Análise socioeconómica da Comarca do Carballiño

COMARCA DO CARBALLIÑO PLAN DE DESENVOLVEMENTO COMARCAL DE GALICIA Gabinete de Planificación e Desenvolvemento Territorial. Presidencia XUNTA DE GALICIA 1995 D!RECCIÓ�� Andrés Precedo Ledo, Catedrático ele Xeografia Humana e Director do Gabinete de Planificación e Desenvolve1nento Territorial da Xunta de Galicia. COORD!NACIÓN José Figueroa Davila. Enxeii.eiro Técnico Agrícola. EQUIPO REALIZADOR Anáiis€ Socieconómico Antonio Dovaí Adán. Doctor en Xeografía Aplicada. Recursos:- de Tenitori.o Juan Loureiro Grandal. Xeólogo. Felipe Macías Vázqucz. Calec\ráiico de Edafoloxía e Química Agrícola. Antonio Marlincz Cortizas. Prof. Ulular de Edafoloxía e Quimica Agrícola. Adolfo Cano Guervos. Biólogo. SISTEMA DE !NFORMAC!ÓN XEOGRÁF!CA Manuel Gallego Priego. Enxeiíeiro Técnico Topógrafo. BASEe DE DATOS: E Il\"FORIV'"�TIZACIÓI\ Berta Román Diaz. Antonio Quintana García. José Luis Dorrcgo Taín. Ran1ón Huidobro Vega. DELINEACIÓN E CARTOGRAFf.A Antonio Maneiro Vila. Maria José Precedo López. COORDINACIÓN EDITORIAL Eugenio Caciro González. PRIMEIRA PARTE ANÁLISE SOCIOECONÓMICA l. A INTEGRACIÓN FUNCIONAL DA COMARCA A Con1arca configl1rase con10 un n1arco territorial intermedio, fo rmado por un co11xunto de concellos que manteñen e11tre si certa cohesión interna. Fu11dan1énlase en distintos factores xeográficos, 11istóricos, eco nómicos e fu11cionais que favorece11 as rela cións intracon1arcais. Este feilo pon sobre a n1esa, xa que lago. a r1ecesidade de estable cer u11s límites precisos do territorio que abarca cada Con1arca. Por iso se fi xo necesa rio realizar e11 prin1eiro lugar u11 estudio pre vio ele delin1itación comarcal articulado en dl1as fases. aJ A primeira delas foi a elaboración dun ha proposta obxecliva de adscrició11 ou pertenza de cada concello á Con1arca coa que se sinta ide11tificado. b} A segunda recolle o posicionamento dos nove conce11os il11plicados, reflecli do nun amplo Cuestionario ele Recoñe cen1e11tc Territoria! ren1ilido a tódolos alcaldes. Estes acl1egan as súas StL"Xes tio11s e consideracións razoadas acerca da súa pertenza e adscrición comarca� 111áis adecuada. A análise das respos tas co11lidas no citado cuestionario con1plelouse con e11trevistas persoais realizadas ós respectivos poderes lo cais l l En consecuencia, esla1nos ante un mode lo voluntario, gradual e participativo, 011de a colaboració11 dos distintos sectores económi cos sociais é determina1Tle para a elabora ción dun plano qtte len como finalidade fu n damental a implantación dun modelo de crecemento equilibrado, baseado na dina1ni zación dos rect1rsos locais ot1 endóxenos, mediante a creación de organizacións inter1nedias de coordinación e o potenciamento das xa existentes. I.l. PRIMEIRA FASE: PHOPOSTA OBXECTIVA Para a determinación do espacio que abarca a Co1narca do Carballifio eslablecé ronse catre niveis teóricos de il1tegración ele cada concel!o. Para isa 1..ivose en conla. en primeiro lt1gar, as clasificacións obxeclivas (A� e, en segundo lugar, o "sentido de perlen z2," (B). A.- Co11sicleráronse, en principio. un tola� de nove propostas ele con1arcalización que fo ron seleccionadas entre os difere11tes estu dios exislentes. en orde 8 si1a adecuación ós principais n1 oclelos teóricos de rexionaliza ció11. Ate11clendc a esles p1incipios n1etodoló- COMARCA DO CARBALLIÑO A CORUÑA o SANTIAGO VIGO 12 o OURENSE o LUGO Análise socioeconómica Integraciónfuncional da comarca xicos, consideráronse os seguintes tipos de comarcalización: -Estudios para a definición de Comarcas administrativas. -Partidos xudiciais. -Comarcas Agrarias. -Comarcas Educativas. -Comarcas consideradas polos antigos Consellos Económico-Sindicais. -Comarcas Xeográficas. -Comarcas Funcionais de áreas de mercado. -Comarcas Funcionais polarizadas. -Comarcas Funcionais segundo análises multivariadas. B.- A elas engadiuselle-lo "sentido de per tenza", manifestado por cada concello no Cuestionario de Recoñecemento Territorial. Se ben este primeiro documento de aproxi mación á realidade comarcal presenta algun has insuficiencias, incorpora valores subxec tivos esenciais para a delimitación definitiva, ó preguntar polo grao de atracción cara a unha determinada Comarca e polo sentimen to de formar parte dela. A combinación de ámbolos factores (A e B) serviunos de base para determina-los se guintes niveis teóricos de adscrición funcio nal: 1.- Núcleo Comarcal Consolidado: está formado polos concellos que presentan un maior grao de cohesión. Estes son os que configuran, desde o punto de vista analítico, a área básica ou núcleo consolidado. 2.- Concellos con forte inserción: son aqueles que teñen unha inserción ca núcleo comarcal considerado maior ca con calquera outra Comarca. lsto non impide o mante13 mento de vinculacións parciais con outras áreas próximas, nin a formación dunha su bárea funcional entre eles mesmos. 3.- Concellos con inserción débil: este ni vel teórico de adscrición está formado por aqueles concellos que, a pesar da súa indu bidable vinculación, teñen relacións máis frecuentes con outras comarcas veciñas. Por esta circunstancia son os que presentan un ha complex:idade maior á hora de trazar uns limites claros e definidos, debido a que per tencen a áreas de certa indefinición ou de di ficil concreción territorial. 4.- Concellos vinculados: son aqueles que, aínda estando relacionados coa Comarca, pertencen a outra, se ben manteñen vincula cións económicas e funcionais. A aplicación <lestes niveis de adscrición á Comarca do Carballiño determinou os se guintes graos de integración, que son expre sados mediante o que denominamos "coefi cientes de adscrición". Estes son índices sintéticos que recollen toda a casuística co mentada. Ese índice adquire valores que os cilan entre O e 1, de acordo coa súa menor ou maior integración funcional na Comarca. Aténdonos a estes criterios, establecémo-la seguinte clasificación: Núcleo comarcal consolidado Concellos O Carballiño Beariz Boborás San Cristovo de Cea Maside O lrixo Piñor Coeficiente de adscrición funcional 1 1 1 1 1 1 1 Análise socioeconómica �!MITC:S MUNICIPAIS O:RIXO 30BORÁS MASIDE Inl.egracíónfuncional da comarca Concellos con forte inserción comarcal Concellos San Amaro Punxín Coeficiente de adscrición funcional 0,62 0,62 O grupo dos sete co11cellos con coeficiente de adscrición funcional igual á unidade for ma o núcleo comarcal consolidado. En todos eles constátase, a través das diferentes análi ses realizadas, unha total identificación fun cional coa Con1arca do Carballiño. Pala contra, os co11cellos de San Amaro e Punxín manifestan un menor grao de inte gración, debido ó seu carácter periférico den tro do conxunto comarcal. Non obstante, e a pesar de que presentan un coeficiente de adscrición inferior á unidade, os estudios efectuados revelan a existencia de niveis e fluxos de inserción altos que favorecen a co hesión interna da Comarca. En consecuencia, non se encontraron concellos con inserción débil. Só San Amaro e Punxín presentan certa indefinición, que Hes afecta sobre todo ás zonas máis periféri cas que lindan coa Comarca do Ribeiro. De aí que, segundo os criterios que se utilicen, estes concellos poidan formar parte dunha ou doutra Comarca. En todo caso, a estrada comarcal Ribadavia-Cea (Our-210) e a N-541 [Ourense-Pontevedra) favorecen a súa plena integración na Comarca do Carballiño. 1.2, SEGUNDA FASE: VALORACIÓN DA PROPOSTA A proposta anterior foi enviada a tódolos concellos implicados, constatándose unha aceptación xeral da clasificación establecida con base nos criterios obxectivos de delimita ción aplicados. 15 O estudio rigoroso dos Cuestionarios de Recoñecemento Territorial reforzan a forte vinculación que existe entre os nove conce llos que integran esta Comarca, caracteriza da por ter unha entidade propia, claramente definida a través do tempo e dos feitos eco nón1icos reflectidos nos Cuestionarios de Re coñecemento Territorial pasados a cada con cello. O seu marco territorial presenta unha forte cohesión interna, que se ve favorecida pala existencia de tres importantes vías de comunicación sobre as que se articula o de senvolvemento e a prosperidade económica do conxunto comarcal definido. A súa vitalidade aséntase fundamental mente no núcleo do Carballiño, que se confi gura como o máis consolidado e dinámico, visto o seu protagonismo como principal cen tro demográfico e de senricios con capacida de de atracción. Paralelamente, detéctanse fluxos econó micos con áreas limítrofes, especialmente con Ribadavia, Lalín e Ourense. A curta dis tancia que o separa da capital ourensá [27 km.) explica que, nun contexto máis amplo, a Comarca do Carballiño no seu conxunto se circunscriba dentro da área de influencia da capital provincial, que se exerce con intensi dade a través das estradas nacionais [N120, N-541 e N-525). Sen embargo, a existencia destas vinculacións, cada vez máis importan tes, con centros extracomarcais non supón, en absoluto, un obstáculo para a plena inte gración do conxunto comarcal proposto. Máis ben a intensificación <lestes fluxos per mite conecta-la Comarca co exterior, favore cendo con isa o seu propio desenvolvemento económico e social. 1.3, PROPOSTA FINAL A aplicación dos criterios metodolóxicos sinalados anteriormente dános como resulta- Análise socioeconómica FOTO AÉREA DE SAN AMARO POBOACIÓN DE FEITO DA COMARCA POBOACIÓN POBOACIÓN POBOACIÓN POBOACIÓN POBO ACIÓN CONCELLOS FEITO 70 FEITO 75 FEITO 81 FEITO 86 FEITO 91 BEARIZ 1.699 1.578 1.346 1.894 1.839 BOBORÁS 4.842 4.215 4.456 4.944 3.825 CARBALLIÑO (O) 9.962 9.601 10.942 11.174 11.017 IRIXO (O) 4.105 4.247 4.073 3.089 2.534 MASIDE 4.448 4.542 4.551 4.799 3.577 PIÑOR 2.317 2.182 2. 111 2.051 1.808 PUNXÍN 1.306 1.291 1.255 1.153 1.048 SAN AMARO 2.608 2.296 2.230 2.247 1.640 SAN CRISTOVO DE CEA 4.705 5.087 5.242 5.135 3.781 TOTAL .............. 35.992 35.039 36.206 36.486 31.069 TOTAL COMARCAL ...... 35.992 35.039 36.206 36.486 31.069 TOTAL PROVINCIAL. ..... 413.733 412.484 41 1.339 399.378 354.474 TOTAL AUTONÓMICO ...... 2.583.674 2.687.477 2.753.836 2.785.394 2.720.445 22 Recursos humanos DISTRIBUCIÓN DA POBOACIÓN POR CONCELLOS (%) % POBOACIÓN % POBOACIÓN % POBOACIÓN % POBOACIÓN % POBOACIÓN CONCELLOS 1970 1975 1981 1986 1991 BEARIZ 4,72 4,50 3,72 5, 19 5,92 BOBORÁS 13,45 12,03 12,31 13,55 12,31 CARBALLIÑO (O) 27,68 27,40 30,22 30,63 35,46 IRIXO (O) 11,41 12, 12 11,25 8,47 8, 16 MASIDE 12,36 12,96 12,57 13, 15 11,51 PIÑOR 6,44 6,23 5,83 5,62 5,82 PUNXÍN 3,63 3,68 3,47 3, 16 3,37 SAN AMARO 7,25 6,55 6, 16 6, 16 5,28 SAN CRISTOVO DE CEA 13,07 14,52 14,48 14,07 12, 17 TOTAL. ............. 100,00 100,00 100,00 100,00 100,00 FOTO AÉREA DE SAN CRISTOVO DE CEA 23 Análise socioeconómica EVOLUCIÓN DA POBOACIÓN • 1.000 Habs. 39 37 35 33 31 29 27 25 1970 1975 1981 1986 1991 Poboaclón de feíto DISTRIBUCIÓN MUNICIPAL DA POBOACIÓN % 40 30 20 10 Beariz Boborás Carbal!iño(O) lrixo(O) Maside Plñor Puoxfn Sao Amaro S. Cristovo de Cea r ¡ o � %- 1_9_7_0_'2l_' -19_7_5_0_1-98_1_0_1_9_8 � 6-11 -19 �9 �1 1 (% 1970-1991 con respecto á Comarca) 24 Recursos humanos % 45 - 40 35 JO -:.__ 25 - - 20 15 o 0/o 1970 DISTRIBUCIÓN MUNICIPAL DA POBOACIÓN o o o o 1 % 1975 % 1981 % 1991 j*BEAR1Z +BOBORAS OCA BALLll'JO(O) #OIR!XO •MASIDE •Pli'JOR +PUNX[N 8SANAMARO llSANCRISTOVODECEA 1 (% 1970-1991 con respecto á Comarca). EVOLUCIÓN DO CRECEMENTO INTERANUAL DA POBOACIÓN % EVOLUCIÓN % EVOLUCIÓN % EVOLUCIÓN % EVOLUCIÓN CONCELLOS 1970-75 1975-81 1981-86 1986-91 8EARIZ -7, 12 -14,70 40,71 -2,90 80BORÁS -12,95 5,72 10,95 -22,63 CARBALllÑO (O) -3,62 13,97 2, 12 -1,41 IRIXO (O) 3,46 -4, 10 -24, 16 -17,97 MASIDE 2, 11 0,20 5,45 -25,46 PIÑOR -5,83 -3,25 -2,84 -1 1,85 PUNXÍN -1, 15 -2,79 -8, 13 -9,11 SAN AMARO -1 1,96 -2,87 0,76 -27,01 SAN CRISTOVO DE CEA 8, 12 3,05 -2,04 -26,37 TOTAL ............... -2,65 3,33 0,77 -14,85 TOTAL COMARCAL ..... -2,65 3,33 0,77 -14,85 TOTAL PROVINCIAL .... -0,30 -0,28 -2,91 -1 1,24 TOTAL AUTONÓMICO ............... 4,02 2,47 1,15 -2,33 25 Ancilise socioeconón1ica EVOLUCIÓN COMPARADA DA POBOACIÓN NA COMARCA s -El----·----- -5 - -10 - -15 - -20 --- -- ------ 1970-75 ·-·�-·¡ ---- 1975-81 no. A franxa meridional, onde se encontra a maior parte das terras de cultivo, constitúe, pois, o principal eixo de concentración demo gráfica. Esta faise especialmente intensa no concello do Carballiño, que a pesar de contar cunha extensión de 54 km2 (o 9,76% do con xunto comarcal) agrupa en solitario case o 36% da poboación da Comarca. Esta porcen taxe experimentou desde 1970 un incremen to de 8 puntos, o que pon de relevo a crecen te preponderancia do Carballiño como principal núcleo comarcal, en detrimento do resto dos concellos, que perden peso especifi co en relación co conxunto da Comarca. Desta maneira, O Carballiño constitúe o principal foco de atracción, funcionando co mo un polo de crecemento que tende a exer ce-la súa influencia de forma moi activa so26 4 ·-! 1981-86 1986-91 bre os concellos limitrofes de Maside e Bobo rás. Esta influencia faise efectiva a través da estrada nacional 54 1, que, ademais de co municar Ourense e Pontevedra, pon as bases para a creación dun eixo de crecemento que adquire cada vez maior viabilidade entre Ma side, O Carballiño e Boborás. A análise da densidade vén confirma-la preponderancia exercida polo Carballiño co mo principal núcleo demográfico, ó constatar que é neste concello onde se dá unha densi dade moi alta de habitantes por quilómetro cadrado (204,02), moi por riba da comarcal (56, 17), provincial (48, 71) e autonómica (si tuada en 92, 10). Os outros concellos mante ñen unha densidade bastante equilibrada, con valores moi baixos, propios de áreas de primidas, situados por baixo do conxunto Recursos humanos galega. A existencia de SS parroquias e de 598 núcleos ou entidades de poboación ex plican o alto grao de dispersión xeográfica á que está sometida a poboación da Comarca, o mesmo que acorre en toda Galicia. 3.1.2. ESTUDIO POR PARROQUlAS A nivel parroquial constátase que o crece mento demográfico ruáis intenso, producido entre 1981 e l 9S6. localizouse nalgunhas parroquias dos concellos de Beariz e o Car balliño, con porcent.axes de crecemento moi por riba do resto dos núcleos de poboación. Este fenóme110 particular, que se dá espe cialmente en torno ó núcleo urbano do Car balliño. débese ó retorno de emigrantes que se está a producir desde 19Sl. sobre todo nos concellos de maior tradición emigratoria. A parroquia do Carballiño, que medra de forma lenta pero continua, alcanzando un incremento entre 19Sl e 1991 superior ó 24%, é o principal núcleo urbano que existe na Comarca. Con 1.476 habitantes (o 24,06% do total comarcal) conslitúe o centro ad1ninistrativo e de servicios que vinctlla a actividade económica de toda a Comarca. Po lo seu volun1e demográfico, esta vila é a se gunda máis grande da provincia de Ourense. Sen embargo, a pesar da tímida recupera ción demográfica dalgunhas parroquias, tal e como se pode apreciar nas táboas que se acompañan, a tónica do conxunto comarcal é o decrecemento demográfico xeneralizado, -------------------------------- ------ ------ --------- CLASIFICACIÓN DAS PARROQUIAS SEGUNDO NÚM. DE HABITANTES _ EN _ 19_9_1 ------- )·-s.·,éRfSTovo ' / DECEA ) _...,,-,, Menos de 250 ' 1 i __ t 250. 500 Máis de 500 27 Análise socioeconómicCT DESGWSE COMARCAL POR PARROQUIAS Superficie Poboación Poboación Poboación Densidade Densidade Densidade Cre<:emento Crecemento Crecemento Tolal Feila 81 Feila 86 Feila 91 1981 1986 1991 % 1981-86 %1986-91 %1981-91 TOT Al COMARCAL 550,82 36.206 36.486 31.069 65,73 66,24 56,40 0,77 -14,85 -14, 19 BEARIZ 54,90 1.346 1.894 1.839 24,52 34,50 33,50 40,71 -2,90 36,63 Beariz !Sta. María) 24,30 763 1.055 1.076 31,40 43,42 44,28 38,27 1,99 41,02 lebazán !Sta. Cruz) 15,60 321 467 401 20,58 29,94 25,71 45,48 -14, 13 24,92 Xirazga ¡s. Salvador) 15,00 262 372 362 17,47 24,80 24, 13 41,98 -2,69 38, 17 BOBORÁS 88,62 4.456 4.944 3.825 50,28 55,79 43, 16 10,95 -22,63 -14,16 Albarellas ¡s. Miguel) 10,70 492 574 425 45,98 53,64 39,72 16,67 -25,96 -13,62 Aslureses ¡s. Xulián) 3,10 265 283 251 85,48 91,29 80,97 6,79 -11,31 -5,28 Brués ¡s. Pedro Fiz) 5,00 343 380 305 68,60 76,00 61,00 10,79 -19,74 -11,08 Cameixa ¡s. Marliño) 5,70 397 430 392 69,65 75,44 68,77 8,31 -8,84 -1,26 Cardelle (S. Silveslre) 3,90 80 83 55 20,51 21,28 14,10 3,75 -33,73 -31,25 Feás ¡s. Anión) 11,90 612 694 538 51,43 58,32 45,21 13,40 -22,48 -12,09 laxas, As ¡s. Xoán) 2,50 136 119 103 54,40 47,60 41,20 -12,50 -13,45 -24,26 longoseiros ISia. Mariña) 0,12 10 -100,00 Moldes (S. Mamede ) 5,70 254 285 236 44,56 50,00 41,40 12,20 -17,19 -7,09 Moreiras (Sla. Mariña) 18,20 440 499 285 24, 18 27,42 15,66 13,41 -42,89 -35,23 Pazos ¡s. Salvador) 2,60 219 230 184 84,23 88,46 70,77 5,02 -20,00 -15,98 Regueira ¡s. Pedro) 3,90 295 301 235 75,64 77,18 60,26 2,03 -21,93 -20,34 Xendive IS. Mamede) 5,00 348 395 250 69,60 79,00 50,00 13,51 -36,71 -28, 16 Xurenzás ¡s. Pedro) 4,50 174 169 142 38,67 37,56 31,56 -2,87 -15,98 -18,39 Xuvencos !Sta. María) 5,80 391 502 424 67,41 86,55 73, 10 28,39 -15,54 8,44 CARBALLIÑO (O) 56,90 10.942 11.174 11.017 192,30 196,38 193,62 2, 12 -1,41 0,69 Arcos ¡s. Xoán) 6,90 444 524 471 64,35 75,94 68,26 18,02 -10,11 6,08 Arcos !Sta. María) 3,10 645 500 276 208,06 161,29 89,03 -22,48 -44,80 -57,21 Bonga ISia. Eulalia) 0,60 130 154 92 216,67 256,67 153,33 18,46 -40,26 -29,23 Cabanelas (S. Xoán) 3,10 130 137 84 41,94 44,19 27, 10 5,38 -38,69 -35,38 Corballiño, O (Núcleo Urbano) 2,70 6.013 6.732 7.476 2.227,04 2.493,33 2.768,B9 11,96 11,05 24,33 lobas (Sta. Euxenia) 10,30 478 442 340 46,41 42,91 33,01 -7,53 -23,08 -28,87 longoseiros (Sta. Mariña) 2,50 439 251 194 175,60 100,40 77,60 -42,82 -22,71 -55,81 Madarnás (S. Torné) 1,90 131 134 145 68,95 70,53 76,32 2,29 8,21 10,69 Mesego (Sla. María) 1,80 440 332 395 244,44 184,44 219,44 -24,55 18,98 -10,23 Mudelos !Santiago) 2,50 167 170 153 66,80 68,00 61,20 1,80 -10,00 -8,38 Partovía (Santiago) 6,80 480 522 294 70,59 76,76 43,24 8,75 -43,68 -38,75 Piteira ¡s. Miguel) 4,40 334 318 273 75,91 72,27 62,05 -4,79 -14, 15 -18,26 Ponte-Veiga (S. Lorenzo) 2,60 293 279 243 112,69 107,31 93,46 -4,78 -12,90 -17,06 Sagra (S. Martiño) 4,50 246 176 146 54,67 39, 11 32,44 -28,46 -17,05 -40,65 Señorín [S. Roque) 0,50 439 404 350 878,00 808,00 700,00 -7,97 -13,37 -20,27 O Barón ¡s. Fiz) 2,70 133 99 85 49,26 36,67 31,48 -25,56 -14, 14 -36,09 IRIXO 10) 118,30 4.073 3.089 2.534 34,43 26, 11 21,42 -24,16 -17,97 -37,79 Campo !Sta. María) 9,40 1.054 774 666 112, 13 82,34 70,85 -26,57 -13,95 -36,81 28 Recursos, humanos Superficie Poboación Poboación Poboación Densidade Densidade Densidade Crecemento Crecemento Crecemento Total Feito 81 Feita 86 Feito91 1981 1986 1991 % 1981-86 %1986-91 %1981-91 Cangues (S. Esteva) 3,80 83 46 37 21,84 12, 11 9,74 -44,58 -19,57 -55,42 Cidade (Sta. Mariña) 6,80 206 152 113 30,29 22,35 16,62 -26,21 -25,66 -45, 15 Comeda (Santiago) 6,40 381 252 219 59,53 39,38 34,22 -33,86 -13, 10 -42,52 Cusanca (S. Cosme) 23,80 429 371 317 18,03 15,59 13,32 -13,52 -14,56 -26, 11 Dadin (S. Pedro) 6,20 260 185 177 41,94 29,84 28,55 -28,85 -4,32 -31,92 Espiñeira (S. Pedro) 10,00 218 191 142 21,80 19,10 14,20 -12,39 -25,65 -34,86 Froufe (S. Xaón) 18,80 303 204 151 16, 12 10,85 8,03 -32,67 -25,98 -50,17 Loureiro (Sta. Mariña) 11,30 375 294 251 33, 19 26,02 22,21 -21,60 -14,63 ·33,07 Parada de Laviote (S. Xulión) 7,50 436 374 298 58, 13 49,87 39,73 -14,22 -20,32 -31,65 Reádigos (Sta. Eulalia) 5,00 130 88 58 26,00 17,60 11,60 -32,31 -34,09 -55,38 Regueiro (S. Pedro) 9,30 198 158 105 21,29 16,99 11,29 -20,20 -33,54 -46,97 MASIDE 40,80 4.551 4.799 3.577 111,54 117,62 87,67 5,45 -25,46 ·21,40 Amarante (Sta. Maria) 7,50 1.062 1.11 o 810 141,60 148,00 108,00 4,52 -27,03 -23,73 Armeses (S. Miguel) 3,40 469 418 275 137,94 122,94 80,88 -10,87 -34,21 -41,36 Garabós (S. Pedro) 8,80 904 859 602 102,73 97,61 68,41 -4,98 -29,92 -33,41 Lago (S. Martiño) 3,70 275 285 204 74,32 77,03 55, 14 3,64 -28,42 -25,82 Louredo (Sta. Maria) 4,50 328 335 233 72,89 74,44 51,78 2, 13 -30,45 -28,96 Maside (S. Tomé) 3,20 967 1.264 1.032 302,19 395,00 322,50 30,71 -18,35 6,72 Piñeiro (S. Xoán) 3,80 238 208 150 62,63 54,74 39,47 -12,61 -27,88 -36,97 Rañestres (S. Mamés) 2,60 109 114 98 41,92 43,85 37,69 4,59 -14,04 -10,09 T reboedo (Sta. Comba) 3,30 199 206 173 60,30 62,42 52,42 3,52 -16,02 -13,07 PIÑOR 51,40 2.111 2.051 1.808 41,07 39,90 35, 18 -2,84 -11,85 -14,35 Barrón (S. Xoón) 6,30 382 386 318 60,63 61,27 50,48 1,05 -17,62 ·16,75 Canda, A (S. Mamede) 7,50 422 436 394 56,27 58, 13 52,53 3,32 -9,63 ·6,64 Carballeda (Sta. Maria) 5,60 339 306 267 60,54 54,64 47,68 -9,73 -12,75 -21,24 (oirás (S. Xoán) 10,00 286 270 185 28,60 27,00 18,50 -5,59 -31,48 -35,31 Desterro, O (Sta. Maria) 9,40 203 193 194 21,60 20,53 20,64 -4,93 0,52 ·4,43 Loeda (S. Paio) 5,70 209 199 239 36,67 34,91 41,93 -4,78 20,10 14,35 Torrecela (Santiago) 6,90 270 261 211 39, 13 37,83 30,58 -3,33 -19,16 -21,85 PUNXíN 17,90 1.255 1.153 1.048 70, 11 64,41 58,55 -8, 13 -9,11 -16,49 Barbantes (Santiago) 1,80 171 152 151 95,00 84,44 83,89 -11,11 -0,66 -1 1,70 Freás (Sta. María) 3,20 202 206 179 63, 13 64,38 55,94 1,98 -13, 11 -11,39 Ourantes (S. Xoán) 3,80 195 170 173 51,32 44,74 45,53 -12,82 1,76 ·11,28 Punxin (Sta. María) 5,50 437 401 365 79,45 72,91 66,36 -8,24 -8,98 -16,48 Vilamoure (S. Esteva) 1,70 140 121 92 82,35 71,18 54.12 -13,57 -23,97 -34,29 Vilela (Sta. Maria) 1,90 110 103 88 57,89 54,21 46.32 ·6,36 -14,56 -20,00 SAN AMARO 28,90 2.230 2.247 1.640 77,16 77,75 56,75 0,76 -27,01 -26,46 Anllo (Santiago) 3,20 325 350 203 101,56 109,38 63,44 7,69 -42,00 -37,54 Beariz (S. Martiño) 3,70 376 312 305 101,62 84,32 82,43 -17,02 ·2,24 -18,88 Eiras (Sta. Euxenia) 5,10 233 238 171 45,69 46,67 33,53 2, 15 -28, 15 -26,61 Grixoa (Sta. María) 3,30 311 332 248 94,24 100,61 75, 15 6,75 -25,30 -20,26 29 Análise socioeconómica Superficie Poboación Poboación Poboación Densidade Densidade Densidade Crecemento Crecemento Crecemento Total Feito 81 Feito 86 Feito 91 1981 1986 1991 % 1981-86 %1986-91 �,1981-91 las (S. Cibraa) 3,80 413 409 269 108,68 107,63 70,79 -0,97 -34,23 -34,87 Novia (S. Fiz) 3,80 157 196 128 41,32 51,58 33,68 24,84 -34,69 -18,47 Salamande (Sta. María) 5,80 404 408 313 69,66 70,34 53,97 0,99 -23,28 -22,52 O Barón (S. Felipe) 0,20 11 2 3 55,00 10,00 15,00 -81,82 50,00 -72,73 SAN CRISTOVO DE CEA 93, 10 5.242 5.135 3.781 56,31 55, 16 40,61 -2,04 -26,37 -27,87 Castrela (S. Cibrao) 3,20 279 306 217 87, 19 95,63 67,81 9,68 -29,08 -22,22 Cea (S. Cristovo) 3,30 1.144 1.161 939 346,67 351,82 284,55 1,49 -19, 12 -17,92 Cavas (Sta. María) 15,00 444 416 349 29,60 27,73 23,27 -6,31 -16, 11 -21,40 lamas (S. Martiño) 1,80 214 218 180 118,89 121, 11 100,00 1,87 -17,43 -15,89 longos (Sta. Eulalia) 3,70 123 111 73 33,24 30,00 19,73 -9,76 -34,23 -40,65 Mandras (S. Pedro) 2,60 322 297 130 123,85 114,23 50,00 -7,76 -56,23 -59,63 Oseira (Sta. María a Real) 27,50 984 924 666 35,78 33,60 24,22 -6,10 -27,92 -32,32 Pereda (Sta. Eulalia) 6,90 389 386 291 56,38 55,94 42, 17 -0,77 -24,61 -25, 19 San Facundo (S. Facundo) 4,50 280 274 183 62,22 60,89 40,67 -2, 14 -33,21 -34,64 Souto (S. Salvador) 1,20 150 134 81 125,00 111,67 67,50 -10,67 -39,55 -46,00 Vales (S. Pedro) 13,10 390 387 281 29,77 29,54 21,45 -0,77 -27,39 -27,95 Vilaseco (S. Miguel) 3,40 219 214 168 64,41 62,94 49,41 -2,28 -21,50 -23,29 Viña (S. Román) 6,90 304 307 223 44,06 44,49 32,32 0,99 -27,36 -26,64 Fuente: Municipios y parroquias de Galicia (Torres Luna y otros), y Nomenclator del I.N.E. 30 Recursos hun1anos CRECEMENTO DECRECEMENTO _I _I <X 1-1 >X X: media comarcal ( ·14,19) VARIACIÓN DAPOBOACIÓN POR PARROQUIAS, 1981-1991 __ j / ----- - ----¡ \ PIÑOR ' 31 Análise socioeconómica PIRÁMIDE DE POBOACIÓN, 1991 85 e milis anos 80 a 84 anos 75 a 79 anos 70 a 74 anos 65 a 69 anos 60 a 64 anos 55 a 59 anos • � 50 a 54 anos • " • 45 a 49 anos � • 40 a 44 anos e � 2 "' 35 a 39 anos 30 a 34 anos 25 a 29 anos 20 a 24 anos 15a19anos 10a14anos 5a9anos Oa4anos % 6 5 4 3 2 adultos -lembremos que a Comarca perdeu entre 1970 e 1991 un total de 5.180 habitan tesprovocou de fonna indirecta un descen so da natalidade comarcal, acentuado pola babea fe cundidade dominante. 3.3.2. DEPENDENCIA DA POBOACIÓN Para pescuda-lo grao de dependencia que presenta a poboación da Comarca, utilizámo lo índice de dependencia senil. Este corrobo ra o alto grao de envellecemento da Comarca en relación co seu contexto, xa envellecido, como é o provincial e o autonómico. Concre38 o 2 3 4 5 6 tamente, a porcentaxe de anciáns en relación cos potencialmente activos é do 30,64%, mentres q11e a provincia non supera o 27,31% e a Comunidade Autónoma o 22,39%. Isto demostra o alto grao de depen dencia que lle afecta á poboación da Comar ca. Por cada 100 persoas activas hai 52 que superan os 65 anos de idade. 3.3.3. SUBSTITUCIÓN XERACIONAL O resultado de dividí-la poboación com prendida entre 15 e 40 anos entre a de 40-60 permítenos coñece-la taxa de substitución Recursos humanos xeracional; é dicir, medi-la posibilidade que ten unha pobaoción de iguala-lo relevo das súas xeracións. Para mante-lo volume ac tual. a taxa debe ser como mínimo igual a 1. Na Comarca do Carballiño a tmca sitúase en 0,96. En consecuencia, esta taxa, que se en contra por baixo da provincial e autonómica, é incapaz de asegurar esa substitución xeracio nal da poboación comarcal. Sen embargo, existen tres concellos (O Carballiño, Maside e San Amaro) nos que a taxa alcanza o valor mínimo para asegura-la substitución de xe racións. Pero as expectativas positivas que presentan eses tres concellos non son sufi cientes para con1pensa-lo serio déficit que padece a Comarca no que a recursos huma nos se refire. 3.3.4. COMPOSICIÓN POR SEXO A proporción de homes por cada 100 mu lleres permítenos coñece-la relación de mas culinidade da Comarca. Esta alcanza valores baixos (inferiores á media provincial e rexio nal). Así, mentres a relación de masculinida de de Galicia é de 93,22, a da Comarca que nos ocupa sitúase en 88,82 homes por cada 100 mulleres. O maior número de mulleres ca de homes débese, por un lado, á emigració11, ó afectar lle esta predominantemente á poboación masculina, o que xerou fo rles desequilibrios na estructura demográfica por sexos. Por ou tro lado, diminúe tamén pola maior esperan za de vida das mulleres sobre o de homes. Todo isto explica a supremacia do número de mulleres en tódolos concellos da Comarca. ESTRUCTURA POR SEXOS DA POBOACIÓN, 1991 CONCELLOS BEARIZ BOBORÁS CARBALLIÑO 101 IRIXO 101 MASIDE PIÑOR PUNXíN SAN AMARO SAN CRISTOVO DE CEA TOTAL ............. . TOTAL COMARCAL. .... . TOTAL PROVINCIAL ..... . TOTAL AUTONÓMICO .. . TOTAL HOMES DEREITO 91 848 1.776 5.241 1.168 1.695 923 487 798 1.867 14.803 TOTAL MULLERES RELACIÓN 91 DEREITO 91 MASCULINIDADE 1.035 81,93 2.112 84,09 5.893 88,94 1.379 84,70 1.953 86,79 931 99, 14 567 85,89 849 93,99 1.947 95,89 16.666 88,82 88,82 92,95 93,22 39 Análise socioeconómica TAXA DE SUBSTITUCIÓN XER ACIONAL NOS ANOS 1986-1991 POBOACIÓN 86 POBOACIÓN 91 POBOACIÓN 86 POBOACIÓN 91 TAXA TAXA CONCELLOS 15 -39 15 -39 4064 40-64 SUBSTITUCIÓN 86 SUBSTITUCIÓN 91 BEARIZ 527 490 651 660 0,81 0,74 BOBORÁS 1.606 996 1.857 1.348 0,86 0,74 CARBALLIÑO (O) 3.912 3.683 3.674 3.416 1,06 1,08 IRIXO (O) 1.072 544 1.442 925 0,74 0,59 MASIDE 1.712 1.035 1.566 1.171 1,09 0,88 PIÑOR 635 471 666 571 0,95 0,82 PUNXÍN 375 288 508 337 0,74 0,85 SAN AMARO 919 466 851 525 1,08 0,89 SAN CRISTOVO DE CEA 1.690 1.044 1.721 1.282 0,98 0,81 TOTAL .......... 12.448 9.017 12.936 10.235 0,96 0,88 TOTAL COMARCAL ..... 0,96 0,88 TOTAL PROVINCIAL .... 1, 17 1,05 TOTAL AUTONÓMICO .......... 1,22 1,27 ÍNDICES DE DEPENDENCIA DA POBOACIÓN l. DEPENDENCIA l. DEPENDENCIA l. DEPENDENCIA CONCELLOS XERAL 1991 XUVENIL SENIL BEARIZ 63,83 21,57 42,26 BOBORÁS 65,78 17,45 48,34 CARBALLIÑO (O) 54,50 25,44 29,06 IRIXO 73, 18 16,27 56,91 MASIDE 64,55 23,53 41,02 PIÑOR 77,54 23,80 53,74 PUNXÍN 68,00 16,48 51,52 SAN AMARO 66,60 23,71 42,89 SAN CRISTOVO DE CEA 63,07 20, 12 42,95 TOTAL 62,35 22,21 40, 15 TOTAL COMARCAL 62,35 22,21 40,15 TOTAL PROVINCIAL 58,54 24, 14 34,40 TOTAL AUTONÓMICO 52,27 27,73 24,54 40 Recursos humanos 3.4. SÍNTESE DA SITUACIÓN DOS RECURSOS HUMANOS Vimos como, a consecuencia da forte co rrente migratoria, a poboación está inmersa nun claro proceso regresivo, con cuantiosas perdas demográficas e unha estructura moi envellecida da súa poboación. Este proceso estivo acompañado dun descenso xeneraliza do da natalidade e dunha alta taxa de morta lidade, o que xera un crónico crecemento ve xeta tivo negativo en tódolos concellos, incapaces deste xeito de garantir a curto pra zo o relevo xeracional. Non obstante, e a pesar do panorama ne gativo descrito, convén resaltar que o saldo migratorio entre 1970 e 1986 foi positivo, o cal non deixa de ser un factor que pode favo rece-lo desenvolvemento comarcal, aprovei tando as potencialidades inversoras que ofre cen os emigrantes retomados. 3.5. PROXECCIÓNS DEMOGRÁFICAS Con estas proxeccións preténdese calcu lar, a partir das taxas de natalidade, mortali dade e fecundidade que se rexistran na ac tualidade, o número de persoas que cabe esperar que a Comarca teña ó cabo duns 41 anos. Isto seranos de gran utilidade para es tudiar e planificar fu turos investimentos na Comarca. Tal e como se pode ver no cadro, os tres tipos de proxeccións realizadas (tendencia!, optimista e pesimista) confirman unha forte reducción do continxente demográfico do conxunto comarcal que nos ocupa. En efec to, de se manteren as tendencias actuais ob servadas, a poboación dos nove concellos que integran a Comarca vai experimentar un decrecemento estimado do -3, 79%, e do 14,37% para o período 1991-2010. Proxección Tendencia! Optimista Pesimista 2005 27.664 27.692 27.636 2010 26.614 26.641 26.587 Deste xeito, de se cumpriren mesmo as previsións máis optimistas, o conxunto da Comarca do Carballiño vai ver reducido con siderablemente o seu volume poboacional en algo máis de 4.428 persoas, pasando dos 31.069 habitantes existentes en 1991 ós 26.641 estimados para o ano 2010. 4. O SISTEMA PRODUCTIVO A análise do sistema productivo é de vital importancia para detecta-las potencialidades e os recursos m:iis significativos cos que can ta a Comarca. Para isa, nos apartados se guintes irnos estudiar cada unha das distin tas ramas de actividade que configuran o sistema productivo comarcal. 4.1. POBOACIÓN ACTIVA A taxa de actividade xeral da poboación da Comarca rexistra valores moi similares ós do conxunto ourensán e galega. Case tódolos concellos teñen valores similares (entre o 42% e o 45%), a execpción de Boborás e Bea riz, coas laxas de actividade máis altas da Comarca, co 56,90% e o 49,30%, respectiva mente. O feito de que o concello de Boborás teña a taxa de actividade xeral n1áis elevada débe se á existencia dunha maior proporción de n1ulleres activas 11este concello ca no resto. Esta situación queda patente cos dalos rela tivos á súa taxa de actividade feminina. O seu valor (45, 18%) case duplica o da provin cia (23,62%) e o galego, que se sitúa no 26, 11 %. lsto haino que relacionar co traballo da muller no campo, de maneira que en vez de ser un indicador de desenvolvemento, éo da situación contraria. 43 4.2. SECTORES DE ACTIVIDADE Segundo os datos dos que dipoñemos, re feridos ó ano 1991, o sector secundario e o terciario ocupan conxuntamente o 51º/o da poboación ocupada da Comarca, mentres que a poboación empregada no sector prima rio aínda é moi alta, incluíndo o 48,6% do to tal. A pesar desa lixeira preeminencia dos ac tivos non agrarios dentro do conxunto co marcal, o seu significado é escaso. dado que son porcentaxes inferiores ó contexto provin cial (68, 7%) e autonómico (79, 7%), xa en por si excesivamente rivalizado. Ademais, existen fortes desigualdades sectoriais entre uns concellos e outros. Mentres Beariz, Boborás e O Irixo manteñen unha especialización cla ramente agrícola e gandeira, os outros pre sentan unha maior diversificación da poboa ción activa, con predominio das actividades terciaria e secundaria. Este é o caso do Car balliño, Maside e Punxín, concellos que pre sentan unha estructura económica n1áis evo lucionada e nos que as expectativas de crecemento son ruáis esperanzadoras, sobre todo no Carballiño, onde practicamente o 76% da poboación ocupada desenvolve acti vidades non agrarias e o potencial demográfi co e industrial tende a dinamizarse. Andlise socioeconómica TAXA DE ACTMDADE XERAL, HOMES E MULLERES, 1991 T AXA ACTIVIDADE TAXA ACTIVIDADE TAXA ACTIVIDADE CONCELLOS HOMES 91 MULLERES 91 XERAL 91 BEARIZ 60,20 29,37 42,85 BOBORÁS 56,88 34,91 44,86 CARBALLIÑO IOI 66,06 37,65 50,90 IRIXO 101 92,03 90,68 91,29 MASIDE 60,64 27, 13 42,49 PIÑOR 57,74 34,48 45,77 PUNXÍN 57,28 42,50 49,20 SAN AMARO 60,15 23, 13 40,58 SAN CRISTOVO DE CEA 61,77 29,71 45,04 TOTAL . ············· 64,43 38,46 50,49 MEDIA COMARCAL 64,43 38,46 50,49 MEDIA PROVINCIAL 62,22 33,09 46,97 MEDIA AUTONÓMICA 66,36 33,58 49, 18 TAXA DE ACTMDADE POR GRANDES GRUPOS DE IDADE E SEXO, 1991 TAXA TAXA TAXA TAXA TAXA ACTIVIDAD E ACTIVIDADE ACTIVIDADE ACTIVIDADE ACTIVIDADE CONCELLOS HOMES 16-24 HOMES 25-54 HOMES 55-65 HOMES 65 e máis TOTAL HOMES BEARIZ 26,60 83,75 72,79 17, 12 60, 11 BOBORÁS 47,22 84,80 75,00 11,66 56,91 CARBALLIÑO 101 45,06 92,29 73,37 17,52 66,01 IRIXO 101 64,96 97,32 98,33 94,27 92,30 MASIDE 62, 17 92,01 64,98 5,52 60,56 PIÑOR 64,00 91,20 81,02 4,05 57,81 PUNXÍN 68,97 91, 19 65,82 5,47 57,55 SAN AMARO 66,67 92,08 70,00 4,81 59,97 SAN CRISTOVO DE CEA 65,69 92,38 75,58 2, 14 61,85 TOTAL ............... 52,97 91,07 75,47 18,68 64,44 TOTAL COMARCAL 52,97 91,07 75,47 18,68 64,44 TOTAL PROVINCIAL 52,05 92, 13 65,42 8,61 62,08 TOTAL AUTONÓMICO 52,43 93, 14 63,36 6,52 66,36 44 Sistema productivo TAXA TAXA TAXA TAXA TAXA ACTIVIDAD E ACTIVIDADE ACTIVIDADE ACTIVIDADE ACTIVIDADE CONCELLOS MULLERES 16-24 MULLERES 25-54 MULLERES 55-65 MULL. 65 e máis TOTAL MULLERES BEARIZ 19, 10 41,85 67, 10 2,94 29,37 BOBORÁS 21,43 52,02 68,60 3,64 34,93 CARBALLIÑO (O) 34,92 49,71 48,37 11,35 37,64 IRIXO (O) 54,35 90,33 98,14 93,49 90,68 MASIDE 40,45 38,84 40,83 2,50 27, 10 PIÑOR 38,54 52,52 71,65 2,24 34,52 PUNXÍN 45, 16 71,52 66,67 5, 15 42,41 SAN AMARO 33,33 31,62 36,81 1,68 23, 13 SAN CRISTOVO DE CEA 35,08 39,87 57,28 2,08 29,71 TOTAL ············-·· 35,05 49,80 59, 11 15,24 38.46 TOTAL COMARCAL 35,05 49,80 59, 11 15,24 38,46 TOTAL PROVINCIAL 34,34 47,98 40, 18 6,52 32,84 TOTAL AUTONÓMICO 35,68 47,22 34,07 4,90 33,58 TAXA TAXA TAXA TAXA TAXA ACTIVIDAD E ACTIVIDADE ACTIVIDADE ACTIVIDADE ACTIVIDADE CONCELLOS TOTAL 16-24 TOTAL 25-54 TOTAL 55-65 TOTAL 65 e máis TOTAL BEARIZ 22,95 62,64 69,87 7,20 42,82 BOBORÁS 35,94 68, 16 71,25 6,80 44,89 CARBALLIÑO (O) 40,01 70,43 59,56 13,91 50,87 IRIXO (O) 60,70 93,70 98,23 93,78 91,41 MASIDE 51,56 64,59 52,65 3,65 42,43 PIÑOR 51,53 72,06 76,52 3,04 45,83 PUNXÍN 56,67 81, 17 66,28 5,28 49,25 SAN AMARO 49,36 61,45 52,55 3,06 40,52 SAN CRISTOVO DE CEA 50,89 67, 12 65,61 2,10 45,07 TOTAL . ············· 44,32 70, 14 66,63 16,61 50,49 TOTAL COMARCAL 44,32 70, 14 66,63 16,61 50,49 TOTAL PROVINCIAL 43,37 70,03 52, 15 7,40 46,76 TOTAL AUTONÓMICO 44, 19 70,07 47,84 5,55 49, 18 45 Análise socioeconómica POBOACIÓN POR SECTORES DE ACTIVIDADE, 1991 SECTOR SECTOR SUBSECTOR SECTOR SECTOR CONCELLOS PRIMARIO INDUSTRIA CONSTRUCCIÓN SERVICIOS TOTALES BEARIZ 450 8 67 130 588 BOBORÁS 897 71 193 207 1.368 CARBALLIÑO (O) 933 495 631 1.792 3.851 IRIXO (O) 1.839 51 50 114 2.054 MASIDE 333 156 207 361 1.057 PIÑOR 293 101 100 122 616 PUNXíN 163 101 28 87 379 SAN AMARO 238 58 89 111 496 SAN CRISTOVO DE CEA 564 158 237 306 1.265 TOTAL ..... 5.710 1.199 1.535 3.230 11.674 MEDIA COMARCAL 5.710 1.199 1.535 3.230 11.67 4 MEDIA PROVINCIAL 25.854 17.248 16.567 47.489 117.158 MEDIA AUTONÓMICA 212.366 163.715 116.542 403.123 895.7 46 DATOS RELATIVOS A SUBSECTORES DE ACTIVIDADE EN 1991 CONCELLOS % PRIMARIO % INDUSTRIA % CONSTRUCCIÓN % SERVICIOS BEARIZ 68,70 1,22 10,23 19,85 BOBORÁS 65,57 5, 19 14, 11 15,13 CARBALLIÑO (O) 24,23 12,85 16,39 46,53 IRIXO (O) 89,53 2,48 2,43 5,55 MASIDE 31,50 14,76 19,58 34, 15 PIÑOR 47,56 16,40 16,23 19,81 PUNXÍN 43,01 26,65 7,39 22,96 SAN AMARO 47,98 11,69 17,94 22,38 SAN CRISTOVO DE CEA 44,58 12,49 18,74 24, 19 TOTAL ............... 48,63 10,21 13,64 27,51 MEDIA COMARCAL 48,63 10,21 13,64 27,51 MEDIA PROVINCIAL 30,60 14,72 14,14 40,53 MEDIA AUTONÓMICA 23,71 18,28 13,01 45,00 46 Sistema productivo SECTORES DE ACTIVIDADE DOS CONCELLOS Carballiño(O) 5,24% Boborás 14,17% Carba\liño(O) 12,89% lrixo(O) 2,17% Beariz 5,05% Piñor 14,39% lrixo(O) 19,35% Mas id e 6,81% San Cristovo de Cea 13,77% San Amaro 13,07% Punxfn 15,01% Piñor 10,28% SECTOR SECUNDARIO 4.2.1. SECTOR PRIMARIO A agricultura ten cada vez menos peso na economía desta Comarca. A continua e pro gresiva reducción de explotacións agrícolas desde o censo de 1962 ata 1989 é unha constante. Durante este período desparece ron ou abandonáronse 1.619 explotacións. a maioría durante o decenio 1962-1972, coin cindo cun período de intensa emigración, con porcentaxes negativos moi superiores ós rexistrados no resto de Galicia. Sen embargo, entre 1982 e 1989 detéctase unha tímida re cuperación en case tódolos concellos. Isto débese ó xa mencionado retorno de emigran tes, que nalgúns casos deciden explotar al gunhas leiras, aínda que sen unha finalidade claramente comercial. Punxrn Beariz 14,85% San Cristovo de Cea 9,64% 9,30% SECTOR PRIMARIO Punxln 10,90% 47 San Cristovo de Cea 11,49% Beariz 9,43% Carba!liño(O) 22,10% SECTOR TERCIARIO Mas id e 16,22% A saída durante os últimos vinte anos das persoas novas e máis capaces implicou un alto envellecemento da poboación que que dou traballando no agro e que, en xeral, é pouco propicia a admitir innovacións nos sistemas de explotación. Por outra banda, a realidade vén demostrando que o que emi grou non se desprendeu das súas propieda des, senón que o seu patrin1onio familiar, ou ben quedou abandonado, ou, pola contra, quedou baixo o coidado doutros parentes de idade avanzada, polo que é dificil conseguir explotacións de maior superficie agrícola pa ra aqueles agricultores con iniciativas que te ñan posibilidades para isa. A descapitalización das explotacións é ou tro dos factores que incidiu directamente na afectoulle fundamentalmente ó vacún. Con cretamente, no censo de 197 4 existían 20.242 reses de bovino, fronte ás só 7.819 no ano 1990. As outras especies, coa excep ción do gando porcino, están tamén en conti nua regresión. Actualmente, segundo o censo gandeiro de 1990, predominan na Comarca as cabe zas de porcino, que representan o 720/o do to tal da cabana gandeira da Comarca. Ademais da existencia de granxas especializadas ubi cadas fundamentalmente nos concellos de Maside, Piñor, San Cristovo de Cea e O Car balliño, que cantan cunha alta intensidade gandeira desa especie, o gando porcino ta mén está presente nas explotacións familia res tradicionais dunha a tres cabezas, que son sacrificadas coincidindo co período de matanza para consumo familiar. As razas que se utilizan nas granxas especializadas son puras: york, landrace e diversos cruces con grupos étnicos americanos. Análise socioeconómica En canto ó que se refire ó gando bovino, como tivemos ocasión de comprobar, o nú mero de reses diminuíu notablemente. O progresivo abandono das pequenas explota cións familiares (dunha, dúas ou tres vacas) viuse favorecido pala xeneralización das pen sións de xubilación da Seguridade Social, que aseguran a subsistencia da poboación que habita o medio rural. A pesar disto, a ca bana bovina mantén aínda certa importan cia, sobre todo en San Cristovo de Cea, O Jri xo e, en menor medida, en Piñor. Na Comarca predomina a raza rubia gale ga e obsérvase unha tendencia á diminución do censo desta raza autóctona a favor da fri sona, que canta con aptitudes máis definidas para a producción láctea. O número de ani mais que predomina por corte ou unidade productiva é de 3 a 4 vacas, a excepción das cooperativas autónomas existentes (Coop. Sta. Mariña de Loureiro no lrixo, que data de 1970 e agrupa a 40 productores, e a Coop. CAMPAÑA DE SANEAMENTO BOVINO, 1990 NÚMERO NÚMERO NÚMERO DE RESES EN EXPLOTACIÓN CONCELLOS RESES EXPLOTACIÓNS 1 . 2 3-4 5-9 10-19 >20 BEARIZ 186 69 38 27 3 1 BOBORÁS 565 237 174 57 3 1 2 CARBALLIÑO 101 417 207 165 33 8 1 IRIXO 101 1.246 378 162 142 69 5 MASIDE 310 137 96 35 5 1 PIÑOR 825 165 40 56 50 17 2 PLINXÍN 143 61 39 17 5 SAN AMARO 596 106 106 34 7 3 2 SAN CRISTOVO DE CEA 1.021 67 67 70 58 21 1 TOTAL ............... 5.309 1.427 887 471 208 50 7 MEDIA COMARCAL 5.309 1.427 887 471 208 50 7 MEDIA PROVINCIAL 47.091 11.73 1 5.509 3.470 2.036 563 153 MEDIA AUTONÓMICA 647.049 92.210 42.583 65.888 158.158 208.140 172.942 54 Sistema productivo gandeira de San Amaro, creada en 1978). nas que os rendementos e a intensidade de cabezas por explotación son naturalmente moito ruáis altos. En consecuencia, escasean as explotacións rendibles con máis de 10 ca bezas. As máis significativas, ademais das cooperativas xa citadas, encóntranse na pa rroquia de San Cibrán de Lás (San Amaro). na que se localiza unha importante explota ción ga11deira con ruáis de 200 reses. Tamén existen explotacións leiteiras de certa enver gadura (de 15 a 20 cabezas) nas parroquias de Oseira e Vales (Cea). No resto da Comarca predominan as explotacións minifundistas de escasa rendibilidade económica. De considerable importancia é o grao de saneamento que presentan as explotacións e as reses de bovino existentes na Comarca, pero aínda deficiente. Segundo os últimos datos dispoñibles, a cabana bovina da Co marca está saneada nun 67 ,890/o, porcentaxe inferior á provincial (69, 7%) e á autonómica (76,9%). Entre os concellos que teñen a maior porcentaxe de gando saneado cabe menciona-lo do lrixo 86,2%) e Boborás (95,2%). Non obstante, e a pesar do esforzo realizado nos últimos anos, existe aínda un importante nún1ero de reses sen sanear, so bre todo no concello de San Cristovo de Cea, polo que convén acelera-la campaña de sane an1ento para adaptarse á normativa comuni taria. De menor importancia é a cabana de equinos, cun volume que, segundo o censo de 1989, ascendía en toda a Comarca a 349 cabezas, correspondéndolle o 72,2% das mesmas ó concello do Irixo, que conta cunha cooperativa de cabal os (Parada de Labíote). Esta cooperativa autónoma, creada no ano 1985, conta con 38 socios, que se dedican á cría extensiva de cabalas nos montes veci ñais de man común. Actualmente é a princi55 pal explotación equina que existe en toda a Comarca. Cara ó futuro inmediato sería con veniente estudia-la viabilidade de potencia-la gandería extensiva de cabalas e vacas no "Monte dos Foxos" mediante a implantación dunha área piloto de explotación de ganderia extensiva para a producción de carne equina e vacuna. A comercialización da mesma posi bilitaría a obtención de importantes ingresos que lles permitirían vivir dignamente a varias familias. Por último, quédanos por facer referencia á avicultura, que adquiriu nos últimos anos un fo rtísimo crecemento en toda a Comarca, gracias ó sistema cooperativista impla11tado pola empresa ourensá COREN, que dispoñia xa en 1976 dun total de 39 granxas, ubica das maioritariamente no Carballiño (10). San Amaro (9) e Piñor (7). En 1989 o censo gan deiro recollía un total de 2.208 aves, das ca les o 79,5% corresponden a explotacións si tuadas en Maside, San Amaro e Piñor. Neste último contabilízanse actualmente 15 gran xas de gando porcino e 4 de coellos. En resume, a reducción e considerable perda de peso das explotacións gandeiras bo vinas estase compensando na Comarca coa expansión de granxas porcinas e avícolas es tratexicamente agrupadas en sistemas coo perativistas, moi dinámicas e efectivas, cuns rendementos productivos que son moito máis elevados e unhas canles de comerciali zación mellar organizadas. A necesidade de acometer unl1a campaña de saneamento in tegral das instalacións gandeiras (bovino, porcino e avícola) resulta imprescindible pa ra evita-la propagación de enfermidades di versas que lles afectan aínda a algunhas re s es da Comarca. En todo caso, a rendibilización económica desta actividade pasa necesariamente, coma en toda a provin cia, por fomenta-lo cooperativismo gandeiro e a creación de explotacións de maior dimen sión, sempre que as dispoñibilidades finan ceiras o permitan. - A mecanización agraria Se ben é certo que nos dez últimos anos aumentou fortemente o grao de mecaniza ción da agricultura e a ganderia, a tecnifica ción da actividade agraria aínda non alcan zou nesta Comarca un nivel aceptable e satisfactorio. O número de tractores e moto cultores existentes no conxunto comarcal ci frase en 1.202, o que supón un 9,4% do total provincial. Agás nas granxas avícolas e porcinas de elevada tecnificación, moi estendidas pala Comarca, o traballo manual mantense aínda na maioría das explotacións minifundistas, especialmente no que se refire á muxidura, á recolla e á semente de fo rraxe. Análise socioeconómica 4.2.2. SECTOR SECUNDARIO A pesar de que esta Comarca presenta ainda unha alta porcentaxe de poboación ac tiva ocupada no sector primario (48,63%), o sector industrial ten cada vez maior relevan cia económica, gracias á instalación de novas e competitivas empresas. de considerable im portancia e relacionadas, sobre todo, coa transformación da madeira. O sector secundario proporciónalle em prego ó 24º/o da poboación activa asalariada, porcentaxe practicamente igual á que se re xistra a nivel provincial, onde a poboación oct1pada na industria e a construcción se si túa en torno ó 24,6%. Isto quere dicir que a Comarca do Carballiño canta cun sector se cundario un tanto evolucionado. que presen ta uns niveis de desenvolvemento e organiza ción empresarial que se aproximan á media galega. MAQUINARIA AGRÍCOLA en n' de máquinas (Propiedade exclusiva da explotación) TRACTORES NÚMERO DE NÚMERO DE NÚMERO DE MÁQUINAS CONCELLOS MOTOCULTORES COLLEITADORAS OUTRAS MÁQUINAS TOTAIS BEARIZ 21 13 o 3 37 BOBORÁS 120 106 o 162 388 CARBALLIÑO (O) 157 33 o o 190 IRIXO (O) 290 177 o 231 698 MASIDE 111 25 o o 136 PIÑOR 200 107 7 131 445 PUNXÍN 54 29 o o 83 SAN AMARO 120 27 2 8 157 SAN CRISTOVO DE CEA 300 108 2 16 426 TOTAL ............... 1.373 625 1 l 551 2.560 TOTAL COMARCAL 1.373 625 11 551 2.560 TOTAL PROVINCIAL 11.382 7.956 793 7.648 27.779 TOTAL AUTONÓMICO 83.544 68.560 6.264 87.611 245.979 56 Sistema productivo EMPRESAS E EMPREGO: DISTRIBUCION SECTORIAL Empresas(0/o) Emprego[%) Empr/ Emprego Industria 142 (26,20) 721 [34,14) 5,07 Construcción 115 (21,22) 737 [34,89) 6,40 Comercio 113 [20,85) 273 (12,93) 2.41 Servicios 172 [31,73) 381 (18,04) 2,16 TOTAL 542 [100,00) 2.112 [100,00) 3,88 Con10 trazos xerais da Comarca, en canto á súa situación industrial actual, cabe desta ca-Jos seguintes aspectos: 1) Existencia dun elevado minifundismo empresarial, con claro predominio de peque nas empresas que, na maioría dos casos, non superan os 5, 7 traballadores. Dun total de 257 sociedades relacionadas co sector se cundario, 29 con tan con máis de 1 O empre grados e só 13 con máis de 24 operarios. Co mo se pode deducir disto, a dimensión media das empresas do sector secundario existen tes na Comarca é moi reducida, e practica mente o 50% das actividades industriais son de carácter familiar, cun baixo índice de en1prego por empresa, tal como se pode ver no cadro. 2) A diversificación industrial aínda é es casa. Preto do 70o/o das empresas industriais existentes están especializadas na construc ción e transformación da madeira. Concreta mente, o 45,2% das empresas dedicase á construcción de edificios e obras públicas, que coas súas 115 empresas constitúe a ac tividade que proporciona máis emprego [un 51 % do total xerado palas empresas do sec tor secundario}, mentres que as ligadas á transformación e tralamento da madeira re presentan o 21,4% do total. Esta concentra ción sectorial das empresas industriais derí57 vase dos recursos e potencialidades económi cas existentes, tales coma a abundancia de capitais externos procedentes da emigración, o cal financia a construcción de edificios e vi vendas, e a existencia de recursos forestais, que dá pé para a creación de empresas da madeira. 3) A industria está case exclusivamente polarizada no concello do Carballiño. A maio ría das novas empresas, creadas durante os últimos vinte anos, ubicáronse sobre todo alí e algunhas en Maside. Isla explica que o nú cleo do Carballiño sexa o que posúa o tipo de industria máis avanzada desta Comarca, ó contar coa maioría das empresas dedicadas á construcción, á tranformación e tratamen to da madeira, do metal e das pedras orna mentais. O polígono industrial de Uceira, propieda de do concello do Carballiño, constitúe o principal foco de concentración e localización empresarial existente na Comarca. Nel Jocalí zase a maioría das empresas industriais existentes. Canta cunha extensión de 325.000 m2, distribuidos en Jeiras de 2.500 e 8.000 m2 que están senda ocupadas a bo rit1no, gracias á vantaxosa localización xeo gráfica e á inclusión do concello do Carballi ño nas Zonas de Promoción Económica de Galicia. Jsto permítelles ás empresas que se instalen neste polígono conseguir directa mente da Administración Autonómica unha subvención do 30% do investimento. Sen embargo, é especialmente importante a situación de abandono e descoido na que se atopa este polígono. Nas visitas técnicas realizadas detectáronse numerosas carencias relativas á ausencia de bocas de rego para apagar incendios, falta de beirarrúas e de ta pas nos sumidoiros, inexister1cia de cabinas telefónicas e dunha sinalización axeitada que indique desde as principais estradas a ubica- Análise socioeconón1ica POBOACIÓN NON AGRARIA 1991 POBOACIÓN %OCUPADOS CONCELLOS FEITO 91 NON AGRARIOS BEARIZ 1.839 31,30 BOBORÁS 3.825 34,43 CARBALLIÑO 101 l l.017 76,03 IRIXO IOI 2.534 10,56 MASIDE 3.577 68,59 PIÑOR 1.808 52,44 PUNXÍN 1.048 56,99 SAN AMARO 1.640 52,22 SAN CRISTOVO DE CEA 3.781 55,49 TOTAL ............... 31.069 51,49 TOTAL COMARCAL 31.069 51,49 TOTAL PROVINCIAL 354.474 68,76 TOTAL AUTONÓMICO 2.720.445 79,69 ESTRUCTURA POR SECTORES DE ACTIVIDADE O EMPREGO NO SECTOR SECUNDARIO Industria 10% Transf. Metais 107 Trabal!ad. Extracción Minerais 52 Traballad. 58 Agric.-Gand. 49% Finanzas-Seguros 39 Traballad. Admon-Serv.Sociais 98 Traballad. Outros 27 Traballad. Transportes 93 Traballad. Comercio 267 Trabal!ad. Hostelería 80 Trabal!ad. O EMPREGO NO SECTOR TERCIARIO Sistema productivo ción exacta do citado polígono industrial. Ademais, púidose compraba-la propagación do mato que invade as beirarrúas e boa parte dos accesos ás leiras. Todo este conxunto de carencias non fai máis que acentua-la cris pación dos empresarios da Comarca. En con secuencia, mellara-la h1fraestructura interna do polígono é vital para garanti-la rendibili dade do mesmo e para favorece-la instala ción de novas empresas. Por outra banda, coa finalidade de am plia-Ja área industrial do Carballiño estanse iniciando os traballos previos para construir un parque empresarial en Seoane, onde se van habilitar en principio quince hectáreas. Os terreas foron adquiridos maioritariamente polo Instituto da Vivenda e do Solo. A rede de parques empresariais da Co marca complétase con outro máis, previsto en Beariz. Con este, dotado dunha superficie de 60.000 m2, preténdese potencia-lo sector dos servicios e poñer á disposición das em presas de distribución comercial solo empre sarial para instalar novas naves e almacéns. Este proxecto vai acompañado dun plano pa ra a constrt1cción de vivendas sociais desti nadas para aqueles emigrantes retornados que precisan unha nova residencia. 4) A construcción, tal como se pode ver no cadro anexo, aglutina un importante número de empresas (115). que xurdiron ó amparo do mercado xerado polo retorno de emigran tes e pala necesidade de investir na cons trucción de novas vivendas. Este fenómeno é fácil de comprender se se ten en canta que é o sector no que adoitan realiza-los seus in vestimentos os emigrantes que retornan, Otl os familiares ós que lles envían os aforras, co obxecto de construíren un pequeno edificio, taller ou comercio. Deste xeito, o subsector da construcción emprega, segundo os nasos datos, practicamente ó 35°/o dos activos non 59 agrarios da Comarca e ó 51 % do total ocupa do no secundario. O concello do Carballiño, con 66 empre sas rexistradas, é o que canta cun sector da construcción ruáis desenvolvido e evolucio nado. Desde os anos setenta, as sociedades relacionadas coas edificacións de obras pú blicas e edificacións adquiriron unha consi derable importancia, converténdose na ac tualidade na principal fonte de xeración de emprego de todo o concello. De feito, as em presas da construcción existentes proporció nanlle emprego ó 32,40% dos activos non agrarios existentes no concello. Pero na actualidade a construcción. que tradicionalmente fo i o gran motor da econo mía comarcal, entrou nun dos seus peores momentos. lsto é debido, en gran parte, ó descenso da emigración que, co fluxo de di ñeiro, mantiña moitas empresas. 5) A abundancia de recursos forestais existentes nesta Comarca favoreceu a insta lación de importantes empresas dedicadas ó tratamento da madeira. Isto permitíu, sen dúbida, a formación dun tecido empresarial realmente especializado concentrado na vila do Carballiño. Exemplo significativo foi o de "Tanosa", agora pechada, que no seu mo mento chegou a proporcionar emprego a nu merosos traballadores. Actualmente debe mos de menciona-la recente creación de dúas importantes empresas: "Lamcol Ouren se" e "Ormasa". A primeira trátase dunha empresa participada pala multinacional bel ga "Sub Charpenter Lamcol". A súa activida de concrétase na fabricación de modernas estructuras de madeira laminada colada, uti lizando como materia básica, no seu proceso productivo, todo tipo de madeira resinosa (pino vermello, abeto, pino pinaster etc ... ). A segunda, promovida por empresarios ouren sáns coa colaboración de SODIGA, foi inagu- rada a finais do ano 1992, proporcionando emprego directo a 20 persoas. A factoría componse de un aserradoiro con tecnoloxía punta que transformará anualmente 80.000 m3 de madeira de pino en rolo, o que permite alcanzar unha producción de 40.000 m3 anuais. Isto supón produci-lo 3% da madeira serrada de Galicia. A existencia de resursos fo restais, posibi litou tamén o desenvolvemento dunha im portante actividade empresarial especializa da na construcción de ataúdes, centrada no concello de Piñor. Neste núcleo funcionan actualmente 10 talleres de producción, o que o converte, xunto con Rivadavia, nun dos principais centros productivos de cadaleitos existentes na provincia de Ourense. Sen em bargo, a crecente expansión desta actividade en Piñor vese limitada pala escaseza de solo onde instala-los talleres de producción. 6) A industria da panadería está adquirin do considerable importancia, especialmente no concello de Cea. Aquí están funcionando actualmente 27 fornas dedicados á elabora ción de pan artesanal. Para a rendibilización desta actividade productiva, principal fonte de ingresos de boa parte das familias deste concello, é preciso potencia-la comercializa ción do producto mediante a constitución dunha pequena cooperativa. Esta medida axudaría a minimizar considerablemente os custos de producción e a crear unha serie de senricios e infraestructuras comúns que be neficiaría a tódolos asociados. Indubidable mente, a proliferación de fornas de coza, tre mendamente dispersos -o que incrementa os custos de producción-, fai pensar na necesi dade de construir un parque artesanal no que se instalarían as empresas de panadería e futuras cooperativas interesadas na pro ducción de "pan de Cea". A creación de solo pode contribuir decisivamente á expansión das empresas dedicadas á elaboración de 60 Análise socioeconómica pan e, consecuentemente, á dinamización económica do concello. 7} Na Comarca adquiriron certa importan cia os talleres de confección de prendas de vestir. Estes proliferan cada vez ruáis no con cello do Carballiño, desenvolvendo a súa ac tividade pola tendas locais e para os deseña dores de prestixio nat11rais de Ourense (Adolfo Domínguez e Roberto Verino, entre outros}. Nesta liña enmárcase unha intere sante cooperativa textil, na que traballa11 12 persoas. situada no concello do Irixo. A acti vidade productiva desta cooperativa tende a medrar a medida que o volume de pedimen tos aumenta, pero as traballadoras da mes ma lamentan a falta de apoio económico pa ra aprenderen novas técnicas de fabricación. En consecuencia, con vistas a fomentar e a anima-la creación <leste tipo de cooperativas no medio rural convén potencia-la formación profesional dos seus traballadores mediante o impartimento de cursos de formación ocu pacional, financiados pola Consellería de Fa milia. Desta maneira posibilitaríase a forma ción e actualización profesional dos traballadores e incrementaríase este tipo de cooperativas de traballo, ideais para amorte ce-lo paro existente nesta Comarca. Para finalizar, convén facer referencia ás potencialidades mineiras. A Comarca canta cunha variada gamma de minerais (estaño, wolfram, tántalo, niobio, grafito, arsenopiri tas, andalucita e titanio) escasamente explo tados. A falta dunha investigación seria e precisa, de carácter oficial ou privada, é a causa principal que explica o abandono <les tes importantes xacementos. Son precisos estudios rigorosos que poñan de manifesto as posibilidades reais dos criadeiros existen tes e que sinran para aconsella-la fo rma idó nea de extracción. Ata o momento levo11se a cabo a explotación dalgúns xacementos no lrixo (estaño), Maside, Piñor e Beariz, onde Sistema productivo existe un filón estañífero de considerable im portancia que se estende polos termos muni cipais de Avión, Boborás e o Irixo, montes do Suído e Testeiro. A súa explotación podería ser un soporte para desenvolver novas inicia tivas empresariais. As prospeccións e estudios de recoñece mento que Jevou a cabo parcialmente a em presa ADARO, filial do !NI, permitiron a de tección de terreas con abundancia de mineralizacións arsénicas. Estas abundan 11as zonas de Brués e Xurenzás, no concello de Boborás. Aquí existe unha mina de ouro, hoxe abandonada, que foi explotada pala compañía "Carballino Gold And Arsenic Mi nes Company Limited". Segundo as informa cións das que dispoñemos, ata 1916 foron tratadas aproximadamente 15.000 Tm. Pos teriormente, en 1940 reanudáronse os traba llos na citada explotación mineira, pero obti véronse escasos resultados económicos, o que forzou o seu peche definitivo. Ademais das potencialidades auríferas, na Comarca abundan as pegmatitas. Son moi abundantes nas localidades de Mouriz, Granxa, Lamas, Longos, Cazarrancas e San Facundo. Conteñen minerais non metálicos de gran utilidade na industria (feldespato, caolín, 1nica e cuarzo). Sen embargo, a sepa ración e tratamento de cada un <lestes com poñentes é sumamente custoso, senda preci so acometer cuantiosos investímentos para conseguir explotacións minimamente rendi bles. De tódolos xeitos, e a pesar destas limita cións operacionais, é preciso continua-los es tudios e sondaxes xeotécnicos para atapar unha posible vía que garanta a extracción daqueles minerais que sexan rendibles. A ex plotación racional do granito gris, de grande abundancia na zona, debe permiti-lo desen volvemento e a expansión de empresas rela61 cionadas coa explotació11 de rocas industriais e ornamentais. Estas experimentaron unha evolución positiva na Comarca, localizándose basicamente no polígono de "A Uceira". EMPRESAS CON DEZ OU MÁIS TRABALLADORES EMPRESA ACTIVIDAD E EMPREGADOS Piedras Gallegas, SA. Industria da pedra 27 Hormigones de Carballiño SA Maleriais construcción 14 Poliester Hermida SA Fabr. prod. plásticos 11 Taller Chapis. Carballino S.A. Taller mecánico 10 Plasticaset, S.A. Productos plásticos 40 1.M.Elec. JesúsRodriguez S.A. lnstalacións eléctricas 28 José Anibal Girando Colinas Fabric. xéneros de punto 12 Prontamoda Roca S.A. Confección prendas vestir 11 Modas Arenteiro, S.A. Confección prendas vestir 38 Confecciones Amte S.L. Confección prendas vestir 35 Abe! Carballido y otros CB Serra e prep. de madeira 11 EMPRESA ACTIVIDAD E EMPREGADOS Ramiro Paz Pérez Serra e prep. de rnadeira 13 Carmen Urena Crespo Serra e prep. de madeira 22 Manuel Salvador Fuentes Fabric. de mobles madeira 10 Flexogrcificas do Carballiño Fabr.de papel e cartón 11 Ormasa Transfonnación de rnadeira 20 Larncol Orense, S.A. Madeira laminada colada 43 Construcc.José Pérez S.A. Construcción 11 Const. Louzano y Sobrinos S.L. Construcción Const. Bemárdez y Alvarez S.L. Construcción Construcciones Joenfe S.L. Construcción Concello do Carballiño Obras públicas 12 20 21 40 Análise socioeconómica ESTRUCTURA DAS EMPRESAS JNDUSTRIAIS < 1 O EMPREGADOS 1 O -24 EMPREGADOS 24 -50 EMPREGADOS > 50 EMPREGADOS SUBSECTORES N.2 N.2 N.2 N.2 N.2 N.2 N.º N.º Empresas Traballad. Empresas Traballad. Empresas Traballad. Empresas Traballad. EXTRAC./TRANSFORM. MINERAL * MINERAIS METÁLICOS o o o o o o o o * MINERAIS NON METÁLICOS o o o o o o o o * MATERIAL DE CONSTRUCCIÓN 10 51 14 27 o o *QUÍMICA o o 11 o o o o TOTAL .............. o o 2 25 27 o o TRANSFORMACIÓN DE METAIS * PRODUCTOS METÁLICOS 29 59 1 10 o o o o * MATERIAL ELÉCTRICO 4 10 o o 28 o o TOTAL ............... 33 69 10 28 o o MANUFACTURAS * ALIMENTACIÓN 20 62 o o o o o o * COIRO/CALZADO 8 22 2 23 2 73 o o * MADEIRA 45 139 9 132 l 43 o o * PAPEL 2 6 1 11 o o o o * OUTRAS 3 o o o o 58 TOTAL .... .. 76 232 12 166 3 116 58 CONSTRUCCIÓN * EDIFICACIÓN E 0.0.P.P. 33 106 8 113 4 127 1 75 *CONSTRUCCIÓN INMOBLES 18 70 4 49 40 o o * INSTALACIÓN E MONTAXES 44 114 3 35 o o o o TOTAL ............... 95 290 15 197 5 167 75 TOTAL COMARCAL 214 642 30 398 11 338 2 133 62 Sistema productivo EMPRESA ACTIVIDAD E EMPREGADOS Peña Cueros y Derivados Peles 16 Construcc. Castro Banga S.L. Construcción 10 Otero Cerdeira S.A. Construcción 11 Manuel Lorenzo Lorenzo Construcción 40 Argimiro Mamotes Rdguez Carpintería do Aluminio 11 Barreiro Castro, S.L. Acabado de edificios 12 Arte y Piedra, S.A. Acabado de edificios 12 Resumindo, podemos afirmar que a Co marca do Carballiño, a pesar de contar cun ha estructura empresarial aínda débil, ofrece unhas boas perspectivas de crecemento con base na existencia de abundantes rocas in dustriais, recursos forestais, e no feito de ser un lugar de paso de dúas importantes vías de comunicación de alcance extraprovincial que cruzan a Comarca (N-541, Ourense-Pontevedra, e N-525, Ourense-Santiago). ás que !les hai que engadi-la estrada autonómica de recente construcción que enlaza Ribadavia con Cea. Esta última convértese nun ilnpor tantísimo vial que vai contribuír decisiva mente ó desenvolvemento das comarcas do Carballiño e do Ribeiro, intensificando subs tancialmente as súas relacións económicas e creando un eixo de desenvolvemento na Gali cia interior. Este feito tense que interpretar como un factor moi positivo que ofrece gran des perspectivas de cara ó futuro desenvolve mento empresarial das dúas comarcas. 4.2.3. SECTOR TERCIARIO A pesar de que concentra practicamente o 53°/o das empresas existentes na Comarca, este sector ten un carácter eminentemente familiar. De fe ito, o 98º/o das sociedades terciaESTRUCTURA DAS EMPRESAS TERCIARIAS < 1 O EMPREGADOS 1 O· 24 EMPREGADOS 25 . 49 EMPREGADOS > 50 EMPREGADOS SUBSECTORES N.º N.º N.º N.º N.º N.º N.º N.º Empresas Traballad. Empresas Traba liad. Empresas Traballad. Empresas Traballad. COMERCIO 104 221 4 46 o o o o HOSTELERIA 45 80 o o o o o o TALLERES 23 54 o o o o o o TRANSPORTES 27 69 2 24 o o o o FINANZAS-SEGUROS 20 39 o o o o o o ADMINISTRACIÓNSERVICIOS SOCIAIS 39 98 o o o o o o OUTROS 21 27 o o o o o o TOTAL ............... 279 588 6 70 o o o o 63 turístico débese contemplar como unha ac ción prioritaria que hai que desenvolver en toda a Co1narca. e non só no concello de San An1aro. 9) Promoción da área recreativa "O Testei ro·· (O lrixo), mediante a elaboración de rotas ele sendeirismo que sirvan para rendibiliza-la interesante paisaxe montañosa deste conce llo, no que se pode practica-la caza maior (porco bravo) e a pesca (troita). Do 1nesmo xeito, nas áreas ruáis monta ñosas do concello de Beariz é factible planifi car tamén algunhas rotas de sendeirismo que leñan en canta as numerosas mámoas existentes en distintos puntos do termo mu nicipal (Edreira). A mellara dos espacios na lurais, especialmente o da Carballeira de Xi razga, así como a posible rehabilitación de muiños e de casas rurais no núcleo de Rico banca con finalidades turísticas e de promo ción do turismo rural, débense contemplar como alternativas importantes para mellora lo atractivo turístico deste concello, que can ta con tres importantes cautos de caza e abundantes regatos fluviais para pescar troi las. 1 O) Acometer traballos de conservación de todo o conxunto artístico e monumental exis tente no núcleo de Pazos (Boborás). A rehabi litación e acondicionamento para turismo ru ral de todos aqueles pazos e casas nobres existentes no citado núcleo pode desempeñar un importante papel para promociona-lo tu rismo rural <leste concello, que canta ade mais con numerosos monumentos e capelas románicas (Moldes), e con excelentes vistas panorámicas ó longo do rio Avia. Tamén cabe contempla-lo posible aproveitamento das au gas termais existentes na parroquia de Bobo rás, onde sería conveniente construir unha piscina. 70 Andlise socioeconórnicn 11) Aproveitamento das oportunidades tu rísticas xeradas en torno ó mosteiro de Osei ra. Este importante mosteiro benedictino, co ñecido como "O Escorial de Galicia", atrae diariamente un importante número de visi tantes, que durante o verán alcanza o seu punto máis álxido. A corrente de visitantes permitiría levar adiante a construcción dun pequeno hotel na parroquia de Cea. Desta maneira incrementaríase a oferta de prazas hoteleiras dispoñibles, xa que as existentes na hospederia do mosteiro son insuficientes para cubri-la totalidade da demanda. 12) Promociona-lo antigo camiño de San tiago (Camiño da Prata) ó seu paso polo con cello de Piñor. O antigo camiño da prata deu pé neste concello á construcción de dúas igrexas: San Paio de Loeda e San Xoán de Barran. Ademais, neste concello (en Moire, parroquia de Carballeda -Reino-) atópase a casa materna do beatificado D. Juan Jacobo Fernández, relixioso franciscano nacido en 1808 e martirizado en Damasco en 1860, que foi beatificado en 1926. 13) Acondicionamento da área recreativa de Freón (Piñor). A realización desta acción permitiría dotar este concello ourensán dun lugar atractivo axeitado para o desenvolve mento de actividades relacionadas co ocio e o lecer. 14) Aproveitamento das augas termais existentes na parroquia de Punxín. Aquí existen unhas augas sulfurosas con excelen tes propiedades para o tratamento de enfer midades dixestivas e cutáneas. Para aprovei ta-las súas propiedades curativas deberíase construir un pequeno balneario ou, en todo caso, unha pequena área recreativa dotada de piscina debidamente acondicionada para disfrutar de baños termais. Este recurso po tencial de Punxin débese completar cun po tenciamento do turismo rural, mediante a re- Sistema productivo habilitación dalgúns pazos e casas de cam po. Para isto poderíanse establecer conve11ios coa recentemente creada Sociedade para a Promoción do Turismo de Galicia, a fin de canalizar turistas e visitantes estacionais in teresados en disfrutar do medio rural. 15) Acondicionamento das ribeiras do Avia. Este río, especialn1ente no seu curso medio e baixo, reúne excelentes condicións para construir áreas recreativas. 16) Elaboración dun plano integral desti nado a conservar e protexe-las distintas es pecies arbóreas existentes no parque munici pal do Carballiño. Oeste xeito conseguiríase evita-lo deterioro progresivo das árbores, al gunhas delas moi afectadas por distintas en fermidades. O plano debe contemplar, ade mais, unha serie de medidas concretas tendentes a rel1abilita-lo parque e a sanea las beiras do río Arenteiro. 17 ) Mellora-la riqueza piscicola do río Arenteiro, no que se instalaron <lúas pisci factorías dedicadas á cria e ceba de troitas. Para conseguir este obxectivo débense con trola-los vertidos directos ó río, evitando a contaminación do mesmo. 4.5. O MERCADO DE TRABALW Do mesmo xeito que sucede na maior par te das comarcas do interior de Galicia, esta mostra tamén no seu conxunto unha estruc tura do mercado de traballo con trazos pro pios do medio rural. Isto maniféstase na re ducida porcentaxe de poboación asalariada (34, 7%), moi por babeo da media provincial e autonómica, e no elevado número de persoas independentes. Estas predominan, sobre to do r1os concellos menos evolucionados, que cantan cun sector agrario moi inflado. Tal é o MERCADO DE TRABALLO, 1991 % % % % % CONCELLOS EMPREGADORES INDEPENDENTES ASALARIADOS AX U DA f AMILIAR OUTROS BEARIZ 0,92 57, 10 20,61 18,78 2,60 BOBORÁS 2, 19 60,09 24,56 12,57 0,58 CARBALLIÑO (O) 8,00 37,37 48,09 3,95 2,60 IRIXO (O) 0,97 42,94 5,70 49,90 0,49 MASIDE 4,26 38,22 46,17 10,22 1,14 PIÑOR 2,92 53,90 35,23 4,71 3,25 PUNXíN 1,06 31,40 50,66 16,36 0,53 SAN AMARO 3,63 45,77 44,35 3,83 2,42 SAN CRISTOVO DE CEA 4, 19 44,98 40,87 9, 17 0,79 TOTAL ............... 4,28 44,02 34,70 15,38 1,63 MEDIA COMARCAL 4,28 44,02 34,70 15,38 1,63 MEDIA PROVINCIAL 4,58 32,69 52,59 8,56 1,59 MEDIA AUTONÓMICA 4,81 24,37 64,43 4,91 1,48 71 Análise socioeconómica EVOLUCIÓN DA ESTRUCTURA DO EMPREGO % so 45 40 35 30 25 20 15 10 5 o Empresarios Traballadores Axuda Familiar Outros Traballadores Asalariados lndependentes l� CJ �a-n_o_1_9_8_1_ 1!1ll _• �a-n _o _1_9 _9 _1 � caso de Boborás e Beariz, onde os traballa dores independentes, constituidos funda mentalmente por pequenos agricultores e propietarios de bares, representa o 60% e o 57º/o, respectivamente. Como se pode comprobar na táboa que se achega, existen grandes diferencias entre os distintos concellos. Así, atopámonos con ca sos nos que as estructuras productivas están máis desenvolvidas, o que favorece a presen cia dun maior número de persoas e traballa dores asalariados. Isto sucede concretamente no Carballiño, Punxín e Maside, onde as por centaxes de asalariados aproxímase sensi blemente ós valores medios provinciais e au tonómicos. Pala contra, o reducido número de asalariados é moi propio dos espacios e áreas escasamente desenvolvidas. 72 De tódolos xeitos, e a pesar das diferen cias intermunicipais anteriormente descritas, o certo é que o conxunto comarcal do Carba lliño alónxase considerablemente da media autonómica, que presenta unha estructt1ra do mercado de traballo moito máis desenvol vida, ó contar cunha porcentaxe de asalaria dos próximo ó 65% do total da poboación ocupada galega. A situación claréxase aínda ma1s ó estu dia-lo reparto das axudas familiares distri b11ídas entre a poboación da Comarca. En efecto, este indicador socioeconómico permí tenos coñecer en parte o grao de ruralidade e o babeo desenvolvemento económico que pre sentan algúns concellos da Comarca. Con cretamente, observamos que a situación é especialmente rechamante no concello do lri xo, no que as axudas familiares representan Sistema productfvo practicamente o 50% do mercado de traballo. Estas axudas destínanse, na maioría dos ca sos, ás mulleres e homes de idade avanzada e a persoas en precarias condicións eco11ómi cas. 4.5.1. CUALIFICACIÓN DOS RECURSOS HUMANOS A falta de persoal cualificado estase con vertendo nun dos principais factores que li mitan o crecemento e o desenvolvemento económico e social desta Comarca. As cifras que se manexan nos organismos oficiais re ílicten un deficiente nivel de formación profe sional, con porcentaxes moi reducidas de persoas que contan con formación universi taria. En efecto, na Comarca do Carballiño só o 2,65% da poboación cursou estudios de terceiro grao, co que a porcentaxe de poboación desta Comarca con formación universi taria está moi escasa (inferior ás medias pro vincial e autonómica}. A situación agrávase aínda máis se ternos en conta que a porcen taxe de analfabetos e persoas sen estudios representan case o 50% da poboación total da Comarca. Esta porcentaxe, que en por si xa é moi alta, dispárase fortemente, sobre to do nos concellos máis montañosos. Así, o 81 % da poboación do lrixo carece de estu dios ou é analfabeta. Valores similares ato pámolos en Piñor e Maside, onde a porcenta xe de poboación sen cualificación ningunha supón o 62% e o 58%, respectivamente. Nes te sentido, os valores medios -en compara ción coa provincia e o conxunto da comuni dade autónomaindícannos claramente, tal como se pode comprobar na táboa que se achega, que estamos ante unha Comarca moi deficitaria en nivel de instrucción educa tiva e profesional. Só o concello do CarballiNIVEL DE INSTRUCCIÓN DA POBOACIÓN MAIOR DE 10 ANOS, 1991 %POBOACIÓN % POBOACIÓN %POBOACIÓN %POBOACIÓN % POBOACIÓN CONCELLOS ANALFABETOS SEN ESTUDIOS PRIM.GRAO SEG.GRAO TERC.GRAO BEARIZ 2,80 41,39 32,31 21,20 2,30 B080RÁS 6, 15 43,37 32,38 16,45 1,65 CARBALLIÑO (O) 2,04 26,35 37,47 29,38 4,76 IRIXO (O) 2,19 78,69 5,96 12,41 0,74 MASIDE 5,39 52,79 18,65 21,80 1,38 PIÑOR 5,31 56,90 19,41 16,98 1,39 PUNXÍN 3,63 27,88 45,49 20,83 2,18 SAN AMARO 5,37 22,54 52,58 18,38 1, 14 SAN CRISTOVO DE CEA 4,62 51,70 23,84 17,96 1,88 TOTAL ............... 3,75 41,73 29,97 21,90 2,65 MEDIA COMARCAL 3,75 41,73 29,97 21,90 2,65 MEDIA PROVINCIAL 4,00 34,70 31, 16 25,59 4,53 MEDIA AUTONÓMICA 3,06 28, 13 34,06 29,61 5, 14 73 ño, de forma illada, presenta uns niveis de cualificación e formación universitaria que supera a media provincial, aínda que inferior nun punto a media autonómica. Agás esta excepcíón, o nivel de instrucción é, como di xemos, moi deficiente. Debemos ser conscientes de que a cualifi cación profesional e eductiva da poboación é o soporte fundamental sobre o que ten que fundamentarse toda acción de desenvolve mento e progreso na procura dunhas mella res condicións de vida. Por isto, a cualifica ción dos recursos humanos desta Comarca constitúe unha tarefa fundamental e priori taria para encarreira-lo seu futuro desenvol vemento. Análise socioeconómica 4.5.2. O PARO E A SÚA EVOLUCIÓN A pesar de que a conxuntura económica de España non é actualmente nada favora ble, condicionada cada vez máis palas íluc tuacións internacionais e pola propia evolu ción da C.E., a Comarca do Carballiño presenta unhas trucas de paro realn1ente in feriores ás que se rexistran na provincia e no conxunto de Galicia. lsto débese, en parte, ó importante papel desempeñado polo sector sec11ndario na xeración de emprego e, sobre todo, a que a actividade agrícola actúa desde hai tempo como colchón da crise económica, acollendo, por un lado, ós emigrantes que re tornan dos distintos países americanos e euDATOS RELACIONADOS COA EVOLUCIÓN DO PARO REXISTRADO PARO 84 PARO 85 PARO 86 PARO 87 PARO 88 PARO 89 PARO 90 PARO 91 CONCELLOS Rexistrado Rexistrado Rexistrodo Rexistrado Rexistrado Rexistrado Rexistrado Rexistrado BEARIZ 22 21 30 42 38 39 40 29 BOBORÁS 86 87 118 154 179 193 216 146 CARBALLIÑO (O) 395 452 580 695 829 893 937 1.042 IRIXO (O) 118 146 162 231 239 193 162 98 MASIDE 123 130 194 244 250 234 196 190 PIÑOR 78 78 102 118 130 115 o 99 PUNXíN 42 39 49 62 82 85 82 59 SAN AMARO 55 64 90 122 122 113 98 225 SAN CRISTOVO DE CEA 121 129 152 243 206 201 173 54 TOTAL ··············· 1.040 1.146 1.477 1.911 2.075 2.066 1.904 1.942 TOTAL COMARCAL 1.040 1.146 1.477 1.911 2.075 2.066 1.904 1.942 TOTAL PROVINCIAL 18.010 19.019 21.864 26.178 28.114 26.472 22.910 24.025 TOTAL AUTONÓMICO 153.837 159.822 177.544 193.191 204.436 197.736 185.370 181.094 74 Sistema productivo EVOLUCIÓN DO PARO REXISTRADO 2.400 - 2.200 2.000 -.075 2.06 1.800 1.904 1.942 - 1.600 - 1.400 - 1.200 - 1.000 -1.040 1.146 800 - 600 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 l•Paro Rexistradol ropeos, e, por outro lado, ós desempregados procedentes de empresas entradas en crise. De tódolos xeitos, e a pesar do comporta mento relativamente positivo do conxunto da Comarca, algúns concellos presentan taxas superiores á media provincial e galega. lsto sucede en Punxín, Maside, Piñor e O Carba lliño, concellos onde a actividade empresarial é mais significativa, estando os traballadores asalariados expostos a posibles rescisións de contrato motivado palas propias readapta cións conxunturais derivadas da crise econó mica que lle afecta a Galicia e ó conxunto da economía española en xeral. A todo o dita ata agora habería que lle en gadi-lo aumento das persoas paradas proce dentes da emigración. As listas do paro nú trense cada vez máis de emigrantes 75 retornados que se acollen ó paro, polo menos durante un ano, como única alternativa que se lles presenta antes de pasaren a formar parte do grupo de traballadores agricolas. Por outro lado, o envellecemento progresi vo da poboación e a intensa emigración de persoas en idade de traballar explica que a taxa de paro no Irixo e en Beariz sexa baixa, limitándose ós que quedan no termo munici pal a traballar nos labores propios do agro. Ademais <lestes condicionantes, débese ter en canta que a agricultura e a gandería que se practican neste concello son compartidas, a tempo parcial, con ou tras actividades, es pecialmente a construcción, que constitúe unha importante fonte complementaria de ingresos. Todo isto repercute na escasa taxa de paro que se rexistra nos dot1s concellos anteriormente citados. Análise socioeconómica PARO REXISTRADO 1984-1991: EVOLUCIÓN !NTERANUAL °lo Evolución % Evolución o/o Evolución % Evolución % Evolución % Evolución % Evolución CONCELLOS 1984-85 1985-86 1986-87 1987-88 1988-89 1989-90 1990-91 BEARIZ 14,551 42,86 BOBORÁS 1,16 35,63 CARBALUÑO 101 14,43 28,32 IRIXO 101 23,73 10,96 MASIDE 5,69 49,23 PIÑOR 0,00 30,77 PUNXíN 17, 141 25,64 SAN AMARO 16,36 40,63 SAN CRISTOVO DE CEA 6,61 17,83 TOTAL ............... 10, 19 28,88 TOTAL COMARCAL 10, 19 28,88 TOTAL PROVINCIAL 5,60 14,96 TOTAL AUTONÓMICO 3,89 11,09 A poboación nova, con idades comprendi das entre os 16 e os 24 anos, é a máis afec tada polo paro (30, 1 %). A isto contribúe deci sivamente a falta de cualificación profesional e o abandono dos estudios. lsto explica que a maior parte dos demandantes de emprego desta Comarca sexan persoas que carecen de profesión específica. Por isto resulta impres cindible mellora-lo grao de formación profe sional dos demandantes de emprego median te a impartición de cursos específicos de formación ocupacional orientados cara a aquelas actividades que ofrecen mellares perspectivas de crecemento. Ó longo dos últimos oito anos estudiados observamos que entre 1984 e 1991 a cifra de parados, en números absolutos, incremen touse en case un 70%. Isto supón pasar de 40,00 19,521 2,63 2,56 127,501 30,51 16,23 7,82 11,92 132,411 19,83 19,28 7,72 4,93 11,21 42,59 3,46 119,251 116,061 139,511 25,77 2,46 16,401 116,241 13,061 15,69 10, 17 111,541 1100,001 26,53 32,26 3,66 13,531 128,051 35,56 0,00 17,381 113,271 129,59 59,87 115,231 12,431 113,931 168,791 29,38 8,58 10,431 17,841 2,00 29,38 8,58 10,431 17,841 2,00 19,73 7,40 15,841 113,461 4,87 8,81 76 5,82 13,281 16,251 12,311 representa-lo 6,02% do total de parados da provincia en 1984 a pouco máis do 8,08% en 1991, ano no que o número de desemprega dos alcanza a cifra de 1.942 persoas, o que equivale ó 1,07% do total de parados conta bilizados para o conxunto de Galicia. As variacións máis significativas que se produciron ó longo desta etapa van moi liga do xa non só á propia conxuntura económica nacional e internacional, senón tamén ó cre cente !luxo de emigrantes que retoman. Es tes, como xa se indicou en apartados ante riores, están retomando por diversas causas ós seus lugares de orixe, incorporándose ás listas de paro. Isto aféctalle non só ó cabeza de familia, senón tamén ós fillos e familiares que o acompañan, o que provoca un subs tancial incremento do paro en números ab- Sistema productivo solutos, especialmente nos anos 1988 e 1989, momento no que se alcanzan as cifras de paro ruáis elevadas que se rexistran na Comarca durante os últimos sete anos anali zados. EVOLUCIÓN DO PARO 0/o sobre o total rexional o/o sobre o total provincial TOTAL ANO 1985 ANO 1991 0,72 6,02 1.146 1,07 8,08 1.942 Dada a situación da economía galega e española en xeral, de cara ós próximos anos é de esperar que o paro da Comarca non ex perimente cambios substanciais. En todo ca so, é posible que a cifra de parados aumente a medida que se vaia producindo unha rea daptación do sistema productivo. POBOACIÓN PARADA E TAXA DE PARO POR GRUPOS DE IDADE, 1991 De 16 a 24 anos De 25 a 54 anos De 55 a 64 anos De 65 e máis anos TOTAL CONCELLOS PARADOS TAXAS PARADOS TAXAS PARADOS T AXAS PARADOS T AXAS PARADOS TAXAS BEARIZ 13 30,95 20 4,95 5 2,37 2 5,71 40 5,78 BOBORÁS 31 22,46 113 13,06 26 5,64 2 2,60 172 11, 16 CARBALLIÑO (O) 189 32,98 412 14,44 107 12,44 12 4,18 720 15,74 IRIXO (O) 11 7,91 8 1,22 o 0,00 O, 13 20 0,96 MASIDE 73 31,47 126 17, 14 36 12,08 4 12, 12 239 18,41 PIÑOR 30 29,70 58 14,32 20 9,90 1 5,88 109 15,03 PUNXÍN 27 39,71 47 17,87 9 7,89 5,88 84 18, 18 SAN AMARO 18 23,38 32 9,70 17 1 1 ,81 o 0,00 67 11,88 SAN CRISTOVO DE CEA 82 40,80 11 o 12,47 19 5, 11 o 0,00 211 14,30 TOTAL ............... 474 30, 17 926 12,53 239 7,56 23 1,79 1.662 12,40 TOTAL COMARCAL 30, 17 12,53 7,56 1,79 12,40 TOTAL PROVINCIAL 30,33 13,01 9,30 3,73 14,28 TOTAL AUTONÓMICO 34,05 13,91 10,07 5,63 16,34 77 Análise socioeconómica TAXA DE OCUPACIÓN E TAXA DE PARO (Censo 1991) TAXA TAXA TAXA TAXA TAXA TAXA OCUPACION OCUPACION OCUPACION PARO PARO PARO CONCELLOS HOMES MULLERES TOTAL HOMES MULLERES TOTAL BEARIZ 95,29 92,51 94,22 4,71 7,49 5,78 BOBORÁS 85,54 93,29 88,84 14,46 6,71 11, 16 CARBALLIÑO 101 86,49 80,84 84,26 13,51 19, 16 15,74 IRIXO 101 98,63 99,38 99,04 0,62 0,96 MASIDE 82,57 79,73 81,59 17,43 20,27 18,41 PIÑOR 83,33 87,54 84,97 16,67 12,46 15,03 PUNXÍN 80,74 83,03 81,82 19,26 16,97 18, 18 SAN AMARO 88,07 88,24 88, 12 11,93 11,76 11,88 SAN CRISTOVO DE CEA 86,26 84,65 85,70 13,74 15,35 14,30 TOTAL ............... 87,58 87,64 87,60 12,42 12,36 12,40 MEDIA COMARCAL 87,58 87,64 87,60 12,42 12,36 12,40 MEDIA PROVINCIAL 87,55 85,58 86,82 13,39 15,81 14,28 MEDIA AUTONÓMICA 85,75 79,93 83,66 14,25 20,07 16,34 ÍNDICE DE PARO REXISTRADO 1984 = 100 1984 = 100 1984 =100 1984 =100 1984 =100 1984 =100 1984=100 CONCEllOS % 1984.85 % 1984·86 % 1984·87 % 1984·88 % 1984·89 % 1984·90 % 1984-9 1 BEARIZ 95,45 136,36 190,91 172,73 177,27 181,82 131,82 BOBORÁS 101, 16 137,21 179,07 208, 14 224,42 251, 16 169,77 CARBALLIÑO 101 114,43 146,84 175,95 209,87 226,08 237,22 263,80 IRIXO 101 123,73 137,29 195,76 202,54 163,56 137,29 83,05 MASIDE 105,69 157,72 198,37 203,25 190,24 159,35 154,47 PIÑOR 100,00 130,77 151,28 166,67 147,44 0,00 126,92 PUNXíN 92,86 116,67 147,62 195,24 202,38 195,24 140,48 SAN AMARO 116,36 163,64 221,82 221,82 205,45 178, 18 409,09 SAN CRISTOVO DE CEA 106,61 125,62 200,83 170,25 166, 12 142,98 44,63 TOTAL ............... 110, 19 142,02 183,75 199,52 198,65 183,08 186,73 TOTAL COMARCAL 110, 19 142,02 183,75 199,52 198,65 183,08 186,73 TOTAL PROVINCIAL 105,60 121,40 145,35 156, 10 146,99 127,21 133,40 TOTAL AUTONÓMICO 103,89 115,41 125,58 132,89 128,54 120,50 117,72 78 Sistema productivo 4.6. SÍNTESE DO SISTEMA PRODUCTIVO A pesar de que a porcentaxe de poboación activa ocupada no sector agrario aínda é ele vada, e de que os contrastes socioeconómi cos existentes entre os concellos son consi derables, a Comarca do Carballiño canta con recursos e potencialidades internas que fan viable a elaboración dun plano de desenvol vemento económico que garanta o crecemen to e o desenvolvemento das actividades pro ductivas. Con base nestas consideracións previas, e trala análise sectorial realizada, re sulta evidente que o desenvolvemento desta Con1arca pasa necesariamente por: 1) Acometer unha modernización das es tructuras agrarias existentes na Comarca. A reducida dimensión das explotacións exis tentes limita a rendibilidade das mesmas, polo que se fai necesario acelera-los traballos encamiñados a concentra-las leiras. Ata a data de hoxe só se concentraron en toda a Comarca un total de 306 Has., o cal é insufi ciente para garantir unha transformación do sector productivo agrario. De cara ó futuro inmediato convén apostar palas explotacións modernas e palas granxas tecnificadas orien tadas á cria de aves, coellos e vacün de raza rubia galega. A horticultura ofrece certas po sibilidades de implantación, especialmente en San Amaro, Maside e Punxín. 2) Levar a cabo unha repoboación forestal daqueles montes que se atopen deforestados e que estean en condicións de seren rendibi lizados para a producción de madeira. Esta constitüe un importantísimo recurso co que conta a Comarca, que permitiu o desenvolve mento dunha florecente industria de trans formación e tratamento da madeira, con em presas senlleiras en tecnoloxía ("Ormasa" e "Lamcol"). 79 O aproveitamento do espacio forestal, es pecialmente dos montes comunais rasos, de beríase levar a cabo mediante o establece mento de convenios cos propietarios deses montes, dándolles unha cantidade razoable polo arrendamento dos mesmos. Isto permiti ría aproveita-las excelentes condicións que ofrece esta Comarca para o crecemento de especies forestais. 3) Potencia-la industria e o comercio. Ca da vez máis, a economía desta Comarca ofre ce unha maior diversificación productiva, con predominio das actividades terciarias e secundarias. especialmente nos concellos do Carballiño e Maside. Para a dinamización do sector industrial e comercial está prevista a construcción dun novo parque empresarial en Seoane (O Carballiño), que supón amplia la superficie industrial actualmente dispoñi ble, limitada ó polígono industrial de Uceira, onde se concentra practicamente a totalidade das empresas máis importantes da Comarca. A oferta de solo industrial e a canalización dos investimentos dos emigrantes retornados cara a actividades productivas relacionadas cos recursos autóctonos (madeira, granito e turismo) e cara a aquelas que ofrecen mella res perspectivas de rendibilidade, acolléndo se ás subvencións dispoñibles para as Áreas de Promoción Económica, debe constituir unha acción prioritaria para facilita-lo de senvolvemento sostido da Comarca. Por outra banda, a creación de solo que permita o crecemento e a expansión da in dustria panadeira, de gran dinamismo no concello de Cea, xunto coa elaboración dun rigoroso estudio que sirva de base para coñe cer a fondo os recursos mineiros suscepti bles de seren explotados, deben se-las liñas directrices que haberá que seguir para un maior desenvolvemento equilibrado da Co marca. tes. A pesar de que durante os últimos anos se acometeron, a través do PERGA elevados investimentos, hoxe aínda se detectan impor tantes deficiencias que afectan ó tendido eléctrico de numerosas parroquias. En con creto no concello do Carballiño existen varias parroquias que aínda contan cunha rede de electrificación en malas condicións, tal é o caso das parroquias de Lobás, Sagra e a al dea de Penedo na parroquia de Partovia. Do mesmo modo, no concello de San Amaro. a remodelación do tendido eléctrico é de espe cial interese en San Cibrán de Lás, Salamon de e San Félix. No concello do lrixo, as parro quias peor dotadas neste tipo de servicios son as de Froufe, Espiñeira e Reádegos. Ta mén no concello de Boborás convén comple ta-lo plano de electrificación rural, co obxec to de n1 oderniza-lo tendido eléctrico que Análise socioeconómica abastece ás parroquias da Almuzara, Reguei ro, Fenteira, Sonelle e Albarellos. Pala súa parte, co concello de San Cristovo de Cea, existen numerosos asentamentos de poboa ción ( ó redor do 80%), que precisan unha profunda remodelación do tendido eléctrico. A situación é especialmente grave nas parro quias de Vilaseca, Mouches, Souto, Pereda, Castrelo, Formantaos da Viña, Cobas, Vales, Oseira, Lamas e Longos. As notables defi ciencias que presenta a actual rede eléctrica dificulta seriamente a modernización das ex plotacións gandeiras existentes. Polo súa banda, os concellos de Piñor e Punxín presentan tamén notables deficien cias relativas á súa rede de electrificación ru ral. En Piñor, as estimacións realizadas ó respecto permítennos afirmar que cerca das 2/3 partes dos núcleos de poboación preciDÉFICIT DE PAVIMENTACIÓN EN SOLO URBANO, 1987 POBOACIÓN VIVEN DAS SUPERFICIE m5 SUPERFICIE m5 % Non pavimentada % Superficie CONCELLOS TOTAL 1986 TOTAIS 1986 TOTAL nn pavimentada por vivenda non pavimentada BEARIZ 1.894 869 88.100 3.100 356,73 3,52 BOBORÁS 4.944 2.092 117.100 20.000 956,02 17,08 CARBALLIÑO (O) 11.174 5.309 319.900 18.900 356,00 5,91 IRIXO (O) 3.089 1.965 66.200 5.800 295, 17 8,76 MASIDE 4.799 1.804 114.200 30.200 1.674,06 26,44 PIÑOR 2.051 845 141.400 34.400 4.071,01 24,33 PUNXÍN 1.153 743 34.900 6.100 821.00 17,48 SAN AMARO 2.247 734 78.700 12.800 1.7 43,87 16,26 SAN CRISTOVO DE CEA 5.135 1.499 106.600 29.000 1.934,62 27,20 TOTAL .............................. 36.486 15.860 1.067.100 160.300 1.010,72 15,02 MEDIA COMARCAL 1.010,72 15,02 MEDIA PROVINCIAL 927,26 18, 14 MEDIA AUTONÓMICA 924, 17 21,94 86 Hábitat e calidade de vida GRAO DE SANEAMENTO AUTÓNOMO, 1987 POBOACIÓN VIVENDAS SAN. AUT. SAN. AUT. % SAN. AUT. % SAN. AUT. CONCELLOS TOTAL 1986 TOT AIS 1986 POBOACIÓN VIVEN DAS POBOACIÓN VIVEN DAS BEARIZ 1.894 869 1.034 433 54,59 49,83 BOBORÁS 4.944 2.092 4.083 1.733 82,58 82,84 CARBALLIÑO (O) 11.174 5.309 2.988 1.369 26,74 25,79 IRIXO (O) 3.089 1.965 2.194 966 71,03 49, 16 MASIDE 4.799 1.804 2.102 679 43,80 37,64 PIÑOR 2.051 845 1.638 466 79,86 55, 15 PUNXÍN 1.153 743 762 296 66,09 39,84 SAN AMARO 2.247 734 1.493 580 66,44 79,02 SAN CRISTOVO DE CEA 5.135 1.499 2.166 636 42, 18 42,43 TOTAL ............................ .36.486 15.860 18.460 7.158 50,59 45, 13 TOTAL COMARCAL 50,59 45, 13 TOTAL PROVINCIAL 32,27 28,99 TOTAL AUTONÓMICO 34,67 29,83 SERVICIO DE ILUMINACIÓN PÚBLICA, 1987 POBOACIÓN VIVEN DAS VIVEN DAS % VIVENDAS CONCELLOS TOTAL 1986 TOTAIS 1986 AFECTADAS AFECTADAS BEARIZ 1.894 869 18 2,07 BOBORÁS 4.944 2.092 904 43,21 CARBALLIÑO (O) 11.174 5.309 78 1,47 IRIXO (O) 3.089 1. 965 383 19,49 MASIDE 4.799 1.804 134 7,43 PIÑOR 2.051 845 291 34,44 PUNXÍN 1.153 743 o 0,00 SAN AMARO 2.247 734 50 6,81 SAN CRISTOVO DE CEA 5.135 1.499 354 23,62 TOTAL ............... 36.486 15.860 2.212 13,95 TOTAL COMARCAL 13,95 TOTAL PROVINCIAL 6,80 TOTAL AUTONÓMICO 13,33 87 san un plano urxente de reelectrificación, co obxecto de facilita-la modernización das uni dades productivas. A situación é similar en Punxin, onde o 50º/o dos núcleos presentan grandes deficiencias na súa rede de electrifi cación. Para corrixir este tipo de deficiencias es tructurais, a Xunta de Galicia, a través da Conselleria de Industria, puxo en marcha o Plano MEGA, que contempla a construcción de 10.000 Km de novas liñas eléctricas e a instalación de 40 subestacións, unha delas no Carballiño, e a construcción de 3.100 centros de transformación. Todo iso esix:irá un investimento cifrado en 67.000 millóns de pesetas, parte dos cales se destinarán a esta Comarca. Polo que se refire a equipamento telefóni co, hai que dicir que co Plano de Telefonía Rural prodt1ciuse importantes avances no número de teléfonos instalados, poñendo ó alcance de tódolos veciños a posibilidade de contar con teléfono celular na súa propia ca sa. Polo demais, só queda por facer referencia á deficiente recepción dos distintos canles de televisión, tanto públicos coma privados. A mellara dos sistemas técnicos de recepción destas emisións está previsto que se leven a cabo por parte da Deputación de Ourense. En consecuencia, as deficiencias máis se rias que presenta a Comarca, refirense á re de de electrificación rural. Esta precisa fortes investimentos para remodela-lo tendido de numerosos puntos da Comarca, tal e como tivemos ocasión de comprobar. 5.3. VJVENDA E PLANIFICACIÓN URBANA Trátase agora de analiza-la situación que presenta o parque de vivendas da Comarca, 88 Análise socioeconómica xa que coñece-las súas deficiencias e o esta do da súa planificación urbana é de suma importancia para determina-lo alca11ce das accións que deben emprenderse. 5.3.1. PARQUE DE VIVENDAS De modo xeral, o parque de vivendas da Comarca incrementouse en 3, 772 unidades, pasando de 12.374 existentes en 1970 a un total de 16.146 vivendas censadas en 1991, o que se traduce nun incremento de algo máis do 30,4%. O incremento do parque de vivencias é especialmente significativo no concello do Carballiño, que duplica practica mente o número de vivendas existentes entre 1970 e 1991. Desta maneira convértese no principal centro de crecemento comarcal. Nun segundo nivel aparecen os concellos de Maside, San Amaro e San Cristovo de Cea, onde o crecemento urbano é moito máis tímido, ó presentar porcentaxes de incre mento relativamente babeas ainda que non negativos. Pala contra, atopámonos, tal como se po de apreciar no cadro, con concellos que du rante o período 1986-1991 experimentan un ha reducción do número de vivendas. Isto afectoulles sobre todo ós concellos de Punxin e O lrixo, onde o decrecemento representa o - 27,59% e o -25,85%, respectivamente. Non obstante, e a pesar <lestes contrastes e valores variables, a evolución do parque de vivendas do conxunto comarcal entre 1970 e 1991 é claramente positivo, detectándose puntos concretos nos que o crecemento é constante (O Carballiño, Maside e San Cris tovo de Cea). Se observámo-los cadros que se achegan, podemos comprobar tamén que no ano 1991 algo máis do 22% das vivendas existentes na Hábitat e calidade de vida FOTO AÉREA DO CARBALLIÑO 89 Comarca están desocupadas, e en torno ó 16% corresponden a vivendas que funcionan corno residencia secundaria. A porcentaxe de vivendas desocupadas e secundarias é espe cialmente alta no concello do Carballiño, on de os emigrantes dos concellos colindantes (Beariz, Boborás, O Irixo e Avión) investiron cuantiosas cantidades de diñeiro na cons trucción de inmobles e pisos para alugueiro. Isto xerou un aumento espectacular de vi vencias desocupadas. Os niveis de vivencias desocupadas e se cundarias son tamén altos nos concellos de gran tradición emigratoria, especialmente no Irixo, onde case o 41°/o das vivendas censa das están desocupadas ou fu ncionan como segunda residencia. Análise socioeconómica A vivenda rural está pasando por unha etapa de fonda transformación nos seus ser vicios rnáis elementais. As remesas enviadas polos emigrantes contribuíron a transformar radicalmente a vivenda tradicional galega propia do interior ourensán. No set1 lugar construíronse vivendas modernas, con dese ños pouco axeitados á paisaxe e ó contorno que se rnesturan coas construccións típicas. A pesar das melloras producidas, aínda qt1edan necesidades por cubrir, especialmen te nas viven das an tigas. Moitas delas care cen aínda dos senricios e instalacións máis elementais, En efecto, segundo os datos do censo correspondente ó ano 1991, na Co marca do Carballiño contabilizáronse un to tal de l. 905 viven das que carecen ele instalaDISTRIBUCIÓN DA VIVENDA 1991 Nº VIVENDAS Nº VIVENDAS Nº VIVENDAS Nº VIVENDAS CONCELLOS PRINCIPAIS 91 SECUNDARIAS 91 DESOCUPADAS 91 NON CONSTAN 91 BEARIZ 598 80 102 2 BOBORÁS l .307 322 132 2 CARBALLIÑO 101 3.582 l.385 l.501 16 IRIXO (01 866 138 453 o MASIDE l.177 214 521 17 PIÑOR 565 l 14 144 l PUNXÍN 272 7 259 o SAN AMARO 530 89 241 SAN CRISTOVO DE CEA l.148 141 205 14 TOTAL ............... 10.045 2.490 3.558 53 TOTAL COMARCAL 10.045 2.490 3.558 53 TOTAL PROVINCIAL l 15.176 30.513 36.560 2.901 TOTAL AUTONÓMICO 785.809 122.616 l 95.802 26.533 90 I-Iábitat e calidade de v�da EVOLUCIÓN DA DISTRIBUCIÓN DO PARQUE DE VIVENDAS % 80 70 60 50 40 30 20 10 o Vivencia Principal BEARIZ BOBORÁS CARBALLIÑO (O) IRIXO (O) MASIDE PIÑOR PUNXÍN SAN AMARO SAN CRISTOVO DE CEA TOTAL ............... TOTAL COMARCAL TOTAL PROVINCIAL TOTAL AUTONÓMICO Vivencia Secundaria Viven da Desocupada Oano 1986 lllllano 1991 / 7 Outras EVOLUCIÓN DO PARQUE DE VIVENDAS , 1970-1991 N.Q N.Q N.Q N.Q % Evolución % Evolución ero Evolución Vivendas Viven das Vivendas Vi vendas 1970-81 1981-86 1986-91 Total 1970 Total 1981 Total 1986 Total 648 742 869 782 14,51 17, 12 -10,01 1.713 2.456 2.092 1.763 43,37 -14,82 -15,73 3.328 5.320 5.309 6.484 59,86 -0,21 22, 13 1.509 1.642 1.965 1.457 8,81 19,67 -25,85 1.574 1.736 1.804 1.929 10,29 3,92 6,93 836 789 845 824 -5,62 7,10 -2,49 595 632 743 538 6,22 17,56 -27,59 774 890 734 861 14,99 -17,53 17,30 1.397 1.498 1.499 1.508 7,23 0,07 0,60 12.374 15.705 15.860 16.146 26,92 0,99 1,80 26,92 0,99 1,80 20,76 9,10 3, 15 31,21 8,63 6,26 91 ción de ducha ou baño, e 847 que non dispo ñen de retrete. lsto quere dicir que o 18,6% das vivendas familiares ocupadas carece de baño ou ducha, e o 8,3% de retrete. A estas deficiencias concretas e de gran relevo hai que engadírlle-la falta de auga corrente nas propias casas familiares, que lle afecta ó 4,8% do total de vivendas recollidas no cen so. En contraposición, proliferan os pozos ar tesanais e as fosas sépticas privadas, que non ofrecen garantías sanitarias abandas, polo que existe un alto risco de contamina ción dos pozos particulares. Ademais do anterior, constátase a falta de redes de saneamento en distintos puntos da Comarca. No Carballiño encóntranse nesta situación as parroquias de Lobás, Piteira, Madarnás e Cabanelas. No lrixo practica mente o 90% dos núcleos de poboación exis tentes no concello carecen de redes de sumi doiros e de traída de auga potable. En similares condicións atópase o concello de Boborás, onde arredor do 60% dos núcleos de poboación carece tamén de rede de sanea mento, verténdose os residuos directamente ós distintos afluentes do río Avia. A situación é especialmente grave nas parroquias de Pa zos e Salón, onde a rede de sumidoiros vai dar integramente ó río Avia. En San Cristivo de Cea e en Punxín a situación tamén é pre ocupante, xa que aproximadamente o 50º/o dos núcleos dos dous concellos carece de abastecemento de auga potable e de rede de sumidoiros. En Piñor os núcleos sen traída comunitaria de auga supoñen un 20% do to tal, mentres que en Beariz queda por acome te-la rede de saneamento nos núcleos de Ma gros, Bauza, Amelas e Ermida. Preocupante é tamén o grao de contami nación que lles afecta ás augas dos ríos que circundan a Comarca. En efecto, o río Miño, á altura do termo municipal de Punxin, non presenta condicións aptas para a vida piscí92 Análise socioeconómica cola, debido á alta concentración de nitritos procedentes dos vertidos orgánicos que se re alizan ó longo do río. Así mesmo, a elevada concentración de coliformes totais clasifica as augas como non aptas para o baño. Pala súa parte, o río Arenteiro, que corre por unha zona da Comarca, canta só cunha estación depuradora. Antes da súa chegada ó Carballiño as augas deste río son aptas pa ra a vida dos peixes, pero unha vez pasado o núcleo urbano perde esta condición, debido fundamentalmente á alta concentración de nitritos. O elevado contido de materia orgáni ca nos vertidos urbanos orixina unhas con centracións moi altas de microorganismos. A proporción de estreptococos fecais, colifor mes totais e coliformes fecais é tan alta, que as augas tampouco son aptas para o baño neste tramos do río. Sen embargo, a situa ción tende a mellorar desde a instalación da estación depuradora. O río Avia tamén presenta altos contidos en nitritos, aínda que as condicións son ópti mas para a vida dos ciprinidos, pero non pa ra os salmónidos. Esta consideración é vali da para o río Barbantiño, que presenta tamén un alto indice de nitritos, o que fai di ficil a vida piscícola. É necesario, xa que lago, instalar esta cións depuradoras ali onde sexa necesario, co fin de controla-los vertidos procedentes das instalacións gandeiras e dos núcleos ur banos, e esixi-lo cumprimento da instalación de fosas sépticas en vivencias unifamiliares situadas en lugares illados. En definitiva, son aínda numerosos os núcleos de poboación que carecen de traídas de auga potable e de redes de saneamento. A tremenda dispersión dos núcleos de poboa ción encarece o custo das infraestructuras comunitarias e dificulta o control dos verti dos contaminantes. I-Iábitat e cafidade de vida Pensando no futuro, e dadas as necesida des de auga potable que se detectan na Co marca, sería conveniente iniciar un estudio encamiñado a atopa-la localización idónea para a construcción dun tanque de auga po table que sexa capaz de abastecer conxunta mente os puntos máis importantes da Co marca, especialmente os concellos de San Amaro, San Cristovo de Cea e Punxín. Polo demais, convén proporcionarlles in fonnación ós veciños de cada parroquia so bre a existencia de axudas e subvencións pa ra a rehabilitación de vivendas antigas (máis de 20 anos). Estas subvencións concédeas a Xunta a través do Instituto Galego da Viven da e do Solo (IGVS), que a comezos de 1993 incorporou unha importante partida presu postaria destinada a erradica-la infravivenda existente no medio rural galego. 5.3.2. ESTADO DO PLANIFICACION URBANA É coñecido por todos que a planificación urbanística é unha tarefa pendente xa non só nos principais núcleos desta Comarca, se nón tamén en boa parte dos do resto de Gali cia. A elaboración dun instrumento básico de planificación urbanística de ámbito munici pal constitúe unha necesidade obvia, co ob xecto de garantir un crecemento ordenado dos distintos asentamentos de poboación. FOTO AÉREA DO IRIXO 93 Anólise socioeconómica FOTO AÉREA DE PIÑOR 94 I-Iábitat e calidade de vida A situación é especialmente lamentable no núcleo do Carballiño, onde faltou unha auténtica planificación urbanística, ó carecer dun serio plano de ordenación urbana. De aí que as edificacións levadas a cabo nos últi mos vinte anos se desbordasen, alcanzando uns volumes de edificación que non garda consonancia co contorno, e rompen cos prin cipios máis elementais do ordenamento ur banístico. O abandono da planificación urba nística xerou intensos movementos especulativos que derivaron nun caos urba nístico dificil de corrixir. Por isto é necesario concienciarse <leste grave problema, adoptando as medidas de planificación que sexan máis adecuadas para canalizar de forma racional as novas cons truccións que se están levando a cabo. Nos núcleos rurais a situación non é me llar, xa que se observa unha falta de control e vixilancia das novas construccións por par te das corporacións locais, facilitando a pro liferación de edificacións incontroladas. Des ta maneira destrúese totalmente a harmonía do medio rural, ó non respectar norma nin gunha. A existencia duns modelos tipolóxi cos sobre a vivenda rural galega, que a modo de exemplos ilustrativos para a construcción de novas vivendas elaborou a Xunta, son na práctica moi pouco utilizados. A información da que dispoñemos confir ma o abandono das tarefas relativas á plani ficación urbana por parte das autoridades municipais. En efecto, dos nove concellos que compoñen a Comarca, só catro (Beariz, O Carballiño, O Irixo e Maside) dispoñen dal gúns instrumentos de planificación urbanís tica. Concretamente, Beariz canta desde 1984 con normas que delimitan o solo urba no do concello, senda suficiente para as ne cesidades que ten abertas o concello. Sen embargo, o concello do Carballiño, que se re95 xe desde 197 4 pala Normas Subsidiarias de Planificación, precisa elaborar un Plano Xe ral de Ordenación Urbana que se axuste ás necesidades reais do concellos, xa que as ac tuais normas son insuficientes para enfron tar con éxito toda a problemática urbanística que ten formulada o Concello. Ademais dos concellos comentados, dis poñen tamén de Normas Subsidiarias de Pla nificación os concellos do lrixo (1984) e Masi de ( 1986), e están en fase de redacción as que lles corresponden ó concello de Piñor. O resto dos concellos (Boborás, San Amaro, San Cristovo de Cea e Punxin) carecen de Normas Subsidiarias e de instrumentos ade cuados de planificación. As normas complementarias e subsidia rias de planificación aprobadas pala Xunta divide o territorio galega en dúas áreas que se determinan en función do grao de comple xidade urbanística existente. Na área 1, que lles afecta ós concellos que presentan unha complexidade urbanística normal, inclúense Beariz, Maside, Piñor, Punxín, San Amaro e San Cristovo de Cea. Mentres tanto, no Car balliño, O lrixo e Boborás, que son núcleos nos que existe un alto grao de complexidade urbanística, é área de aplicación da normati va 2. Dentro da Comarca, e con base nas nor mas complementarias subsidiarias provin ciais, aprobadas pala Xunta, parte do conce llo de Punxin vese afectado por un espacio natural protexido (As Ribeiras do Miño), que se estende por un total de 16 concellos ou rensáns (Melón, Ribadavia, Cenlle, Punxin, Ourense, Coles, Nogueira de Ramuín, Pereiro de Aguiar, Barbadás, A Peroxa, Toén, Castre lo do Miño, Arnoia, Cortegada, Pontedeva e Padrenda). Ademais das ribeiras do Miño, as normas complementarias e subsidiarias de planificación da Xunta de Galicia contem- Análise socioeconómica CONXUNTO DE HÓRREOS DE SALAMONDE 5.4. SERVICIOS EDUCATIVOS, SANITARIOS E SOCIAIS A análise <leste importante grupo de servi cios é sumamente importante xa que nos axuda a coñecer, de forma global, o nivel de vida e as condicións educativas, sanitarias e sociais na que se desenvolven os habitantes da Comarca. Nos últimos anos produciuse unha mella ra substancial. aínda que nalgúns concellos se detectan niveis de dotación infraestructu ra! por debaixo da media comarcal, especial mente no que se refire a equipamentos sani tarios e sociais, tal e como irnos ter ocasión de comprobar máis adiante. 102 5.4.1. SERVICIOS EDUCATNOS A Comarca do Carballiño conta actual mente con 18 centros educativos (16 de EXB, un Instituto de Bacharelato e outro de For mación Profesional). En conxunto atenden a unha poboación escolar cifrada en 4.308 alumnos, dos cales o 64% cursan estudios nos centros situados no Carballiño. Este concello é, sen dúbida, o mellor dotado en instalacións e centros de ensino, ó dispor de centros que cobren tódolos niveis de ensino non universitario, o que lle proporciona unha gran autonomía educativa. En efecto, segun do información recabada, O Carballiño con taba en 1992 con catro centros de ensino primario, con un Instituto de BUP e outro de I-Iábitat e calidade de vida EQUIPAMENTO EDUCATIVO EN 1991 Poboación Centros 418 anos EXB BUP FP Beariz 249 o o Boborás 436 1 o o O Carballiño 1.819 4 1 1 O Irixo 251 1 o o Maside 505 2 o o Piñor 242 3 o o Punxin 102 o o S.A1naro 230 2 o o S.C.cle Cea 464 1 o o TOTAL 4.298 16 1 Forn1ación Profesional. Se ben a maioría dos centros actualmente en funcionamento son públicos, convén resalta-la importante pre sencia da oferta educativa privada, xa que máis do 40% do alumnado ele EXB cleste concello está escolarizado nos dous colexios privados que h_ai actualmente no concello. Estes reciben. 11algúns casos, alumnos dos cor1cellos limítrofes, co que o alumnado se incrementa considerableme11te. Ademais <lestes servicios educativos bási cos, O Carballiño conta ta1nén cun pequeno conservatorio de música, dependente do Co11servatorio profesional de Ourense. Nos demais concellos da Comarca non existen centros privados, polo que os grupos escolares, e nalglu1s casos, as escolas unita rias ate11den toda a demanda escolar, actual n1ente manté1i.ense en ft1 ncioname11to cinco 103 Alun1nos Total Profesores EXB BUP FP EXB BUP FP 119 o o 9 o o 210 o o 14 o o 1.806 715 252 74 49 28 173 o o 14 o o 348 o o 22 o o 32 o o 3 o o 12 o o o o 189 o o 13 o o 452 o o 22 o o 3.341 715 252 172 49 28 escotas unitarias en toda a Comarca. Tres delas localízanse no eoncello do Piñor (San Mamede, Piñor e Reino). As <lúas restantes están unha en Amarantes (Masicle) e outra en San Cibrán ele Las (San Amaro, onde se imparten ensinazas de preescolar e os dous primeiros cursos de EXB. E11 consecuencia, e dado o grao de dota ción en infraestructura educativa que existe en toda a Comarca, actualmente non existen nenos sen escolarizar. En todo caso, e a pe sar de que existen suficientes postas escola res para atende-la demanda de matrículas de preescolar. e debido a que este nivel ele ensi no non é obrigatorio, aínda hai nenos que non asisten a este tipo de clases formativas. Isto dehese en parte, á distancia qt1e os se para dos centros de ensino e á propia deixa clez dos pais. 5.4.2. SERVICIOS SANITARIO E SOCIAIS O intenso labor desenvolvido pola Conse lleria de Sanidade durante os últimos anos. serviu para mellorar substancialmente os servicios de atención sanitaria dispoñibles na Comarca, en efecto, actualmente case tó dolos concellos dispoñen de un centro de sa úde, a excepción de Piñor. aínda que está previsto a súa construcción. As melloras realizadas colocan á Comar ca, no relativo a dotación de equipamento e infraestructura sanita1ia, por riba dos niveis medios que presenta a provincia de Ourense e o conxunto de Galicia. Concretamente, nesta Comarca dáse unha media de 0,32 centros de atención sanitaria fronte a 0,31 para o conxunto galego. Tódolos centros de saúde existentes na Comarca actúan como centros sanitarios de apoio da área de saúde de Ourense. CENTROS DE ATENCIÓN SANITARIA Concellos Beariz Boborás O Carballiño O lrixo Maside Piñor Punxín S. Amaro S.Cristovo de Cea Poboación Centros Centros/ !OOOhab 1.826 1 0,55 3.764 1 0,26 10.886 2 0,18 2.522 1 0,39 3.573 1 0.27 1.808 (!)* 0,55 1.033 1 0,96 1.621 1 0,61 3.781 1 0,26 TOTAL COMARCAL 30.814 10 0,32 O concello do Carballiño é o mellor equi pado de todos, xa que ademais de contar con un centro de atención primaria, canta tamén con unha clínica privada ( 1 O camas) e con un servicio médico de urxencias. 104 Análise socioeconón1ica No que se refire a centros sociais, na Co marca fu ncionan actualmente tres residen cias para a terceira idade. A máis importante é a residencia da terceira idade qt1e a Xunta de Galicia ten no Carballiño. Este centro, de pendente da Consellería de Familia. conta cunha capacidade para 120 persoas. De me nor tamaño é a "Comunidade Familiar Casa Grande" e a "Residencia Irmáns Prietos" (asi lo). A primeira, que depende ele Cáritas Dio cesanas ele Ourense. ten capacidacle para 30 prazas e localizase en Maside. A segunda, si tuada no Carballiño, fu nciona como asilo. Ten unha capaciclacle ele 110 prazas. facén dose cargo da súa dirección o patronato de Irmáns Prieto, que recibe axudas e subven cións da Consellería de Familia ó ser un cen tro asociado da mesma. A esta importante relación de centros, hai que engadi-la resi dencia ele tempo libre "Xeneral Moscarcló", transferida á Xunta ele Galicia. Este centro residencial, que adquire unha forte activida de durante os meses de verán, é n1oi utiliza do palas familias e turistas que acoden cada ano ós balnearios do Carballiño e Partovía. O servicio de asistencia social dispoñible na Comarca complétase con un centro social de base existente no concello do Carballiño. Este centro, que canta con tres asistentes sociais, un técnico e un administrativo, debe atender a tóclolos concellos cla Comarca. Du rante 1992, o programa ele axuclas destina das á Comarca do Carballiño, e incluidas no plano concertado <leste ano, ascendeu a un total ele 12.200.000 pts. Estas cantidades distribuironse do seguinte modo: O Carballiño Piñor Punxín San Amaro 10.750.000 Pts 800.000 450.000 200.000 1-Iábitat e calidade de vida 5.5 SERVICIOS DE OCIO E LECER A maior parte dos servicios de ocio e lecer qt1e nos podemos atapar na Comarca, ató panse localizados no núcleo principal, O Car balliño. Este concello canta con unha casa de ctiltura, dous cines, u11ha biblioteca pú blica que se co1nplementa coas existentes nos respectivos colexios e centros educati vos, un pavillón de deportes e o parque pú blico máis ünporta11te que se pode atapar en toda a Comarca. Agás no Carballiño, no resto dos concellos constátase moi poucas ü1stalacións deporti vas de propiedade pública. En todo caso, as n1áis frecuentes son os campos de fuibol e pistas deportivas que existen en tódolos con cellos. Sen embargo, os polideportivos cuber tos son máis escasos, xa que actualmente só existen no Carballiño, Boborás e Beariz. En consecuencia, estes tres concellos son os 1nellor dotados en infraestructuras depor tivas. E11 segundo nivel atópase Maside, que a pesar de carecer de polideportivo, canta con 5 piscinas (4 privadas), unha pista de portiva e 2 pistas de tenis tamén privadas. O resto dos concellos carece11 de instalacións deportivas propiamente dilas, tanto públicas como privadas. En canto a equipamentos culturais, estes localízanse case exclusivamente no Carballi ño, onde se atopan unha Casa de Cultura, o qt1e favorece a maior actividade cultural que anualmente se rexistra neste concello. As pe quenas asociacións culturais de base que existen nalgú11s concellos limítanse a realizar pequenos actos puntuais que só teñen trans cendencia a nivel comarcal. En canto á dotación de bibliotecas pl1bli cas ou axencias de lectura, convén dicir que, salvo os concellos do Carballiño, Beariz, O hixo e Cea, que cantan con bibliotecas públi105 cas ou axencias de lectura, o resto carece deste tipo de servicios de gran utilidade pú blica. 5.6. OUTROS SERVICIOS Interésanos aquí, resalta-la situación na que se atopa a Comarca en canto a dotación de equipos de recollida de lixo, parque de bombeiros e matadoiro comarcal. A entrada en funciona1ne11to da Manco munidade de concellos do Carballiño, que agrupa ós mesmos que integran a Comarca, facilitou a mellara de certos servicios comu nitarios e acelerou a creación doutros. De aí que o servicio de recollida de lixo sexa regu lar en lódolos concellos. Isla facilitou a desa parición de case tódolos vertedeiros incontro lados que viñan funcionando con certa regularidade en distintos puntos da Comar ca. Co paso do lempo desapareceron os 1na tadoiros clandestinos, que tiñan unhas acti vidades que se viñan realizando en distintos concellos á marxe da normativa vixente e es capando ó control sanitario establecido para o efecto. A construcción de un matadoiro co marcal no Carballiño posibililou o peche des tas unidades operativas, o que constitúe un ha garantía para os consumidores. O matadoiro comarcal, actualmente en funcio namento, considérase suficiente para aten de-las necesidades de tódolos concellos. Non sucede o mesmo cos equipos de loita contra os incendios fo restais. Actualmente carece de un parque de bombeiros forestais. Os equipos humanos e técnicos dispoñibles son insuficientes para protexer con plenitude os montes da Comarca. Ademais, debe terse en canta o alto risco de incendios que existe na zona, dotada de amplos terreas fo restais. Por iso, resulta conveniente presenta-la ne cesidade de crear un parque de bombeiros forestais de rango comarcal. 5. 7. CALIDADE DE VIDA E NIVEL DE RENDA Para finalizar este apartado, relativo á ca lidade de vida, hai que facer referencia a un ha serie de indicadores socioeconómicos, que a modo de síntese global. veñen compendiar todo o comentado ata agora. Para isa toma remos como referencia, en primeiro lugar, os indicadores do concello da pobreza elabora dos polo Instituto Galega de Estatística (!GE) a partir do censo de poboación e vivencias co rrespondente ó ano 1991. En segundo lugar, utilizaremos tamén a escala municipal, o in dicador da Renda Familiar Dispoñible por persoa e ano. Anólise socioeconón1ica Un dos indicadores n1unicipais de pobre za elaborados polo citado Instituto, resulta de xuntar tódalas variables relativas ás ins talacións e equipamentos das vivencias fami liares (auga quente, retrete, calefación, telé fono etc.) ponderando a importancia de cada un deles. Cos datos finais estableceuse unha clasificación, estructurada en cinco niveis, para avaliar e medí-lo grao de pobreza exis tente. Segundo esa clasificación, os co11cellos que integran a Comarca do Carballiño ordé nanse, de n1aior a menor nivel socioeco11ómi co, do seguinte modo: NIVEL I: ningún da Comarca NNEL 11: Beariz e O Carballíño NIVEL III: O Irixo e Cea NIVEL IV: Boborás, Piñor, Punxín, Masi de e San Amaro NIVEL V : ningún concello da Comarca. RENDA FAMILIAR DISPOÑIBLE POR HABITANTE E ANO (en pesetas de 1982) RENDA MUNICIPAL (millóns de pesetas) CONCELLOS 1982 BEARIZ 437,50 BOBORÁS 1.196,26 CARBALLIÑO (O) 4.336,58 IRIXO (O) 964,67 MASIDE l .352,64 PIÑOR 541,46 PUNXÍN 317,34 SAN AMARO 636,08 SAN CRISTOVO DE CEA l .294, 90 TOTAL .... 11.077,43 TOTAL COMARCAL TOTAL PROVINCIAL TOT Al AUTONÓMICO 1984 442,63 982, 16 5.166,91 780,98 l.341,94 479,81 319,00 616, l l l .200,37 l l .329,91 106 1986 521,22 1.126,44 5.157,42 852,24 l .468,83 531,98 337,76 632,61 l .298,72 l l .927,22 RENDA 1982 RENDA 1986 /HABITANTES 81 /HABITANTES 86 325.037, 15 275.195,35 268.460,50 227.839,81 396.324,26 461 .555,40 236.845,08 275.895, l l 297.218, 19 306.070,01 256.494,55 259.375,91 252.860,56 292.940, 16 285.237,67 281.535,38 247.024,04 252.915,29 305.955,64 326.898,54 305.955,64 326.898,54 322.410,32 346.823,84 360.124,24 369.379,58 Hábitat e calidade de vida EVOLUCIÓN DA RENDA FAMILIAR DISPOÑIBLE (en millóns de pesetas de 1982) RENDA RENDA MUNICIPAL MUNICIPAL CONCELLOS 1982 1984 BEARIZ 437,50 442,63 BOBORÁS 1.196,26 982,16 CARBALLIÑO (O) 4.336,58 5.166,91 IRIXO (O) 964,67 780,98 MASIDE 1.352,64 1.341,94 PIÑOR 541,46 479,81 PUNXÍN 317,34 319,00 SAN AMARO 636,08 616, 11 SAN CRISTOVO DE CEA 1.294,90 1.200,37 TOTAL ·-· ............ l l .077,43 11.329,91 TOTAL COMARCAL TOTAL PROVINCIAL TOTAL AUTONÓMICO Disto dedúcese qL1e os concellos con me nores niveis de pobreza da Comarca son os do Carballiño e Beariz. Pola contra, Boborás, Piñor, Punxín, Maside e San Amaro son os que presentan índices de pobreza ruáis eleva dos, ó situárense nos niveis máis baixos da escala establecida. Outro dos índices utilizados no estudios realizado polo !GE engloba as variables rela tivas ó nivel de estudios e a actividade da persoa principal da familia. As conclusións finais derivadas da aplicación dese índice permiten establecer cinco niveis xerárquicos. xín NIVEL !: ningún concello da Comarca NNEL Il:O Carballiño, San Amaro e PunNNEL III: Boborás e Beariz NNEL N: O Irixo, Piñor, Cea e Maside 107 RENDA % EVOLUCION % EVOLUCION MUNICIPAL RENDA RENDA 1986 1981-84 1984-86 521,22 1, 17 17,76 1.126,44 -17,90 14,69 5.157,42 19, 15 -0, 18 852,24 -19,04 9,12 1.468,83 -0,79 9,46 531,98 -1 1,39 10,87 337,76 0,52 5,88 632,61 -3,14 2,68 1.298,72 -7,30 8, 19 11.927,22 2,28 5,27 2,28 5,27 0,21 4,23 0,87 2,85 NIVEL V:ningún concello da Comarca. Segundo se pode apreciar nesta clasifica ción, non existe ningún concello da Comarca que se atope no nivel l. Só O Carballiño, San Amaro e Punxín se atópan nunha situación relativamente mellar có resto. En canto á renda familiar dispoñible por habitante e ano, os datos dos que dispoñe mos reflicten unha situación claramente vantaxosa para o concello do Carballiño. Es te dispón dunha renda por habitante que en 1986 ascendía a 461.555 pts., cifra moi su perior á media comarcal, provincial e rexio nal, que non superaba, para ese mesmo ano, as 369.379 pts. Os emigrantes enriquecidos e o número relativamente alto de asalariados determinan este comportamento positivo do nivel de renda. A análise a nivel de concello permite dis tinguir dous grupos de concellos: 1 ') O primeiro engloba a todos aqueles concellos que co11tan cunha renda fa miliar dispoñible por habitante supe rior á media comarcal, provincial e re xional. Neste grupo de elite inclúese só O Carballiño. 2') Concellos cunha renda por habitante que se sitúan por debaixo da media comarcal (326.898 pts). Este grupo está formado polos oito concellos res tantes. En consecuencia, se analizamos conxun tamente os indicadores utilizados, resultan os seguintes feitos: a) No concello do Carballiño atópanse as mellores condicións de vida de toda a Comarca. O seu papel como centro co mercial e de servicios convérteno en núcleo rector ó redor do cal se organiza boa parte da vida diaria da Comarca. b) Nun segundo plano aparecen os conce llos de Beariz, San Amaro e Maside, onde as condicións de vida son bastan te mellores cás que se rexistran no res to dos concellos. e) Por último, atopámonos cos seis con cellos restantes, onde as condicións de vida de pobreza e a renda dispoñible por habitante son moi similares entre si. 5.8. SÍNTESE DA CALIDADE DE VIDA A análise realizada ata aquí serviunos de base para coñecer, por un lado, os déficits infraestructurais máis relevantes e, polo ou tro, as vantaxes comparativas propias desta Comarca ourensá. 108 Análise socioeconómica Empezando polos primeiros, é importante sinala-los avances experimentados en infra estructura e equipamentos de senricios pú blicos, con respecto á década dos anos se tenta. As mellaras producidas traducíronse na remodelación e equipamento de boa parte das vivendas familiares, na instalación de centros de atención sanitaria, na constrt1c ción de grupos escolares e pistas locais que enlazan os distintos asentamentos de poboa ción existentes na Comarca. Todo isto tradu ciuse, consecuentemente, nunha mellora substancial das condicións de vida dos cida dáns. lsto foi posible, en parte, gracias á xe neralización das pensións de xubilación, das que procede unha alta porcentaxe das ren das familiares dispoñibles, e ás remesas de diñeiro enviadas pola numerosa colonia de emigrantes asentada en América. Estes dous factores, sobre todo o segundo, foron espe cialmente decisivos na transformación do medio rural neste contorno xeográfico, e no desenvolvemento urbano do Carballiño, prin cipal núcleo comarcal. Se ben as melloras producidas foron cuantiosas, aínda se perciben carencias im portantes relativas a traída de auga potable, saneamento dos núcleos de poboación e dos ríos da Comarca, electrificación e telefonía rural. A dispersión do hábitat encarece nota blemente os custos que supón estender estes servicios a tódolos asentamentos e núcleos de poboación da Comarca. Non obstante, é de esperar que coa posta en marcha do Pla no MEGA e o Plano de Telefonía Rural parte das deficiencias enumeradas serán corrixi das. Pala contra, e a pesar das carencias aínda existentes ás que antes fixemos referencia, nuns concellos máis ca neutros, a Comarca do Carballiño ten unha serie de vantaxes comparativas, realmente importantes, que a Ii.ábitat e calidade de vida sitúan por riba da media provincial. Estas vantaxcs son as seguintes: 1 º) :P.Jivel de vida relalivamente alto, cunha capacidade adquisitiva que se sitúa por riba da media provincial. lsto afec ta sobre todo ós concellos do Carballi ño, Beariz e Maside. 2º) Existencia dun importante núcleo co marcal (O Carballiño), de fácil acceso, dotado de i11Jraestr11cturas de servi cios e de equipame11tos sociais con ca paciclade para exercer unha forte in fl ue11cia sobre o conxunto dos concellos. 3º) Alto grao de accesibilidade. Esta Co109 marca dispón ele catro importantes es tradas (tres nacionais e unha autonó mica), q11e garanten unha comunica ción rápida da Comarca cos principais centros de crecemento provinciais e autonómicos. A isto hai que engadi-la existencia de ferrocarril que enlaza va rias localidades da Comarca con pun tos estratéxicos da provincia ele Ou rense. Por todo o dito, a Comarca do Carballiño atópase ben comunicada, o que constitúe un soporte infraestructura! e viario moi impor tante para acometer futuras accións de in vestimento e de promoción industrial e co1nercial.