g an mo o da econo
mía coma cal, en ou nun dos seus peo es
momen os. ls o é debido, en g an pa e, ó
descenso da emig ación que, co luxo de di
ñei o, man iña moi as emp esas.
5) A abundancia de ecu sos o es ais
exis en es nes a Coma ca a o eceu a ins a
lación de impo an es emp esas dedicadas ó
a amen o da madei a. Is o pe mi íu, sen
dúbida, a o mación dun ecido emp esa ial
ealmen e especializado concen ado na ila
do Ca balliño. Exemplo signi ica i o oi o de
"Tanosa", ago a pechada, que no seu mo
men o chegou a p opo ciona emp ego a nu
me osos aballado es. Ac ualmen e debe
mos de menciona-la ecen e c eación de
dúas impo an es emp esas: "Lamcol Ou en
se" e "O masa". A p imei a á ase dunha
emp esa pa icipada pala mul inacional bel
ga "Sub Cha pen e Lamcol". A súa ac i ida
de conc é ase na ab icación de mode nas
es uc u as de madei a laminada colada, u i
lizando como ma e ia básica, no seu p oceso
p oduc i o, odo ipo de madei a esinosa
(pino e mello, abe o, pino pinas e e c ... ). A
segunda, p omo ida po emp esa ios ou en
sáns coa colabo ación de SODIGA, oi inagu-

ada a inais do ano 1992, p opo cionando
emp ego di ec o a 20 pe soas. A ac o ía
componse de un ase adoi o con ecnoloxía
pun a que ans o ma á anualmen e 80.000
m3 de madei a de pino en olo, o que pe mi e
alcanza unha p oducción de 40.000 m3
anuais. Is o supón p oduci-lo 3% da madei a
se ada de Galicia.
A exis encia de esu sos o es ais, posibi
li ou amén o desen ol emen o dunha im
po an e ac i idade emp esa ial especializa
da na cons ucción de a aúdes, cen ada no
concello de Piño . Nes e núcleo uncionan
ac ualmen e 10 alle es de p oducción, o que
o con e e, xun o con Ri ada ia, nun dos
p incipais cen os p oduc i os de cadalei os
exis en es na p o incia de Ou ense. Sen em
ba go, a c ecen e expansión des a ac i idade
en Piño ese limi ada pala escaseza de solo
onde ins ala-los alle es de p oducción.
6) A indus ia da panade ía es á adqui in
do conside able impo ancia, especialmen e
no concello de Cea. Aquí es án uncionando
ac ualmen e 27 o nas dedicados á elabo a
ción de pan a esanal. Pa a a endibilización
des a ac i idade p oduc i a, p incipal on e
de ing esos de boa pa e das amilias des e
concello, é p eciso po encia-la come cializa
ción do p oduc o median e a cons i ución
dunha pequena coope a i a. Es a medida
axuda ía a minimiza conside ablemen e os
cus os de p oducción e a c ea unha se ie de
sen icios e in aes uc u as comúns que be
ne icia ía a ódolos asociados. Indubidable
men e, a p oli e ación de o nas de coza, e
mendamen e dispe sos -o que inc emen a os
cus os de p oducción-, ai pensa na necesi
dade de cons ui un pa que a esanal no
que se ins ala ían as emp esas de panade ía
e u u as coope a i as in e esadas na p o
ducción de "pan de Cea". A c eación de solo
pode con ibui decisi amen e á expansión
das emp esas dedicadas á elabo ación de
60
Análise socioeconómica
pan e, consecuen emen e, á dinamización
económica do concello.
7} Na Coma ca adqui i on ce a impo an
cia os alle es de con ección de p endas de
es i . Es es p oli e an cada ez uáis no con
cello do Ca balliño, desen ol endo a súa ac
i idade pola endas locais e pa a os deseña
do es de p es ixio na 11 ais de Ou ense
(Adol o Domínguez e Robe o Ve ino, en e
ou os}. Nes a liña enmá case unha in e e
san e coope a i a ex il, na que aballa11 12
pe soas. si uada no concello do I ixo. A ac i
idade p oduc i a des a coope a i a ende a
med a a medida que o olume de pedimen
os aumen a, pe o as aballado as da mes
ma lamen an a al a de apoio económico pa
a ap ende en no as écnicas de ab icación.
En consecuencia, con is as a omen a e a
anima-la c eación <les e ipo de coope a i as
no medio u al con én po encia-la o mación
p o esional dos seus aballado es median e
o impa imen o de cu sos de o mación ocu
pacional, inanciados pola Conselle ía de Fa
milia. Des a manei a posibili a íase a o ma
ción e ac ualización p o esional dos
aballado es e inc emen a íase es e ipo de
coope a i as de aballo, ideais pa a amo e
ce-lo pa o exis en e nes a Coma ca.
Pa a inaliza , con én ace e e encia ás
po encialidades minei as. A Coma ca can a
cunha a iada gamma de mine ais (es año,
wol am, án alo, niobio, g a i o, a senopi i
as, andaluci a e i anio) escasamen e explo
ados. A al a dunha in es igación se ia e
p ecisa, de ca ác e o icial ou p i ada, é a
causa p incipal que explica o abandono <les
es impo an es xacemen os. Son p ecisos
es udios igo osos que poñan de mani es o
as posibilidades eais dos c iadei os exis en
es e que sin an pa a aconsella-la o ma idó
nea de ex acción. A a o momen o le o11se a
cabo a explo ación dalgúns xacemen os no
l ixo (es año), Maside, Piño e Bea iz, onde
Sis ema p oduc i o
exis e un ilón es añí e o de conside able im
po ancia que se es ende polos e mos muni
cipais de A ión, Bobo ás e o I ixo, mon es do
Suído e Tes ei o. A súa explo ación pode ía
se un sopo e pa a desen ol e no as inicia
i as emp esa iais.
As p ospeccións e es udios de ecoñece
men o que Je ou a cabo pa cialmen e a em
p esa ADARO, ilial do !NI, pe mi i on a de
ección de e eas con abundancia de
mine alizacións a sénicas. Es as abundan
11as zonas de B ués e Xu enzás, no concello
de Bobo ás. Aquí exis e unha mina de ou o,
hoxe abandonada, que oi explo ada pala
compañía "Ca ballino Gold And A senic Mi
nes Company Limi ed". Segundo as in o ma
cións das que dispoñemos, a a 1916 o on
a adas ap oximadamen e 15.000 Tm. Pos
e io men e, en 1940 eanudá onse os aba
llos na ci ada explo ación minei a, pe o ob i
é onse escasos esul ados económicos, o
que o zou o seu peche de ini i o.
Ademais das po encialidades au í e as, na
Coma ca abundan as pegma i as. Son moi
abundan es nas localidades de Mou iz,
G anxa, Lamas, Longos, Caza ancas e San
Facundo. Con eñen mine ais non me álicos
de g an u ilidade na indus ia ( eldespa o,
caolín, 1nica e cua zo). Sen emba go, a sepa
ación e a amen o de cada un <les es com
poñen es é sumamen e cus oso, senda p eci
so acome e cuan iosos in es ímen os pa a
consegui explo acións minimamen e endi
bles.
De ódolos xei os, e a pesa des as limi a
cións ope acionais, é p eciso con inua-los es
udios e sondaxes xeo écnicos pa a a apa
unha posible ía que ga an a a ex acción
daqueles mine ais que sexan endibles. A ex
plo ación acional do g ani o g is, de g ande
abundancia na zona, debe pe mi i-lo desen
ol emen o e a expansión de emp esas ela-
61
cionadas coa explo ació11 de ocas indus iais
e o namen ais. Es as expe imen a on unha
e olución posi i a na Coma ca, localizándose
basicamen e no polígono de "A Ucei a".
EMPRESAS CON DEZ OU MÁIS
TRABALLADORES
EMPRESA ACTIVIDAD E EMPREGADOS
Pied as Gallegas, SA. Indus ia da ped a 27
Ho migones de
Ca balliño SA Male iais cons ucción 14
Polies e He mida SA Fab . p od. plás icos 11
Talle Chapis.
Ca ballino S.A. Talle mecánico 10
Plas icase , S.A. P oduc os plás icos 40
1.M.Elec.
JesúsRod iguez S.A. lns alacións eléc icas 28
José Anibal Gi ando Colinas Fab ic. xéne os de pun o 12
P on amoda Roca S.A. Con ección p endas es i 11
Modas A en ei o, S.A. Con ección p endas es i 38
Con ecciones Am e S.L. Con ección p endas es i 35
Abe! Ca ballido y o os CB Se a e p ep. de madei a 11
EMPRESA ACTIVIDAD E EMPREGADOS
Rami o Paz Pé ez Se a e p ep. de nadei a 13
Ca men U ena C espo Se a e p ep. de madei a 22
Manuel Sal ado Fuen es Fab ic. de mobles madei a 10
Flexog ci icas do Ca balliño Fab .de papel e ca ón 11
O masa T ans onnación de nadei a 20
La ncol O ense, S.A. Madei a laminada colada 43
Cons ucc.José Pé ez S.A. Cons ucción 11
Cons . Louzano y
Sob inos S.L. Cons ucción
Cons . Bemá dez y
Al a ez S.L. Cons ucción
Cons ucciones Joen e S.L. Cons ucción
Concello do Ca balliño Ob as públicas
12
20
21
40
Análise socioeconómica
ESTRUCTURA DAS EMPRESAS JNDUSTRIAIS
< 1 O EMPREGADOS 1 O -24 EMPREGADOS 24 -50 EMPREGADOS > 50 EMPREGADOS
SUBSECTORES N.2 N.2 N.2 N.2 N.2 N.2 N.º N.º
Emp esas T aballad. Emp esas T aballad. Emp esas T aballad. Emp esas T aballad.
EXTRAC./TRANSFORM. MINERAL
* MINERAIS METÁLICOS o o o o o o o o
* MINERAIS NON METÁLICOS o o o o o o o o
* MATERIAL DE CONSTRUCCIÓN 10 51 14
27
o o
*QUÍMICA o o 11 o o o o
TOTAL .............. o o 2 25 27 o o
TRANSFORMACIÓN DE METAIS
* PRODUCTOS METÁLICOS
29
59 1 10 o o o o
* MATERIAL ELÉCTRICO 4 10 o o 28 o o
TOTAL
...............
33
69 10 28 o o
MANUFACTURAS
* ALIMENTACIÓN 20 62 o o o o o o
* COIRO/CALZADO 8 22 2 23 2
73
o o
* MADEIRA
45
139 9 132 l 43 o o
* PAPEL 2 6 1 11 o o o o
* OUTRAS 3 o o o o 58
TOTAL .... .. 76 232 12 166 3 116 58
CONSTRUCCIÓN
* EDIFICACIÓN E 0.0.P.P. 33 106 8 113 4 127 1
75
*CONSTRUCCIÓN INMOBLES 18 70 4 49 40 o o
* INSTALACIÓN E MONTAXES 44 114 3 35 o o o o
TOTAL ............... 95
290
15 197 5 167 75
TOTAL COMARCAL 214
642
30 398 11 338 2
133
62
Sis ema p oduc i o
EMPRESA ACTIVIDAD E EMPREGADOS
Peña Cue os y De i ados Peles 16
Cons ucc. Cas o
Banga S.L. Cons ucción 10
O e o Ce dei a S.A. Cons ucción 11
Manuel Lo enzo Lo enzo Cons ucción 40
A gimi o Mamo es Rdguez Ca pin e ía do Aluminio 11
Ba ei o Cas o, S.L. Acabado de edi icios 12
A e y Pied a, S.A. Acabado de edi icios 12
Resumindo, podemos a i ma que a Co
ma ca do Ca balliño, a pesa de con a cun
ha es uc u a emp esa ial aínda débil, o ece
unhas boas pe spec i as de c ecemen o con
base na exis encia de abundan es ocas in
dus iais, ecu sos o es ais, e no ei o de se
un luga de paso de dúas impo an es ías
de comunicación de alcance ex ap o incial
que c uzan a Coma ca (N-541, Ou ense-Pon-
e ed a, e N-525, Ou ense-San iago). ás que
!les hai que engadi-la es ada au onómica de
ecen e cons ucción que enlaza Ribada ia
con Cea. Es a úl ima con é ese nun ilnpo 
an ísimo ial que ai con ibuí decisi a
men e ó desen ol emen o das coma cas do
Ca balliño e do Ribei o, in ensi icando subs
ancialmen e as súas elacións económicas e
c eando un eixo de desen ol emen o na Gali
cia in e io . Es e ei o ense que in e p e a
como un ac o moi posi i o que o ece g an
des pe spec i as de ca a ó u u o desen ol e
men o emp esa ial das dúas coma cas.
4.2.3. SECTOR TERCIARIO
A pesa de que concen a p ac icamen e o
53°/o das emp esas exis en es na Coma ca,
es e sec o en un ca ác e eminen emen e
amilia . De e i o, o 98º/o das sociedades e cia-
ESTRUCTURA DAS EMPRESAS TERCIARIAS
< 1 O EMPREGADOS 1 O· 24 EMPREGADOS 25 . 49 EMPREGADOS > 50 EMPREGADOS
SUBSECTORES N.º N.º N.º N.º N.º N.º N.º N.º
Emp esas T aballad. Emp esas T aba liad. Emp esas T aballad. Emp esas T aballad.
COMERCIO 104 221 4 46 o o o o
HOSTELERIA
45
80 o o o o o o
TALLERES 23 54 o o o o o o
TRANSPORTES 27 69 2 24 o o o o
FINANZAS-SEGUROS 20
39
o o o o o o
ADMINISTRACIÓN-
SERVICIOS SOCIAIS 39 98 o o o o o o
OUTROS 21 27 o o o o o o
TOTAL ............... 279 588 6 70 o o o o
63
u ís ico débese con empla como unha ac
ción p io i a ia que hai que desen ol e en
oda a Co1na ca. e non só no concello de San
An1a o.
9) P omoción da á ea ec ea i a "O Tes ei
o·· (O l ixo), median e a elabo ación de o as
ele sendei ismo que si an pa a endibiliza-la
in e esan e paisaxe mon añosa des e conce
llo, no que se pode p ac ica-la caza maio
(po co b a o) e a pesca ( oi a).
Do 1nesmo xei o, nas á eas uáis mon a
ñosas do concello de Bea iz é ac ible plani i
ca amén algunhas o as de sendei ismo
que leñan en can a as nume osas mámoas
exis en es en dis in os pun os do e mo mu
nicipal (Ed ei a). A mella a dos espacios na
lu ais, especialmen e o da Ca ballei a de Xi
azga, así como a posible ehabili ación de
muiños e de casas u ais no núcleo de Rico
banca con inalidades u ís icas e de p omo
ción do u ismo u al, débense con empla
como al e na i as impo an es pa a mello a
lo a ac i o u ís ico des e concello, que can
a con es impo an es cau os de caza e
abundan es ega os lu iais pa a pesca oi
las.
1 O) Acome e aballos de conse ación de
odo o conxun o a ís ico e monumen al exis
en e no núcleo de Pazos (Bobo ás). A ehabi
li ación e acondicionamen o pa a u ismo u
al de odos aqueles pazos e casas nob es
exis en es no ci ado núcleo pode desempeña
un impo an e papel pa a p omociona-lo u
ismo u al <les e concello, que can a ade
mais con nume osos monumen os e capelas
ománicas (Moldes), e con excelen es is as
pano ámicas ó longo do io A ia. Tamén cabe
con empla-lo posible ap o ei amen o das au
gas e mais exis en es na pa oquia de Bobo
ás, onde se ía con enien e cons ui unha
piscina.
70
Andlise socioeconó nicn
11) Ap o ei amen o das opo unidades u
ís icas xe adas en o no ó mos ei o de Osei
a. Es e impo an e mos ei o benedic ino, co
ñecido como "O Esco ial de Galicia", a ae
dia iamen e un impo an e núme o de isi
an es, que du an e o e án alcanza o seu
pun o máis álxido. A co en e de isi an es
pe mi i ía le a adian e a cons ucción dun
pequeno ho el na pa oquia de Cea. Des a
manei a inc emen a íase a o e a de p azas
ho elei as dispoñibles, xa que as exis en es
na hospede ia do mos ei o son insu icien es
pa a cub i-la o alidade da demanda.
12) P omociona-lo an igo camiño de San
iago (Camiño da P a a) ó seu paso polo con
cello de Piño . O an igo camiño da p a a deu
pé nes e concello á cons ucción de dúas
ig exas: San Paio de Loeda e San Xoán de
Ba an. Ademais, nes e concello (en Moi e,
pa oquia de Ca balleda -Reino-) a ópase a
casa ma e na do bea i icado D. Juan Jacobo
Fe nández, elixioso anciscano nacido en
1808 e ma i izado en Damasco en 1860,
que oi bea i icado en 1926.
13) Acondicionamen o da á ea ec ea i a
de F eón (Piño ). A ealización des a acción
pe mi i ía do a es e concello ou ensán dun
luga a ac i o axei ado pa a o desen ol e
men o de ac i idades elacionadas co ocio e o
lece .
14) Ap o ei amen o das augas e mais
exis en es na pa oquia de Punxín. Aquí
exis en unhas augas sul u osas con excelen
es p opiedades pa a o a amen o de en e 
midades dixes i as e cu áneas. Pa a ap o ei
a-las súas p opiedades cu a i as debe íase
cons ui un pequeno balnea io ou, en odo
caso, unha pequena á ea ec ea i a do ada
de piscina debidamen e acondicionada pa a
dis u a de baños e mais. Es e ecu so po
encial de Punxin débese comple a cun po
enciamen o do u ismo u al, median e a e-

Sis ema p oduc i o
habili ación dalgúns pazos e casas de cam
po. Pa a is o pode íanse es ablece con e11ios
coa ecen emen e c eada Sociedade pa a a
P omoción do Tu ismo de Galicia, a in de
canaliza u is as e isi an es es acionais in
e esados en dis u a do medio u al.
15) Acondicionamen o das ibei as do
A ia. Es e ío, especialn1en e no seu cu so
medio e baixo, eúne excelen es condicións
pa a cons ui á eas ec ea i as.
16) Elabo ación dun plano in eg al des i
nado a conse a e p o exe-las dis in as es
pecies a bó eas exis en es no pa que munici
pal do Ca balliño. Oes e xei o consegui íase
e i a-lo de e io o p og esi o das á bo es, al
gunhas delas moi a ec adas po dis in as en
e midades. O plano debe con empla , ade
mais, unha se ie de medidas conc e as
enden es a el1abili a-lo pa que e a sanea
las bei as do ío A en ei o.
17
) Mello a-la iqueza piscicola do ío
A en ei o, no que se ins ala on <lúas pisci
ac o ías dedicadas á c ia e ceba de oi as.
Pa a consegui es e obxec i o débense con
ola-los e idos di ec os ó ío, e i ando a
con aminación do mesmo.
4.5. O MERCADO DE TRABALW
Do mesmo xei o que sucede na maio pa 
e das coma cas do in e io de Galicia, es a
mos a amén no seu conxun o unha es uc
u a do me cado de aballo con azos p o
pios do medio u al. Is o mani és ase na e
ducida po cen axe de poboación asala iada
(34, 7%), moi po babeo da media p o incial e
au onómica, e no ele ado núme o de pe soas
independen es. Es as p edominan, sob e o
do 1os concellos menos e olucionados, que
can an cun sec o ag a io moi in lado. Tal é o
MERCADO DE TRABALLO, 1991
% % % % %
CONCELLOS EMPREGADORES INDEPENDENTES ASALARIADOS AX U DA AMILIAR OUTROS
BEARIZ 0,92 57, 10 20,61 18,78 2,60
BOBORÁS 2, 19 60,09 24,56 12,57 0,58
CARBALLIÑO (O) 8,00
37,37
48,09
3,95
2,60
IRIXO (O) 0,97 42,94 5,70 49,90 0,49
MASIDE 4,26 38,22 46,17 10,22 1,14
PIÑOR 2,92 53,90 35,23 4,71 3,25
PUNXíN 1,06 31,40 50,66 16,36 0,53
SAN AMARO 3,63
45,77
44,35 3,83 2,42
SAN CRISTOVO DE CEA 4, 19 44,98 40,87 9, 17 0,79
TOTAL ............... 4,28 44,02 34,70 15,38 1,63
MEDIA COMARCAL 4,28 44,02 34,70 15,38 1,63
MEDIA PROVINCIAL 4,58 32,69 52,59 8,56 1,59
MEDIA AUTONÓMICA 4,81 24,37 64,43 4,91 1,48
71
Análise socioeconómica
EVOLUCIÓN DA ESTRUCTURA DO EMPREGO
%
so
45
40
35
30
25
20
15
10
5
o
Emp esa ios T aballado es Axuda Familia Ou os
T aballado es
Asala iados
lndependen es
l�
CJ
�a-n_o_1_9_8_1_
1!1ll
_• �a-n _o _1_9 _9 _1
�
caso de Bobo ás e Bea iz, onde os aballa
do es independen es, cons i uidos unda
men almen e po pequenos ag icul o es e
p opie a ios de ba es, ep esen a o 60% e o
57º/o, espec i amen e.
Como se pode comp oba na áboa que se
achega, exis en g andes di e encias en e os
dis in os concellos. Así, a opámonos con ca
sos nos que as es uc u as p oduc i as es án
máis desen ol idas, o que a o ece a p esen
cia dun maio núme o de pe soas e aballa
do es asala iados. Is o sucede conc e amen e
no Ca balliño, Punxín e Maside, onde as po 
cen axes de asala iados ap oxímase sensi
blemen e ós alo es medios p o inciais e au
onómicos. Pala con a, o educido núme o
de asala iados é moi p opio dos espacios e
á eas escasamen e desen ol idas.
72
De ódolos xei os, e a pesa das di e en
cias in e municipais an e io men e desc i as,
o ce o é que o conxun o coma cal do Ca ba
lliño alónxase conside ablemen e da media
au onómica, que p esen a unha es uc 1 a
do me cado de aballo moi o máis desen ol
ida, ó con a cunha po cen axe de asala ia
dos p óximo ó 65% do o al da poboación
ocupada galega.
A si uación cla éxase aínda ma1s ó es u
dia-lo epa o das axudas amilia es dis i
b11ídas en e a poboación da Coma ca. En
e ec o, es e indicado socioeconómico pe mí
enos coñece en pa e o g ao de u alidade e
o babeo desen ol emen o económico que p e
sen an algúns concellos da Coma ca. Con
c e amen e, obse amos que a si uación é
especialmen e echaman e no concello do l i
xo, no que as axudas amilia es ep esen an
Sis ema p oduc o
p ac icamen e o 50% do me cado de aballo.
Es as axudas des ínanse, na maio ía dos ca
sos, ás mulle es e homes de idade a anzada
e a pe soas en p eca ias condicións eco11ómi
cas.
4.5.1. CUALIFICACIÓN DOS RECURSOS
HUMANOS
A al a de pe soal cuali icado es ase con
e endo nun dos p incipais ac o es que li
mi an o c ecemen o e o desen ol emen o
económico e social des a Coma ca. As ci as
que se manexan nos o ganismos o iciais e
ílic en un de icien e ni el de o mación p o e
sional, con po cen axes moi educidas de
pe soas que con an con o mación uni e si
a ia. En e ec o, na Coma ca do Ca balliño
só o 2,65% da poboación cu sou es udios de
e cei o g ao, co que a po cen axe de poboa-
ción des a Coma ca con o mación uni e si
a ia es á moi escasa (in e io ás medias p o
incial e au onómica}. A si uación ag á ase
aínda máis se e nos en con a que a po cen
axe de anal abe os e pe soas sen es udios
ep esen an case o 50% da poboación o al
da Coma ca. Es a po cen axe, que en po si
xa é moi al a, dispá ase o emen e, sob e o
do nos concellos máis mon añosos. Así, o
81 % da poboación do l ixo ca ece de es u
dios ou é anal abe a. Valo es simila es a o
pámolos en Piño e Maside, onde a po cen a
xe de poboación sen cuali icación ningunha
supón o 62% e o 58%, espec i amen e. Nes
e sen ido, os alo es medios -en compa a
ción coa p o incia e o conxun o da comuni
dade au ónoma- indícannos cla amen e, al
como se pode comp oba na áboa que se
achega, que es amos an e unha Coma ca
moi de ici a ia en ni el de ins ucción educa
i a e p o esional. Só o concello do Ca balli-
NIVEL DE INSTRUCCIÓN DA POBOACIÓN MAIOR DE 10 ANOS, 1991
%POBOACIÓN % POBOACIÓN %POBOACIÓN %POBOACIÓN % POBOACIÓN
CONCELLOS ANALFABETOS SEN ESTUDIOS PRIM.GRAO SEG.GRAO TERC.GRAO
BEARIZ 2,80 41,39 32,31 21,20 2,30
B080RÁS 6, 15
43,37
32,38 16,45 1,65
CARBALLIÑO (O) 2,04 26,35 37,47 29,38 4,76
IRIXO (O) 2,19 78,69 5,96 12,41 0,74
MASIDE 5,39 52,79 18,65 21,80 1,38
PIÑOR 5,31 56,90 19,41 16,98 1,39
PUNXÍN 3,63 27,88 45,49 20,83 2,18
SAN AMARO 5,37 22,54 52,58 18,38 1, 14
SAN CRISTOVO DE CEA 4,62 51,70 23,84 17,96 1,88
TOTAL ............... 3,75 41,73 29,97 21,90 2,65
MEDIA COMARCAL
3,75
41,73 29,97 21,90 2,65
MEDIA PROVINCIAL 4,00 34,70 31, 16 25,59
4,53
MEDIA AUTONÓMICA 3,06 28, 13 34,06 29,61 5, 14
73
ño, de o ma illada, p esen a uns ni eis de
cuali icación e o mación uni e si a ia que
supe a a media p o incial, aínda que in e io
nun pun o a media au onómica. Agás es a
excepcíón, o ni el de ins ucción é, como di
xemos, moi de icien e.
Debemos se conscien es de que a cuali i
cación p o esional e educ i a da poboación é
o sopo e undamen al sob e o que en que
undamen a se oda acción de desen ol e
men o e p og eso na p ocu a dunhas mella
es condicións de ida. Po is o, a cuali ica
ción dos ecu sos humanos des a Coma ca
cons i úe unha a e a undamen al e p io i
a ia pa a enca ei a-lo seu u u o desen ol
emen o.
Análise socioeconómica
4.5.2. O PARO E A SÚA EVOLUCIÓN
A pesa de que a conxun u a económica
de España non é ac ualmen e nada a o a
ble, condicionada cada ez máis palas íluc
uacións in e nacionais e pola p opia e olu
ción da C.E., a Coma ca do Ca balliño
p esen a unhas ucas de pa o ealn1en e in
e io es ás que se exis an na p o incia e no
conxun o de Galicia. ls o débese, en pa e, ó
impo an e papel desempeñado polo sec o
sec11nda io na xe ación de emp ego e, sob e
odo, a que a ac i idade ag ícola ac úa desde
hai empo como colchón da c ise económica,
acollendo, po un lado, ós emig an es que e
o nan dos dis in os países ame icanos e eu-
DATOS RELACIONADOS COA EVOLUCIÓN DO PARO REXISTRADO
PARO 84 PARO 85 PARO 86 PARO 87 PARO 88 PARO 89 PARO 90 PARO 91
CONCELLOS Rexis ado Rexis ado Rexis odo Rexis ado Rexis ado Rexis ado Rexis ado Rexis ado
BEARIZ 22 21 30 42 38 39 40 29
BOBORÁS 86 87 118 154 179 193 216 146
CARBALLIÑO (O)
395
452 580 695 829 893
937
1.042
IRIXO (O) 118 146 162 231 239 193 162 98
MASIDE 123 130 194 244 250 234 196 190
PIÑOR 78 78 102 118 130 115 o
99
PUNXíN 42 39 49 62 82 85 82 59
SAN AMARO 55 64 90 122 122 113
98
225
SAN CRISTOVO DE CEA 121 129 152 243 206 201 173
54
TOTAL ··············· 1.040 1.146 1.477 1.911 2.075 2.066 1.904 1.942
TOTAL COMARCAL 1.040 1.146 1.477 1.911 2.075 2.066 1.904 1.942
TOTAL PROVINCIAL 18.010 19.019 21.864 26.178 28.114 26.472 22.910 24.025
TOTAL AUTONÓMICO 153.837 159.822 177.544 193.191 204.436 197.736 185.370 181.094
74
Sis ema p oduc i o
EVOLUCIÓN DO PARO REXISTRADO
2.400 -
2.200
2.000 -.075 2.06
1.800 1.904 1.942
-
1.600 -
1.400 -
1.200 -
1.000 -1.040 1.146
800 -
600
1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991
l•Pa o Rexis adol
opeos, e, po ou o lado, ós desemp egados
p oceden es de emp esas en adas en c ise.
De ódolos xei os, e a pesa do compo a
men o ela i amen e posi i o do conxun o da
Coma ca, algúns concellos p esen an axas
supe io es á media p o incial e galega. ls o
sucede en Punxín, Maside, Piño e O Ca ba
lliño, concellos onde a ac i idade emp esa ial
é mais signi ica i a, es ando os aballado es
asala iados expos os a posibles escisións de
con a o mo i ado palas p opias eadap a
cións conxun u ais de i adas da c ise econó
mica que lle a ec a a Galicia e ó conxun o da
economía española en xe al.
A odo o di a a a ago a habe ía que lle en
gadi-lo aumen o das pe soas pa adas p oce
den es da emig ación. As lis as do pa o nú
ense cada ez máis de emig an es
75
e o nados que se acollen ó pa o, polo menos
du an e un ano, como única al e na i a que
se lles p esen a an es de pasa en a o ma
pa e do g upo de aballado es ag icolas.
Po ou o lado, o en ellecemen o p og esi
o da poboación e a in ensa emig ación de
pe soas en idade de aballa explica que a
axa de pa o no I ixo e en Bea iz sexa baixa,
limi ándose ós que quedan no e mo munici
pal a aballa nos labo es p opios do ag o.
Ademais <les es condicionan es, débese e
en can a que a ag icul u a e a gande ía que
se p ac ican nes e concello son compa idas,
a empo pa cial, con ou as ac i idades, es
pecialmen e a cons ucción, que cons i úe
unha impo an e on e complemen a ia de
ing esos. Todo is o epe cu e na escasa axa
de pa o que se exis a nos do 1s concellos
an e io men e ci ados.

Análise socioeconómica
PARO REXISTRADO 1984-1991: EVOLUCIÓN !NTERANUAL
°lo E olución % E olución o/o E olución % E olución % E olución % E olución % E olución
CONCELLOS 1984-85 1985-86 1986-87 1987-88 1988-89 1989-90 1990-91
BEARIZ 14,551 42,86
BOBORÁS 1,16 35,63
CARBALUÑO 101 14,43 28,32
IRIXO 101 23,73 10,96
MASIDE 5,69 49,23
PIÑOR 0,00 30,77
PUNXíN 17, 141 25,64
SAN AMARO 16,36 40,63
SAN CRISTOVO DE CEA 6,61 17,83
TOTAL ............... 10, 19 28,88
TOTAL COMARCAL 10, 19 28,88
TOTAL PROVINCIAL 5,60 14,96
TOTAL AUTONÓMICO 3,89 11,09
A poboación no a, con idades comp endi
das en e os 16 e os 24 anos, é a máis a ec
ada polo pa o (30, 1 %). A is o con ibúe deci
si amen e a al a de cuali icación p o esional
e o abandono dos es udios. ls o explica que a
maio pa e dos demandan es de emp ego
des a Coma ca sexan pe soas que ca ecen de
p o esión especí ica. Po is o esul a imp es
cindible mello a-lo g ao de o mación p o e
sional dos demandan es de emp ego median
e a impa ición de cu sos especí icos de
o mación ocupacional o ien ados ca a a
aquelas ac i idades que o ecen mella es
pe spec i as de c ecemen o.
Ó longo dos úl imos oi o anos es udiados
obse amos que en e 1984 e 1991 a ci a de
pa ados, en núme os absolu os, inc emen
ouse en case un 70%. Is o supón pasa de
40,00 19,521 2,63 2,56 127,501
30,51 16,23 7,82 11,92 132,411
19,83 19,28 7,72
4,93
11,21
42,59 3,46 119,251 116,061 139,511
25,77 2,46 16,401 116,241 13,061
15,69 10, 17 111,541 1100,001
26,53 32,26 3,66 13,531 128,051
35,56 0,00 17,381 113,271 129,59
59,87 115,231 12,431 113,931 168,791
29,38 8,58 10,431 17,841 2,00
29,38 8,58 10,431 17,841 2,00
19,73 7,40 15,841 113,461 4,87
8,81
76
5,82 13,281 16,251 12,311
ep esen a-lo 6,02% do o al de pa ados da
p o incia en 1984 a pouco máis do 8,08% en
1991, ano no que o núme o de desemp ega
dos alcanza a ci a de 1.942 pe soas, o que
equi ale ó 1,07% do o al de pa ados con a
bilizados pa a o conxun o de Galicia.
As a iacións máis signi ica i as que se
p oduci on ó longo des a e apa an moi liga
do xa non só á p opia conxun u a económica
nacional e in e nacional, senón amén ó c e
cen e !luxo de emig an es que e oman. Es
es, como xa se indicou en apa ados an e
io es, es án e omando po di e sas causas
ós seus luga es de o ixe, inco po ándose ás
lis as de pa o. Is o a éc alle non só ó cabeza
de amilia, senón amén ós illos e amilia es
que o acompañan, o que p o oca un subs
ancial inc emen o do pa o en núme os ab-
Sis ema p oduc i o
solu os, especialmen e nos anos 1988 e
1989, momen o no que se alcanzan as ci as
de pa o uáis ele adas que se exis an na
Coma ca du an e os úl imos se e anos anali
zados.
EVOLUCIÓN DO PARO
0/o sob e o o al exional
o/o sob e o o al p o incial
TOTAL
ANO 1985 ANO 1991
0,72
6,02
1.146
1,07
8,08
1.942
Dada a si uación da economía galega e
española en xe al, de ca a ós p óximos anos
é de espe a que o pa o da Coma ca non ex
pe imen e cambios subs anciais. En odo ca
so, é posible que a ci a de pa ados aumen e
a medida que se aia p oducindo unha ea
dap ación do sis ema p oduc i o.
POBOACIÓN PARADA E TAXA DE PARO POR GRUPOS DE IDADE, 1991
De 16 a 24 anos De 25 a 54 anos De 55 a 64 anos De 65 e máis anos TOTAL
CONCELLOS PARADOS TAXAS PARADOS TAXAS PARADOS T AXAS PARADOS T AXAS PARADOS TAXAS
BEARIZ 13 30,95 20 4,95 5 2,37 2 5,71 40 5,78
BOBORÁS 31 22,46 113 13,06 26 5,64 2 2,60 172 11, 16
CARBALLIÑO (O) 189 32,98 412 14,44 107 12,44 12 4,18 720 15,74
IRIXO (O) 11 7,91 8 1,22 o 0,00 O, 13 20 0,96
MASIDE
73
31,47 126 17, 14 36 12,08 4 12, 12 239 18,41
PIÑOR 30 29,70 58 14,32 20 9,90 1 5,88 109 15,03
PUNXÍN 27 39,71
47
17,87 9 7,89 5,88 84 18, 18
SAN AMARO 18 23,38
32
9,70 17 1 1 ,81 o 0,00 67 11,88
SAN CRISTOVO
DE CEA 82 40,80 11
o 12,47 19 5, 11 o 0,00 211 14,30
TOTAL ...............
474
30, 17 926 12,53 239 7,56 23 1,79 1.662 12,40
TOTAL COMARCAL 30, 17 12,53 7,56 1,79 12,40
TOTAL PROVINCIAL 30,33 13,01 9,30
3,73
14,28
TOTAL AUTONÓMICO 34,05 13,91 10,07 5,63 16,34
77
Análise socioeconómica
TAXA DE OCUPACIÓN E TAXA DE PARO (Censo 1991)
TAXA TAXA TAXA TAXA TAXA TAXA
OCUPACION OCUPACION OCUPACION PARO PARO PARO
CONCELLOS HOMES MULLERES TOTAL HOMES MULLERES TOTAL
BEARIZ 95,29 92,51 94,22 4,71 7,49 5,78
BOBORÁS 85,54 93,29 88,84 14,46 6,71 11, 16
CARBALLIÑO 101 86,49 80,84 84,26 13,51 19, 16 15,74
IRIXO 101 98,63 99,38 99,04 0,62 0,96
MASIDE 82,57 79,73 81,59 17,43 20,27 18,41
PIÑOR 83,33 87,54 84,97 16,67 12,46 15,03
PUNXÍN 80,74 83,03 81,82 19,26 16,97 18, 18
SAN AMARO 88,07 88,24 88, 12 11,93 11,76 11,88
SAN CRISTOVO DE CEA 86,26 84,65 85,70 13,74 15,35 14,30
TOTAL ............... 87,58 87,64 87,60 12,42 12,36 12,40
MEDIA COMARCAL 87,58 87,64 87,60 12,42 12,36 12,40
MEDIA PROVINCIAL 87,55 85,58 86,82 13,39 15,81 14,28
MEDIA AUTONÓMICA 85,75 79,93 83,66 14,25 20,07 16,34
ÍNDICE DE PARO REXISTRADO
1984 = 100 1984 = 100 1984 =100 1984 =100 1984 =100 1984 =100 1984=100
CONCEllOS % 1984.85 % 1984·86 % 1984·87 % 1984·88 % 1984·89 % 1984·90 % 1984-9 1
BEARIZ 95,45 136,36 190,91 172,73 177,27 181,82 131,82
BOBORÁS 101, 16 137,21 179,07 208, 14 224,42 251, 16 169,77
CARBALLIÑO 101 114,43 146,84 175,95 209,87 226,08 237,22 263,80
IRIXO 101 123,73 137,29 195,76 202,54 163,56 137,29 83,05
MASIDE 105,69 157,72 198,37 203,25 190,24 159,35 154,47
PIÑOR 100,00 130,77 151,28 166,67 147,44 0,00 126,92
PUNXíN 92,86 116,67 147,62 195,24 202,38 195,24 140,48
SAN AMARO 116,36 163,64 221,82 221,82 205,45 178, 18 409,09
SAN CRISTOVO DE CEA 106,61 125,62 200,83 170,25 166, 12 142,98 44,63
TOTAL ............... 110, 19 142,02 183,75 199,52 198,65 183,08 186,73
TOTAL COMARCAL 110, 19 142,02 183,75 199,52 198,65 183,08 186,73
TOTAL PROVINCIAL 105,60 121,40 145,35 156, 10 146,99 127,21 133,40
TOTAL AUTONÓMICO 103,89 115,41 125,58 132,89 128,54 120,50 117,72
78
Sis ema p oduc i o
4.6. SÍNTESE DO SISTEMA PRODUCTIVO
A pesa de que a po cen axe de poboación
ac i a ocupada no sec o ag a io aínda é ele
ada, e de que os con as es socioeconómi
cos exis en es en e os concellos son consi
de ables, a Coma ca do Ca balliño can a con
ecu sos e po encialidades in e nas que an
iable a elabo ación dun plano de desen ol
emen o económico que ga an a o c ecemen
o e o desen ol emen o das ac i idades p o
duc i as. Con base nes as conside acións
p e ias, e ala análise sec o ial ealizada, e
sul a e iden e que o desen ol emen o des a
Con1a ca pasa necesa iamen e po :
1) Acome e unha mode nización das es
uc u as ag a ias exis en es na Coma ca. A
educida dimensión das explo acións exis
en es limi a a endibilidade das mesmas,
polo que se ai necesa io acele a-los aballos
encamiñados a concen a-las lei as. A a a
da a de hoxe só se concen a on en oda a
Coma ca un o al de 306 Has., o cal é insu i
cien e pa a ga an i unha ans o mación do
sec o p oduc i o ag a io. De ca a ó u u o
inmedia o con én apos a palas explo acións
mode nas e palas g anxas ecni icadas o ien
adas á c ia de a es, coellos e acün de aza
ubia galega. A ho icul u a o ece ce as po
sibilidades de implan ación, especialmen e
en San Ama o, Maside e Punxín.
2) Le a a cabo unha epoboación o es al
daqueles mon es que se a open de o es ados
e que es ean en condicións de se en endibi
lizados pa a a p oducción de madei a. Es a
cons i üe un impo an ísimo ecu so co que
con a a Coma ca, que pe mi iu o desen ol e
men o dunha lo ecen e indus ia de ans
o mación e a amen o da madei a, con em
p esas senllei as en ecnoloxía ("O masa" e
"Lamcol").
79
O ap o ei amen o do espacio o es al, es
pecialmen e dos mon es comunais asos, de
be íase le a a cabo median e o es ablece
men o de con enios cos p opie a ios deses
mon es, dándolles unha can idade azoable
polo a endamen o dos mesmos. Is o pe mi i
ía ap o ei a-las excelen es condicións que
o ece es a Coma ca pa a o c ecemen o de
especies o es ais.
3) Po encia-la indus ia e o come cio. Ca
da ez máis, a economía des a Coma ca o e
ce unha maio di e si icación p oduc i a,
con p edominio das ac i idades e cia ias e
secunda ias. especialmen e nos concellos do
Ca balliño e Maside. Pa a a dinamización do
sec o indus ial e come cial es á p e is a a
cons ucción dun no o pa que emp esa ial
en Seoane (O Ca balliño), que supón amplia
la supe icie indus ial ac ualmen e dispoñi
ble, limi ada ó polígono indus ial de Ucei a,
onde se concen a p ac icamen e a o alidade
das emp esas máis impo an es da Coma ca.
A o e a de solo indus ial e a canalización
dos in es imen os dos emig an es e o nados
ca a a ac i idades p oduc i as elacionadas
cos ecu sos au óc onos (madei a, g ani o e
u ismo) e ca a a aquelas que o ecen mella
es pe spec i as de endibilidade, acolléndo
se ás sub encións dispoñibles pa a as Á eas
de P omoción Económica, debe cons i ui
unha acción p io i a ia pa a acili a-lo de
sen ol emen o sos ido da Coma ca.
Po ou a banda, a c eación de solo que
pe mi a o c ecemen o e a expansión da in
dus ia panadei a, de g an dinamismo no
concello de Cea, xun o coa elabo ación dun
igo oso es udio que si a de base pa a coñe
ce a ondo os ecu sos minei os suscep i
bles de se en explo ados, deben se-las liñas
di ec ices que habe á que segui pa a un
maio desen ol emen o equilib ado da Co
ma ca.
es. A pesa de que du an e os úl imos anos
se acome e on, a a és do PERGA ele ados
in es imen os, hoxe aínda se de ec an impo 
an es de iciencias que a ec an ó endido
eléc ico de nume osas pa oquias. En con
c e o no concello do Ca balliño exis en a ias
pa oquias que aínda con an cunha ede de
elec i icación en malas condicións, al é o
caso das pa oquias de Lobás, Sag a e a al
dea de Penedo na pa oquia de Pa o ia. Do
mesmo modo, no concello de San Ama o. a
emodelación do endido eléc ico é de espe
cial in e ese en San Cib án de Lás, Salamon
de e San Félix. No concello do l ixo, as pa o
quias peo do adas nes e ipo de se icios
son as de F ou e, Espiñei a e Reádegos. Ta
mén no concello de Bobo ás con én comple
a-lo plano de elec i icación u al, co obxec
o de n1 ode niza-lo endido eléc ico que
Análise socioeconómica
abas ece ás pa oquias da Almuza a, Reguei
o, Fen ei a, Sonelle e Alba ellos. Pala súa
pa e, co concello de San C is o o de Cea,
exis en nume osos asen amen os de poboa
ción ( ó edo do 80%), que p ecisan unha
p o unda emodelación do endido eléc ico.
A si uación é especialmen e g a e nas pa o
quias de Vilaseca, Mouches, Sou o, Pe eda,
Cas elo, Fo man aos da Viña, Cobas, Vales,
Osei a, Lamas e Longos. As no ables de i
ciencias que p esen a a ac ual ede eléc ica
di icul a se iamen e a mode nización das ex
plo acións gandei as exis en es.
Polo súa banda, os concellos de Piño e
Punxín p esen an amén no ables de icien
cias ela i as á súa ede de elec i icación u
al. En Piño , as es imacións ealizadas ó
espec o pe mí ennos a i ma que ce ca das
2/3 pa es dos núcleos de poboación p eci-
DÉFICIT DE PAVIMENTACIÓN EN SOLO URBANO, 1987
POBOACIÓN VIVEN DAS SUPERFICIE m5 SUPERFICIE m5 % Non pa imen ada % Supe icie
CONCELLOS TOTAL 1986 TOTAIS 1986 TOTAL nn pa imen ada po i enda non pa imen ada
BEARIZ 1.894 869 88.100 3.100 356,73 3,52
BOBORÁS 4.944 2.092 117.100 20.000 956,02 17,08
CARBALLIÑO (O) 11.174 5.309 319.900 18.900 356,00 5,91
IRIXO (O) 3.089 1.965 66.200 5.800 295, 17 8,76
MASIDE 4.799 1.804 114.200 30.200 1.674,06 26,44
PIÑOR 2.051 845 141.400 34.400 4.071,01 24,33
PUNXÍN 1.153 743 34.900 6.100 821.00 17,48
SAN AMARO 2.247
734
78.700 12.800 1.7 43,87 16,26
SAN CRISTOVO DE CEA 5.135 1.499 106.600 29.000 1.934,62 27,20
TOTAL .............................. 36.486 15.860 1.067.100 160.300 1.010,72 15,02
MEDIA COMARCAL 1.010,72 15,02
MEDIA PROVINCIAL 927,26 18, 14
MEDIA AUTONÓMICA 924, 17 21,94
86

Hábi a e calidade de ida
GRAO DE SANEAMENTO AUTÓNOMO, 1987
POBOACIÓN VIVENDAS SAN. AUT. SAN. AUT. % SAN. AUT. % SAN. AUT.
CONCELLOS TOTAL 1986 TOT AIS 1986 POBOACIÓN VIVEN DAS POBOACIÓN VIVEN DAS
BEARIZ 1.894 869 1.034 433 54,59 49,83
BOBORÁS 4.944 2.092 4.083 1.733 82,58 82,84
CARBALLIÑO (O) 11.174 5.309 2.988 1.369 26,74 25,79
IRIXO (O) 3.089 1.965 2.194 966 71,03 49, 16
MASIDE 4.799 1.804 2.102 679 43,80 37,64
PIÑOR 2.051 845 1.638 466 79,86 55, 15
PUNXÍN 1.153 743 762 296 66,09 39,84
SAN AMARO 2.247 734 1.493 580 66,44 79,02
SAN CRISTOVO DE CEA 5.135 1.499 2.166 636 42, 18 42,43
TOTAL ............................ .36.486 15.860 18.460 7.158 50,59 45, 13
TOTAL COMARCAL 50,59 45, 13
TOTAL PROVINCIAL 32,27 28,99
TOTAL AUTONÓMICO 34,67 29,83
SERVICIO DE ILUMINACIÓN PÚBLICA, 1987
POBOACIÓN VIVEN DAS VIVEN DAS % VIVENDAS
CONCELLOS TOTAL 1986 TOTAIS 1986 AFECTADAS AFECTADAS
BEARIZ 1.894 869 18 2,07
BOBORÁS 4.944 2.092 904 43,21
CARBALLIÑO (O) 11.174 5.309 78 1,47
IRIXO (O) 3.089 1. 965 383 19,49
MASIDE 4.799 1.804 134 7,43
PIÑOR 2.051 845 291 34,44
PUNXÍN 1.153 743 o 0,00
SAN AMARO 2.247 734 50 6,81
SAN CRISTOVO DE CEA 5.135 1.499
354
23,62
TOTAL ............... 36.486 15.860 2.212 13,95
TOTAL COMARCAL 13,95
TOTAL PROVINCIAL 6,80
TOTAL AUTONÓMICO 13,33
87
san un plano u xen e de eelec i icación, co
obxec o de acili a-la mode nización das uni
dades p oduc i as. A si uación é simila en
Punxin, onde o 50º/o dos núcleos p esen an
g andes de iciencias na súa ede de elec i i
cación.
Pa a co ixi es e ipo de de iciencias es
uc u ais, a Xun a de Galicia, a a és da
Conselle ia de Indus ia, puxo en ma cha o
Plano MEGA, que con empla a cons ucción
de 10.000 Km de no as liñas eléc icas e a
ins alación de 40 subes acións, unha delas
no Ca balliño, e a cons ucción de 3.100
cen os de ans o mación. Todo iso esix:i á
un in es imen o ci ado en 67.000 millóns de
pese as, pa e dos cales se des ina án a es a
Coma ca.
Polo que se e i e a equipamen o ele óni
co, hai que dici que co Plano de Tele onía
Ru al p od 1ciuse impo an es a ances no
núme o de elé onos ins alados, poñendo ó
alcance de ódolos eciños a posibilidade de
con a con elé ono celula na súa p opia ca
sa.
Polo demais, só queda po ace e e encia
á de icien e ecepción dos dis in os canles de
ele isión, an o públicos coma p i ados. A
mella a dos sis emas écnicos de ecepción
des as emisións es á p e is o que se le en a
cabo po pa e da Depu ación de Ou ense.
En consecuencia, as de iciencias máis se
ias que p esen a a Coma ca, e i ense á e
de de elec i icación u al. Es a p ecisa o es
in es imen os pa a emodela-lo endido de
nume osos pun os da Coma ca, al e como
i emos ocasión de comp oba .
5.3. VJVENDA E PLANIFICACIÓN URBANA
T á ase ago a de analiza-la si uación que
p esen a o pa que de i endas da Coma ca,
88
Análise socioeconómica
xa que coñece-las súas de iciencias e o es a
do da súa plani icación u bana é de suma
impo ancia pa a de e mina-lo alca11ce das
accións que deben emp ende se.
5.3.1. PARQUE DE VIVENDAS
De modo xe al, o pa que de i endas da
Coma ca inc emen ouse en 3, 772 unidades,
pasando de 12.374 exis en es en 1970 a un
o al de 16.146 i endas censadas en 1991,
o que se aduce nun inc emen o de algo
máis do 30,4%. O inc emen o do pa que de
i encias é especialmen e signi ica i o no
concello do Ca balliño, que duplica p ac ica
men e o núme o de i endas exis en es en e
1970 e 1991. Des a manei a con é ese no
p incipal cen o de c ecemen o coma cal.
Nun segundo ni el apa ecen os concellos
de Maside, San Ama o e San C is o o de
Cea, onde o c ecemen o u bano é moi o máis
ímido, ó p esen a po cen axes de inc e
men o ela i amen e babeas ainda que non
nega i os.
Pala con a, a opámonos, al como se po
de ap ecia no cad o, con concellos que du
an e o pe íodo 1986-1991 expe imen an un
ha educción do núme o de i endas. Is o
a ec oulles sob e odo ós concellos de Punxin
e O l ixo, onde o dec ecemen o ep esen a o -
27,59% e o -25,85%, espec i amen e.
Non obs an e, e a pesa <les es con as es
e alo es a iables, a e olución do pa que de
i endas do conxun o coma cal en e 1970 e
1991 é cla amen e posi i o, de ec ándose
pun os conc e os nos que o c ecemen o é
cons an e (O Ca balliño, Maside e San C is
o o de Cea).
Se obse ámo-los cad os que se achegan,
podemos comp oba amén que no ano 1991
algo máis do 22% das i endas exis en es na
Hábi a e calidade de ida
FOTO AÉREA DO CARBALLIÑO
89
Coma ca es án desocupadas, e en o no ó
16% co esponden a i endas que uncionan
co no esidencia secunda ia. A po cen axe de
i endas desocupadas e secunda ias é espe
cialmen e al a no concello do Ca balliño, on
de os emig an es dos concellos colindan es
(Bea iz, Bobo ás, O I ixo e A ión) in es i on
cuan iosas can idades de diñei o na cons
ucción de inmobles e pisos pa a aluguei o.
Is o xe ou un aumen o espec acula de i
encias desocupadas.
Os ni eis de i encias desocupadas e se
cunda ias son amén al os nos concellos de
g an adición emig a o ia, especialmen e no
I ixo, onde case o 41°/o das i endas censa
das es án desocupadas ou u ncionan como
segunda esidencia.
Análise socioeconómica
A i enda u al es á pasando po unha
e apa de onda ans o mación nos seus se 
icios náis elemen ais. As emesas en iadas
polos emig an es con ibuí on a ans o ma
adicalmen e a i enda adicional galega
p opia do in e io ou ensán. No se 1 luga
cons uí onse i endas mode nas, con dese
ños pouco axei ados á paisaxe e ó con o no
que se nes u an coas cons uccións ípicas.
A pesa das mello as p oducidas, aínda
q 1edan necesidades po cub i , especialmen
e nas i en das an igas. Moi as delas ca e
cen aínda dos sen icios e ins alacións máis
elemen ais, En e ec o, segundo os da os do
censo co esponden e ó ano 1991, na Co
ma ca do Ca balliño con abilizá onse un o
al de l. 905 i en das que ca ecen ele ins ala-
DISTRIBUCIÓN DA VIVENDA 1991
Nº VIVENDAS Nº VIVENDAS Nº VIVENDAS Nº VIVENDAS
CONCELLOS PRINCIPAIS 91 SECUNDARIAS 91 DESOCUPADAS 91 NON CONSTAN 91
BEARIZ 598 80 102 2
BOBORÁS l .307 322 132 2
CARBALLIÑO 101 3.582 l.385 l.501 16
IRIXO (01 866 138
453
o
MASIDE l.177 214 521 17
PIÑOR 565 l 14 144 l
PUNXÍN 272 7 259 o
SAN AMARO 530 89 241
SAN CRISTOVO DE CEA l.148 141 205 14
TOTAL ............... 10.045 2.490 3.558
53
TOTAL COMARCAL 10.045 2.490 3.558 53
TOTAL PROVINCIAL l 15.176 30.513 36.560 2.901
TOTAL AUTONÓMICO 785.809 122.616 l 95.802 26.533
90
I-Iábi a e calidade de �da
EVOLUCIÓN DA DISTRIBUCIÓN DO PARQUE DE VIVENDAS
%
80
70
60
50
40
30
20
10
o
Vi encia
P incipal
BEARIZ
BOBORÁS
CARBALLIÑO (O)
IRIXO (O)
MASIDE
PIÑOR
PUNXÍN
SAN AMARO
SAN CRISTOVO DE CEA
TOTAL ...............
TOTAL COMARCAL
TOTAL PROVINCIAL
TOTAL AUTONÓMICO
Vi encia
Secunda ia Vi en da
Desocupada
Oano 1986
lllllano 1991
/ 7
Ou as
EVOLUCIÓN DO PARQUE DE VIVENDAS , 1970-1991
N.Q N.Q N.Q N.Q % E olución % E olución e o E olución
Vi endas Vi en das Vi endas Vi endas 1970-81 1981-86 1986-91
To al 1970 To al 1981 To al 1986 To al
648 742 869 782 14,51 17, 12 -10,01
1.713 2.456 2.092 1.763 43,37 -14,82 -15,73
3.328 5.320 5.309 6.484 59,86 -0,21 22, 13
1.509 1.642 1.965 1.457 8,81 19,67 -25,85
1.574 1.736 1.804 1.929 10,29 3,92 6,93
836 789 845 824 -5,62 7,10 -2,49
595 632 743 538 6,22 17,56 -27,59
774 890 734 861 14,99 -17,53 17,30
1.397 1.498 1.499 1.508 7,23 0,07 0,60
12.374 15.705 15.860 16.146 26,92 0,99 1,80
26,92 0,99 1,80
20,76 9,10 3, 15
31,21 8,63 6,26
91

ción de ducha ou baño, e 847 que non dispo
ñen de e e e. ls o que e dici que o 18,6%
das i endas amilia es ocupadas ca ece de
baño ou ducha, e o 8,3% de e e e. A es as
de iciencias conc e as e de g an ele o hai
que engadí lle-la al a de auga co en e nas
p opias casas amilia es, que lle a ec a ó
4,8% do o al de i endas ecollidas no cen
so. En con aposición, p oli e an os pozos a 
esanais e as osas sép icas p i adas, que
non o ecen ga an ías sani a ias abandas,
polo que exis e un al o isco de con amina
ción dos pozos pa icula es.
Ademais do an e io , cons á ase a al a de
edes de saneamen o en dis in os pun os da
Coma ca. No Ca balliño encón anse nes a
si uación as pa oquias de Lobás, Pi ei a,
Mada nás e Cabanelas. No l ixo p ac ica
men e o 90% dos núcleos de poboación exis
en es no concello ca ecen de edes de sumi
doi os e de aída de auga po able. En
simila es condicións a ópase o concello de
Bobo ás, onde a edo do 60% dos núcleos
de poboación ca ece amén de ede de sanea
men o, e éndose os esiduos di ec amen e
ós dis in os a luen es do ío A ia. A si uación
é especialmen e g a e nas pa oquias de Pa
zos e Salón, onde a ede de sumidoi os ai
da in eg amen e ó ío A ia. En San C is i o
de Cea e en Punxín a si uación amén é p e
ocupan e, xa que ap oximadamen e o 50º/o
dos núcleos dos dous concellos ca ece de
abas ecemen o de auga po able e de ede de
sumidoi os. En Piño os núcleos sen aída
comuni a ia de auga supoñen un 20% do o
al, men es que en Bea iz queda po acome
e-la ede de saneamen o nos núcleos de Ma
g os, Bauza, Amelas e E mida.
P eocupan e é amén o g ao de con ami
nación que lles a ec a ás augas dos íos que
ci cundan a Coma ca. En e ec o, o ío Miño,
á al u a do e mo municipal de Punxin, non
p esen a condicións ap as pa a a ida piscí-
92
Análise socioeconómica
cola, debido á al a concen ación de ni i os
p oceden es dos e idos o gánicos que se e
alizan ó longo do ío. Así mesmo, a ele ada
concen ación de coli o mes o ais clasi ica
as augas como non ap as pa a o baño.
Pala súa pa e, o ío A en ei o, que co e
po unha zona da Coma ca, can a só cunha
es ación depu ado a. An es da súa chegada
ó Ca balliño as augas des e ío son ap as pa
a a ida dos peixes, pe o unha ez pasado o
núcleo u bano pe de es a condición, debido
undamen almen e á al a concen ación de
ni i os. O ele ado con ido de ma e ia o gáni
ca nos e idos u banos o ixina unhas con
cen acións moi al as de mic oo ganismos. A
p opo ción de es ep ococos ecais, coli o 
mes o ais e coli o mes ecais é an al a, que
as augas ampouco son ap as pa a o baño
nes e amos do ío. Sen emba go, a si ua
ción ende a mello a desde a ins alación da
es ación depu ado a.
O ío A ia amén p esen a al os con idos
en ni i os, aínda que as condicións son óp i
mas pa a a ida dos cip inidos, pe o non pa
a os salmónidos. Es a conside ación é ali
da pa a o ío Ba ban iño, que p esen a
amén un al o indice de ni i os, o que ai di
icil a ida piscícola.
É necesa io, xa que lago, ins ala es a
cións depu ado as ali onde sexa necesa io,
co in de con ola-los e idos p oceden es
das ins alacións gandei as e dos núcleos u 
banos, e esixi-lo cump imen o da ins alación
de osas sép icas en i encias uni amilia es
si uadas en luga es illados.
En de ini i a, son aínda nume osos os
núcleos de poboación que ca ecen de aídas
de auga po able e de edes de saneamen o. A
emenda dispe sión dos núcleos de poboa
ción enca ece o cus o das in aes uc u as
comuni a ias e di icul a o con ol dos e i
dos con aminan es.
I-Iábi a e ca idade de ida
Pensando no u u o, e dadas as necesida
des de auga po able que se de ec an na Co
ma ca, se ía con enien e inicia un es udio
encamiñado a a opa-la localización idónea
pa a a cons ucción dun anque de auga po
able que sexa capaz de abas ece conxun a
men e os pun os máis impo an es da Co
ma ca, especialmen e os concellos de San
Ama o, San C is o o de Cea e Punxín.
Polo demais, con én p opo ciona lles in
onnación ós eciños de cada pa oquia so
b e a exis encia de axudas e sub encións pa
a a ehabili ación de i endas an igas (máis
de 20 anos). Es as sub encións concédeas a
Xun a a a és do Ins i u o Galego da Vi en
da e do Solo (IGVS), que a comezos de 1993
inco po ou unha impo an e pa ida p esu
pos a ia des inada a e adica-la in a i enda
exis en e no medio u al galego.
5.3.2. ESTADO DO PLANIFICACION URBANA
É coñecido po odos que a plani icación
u banís ica é unha a e a penden e xa non
só nos p incipais núcleos des a Coma ca, se
nón amén en boa pa e dos do es o de Gali
cia. A elabo ación dun ins umen o básico de
plani icación u banís ica de ámbi o munici
pal cons i úe unha necesidade ob ia, co ob
xec o de ga an i un c ecemen o o denado
dos dis in os asen amen os de poboación.
FOTO AÉREA DO IRIXO
93
Anólise socioeconómica
FOTO AÉREA DE PIÑOR
94
I-Iábi a e calidade de ida
A si uación é especialmen e lamen able
no núcleo do Ca balliño, onde al ou unha
au én ica plani icación u banís ica, ó ca ece
dun se io plano de o denación u bana. De aí
que as edi icacións le adas a cabo nos úl i
mos in e anos se desbo dasen, alcanzando
uns olumes de edi icación que non ga da
consonancia co con o no, e ompen cos p in
cipios máis elemen ais do o denamen o u 
banís ico. O abandono da plani icación u ba
nís ica xe ou in ensos mo emen os
especula i os que de i a on nun caos u ba
nís ico di icil de co ixi .
Po is o é necesa io conciencia se <les e
g a e p oblema, adop ando as medidas de
plani icación que sexan máis adecuadas pa a
canaliza de o ma acional as no as cons
uccións que se es án le ando a cabo.
Nos núcleos u ais a si uación non é me
lla , xa que se obse a unha al a de con ol
e ixilancia das no as cons uccións po pa 
e das co po acións locais, acili ando a p o
li e ación de edi icacións incon oladas. Des
a manei a des úese o almen e a ha monía
do medio u al, ó non espec a no ma nin
gunha. A exis encia duns modelos ipolóxi
cos sob e a i enda u al galega, que a modo
de exemplos ilus a i os pa a a cons ucción
de no as i endas elabo ou a Xun a, son na
p ác ica moi pouco u ilizados.
A in o mación da que dispoñemos con i 
ma o abandono das a e as ela i as á plani
icación u bana po pa e das au o idades
municipais. En e ec o, dos no e concellos
que compoñen a Coma ca, só ca o (Bea iz,
O Ca balliño, O I ixo e Maside) dispoñen dal
gúns ins umen os de plani icación u banís
ica. Conc e amen e, Bea iz can a desde
1984 con no mas que delimi an o solo u ba
no do concello, senda su icien e pa a as ne
cesidades que en abe as o concello. Sen
emba go, o concello do Ca balliño, que se e-
95
xe desde 197 4 pala No mas Subsidia ias de
Plani icación, p ecisa elabo a un Plano Xe
al de O denación U bana que se axus e ás
necesidades eais do concellos, xa que as ac
uais no mas son insu icien es pa a en on
a con éxi o oda a p oblemá ica u banís ica
que en o mulada o Concello.
Ademais dos concellos comen ados, dis
poñen amén de No mas Subsidia ias de Pla
ni icación os concellos do l ixo (1984) e Masi
de ( 1986), e es án en ase de edacción as
que lles co esponden ó concello de Piño . O
es o dos concellos (Bobo ás, San Ama o,
San C is o o de Cea e Punxin) ca ecen de
No mas Subsidia ias e de ins umen os ade
cuados de plani icación.
As no mas complemen a ias e subsidia
ias de plani icación ap obadas pala Xun a
di ide o e i o io galega en dúas á eas que
se de e minan en unción do g ao de comple
xidade u banís ica exis en e. Na á ea 1, que
lles a ec a ós concellos que p esen an unha
complexidade u banís ica no mal, inclúense
Bea iz, Maside, Piño , Punxín, San Ama o e
San C is o o de Cea. Men es an o, no Ca 
balliño, O l ixo e Bobo ás, que son núcleos
nos que exis e un al o g ao de complexidade
u banís ica, é á ea de aplicación da no ma i
a 2.
Den o da Coma ca, e con base nas no 
mas complemen a ias subsidia ias p o in
ciais, ap obadas pala Xun a, pa e do conce
llo de Punxin ese a ec ado po un espacio
na u al p o exido (As Ribei as do Miño), que
se es ende po un o al de 16 concellos ou
ensáns (Melón, Ribada ia, Cenlle, Punxin,
Ou ense, Coles, Noguei a de Ramuín, Pe ei o
de Aguia , Ba badás, A Pe oxa, Toén, Cas e
lo do Miño, A noia, Co egada, Pon ede a e
Pad enda). Ademais das ibei as do Miño, as
no mas complemen a ias e subsidia ias de
plani icación da Xun a de Galicia con em-
Análise socioeconómica
CONXUNTO DE HÓRREOS DE SALAMONDE
5.4. SERVICIOS EDUCATIVOS,
SANITARIOS E SOCIAIS
A análise <les e impo an e g upo de se i
cios é sumamen e impo an e xa que nos
axuda a coñece , de o ma global, o ni el de
ida e as condicións educa i as, sani a ias e
sociais na que se desen ol en os habi an es
da Coma ca.
Nos úl imos anos p oduciuse unha mella
a subs ancial. aínda que nalgúns concellos
se de ec an ni eis de do ación in aes uc u
a! po debaixo da media coma cal, especial
men e no que se e i e a equipamen os sani
a ios e sociais, al e como i nos e ocasión
de comp oba máis adian e.
102
5.4.1. SERVICIOS EDUCATNOS
A Coma ca do Ca balliño con a ac ual
men e con 18 cen os educa i os (16 de EXB,
un Ins i u o de Bacha ela o e ou o de Fo 
mación P o esional). En conxun o a enden a
unha poboación escola ci ada en 4.308
alumnos, dos cales o 64% cu san es udios
nos cen os si uados no Ca balliño. Es e
concello é, sen dúbida, o mello do ado en
ins alacións e cen os de ensino, ó dispo de
cen os que cob en ódolos ni eis de ensino
non uni e si a io, o que lle p opo ciona unha
g an au onomía educa i a. En e ec o, segun
do in o mación ecabada, O Ca balliño con
aba en 1992 con ca o cen os de ensino
p ima io, con un Ins i u o de BUP e ou o de

I-Iábi a e calidade de ida
EQUIPAMENTO EDUCATIVO EN 1991
Poboación Cen os
4- 18 anos EXB BUP FP
Bea iz 249 o o
Bobo ás 436 1 o o
O Ca balliño 1.819 4 1 1
O I ixo 251 1 o o
Maside 505 2 o o
Piño 242 3 o o
Punxin 102 o o
S.A1na o 230 2 o o
S.C.cle Cea 464 1 o o
TOTAL 4.298 16 1
Fo n1ación P o esional. Se ben a maio ía dos
cen os ac ualmen e en uncionamen o son
públicos, con én esal a-la impo an e p e
sencia da o e a educa i a p i ada, xa que
máis do 40% do alumnado ele EXB cles e
concello es á escola izado nos dous colexios
p i ados que h_ai ac ualmen e no concello.
Es es eciben. 11algúns casos, alumnos dos
co 1cellos limí o es, co que o alumnado se
inc emen a conside ableme11 e.
Ademais <les es se icios educa i os bási
cos, O Ca balliño con a a1nén cun pequeno
conse a o io de música, dependen e do
Co11se a o io p o esional de Ou ense.
Nos demais concellos da Coma ca non
exis en cen os p i ados, polo que os g upos
escola es, e nalglu1s casos, as escolas uni a
ias a e11den oda a demanda escola , ac ual
n1en e man é1i.ense en 1 ncioname11 o cinco
103
Alun1nos To al P o eso es
EXB BUP FP EXB BUP FP
119 o o 9 o o
210 o o 14 o o
1.806 715 252
74
49
28
173 o o 14 o o
348 o o 22 o o
32 o o 3 o o
12 o o o o
189 o o 13 o o
452 o o 22 o o
3.341 715 252 172
49
28
esco as uni a ias en oda a Coma ca. T es
delas localízanse no eoncello do Piño (San
Mamede, Piño e Reino). As <lúas es an es
es án unha en Ama an es (Masicle) e ou a
en San Cib án ele Las (San Ama o, onde se
impa en ensinazas de p eescola e os dous
p imei os cu sos de EXB.
E11 consecuencia, e dado o g ao de do a
ción en in aes uc u a educa i a que exis e
en oda a Coma ca, ac ualmen e non exis en
nenos sen escola iza . En odo caso, e a pe
sa de que exis en su icien es pos as escola
es pa a a ende-la demanda de ma ículas de
p eescola . e debido a que es e ni el ele ensi
no non é ob iga o io, aínda hai nenos que
non asis en a es e ipo de clases o ma i as.
Is o dehese en pa e, á dis ancia q 1e os se
pa a dos cen os de ensino e á p opia deixa
clez dos pais.
5.4.2. SERVICIOS SANITARIO E SOCIAIS
O in enso labo desen ol ido pola Conse
lle ia de Sanidade du an e os úl imos anos.
se iu pa a mello a subs ancialmen e os
se icios de a ención sani a ia dispoñibles
na Coma ca, en e ec o, ac ualmen e case ó
dolos concellos dispoñen de un cen o de sa
úde, a excepción de Piño . aínda que es á
p e is o a súa cons ucción.
As mello as ealizadas colocan á Coma 
ca, no ela i o a do ación de equipamen o e
in aes uc u a sani a1ia, po iba dos ni eis
medios que p esen a a p o incia de Ou ense
e o conxun o de Galicia. Conc e amen e,
nes a Coma ca dáse unha media de 0,32
cen os de a ención sani a ia on e a 0,31
pa a o conxun o galego. Tódolos cen os de
saúde exis en es na Coma ca ac úan como
cen os sani a ios de apoio da á ea de saúde
de Ou ense.
CENTROS DE ATENCIÓN SANITARIA
Concellos
Bea iz
Bobo ás
O Ca balliño
O l ixo
Maside
Piño
Punxín
S. Ama o
S.C is o o de Cea
Poboación Cen os Cen os/
!OOOhab
1.826 1 0,55
3.764 1 0,26
10.886 2 0,18
2.522 1 0,39
3.573
1 0.27
1.808
(!)*
0,55
1.033 1 0,96
1.621 1 0,61
3.781 1 0,26
TOTAL COMARCAL 30.814 10 0,32
O concello do Ca balliño é o mello equi
pado de odos, xa que ademais de con a con
un cen o de a ención p ima ia, can a amén
con unha clínica p i ada ( 1 O camas) e con
un se icio médico de u xencias.
104
Análise socioeconón1ica
No que se e i e a cen os sociais, na Co
ma ca u ncionan ac ualmen e es esiden
cias pa a a e cei a idade. A máis impo an e
é a esidencia da e cei a idade q 1e a Xun a
de Galicia en no Ca balliño. Es e cen o, de
penden e da Conselle ía de Familia. con a
cunha capacidade pa a 120 pe soas. De me
no amaño é a "Comunidade Familia Casa
G ande" e a "Residencia I máns P ie os" (asi
lo). A p imei a, que depende ele Cá i as Dio
cesanas ele Ou ense. en capacidacle pa a 30
p azas e localizase en Maside. A segunda, si
uada no Ca balliño, u nciona como asilo.
Ten unha capaciclacle ele 110 p azas. acén
dose ca go da súa di ección o pa ona o de
I máns P ie o, que ecibe axudas e sub en
cións da Conselle ía de Familia ó se un cen
o asociado da mesma. A es a impo an e
elación de cen os, hai que engadi-la esi
dencia ele empo lib e "Xene al Mosca cló",
ans e ida á Xun a ele Galicia. Es e cen o
esidencial, que adqui e unha o e ac i ida
de du an e os meses de e án, é n1oi u iliza
do palas amilias e u is as que acoden cada
ano ós balnea ios do Ca balliño e Pa o ía.
O se icio de asis encia social dispoñible
na Coma ca complé ase con un cen o social
de base exis en e no concello do Ca balliño.
Es e cen o, que can a con es asis en es
sociais, un écnico e un adminis a i o, debe
a ende a óclolos concellos cla Coma ca. Du
an e 1992, o p og ama ele axuclas des ina
das á Coma ca do Ca balliño, e incluidas no
plano conce ado <les e ano, ascendeu a un
o al ele 12.200.000 p s. Es as can idades
dis ibui onse do seguin e modo:
O Ca balliño
Piño
Punxín
San Ama o
10.750.000 P s
800.000
450.000
200.000
1-Iábi a e calidade de ida
5.5 SERVICIOS DE OCIO E LECER
A maio pa e dos se icios de ocio e lece
q 1e nos podemos a apa na Coma ca, a ó
panse localizados no núcleo p incipal, O Ca 
balliño. Es e concello can a con unha casa
de c il u a, dous cines, u11ha biblio eca pú
blica que se co1nplemen a coas exis en es
nos espec i os colexios e cen os educa i
os, un pa illón de depo es e o pa que pú
blico máis ünpo a11 e que se pode a apa en
oda a Coma ca.
Agás no Ca balliño, no es o dos concellos
cons á ase moi poucas ü1s alacións depo i
as de p opiedade pública. En odo caso, as
n1áis ecuen es son os campos de uibol e
pis as depo i as que exis en en ódolos con
cellos. Sen emba go, os polidepo i os cube 
os son máis escasos, xa que ac ualmen e só
exis en no Ca balliño, Bobo ás e Bea iz.
En consecuencia, es es es concellos son
os 1nello do ados en in aes uc u as depo 
i as. E11 segundo ni el a ópase Maside, que
a pesa de ca ece de polidepo i o, can a
con 5 piscinas (4 p i adas), unha pis a de
po i a e 2 pis as de enis amén p i adas. O
es o dos concellos ca ece11 de ins alacións
depo i as p opiamen e dilas, an o públicas
como p i adas.
En can o a equipamen os cul u ais, es es
localízanse case exclusi amen e no Ca balli
ño, onde se a opan unha Casa de Cul u a, o
q 1e a o ece a maio ac i idade cul u al que
anualmen e se exis a nes e concello. As pe
quenas asociacións cul u ais de base que
exis en nalgú11s concellos limí anse a ealiza
pequenos ac os pun uais que só eñen ans
cendencia a ni el coma cal.
En can o á do ación de biblio ecas pl1bli
cas ou axencias de lec u a, con én dici que,
sal o os concellos do Ca balliño, Bea iz, O
hixo e Cea, que can an con biblio ecas públi-
105
cas ou axencias de lec u a, o es o ca ece
des e ipo de se icios de g an u ilidade pú
blica.
5.6. OUTROS SERVICIOS
In e ésanos aquí, esal a-la si uación na
que se a opa a Coma ca en can o a do ación
de equipos de ecollida de lixo, pa que de
bombei os e ma adoi o coma cal.
A en ada en unciona1ne11 o da Manco
munidade de concellos do Ca balliño, que
ag upa ós mesmos que in eg an a Coma ca,
acili ou a mella a de ce os se icios comu
ni a ios e acele ou a c eación dou os. De aí
que o se icio de ecollida de lixo sexa egu
la en lódolos concellos. Isla acili ou a desa
pa ición de case ódolos e edei os incon o
lados que iñan uncionando con ce a
egula idade en dis in os pun os da Coma 
ca.
Co paso do lempo desapa ece on os 1na
adoi os clandes inos, que iñan unhas ac i
idades que se iñan ealizando en dis in os
concellos á ma xe da no ma i a ixen e e es
capando ó con ol sani a io es ablecido pa a
o e ec o. A cons ucción de un ma adoi o co
ma cal no Ca balliño posibililou o peche des
as unidades ope a i as, o que cons i úe un
ha ga an ía pa a os consumido es. O
ma adoi o coma cal, ac ualmen e en uncio
namen o, considé ase su icien e pa a a en
de-las necesidades de ódolos concellos.
Non sucede o mesmo cos equipos de loi a
con a os incendios o es ais. Ac ualmen e
ca ece de un pa que de bombei os o es ais.
Os equipos humanos e écnicos dispoñibles
son insu icien es pa a p o exe con pleni ude
os mon es da Coma ca. Ademais, debe e se
en can a o al o isco de incendios que exis e
na zona, do ada de amplos e eas o es ais.
Po iso, esul a con enien e p esen a-la ne
cesidade de c ea un pa que de bombei os
o es ais de ango coma cal.
5. 7. CALIDADE DE VIDA E NIVEL DE
RENDA
Pa a inaliza es e apa ado, ela i o á ca
lidade de ida, hai que ace e e encia a un
ha se ie de indicado es socioeconómicos, que
a modo de sín ese global. eñen compendia
odo o comen ado a a ago a. Pa a isa oma
emos como e e encia, en p imei o luga , os
indicado es do concello da pob eza elabo a
dos polo Ins i u o Galega de Es a ís ica (!GE)
a pa i do censo de poboación e i encias co
esponden e ó ano 1991. En segundo luga ,
u iliza emos amén a escala municipal, o in
dicado da Renda Familia Dispoñible po
pe soa e ano.
Anólise socioeconón1ica
Un dos indicado es n1unicipais de pob e
za elabo ados polo ci ado Ins i u o, esul a
de xun a ódalas a iables ela i as ás ins
alacións e equipamen os das i encias ami
lia es (auga quen e, e e e, cale ación, elé
ono e c.) ponde ando a impo ancia de cada
un deles. Cos da os inais es ableceuse unha
clasi icación, es uc u ada en cinco ni eis,
pa a a alia e medí-lo g ao de pob eza exis
en e. Segundo esa clasi icación, os co11cellos
que in eg an a Coma ca do Ca balliño o dé
nanse, de n1aio a meno ni el socioeco11ómi
co, do seguin e modo:
NIVEL I: ningún da Coma ca
NNEL 11: Bea iz e O Ca ballíño
NIVEL III: O I ixo e Cea
NIVEL IV: Bobo ás, Piño , Punxín, Masi
de e San Ama o
NIVEL V : ningún concello da Coma ca.
RENDA FAMILIAR DISPOÑIBLE POR HABITANTE E ANO (en pese as de 1982)
RENDA MUNICIPAL (millóns de pese as)
CONCELLOS 1982
BEARIZ 437,50
BOBORÁS 1.196,26
CARBALLIÑO (O) 4.336,58
IRIXO (O) 964,67
MASIDE l .352,64
PIÑOR 541,46
PUNXÍN 317,34
SAN AMARO 636,08
SAN CRISTOVO DE CEA l .294, 90
TOTAL .... 11.077,43
TOTAL COMARCAL
TOTAL PROVINCIAL
TOT Al AUTONÓMICO
1984
442,63
982, 16
5.166,91
780,98
l.341,94
479,81
319,00
616, l l
l .200,37
l l .329,91
106
1986
521,22
1.126,44
5.157,42
852,24
l .468,83
531,98
337,76
632,61
l .298,72
l l .927,22
RENDA 1982 RENDA 1986
/HABITANTES 81 /HABITANTES 86
325.037, 15 275.195,35
268.460,50 227.839,81
396.324,26 461 .555,40
236.845,08 275.895, l l
297.218, 19 306.070,01
256.494,55 259.375,91
252.860,56 292.940, 16
285.237,67 281.535,38
247.024,04 252.915,29
305.955,64 326.898,54
305.955,64 326.898,54
322.410,32 346.823,84
360.124,24 369.379,58
Hábi a e calidade de ida
EVOLUCIÓN DA RENDA FAMILIAR DISPOÑIBLE (en millóns de pese as de 1982)
RENDA RENDA
MUNICIPAL MUNICIPAL
CONCELLOS 1982 1984
BEARIZ 437,50 442,63
BOBORÁS 1.196,26 982,16
CARBALLIÑO (O) 4.336,58 5.166,91
IRIXO (O) 964,67 780,98
MASIDE 1.352,64 1.341,94
PIÑOR 541,46 479,81
PUNXÍN 317,34 319,00
SAN AMARO 636,08 616, 11
SAN CRISTOVO DE CEA 1.294,90 1.200,37
TOTAL ·-· ............ l l .077,43 11.329,91
TOTAL COMARCAL
TOTAL PROVINCIAL
TOTAL AUTONÓMICO
Dis o dedúcese qL1e os concellos con me
no es ni eis de pob eza da Coma ca son os
do Ca balliño e Bea iz. Pola con a, Bobo ás,
Piño , Punxín, Maside e San Ama o son os
que p esen an índices de pob eza uáis ele a
dos, ó si uá ense nos ni eis máis baixos da
escala es ablecida.
Ou o dos índices u ilizados no es udios
ealizado polo !GE engloba as a iables ela
i as ó ni el de es udios e a ac i idade da
pe soa p incipal da amilia. As conclusións
inais de i adas da aplicación dese índice
pe mi en es ablece cinco ni eis xe á quicos.
xín
NIVEL !: ningún concello da Coma ca
NNEL Il:O Ca balliño, San Ama o e Pun-
NNEL III: Bobo ás e Bea iz
NNEL N: O I ixo, Piño , Cea e Maside
107
RENDA % EVOLUCION % EVOLUCION
MUNICIPAL RENDA RENDA
1986 1981-84 1984-86
521,22 1, 17 17,76
1.126,44 -17,90 14,69
5.157,42 19, 15 -0, 18
852,24 -19,04 9,12
1.468,83 -0,79 9,46
531,98 -1 1,39 10,87
337,76 0,52 5,88
632,61 -3,14 2,68
1.298,72 -7,30 8, 19
11.927,22 2,28 5,27
2,28 5,27
0,21 4,23
0,87 2,85
NIVEL V:ningún concello da Coma ca.
Segundo se pode ap ecia nes a clasi ica
ción, non exis e ningún concello da Coma ca
que se a ope no ni el l. Só O Ca balliño, San
Ama o e Punxín se a ópan nunha si uación
ela i amen e mella có es o.
En can o á enda amilia dispoñible po
habi an e e ano, os da os dos que dispoñe
mos e lic en unha si uación cla amen e
an axosa pa a o concello do Ca balliño. Es
e dispón dunha enda po habi an e que en
1986 ascendía a 461.555 p s., ci a moi su
pe io á media coma cal, p o incial e exio
nal, que non supe aba, pa a ese mesmo ano,
as 369.379 p s. Os emig an es en iquecidos
e o núme o ela i amen e al o de asala iados
de e minan es e compo amen o posi i o do
ni el de enda.

A análise a ni el de concello pe mi e dis
ingui dous g upos de concellos:
1
') O p imei o engloba a odos aqueles
concellos que co11 an cunha enda a
milia dispoñible po habi an e supe
io á media coma cal, p o incial e e
xional. Nes e g upo de eli e inclúese
só O Ca balliño.
2') Concellos cunha enda po habi an e
que se si úan po debaixo da media
coma cal (326.898 p s). Es e g upo
es á o mado polos oi o concellos es
an es.
En consecuencia, se analizamos conxun
amen e os indicado es u ilizados, esul an
os seguin es ei os:
a) No concello do Ca balliño a ópanse as
mello es condicións de ida de oda a
Coma ca. O seu papel como cen o co
me cial e de se icios con é eno en
núcleo ec o ó edo do cal se o ganiza
boa pa e da ida dia ia da Coma ca.
b) Nun segundo plano apa ecen os conce
llos de Bea iz, San Ama o e Maside,
onde as condicións de ida son bas an
e mello es cás que se exis an no es
o dos concellos.
e) Po úl imo, a opámonos cos seis con
cellos es an es, onde as condicións de
ida de pob eza e a enda dispoñible
po habi an e son moi simila es en e
si.
5.8. SÍNTESE DA CALIDADE DE VIDA
A análise ealizada a a aquí se iunos de
base pa a coñece , po un lado, os dé ici s
in aes uc u ais máis ele an es e, polo ou
o, as an axes compa a i as p opias des a
Coma ca ou ensá.
108
Análise socioeconómica
Empezando polos p imei os, é impo an e
sinala-los a ances expe imen ados en in a
es uc u a e equipamen os de sen icios pú
blicos, con espec o á década dos anos se
en a. As mella as p oducidas aducí onse
na emodelación e equipamen o de boa pa e
das i endas amilia es, na ins alación de
cen os de a ención sani a ia, na cons 1c
ción de g upos escola es e pis as locais que
enlazan os dis in os asen amen os de poboa
ción exis en es na Coma ca. Todo is o adu
ciuse, consecuen emen e, nunha mello a
subs ancial das condicións de ida dos cida
dáns. ls o oi posible, en pa e, g acias á xe
ne alización das pensións de xubilación, das
que p ocede unha al a po cen axe das en
das amilia es dispoñibles, e ás emesas de
diñei o en iadas pola nume osa colonia de
emig an es asen ada en Amé ica. Es es dous
ac o es, sob e odo o segundo, o on espe
cialmen e decisi os na ans o mación do
medio u al nes e con o no xeog á ico, e no
desen ol emen o u bano do Ca balliño, p in
cipal núcleo coma cal.
Se ben as mello as p oducidas o on
cuan iosas, aínda se pe ciben ca encias im
po an es ela i as a aída de auga po able,
saneamen o dos núcleos de poboación e dos
íos da Coma ca, elec i icación e ele onía
u al. A dispe sión do hábi a enca ece no a
blemen e os cus os que supón es ende es es
se icios a ódolos asen amen os e núcleos
de poboación da Coma ca. Non obs an e, é
de espe a que coa pos a en ma cha do Pla
no MEGA e o Plano de Tele onía Ru al pa e
das de iciencias enume adas se án co ixi
das.
Pala con a, e a pesa das ca encias aínda
exis en es ás que an es ixemos e e encia,
nuns concellos máis ca neu os, a Coma ca
do Ca balliño en unha se ie de an axes
compa a i as, ealmen e impo an es, que a
Ii.ábi a e calidade de ida
si úan po iba da media p o incial. Es as
an axcs son as seguin es:
1 º) :P.Ji el de ida elali amen e al o, cunha
capacidade adquisi i a que se si úa
po iba da media p o incial. ls o a ec
a sob e odo ós concellos do Ca balli
ño, Bea iz e Maside.
2º) Exis encia dun impo an e núcleo co
ma cal (O Ca balliño), de ácil acceso,
do ado de i11J aes 11c u as de se i
cios e de equipame11 os sociais con ca
paciclade pa a exe ce unha o e in
l ue11cia sob e o conxun o dos
concellos.
3º) Al o g ao de accesibilidade. Es a Co-
109
ma ca dispón ele ca o impo an es es
adas ( es nacionais e unha au onó
mica), q11e ga an en unha comunica
ción ápida da Coma ca cos p incipais
cen os de c ecemen o p o inciais e
au onómicos. A is o hai que engadi-la
exis encia de e oca il que enlaza a
ias localidades da Coma ca con pun
os es a éxicos da p o incia ele Ou
ense.
Po odo o di o, a Coma ca do Ca balliño
a ópase ben comunicada, o que cons i úe un
sopo e in aes uc u a! e ia io moi impo 
an e pa a acome e u u as accións de in
es imen o e de p omoción indus ial e co-
1ne cial.