Mokslinio stiliaus morfologijos ypatybės

Audronė BITINIENĖ CECHY MORFOLOGII STYLU NAUKOWEGO Styl naukowy do tej pory nie został wszechstronnie zbadany, ponieważ przede wszystkim interesowano się terminologią, jej uporządkowano ne iem oraz strukturą stylu naukowego. Iš Funkcjonowanie elementów ir leksyki i składni wyraźniej charakteryzuje swoistość stylu niż morfologia. Dlatego często uważa się, że [morfologia] jest nieinformatyji wna i nie może tworzyć warstwy typowych środków językowych (Mistrik, 1965, 44-45). Jednak już pierwsze statystyczne badania elementów morfologii (stylu naukowego i artystycznegir o), przeprowadzone przez autorkę niniejszego artykułu (Pikčilingis, 1971, 284—286), pokazują, że ten poziom ir języka może różnicować i integrować różne odmiany języka ogólnego. ir W niniejszym artykule przedstawione no pełny opis morfologicznej struktury stylu naukowego, a o także jedynie kilka parametrów cech lingwistycznych, które mogą zależeć od oddziaływania pozajęzykoir wych i językowych czynników. Różnicująca moc parametrów jest szczególnie informatywna, gdy porównuje się jakościowo różne style — — naukowy i ir artystyczny. Takie porównanie ma sens, jeśli podczas badania struktury morfologicznej za jednostkę analizy przyjmuje się ne fragment tekstu, o zdanie, ukazujące rzeczywistą korelację rozkładu części mowy. mą ir jų Ponieważ ilościowe zmiany cech lingwistycznych mogą zależeć od konkretnych czynników stylistycznych, korpus tysiąca słów stylu naukowego) jest stratyfikowany, tzn. (38,5 uwzględnioį no p6style dziedziny ir nauki (kierunek). Przy wyodrębnianiu podstylów į uwzględnia się funkcjonowanie konkretnych tekstów w sferze ir działalności naukowców, nielingwistyc- — zne czynniki ir oraz specyfikę — relacji nadawca–odbiorca. Jakie są te podstyle i czym się różnią? ir Teksty podstylu teoretycznego są kierowane do wykwalifikowanego odbiorcy (zasób wiedzy obu uczestników aktu komunikacji prawie się nie różni), który potrafi myśleć abstrakcyjnymi kategoriami, syntetyzować złożone ba informacje naukowe i twórczo je przyswajać. nę ją Nadawca jak gdyby utożsamia się z su odbiorcą: przekazuje najnowsze informacje, dążąc do o obiektywizmu, często polemizuje ze specjalistasu mi z tej samej lub ar pokrewnej dziedziny i oczekuje adekwatnego ir zrozumienia przekazywanych informacji. 11 Nadawca podstylu dydaktycznego nie utożsamia się z odbiorcą — zasób wiedzy obu uczestników aktu komunikacji jest różny. W tekstach tego typu szczególną uwagę poświęca się adresatowi — adresanta interesuje, jak zapamiętywane są informacje naukowe, tzn. zależy mu na informacji zwrotnej. W tekstach dydaktycznych jest mniej informacji obiektywnych, a dydaktycznie systematyzuje się jedynie te najważniejsze, odpowiadające konkretnym celom nauczania. Twierdzenia nie tyle są dowodzone czy uzasadniane wynikami eksperymentów, ile wyjaśniane za pomocą przykładów, ilustracji i innych niewerbalnych elementów organizacji tekstu. Za pomocą specjalnych konstrukcji łączących podkreśla się związek z poszczególnymi częściami tekstu i w ten sposób aktywizuje uwagę adresata. Adresat ma zapamiętać nie tylko informacje, lecz także formę ich przekazania. A zatem zachodzi implicytna komunikacja między uczestnikami aktu komunikacji. Adresant naukowego stylu metodycznego — wykwalifikowany specjalista w jednej lub innej dziedzinie, a adresat — specjalista, który w praktyce próbuje wdrażać najnowsze, najbardziej odpowiednie odkrycia naukowe. W tekstach tego stylu, na podstawie konkretnych badań naukowych lub eksperymentów, przedstawiane są różne zalecenia (wskazuje się efektywną technologię produkcji, najodpowiedniejszy sposób uprawy roślin lub hodowli zwierząt, metodę nauczania itp.) służące usprawnianiu działalności w jednej lub innej dziedzinie nauki. W tekstach tego postylu informacje naukowe przekazywane są w bardziej konkretnej, mniej skoncentrowanej formie. Od wcześniej omówionych zasadniczo różni się postyl popularnonaukowy. Jego nadawcą jest wykwalifikowany specjalista, a odbiorca — zupełnie nieokreślony (najczęściej specjalista z innej dziedziny lub podmiot niemający specjalnego wykształcenia), dlatego aktualne, interesujące informacje naukowe przekazywane są w formie zaadaptowanej, prostej: unika się specjalistycznych terminów naukowych, dąży się do konkretności, sugestywności, a nawet indywidualności. Obok funkcji komunikatywnej występuje funkcja ekspresywna, apelatywna (Župerka, 1983, 104). Konstruktywną zasadą postylu popularnonaukowego jest kontaminacja lingwistycznych — cech charakterystycznych naukowego, ir publicystycznego, codziennego potocznego, a nawet ir artystycznego stylu. W pracach dotyczących stylistyki języka litewskiego (Pikčilingis, Župerka) 1971; całkowicie 1983) słusznie uznaje się jedynie jednokierunkowe zróżnicowanie stylu naukowego, odrzuca się zaś odmiany stylu naukowego, które są związane ze tų specyfiką konkretnej nauki i definiowane 12 jako „dobór elementów językowych i ich relacje w tekstach o tej samej tematyce (Amngpeen 1967, 27; Xopdman 1986). Taki podział stylu naukowego nie jest funkcjonalno-stylistyczny, ponieważ ignoruje kompleks czynników pozajęzykowych determinujących styl funkcjonalny i jego podstyle, przyznając pierwszeństwo tylko jednemu — czynnikowi treściowemu (tematycznemu). Badając jednak styl naukowy metodami statystycznymi, warto upewnić się, czy teksty jednej dziedziny (gałęzi) nauki różnią się od tekstów innej dziedziny nauki, ponieważ sami badacze stylów funkcjonalnych nieustannie podkreślają istnienie dwóch biegunów gałęzi nauki — humanistycznych oraz matematycznych i technicznych (CerrxeBuu, 1976, 42; Galperin, 1977, 310). Badanie tekstów poszczególnych gałęzi nauki najwyraźniej nie jest celowe: obecnie przeważają nie tyle tendencje do różnicowania nauk, ile do ich integracji, dlatego można ograniczyć się do odmian nauk humanistycznych, przyrodniczych oraz matematycznych i technicznych. Najpierw omówimy funkcjonowanie części mowy (zob. tabelę 1). I tabela. Częstość występowania części mowy. Funkcjonalny Części mowy stylu Z > m Z m m = g RE |B |B |Z = if Z| 3 | z |S | 23 |35 |%|3 22 b S = = = = £ 2 a 2 glE2]® = = = a) a Naukowy| 40,0 | 12,51 2,71 6,9 | 18,11 6,3 | 38 | 76 | 1,9 - Artystyczny | 29,8 | 5, 1,21 11,1 | 23,7] 79 | 66 | 89 | 4,8 0,2 W tekstach ir naukowego stylu artystycznego iš najczęściej używane spośród wszystkich części mowy są rzeczowniki, jednak ich rozkład nie jest równomierny. Przewaga rzeczowników w stylu naukowym — jest cechą stylu nominatywnego. Nawet w zdaniu naukowego 17—22 stylu o średniej długości może znajdować się od do rzeczownik7 ów 14 (takie zdania stanowią 41,6%). Np. : Klasycy fonologii (na przykład Trubeckoj) byli przekonani, że fonetyka i fonologia są całkowicie ir samodzielnymi gałęziami nauki (Gird, E, 14). Znaczenie derywacyjne określa cała struktura derywatu (podstawa derywacyjna, 13 formant, specyficzna relacja), ir jų ujawniająca się na tle pozycji derywatu względem su wyrazu podstawowego (Urb, ŽDT, W stylu naukowym 149). szczególnie ważne są charakterystyki jakościowe; rzeczownik przekazuje je około cztery be razy częściej niż używany w stylu du artystycznym przymiotnik. je Obie te części mowy zwiększają informatywność tekstu, pomagają przekazywać informacje faktyczne (T'aJibriepuun, 1981, 28). Przewaga ir rzeczowników nad przymiotnikasu mi wiąże się ze specyficznymi cechami stylu naukowego: abstrakcyjno- — ścią, ir niespecyficzn- — ością, zwięzłością i statycznością. W stylu artystycznym tendencje są przeciwne: duża częstotliwość czasownika * (i większa częstotliwość przysłówka) wskazuje na dynamikę tekstów tego typu, ponieważ na pierwszy plan wysuwają się opis, rozumowanie, į charakterystyczne dla stylu naukowego, ne opowiadanie o ar wydarzeniach, zmiany stanów bohaterów itp. o ir (form czasownika odmiennych występuje 66,5 %, w stylu naukowym — 43,9 96). Dlatego możemy, jak się zdaje, stwierdzić, że relewantną cechą lingwistyczną naukowego stylu artystycznego jest stosunek ir rzeczowników do czasowników w tekście — (współczynnik substantywnośir ci —2,2 i 1,5). Omawiane style funkcjonalne różnicują zaimki. Są one rzadziej używane w stylu naukowym, a — częściej w stylu artystycznym. Taką nierównomiergų ną dystrybucję zaimków warunkuje odmienny charakter organizacji tekstów. W stylu artystycznym zaimki są — zamiennikami rzeczowników (występują zaimki osobowe 63,2 %, w stylu 31,2 %, naukowym — wskazujące — 30,5 % ir 23,5 %), W stylu naukowym dąży się do precyzji, dlatego skłania się ku powtarzaniu samych nazw pojęć. Precyzja warunkuje mniejszą częstotliwość partykuł, a obiektywizm — eliminowanie słów nacechowanych — emocjonalnie i ekspresywnie. W stylu artystycznym przewagę połączeń przyimkowych determinuje fakt, że ich su członem głównym najczęściej jest czasownik, rzadziej używany w stylu naukowym. Z drugiej strony większą częstotliwość połączeń przyimkowych w stylu naukowym warunkuje również specyficzna cecha stylu naukowego — be abstrakcyjność, ponieważ „znaczenie konstrukcji przyimkowych jest bardziej konkretne niż znaczenie przypadków” (Paulauskienė, 1994, 387). Różnice w częstotliwości innych części mowy nie są tak oczywiste i, jak się wydaje, zależą od częstotliwości skorelowanych części mowy. Jaki wpływ na funkcjonowanie części mowy ma wewnętrzne zróżnicowanie stylu naukowego? Częstość rzeczowników jako relewantna cecha stylu naukowego w niewielkim stopniu zależy od specyfiki podstylu (najwięcej rzeczowników występuje w tekstach dydaktycznego podstylu danej dziedziny nauki 14 po — 42.2 9%) ar (różnią się tylko teksty nauk przyrodniczych — 42,1 %). Jeszcze stabilniej rozkładają się przymiotniki, ponieważ amplituda wahań nie przekracza nawet granicy jednego procenta. Częstością zaimków różnią się teksty metodyczne, w (4,5 96), których dąży się do ciągłego powtarzania tych samych nazw pojęć (zupełnie nie na be miejscu). Przeciwna tendencja jest charakterystyczna dla tekstów humanistycznych (zaimki stanowią 9,0 %). Jų autorzy dążą do różnorodności wyrazu, poszukują nowych odcieni związku składniowego, uwydatnienia (partykuły stanowią 2,4 %). Mniejsza liczba (36,3 %), rzeczowników i przymiotników (9,8 %0 częstość większa ir zaimków czasowników (8,8 9%), (19,0 %), przysłówków (7,7 96) ir nawet partykuł względny udział (3.7 %) w tekstach popularnonaukowych wskazuje, że orientacja na niewykwalifikowanego adresata kształtuje swoisty rozkład į części mowy. Następnie przeanalizujemy rozkład jeszcze dwóch parametrów: — przypadków rzeczowników i czasów ir czasownika. 2 tabela. Częstość przypadków rzeczownika wn «3 wn I] w ji = 8 < «© m I — § “2 =e € < Styl funkcjonalny z = = Z = = = 5 | | E i |“ | 2 Z = m= I] = x] v 2 > X Žž o = > A Naukowy 27,2 | 41,7 „2 | 138 | 63 6,8 Artystyczny 30, 26,8 | 29 |240 | 7,8 6,8 1,1 Jak widać, styl naukowy i artystyczny ir różnicuje swoista struktura przypadków rzeczownika. Za stałą językową, tj. za cechę nierelewantną, można uznać przypadek miejscownika, używany równomiernie w tekstach obu stylów funkcjonalnych, zaś za o wyraźną relewantną cechę lingwistyczną — przypadek — dopełniacza. Przewaga dopełniacza (wraz z mianownikiem su stanowi aż 68,8 96) w tekstach naukowych wiąże się su spe15 Cechą stylu naukowego stanowi abstrakcyjność: cecha wyrażana rzeczownikiem jest postrzegana nie tylko jako bardziej samodzielna, lecz także jako bardziej abstrakcyjna od cechy wyrażanej przymiotnikiem (z wyrazem głównym łączy ją wzajemna relacja konkretyzacji- ). Innymi słowy, od zdolności rzeczownika do łączenia się w twory o złożonej strukturze (często terminy) zależy częstotliwość dopełniacza, a częściowo także celownika (rzeczowniki odczasownikowe rządzą tym przypadkiem, szczególnie często występują w tekstach teoretycznych). W stylu artystycznym biernik występuje niemal dwukrotnie częściej niż w naukowym. Częstotliwość tego przypadka niewątpliwie wiąże się ze wspomnianą już cechą stylu — dynamicznością: czasownik często koreluje z biernikiem rzeczownika, a częściowo także z narzędnikiem. Dlatego relewantną cechą lingwistyczną ujawniającą specyfikę stylu artystycznego jest częstotliwość biernika. Systemowość obu stylów funkcjonalnych determinuje rozkład pozostałych przypadków — mianownika, celownika i narzędnika. Rzeczowniki w dopełniaczu są równomiernie rozłożone nie tylko w tekstach różnych podstylów, lecz także w tekstach nauk o różnym profilu (w tekstach nauk humanistycznych dopełniacza jest mniej — 38,4%). Natomiast amplituda wahań pozostałych przypadków jest ko statystycznie informatywna, lecz w praktyce wskazuje jedynie na możliwą różnorodność tworzenia tekstów stylu naukowego. W tekstach teoretycznych występuje mniej rzeczowników w bierniku (10,5%), lecz więcej w mianowniku (30,0 96). Częstość występowania tych samych przypadków różnicuje teksty humanistyczne: wraz ze zmniejszeniem częstości dopełniacza (38,4 96) zwiększa się częstość mianownika (29,2%) i biernika (15,9 96). Amplituda wahań przypadków stanowiących niewielką część porównawczą — celownika, narzędnika — w małym stopniu zależy od wpływu czynników ekstralingwistycznych (amplituda wahań 0,8%). Struktura częstości przypadków w tekstach popularnonaukowych nie jest statystycznie informatywna: istotnie różni się jedynie częstość mianownika części dopełniacza, iš (36,7 96), iš (28,8 %) rozkład o pozostałych przypadków jest stosunkowo stały. Wynika z tego, że w ir tekstach tego typu uwidacznia się tendencja do į stereotypowej ne ekspresji: rzeczowniki w trzech (jak w stylu artystycznym), dwóch o przypadkach stanowią większość tekstu. Takie same tendencje stereotypowości obserwuje się przy porównywaniu funkcjonowania czasów czasownika (Zr. tabelę 3). 16 3 tabela. Częstotliwość czasów czasownika || Funkcjonalny Styl czasów czasownika | FA | o | m | Teraźniejszy | Przeszły Przeszły | Przyszły | dokonany częsty Naukowy 73,3 | 23,7 0,4 2,5 Artystyczny 27,4 62,5 3,6 | 6,5 Widać, że częstość występowania czasów czasownika w tekstach obu stylów funkcjonalnych zasadniczo się różni, iš ponieważ zauważalne są przeciwne tendencje użycia dwóch głównych czasów — teraźniejszego i — przeszłego ir dokonanego: w stylu — naukowym czas teraźniejszy ponad trzykrotnie przewyższa formy czasu przeszłego dokonanego, natomiast w stylu artystycznym częściej używany jest czas przeszły dokonany. Czas teraźniejszy 2,5 w tekstach naukowych, w przeciwieństwie do tekstów artystycznych, używany jest w znaczeniu uogólniającym (w kontekście rzeczowników abstrakcyjnych), dlatego można dostrzec opozycję abstrakcyjności i konkretności. W tekście naukowym ważne jest zarejestrowanie i stwierdzenie ir istnienia zjawisk rzeczywistości, ich związków, procesów lub prawidłowości, istotnych nie tylko dla nadawcy, lecz także dla odbiorcy. Np. : Niemal wszystkie ryby chrzęstnoszkieletowe żyją w morzach (Mač SG, 86). System języka tworzą reguły i elementy abstrakcyjne (Gird F 71). W niektórych zdaniach znaczenie czynności teraźniejszej całkowicie blednie, a czasownik oznacza stałą właściwość podmiotu (to znaczenie jest bardzo zbliżone do znaczenia przymiotników lub imiesłowów- ), np. Białka rozpuszczają się w wodzie (Jas O Ch 65); Drzewa o ciemnej korze od strony nasłonecznionej bardzo się nagrzewają (Dag AE 58); W płucach hemoglobina łączy się z tlenem <...> (Jas O Ch 202). Podstawą tworzenia obrazu artystycznego są nie tyle wydarzenia teraźniejsze, ile już minione (uogólnienie za pomocą konkretnego obrazu). Dominująca w stylu artystycznym narracja zakłada celową wymienność wszystkich czasów czasownika, w tym także czasu zaprzeszłego częstotliwego. Częstość czasu teraźniejszego wcale nie zależy od podstylów tworzących rdzeń stylu naukowego, lecz nieco bardziej waha się w tekstach różnych dziedzin nauki, ponieważ we wstępnych częściach dzieł z zakresu nauk przyrodniczych i przy opisywaniu eksperymentów nieco częstszy jest czas przeszły dokonany (25,7 96, por. 17 teraźniejszy —72,3 96). Pod względem częstości czasu przeszłego dokonanego teksty różnych podstylów różnią się bardzo nieznacznie. Tylko w tekstach metodologicznych opowiadanie o przebiegu eksperymentów teoretycznych i zastosowaniu możliwych wyników w praktyce zakłada większy udział czasu przyszłego. Czas przyszły, będąc stosunkowo równomiernie rozłożonym w tekstach nauk humanistycznych i przyrodniczych, różnicuje teksty z zakresu fizyki i matematyki. W rozumowaniu, a zwłaszcza w dowodzeniu twierdzeń, niezbędnym elementem (tradycja tekstów tego podstylu) jest czas przyszły, np. : Teraz podamy ogólną definicję wartości oczekiwanej zmiennej losowej. Wartością oczekiwaną zmiennej losowej <...>, określonej na przestrzeni probabilistycznej <...>, będziemy nazywać całkę <...> (Kub TTMS 165). Czasy czasownika różnicują teksty popularnonaukowe, ponieważ dominujący czas teraźniejszy (65,7 96), rzadziej używany czas przeszły dokonany (28,8%) oraz stosunkowo często występujący czas przyszły tworzą swoistą strukturę, której (5,3 96) parametry nie pokrywają się z parametrami użycia czasów stylu artystycznego. su Iš z omówionych parametrów wynika, że morfologiczna struktura stylów funkcjonalnych w dużym stopniu zależy (niepasywna, jak się często uważa) pod wpływem czynników pozajęzykowych może różnicować poszczególne ir style funkcjonalne. O wewnątrz stylu naukowego większość parametrów ulega wahaniom, ale mieści się w normach stylu naukowego. Nieprecyzyjne byłoby stwierdzenie, że teksty z różnych dziedzin nauki są pisane swoistym stylem naukowym. Niejasne pozostaje miejsce podstylu popularnonaukowego, ponieważ analizowane parametry wahają się w jednym kierunku. Dlatego styl popularnonaukowy może być analizowany oddzielnie jako mający nieco inną strukturę na poziomie interakcji różnych stylów funkcjonalnych. Skróty Dag AE - Dagys J. Ekologia roślin. — W.: Mokslas, 1980. Gird F — Girdenis A. Fonologia. — W.: Mokslas, 1981. Jas OCh - Jasinskas L. ir i in. Chemia organiczna. — Wilno: Nauka, 1979. Kub TTMS - Kubilius J. Teoria prawdopodir obieństwa, statystyka matematyczna. — V.: Mokslas, Urb ŽDT 1980. - Urbutis V. Žodžių darybos teorija. — V.: Mokslas, 1978. Literatūra 1. Mistrik J. Stylistyka słowacka. Bratysława: Słowen. ped. nakl-vo, 2. 1965. Paulauskienė A. Morfologia języka litewskiego: Wykłady dla lituanistów. Wilno: Wydawnictir wo Encyklopedii 1994. Naukowych, 3. Pikčilingis J. Stylistyka języka litewskiego. W.: Mokslas, 1971. T. I. 4.Župerka K. Stylistyka języka litewskiego. W.: Mokslas, S. 1983. Auapeecs H. GO. Cramicruxo-KoMOHHaTOpHbIė MCeTO/IbI B TEOPETHUCCKOM J TIpHKJIAJIHOM 5S3bIKO3HAHHMH. JL: Haya, 1967. 6. Xo dd mężczyzna ONA. Hayunsrii cT17b — COLBIOJIEKT — SI3LIKOBBIC bariery COIU1OJIMIH= rBugruueckKuli acriekT Hayunoli peun// Turrojiorist Tekcra B (DyHKIMOHaJIbHO CTHJMcruuecKoM acriekTe. [lepms, 1990. C. 4-10. 7. CenkenBuy M. Il CriunicTHKa HayUHOIl peun H JHTEPATYPHOC pellakKTHpoO“ część. M.: Boicurast urkojia, 1984. 8. Taxabmepin WM P. Teker Kak 00BEKT BIHIBHCTHUCCKOTO HCCJIC/IOBalHDIS1, M.: Hayxa, 1981. 19