Homonimai, homoformos ir homografai tekstynų lingvistikos požiūriu

Erika RIMKUTĖ Uniwersytet Witolda Wielkiego HOMONIMY, HOMOFONY I HOMOGRAFY Z PERSPEKTYWY LINGWISTYKI KORPUSOWEJ 1. Wprowadzenie W Centrum Lingwistyki Komputerowej Uniwersytetu Witolda Wielkiego zgromadzono i nadal uzupełnia się Korpus współczesnego języka litewskiego, który liczy ponad 100 milionów słów (adres: http://donelaitis.vdu.lt/Tekstynas). Ponadto tworzony i opracowywany jest również morfologicznie anotowany korpus liczący I milion słów. Wykorzystuje się do tego program komputerowy Lemuoklis, stworzony przez V. Zinkevičiusa (Zinkevičius 2000: 246), który może podać hasłową postać pisemnej formy wyrazu, zwaną lemą, a także wskazać oznaczenia morfologiczne; na przykład forma laužo jest lematyzowana jako rzeczownik laužas albo jako czasownik /aužyti, opisywana jako dopełniacz liczby pojedynczej rzeczownika rodzaju męskiego albo jako trzecia osoba czasownika czasu teraźniejszego trybu oznajmującego. 47 proc. wszystkich słów lub form wyrazowych jest morfologicznie wieloznacznych. Morfologicznie wieloznaczne nazywa się te słowa lub formy wyrazowe, dla których Lematyzator automatycznie ustala dwie lub więcej lematów albo którym przypisuje dwie lub więcej możliwych cech morfologicznych, np.: namo —rzeczownik i przysłówek (namo stogas —einu namo); galimas —przymiotnik i imiesłów (galimas daiktas); laimės —rzeczownik i czasownik (/d i mės kūdikis —jis laimės varžybas) itd. Teksty automatycznie zlematyzowane i oznaczone morfologicznie są następnie przeglądane przez językoznawcę, który eliminuje przypadki wieloznaczne. Takie wieloznaczne formy zostały przeanalizowane bardziej szczegółowo. Jest to nowy obszar badań, dlatego należy wybrać i zdefiniować terminy. Wspomniane formy określa się w językoznawstwie różnie: homonimy gramatyczne /morfologiczne, homoformy, homografy, homonimy częściowe. W niniejszym artykule podjęto próbę ukazania niekonsekwencji w użyciu istniejących terminów, uzasadnienia innego użycia terminu homoforma oraz nowego terminu wieloznaczność morfologiczna. 33 2. Pojęcie homonimii Dotychczas w językoznawstwie litewskim nie poświęcano wiele uwagi morfologicznej wieloznaczności — najdokładniej w językoznawstwie analizowano jedynie homonimy leksykalne. Dlatego też pojawiają się problemy z tym, jak nazwać morfologiczną wieloznaczność i poszczególne jej typy. 2.1. Homoformy i homonimy morfologiczne. W językoznawstwie homonimy morfologiczne /gramatyczne definiuje się jako fonetycznie zbieżne formy tego samego wyrazu, mające różne znaczenia gramatyczne, np.: ranka (l. poj. mian.) i ranka (l. poj. narz.) (Jakaitienė 1980: 42; Co6ojieBa 1980: 78). Niektórzy językoznawcy nie odróżniają homonimów gramatycznych od homoform. Mogą to być różne formy tego samego wyrazu (zob. wcześniej przytoczone przykłady) albo podobnie brzmiące formy różnych wyrazów, np.: sakai (rzecz. mian.) i sakai (czas. teraźn. I. l. poj. II os.) (LK I 1995: 23; Barauskaitė 1979: 43-44; Drotvinas 1986: 125). E. Katamba zbieżne formy tych samych lub różnych części mowy nazywa synkretyzmem (Katamba 1994: 25). E. Jakaitienė nie utożsamia homoform z homonimami morfologicznymi (Jakaitienė 1980: 42). Definiuje homoformy jako odrębne, przypadkowo zbieżne w języku ogólnym pod względem struktury fonetycznej formy całkowicie różnych wyrazów, np.: kiškis (rzecz. lp. mian.) i kiškis (zaim. zwr. tryb. rozk. lp. II os.). Za homoformy uważa się również takie wyrazy, których fonetycznie zbieżna jest nie jedna, lecz kilka form. Na przykład: a) czasowniki, w których fonetycznie zbieżne są tylko bezokolicznik i utworzone od niego formy: gesti, gęsta, geso „o ogniu, świetle: zanikać, przygasać” oraz gesti, genda, gedo „stawać się nieodpowiednim®; b) rzeczowniki oraz przymiotniki lub imiesłowy (różnią się formy ich celownika i miejscownika liczby pojedynczej oraz mianownika i celownika liczby mnogiej): bendras „należący do wszystkich” i bendras „przyjaciel, druh” (Jakaitienė 1980: 43). W LK I takie przypadki zaliczono do homonimów częściowych, przy czym wymieniono tam tylko czasowniki (LK I 1995: 24). W LK I wśród homoform omówiono zbieżne fonetycznie przypadki (LK I 1995: 23), lecz pojawia się pytanie, za co należy uznać zbieżne przypadki, które różnią się wymową, np.: otwarcie nowego sklepu — otwarto dwa nowe sklepy. V. Drotvinas formy tych samych części mowy wymawiane zarówno jednakowo, jak i różnie nazywa regularnymi homo34 formami (Drotvinas 1986: 93). Inni językoznawcy nie wspominają o różnie wymawianych formach tego samego wyrazu. 2.2. Homoformy i homonimy częściowe. E. Jakaitienė definiuje homonimy częściowe jako wyrazy, z których wszystkie formy jednego wyrazu pokrywają się z częścią form drugiego wyrazu. Najczęściej jeden z wyrazów takiej pary homonimów należy do odmiennych części mowy, a drugi — do nieodmiennych, np.: greta — rzeczownik i przysłówek, deja — rzeczownik i wykrzyknik (Jakaitienė 1980: 43). Z podanej w LK I definicji homonimów częściowych (LK I 1995: 24) można wnosić, że ten rodzaj homonimii pokrywa się ze wspomnianymi już wcześniej przez E. Jakaitienė homoformami (Jakaitienė 1980: 43), np.: rausti, rausia, rausė „kopać, ryć” i rausti, rausta, raudo „stawać się czerwonym®. W KTZ za homoformy uważa się jednakowo wymawiane i pisane formy różnych wyrazów (KTZ 1990: 79). Zatem do homoform nie zalicza się kilku zbieżnych przypadków tego samego wyrazu. Po takim zdefiniowaniu homoform różnica między homoformami a homonimami częściowymi staje się niejasna, ponieważ te ostatnie określono jako „homonimy, których nie wszystkie morfemy całkowicie się pokrywają lub które należą do różnych części mowy” (KTZ 1990: 80). Ten typ homonimii ilustruje przykład greta — rzeczownik i przysłówek, natomiast jako przykład homoform podano varu — przysłówek i narzędnik rzeczownika varas (KTŽ 1990: 79-80), dlatego nie widać różnicy między homonimami częściowymi a homoformami. 2.3. Homoformy i homografy. Najwięcej niejasności autorce tego artykułu nastręczyła analiza form tych samych lub różnych wyrazów, które różnią się elementami prozodycznymi, tj. miejscem akcentu, intonacją lub iloczasem samogłoski — jak je nazwać: homografami czy homoformami? Homografy najczęściej definiuje się jako różne wyrazy lub ich formy, zapisywane jednakowo, lecz wymawiane różnie (różnią się albo intonacją, albo miejscem akcentu), np.: dušti „stygnąć, stawać się niegorącym” i aūšti „świtać, dnieć” (Jakaitienė 1980: 44; LK I 1995: 23; KTŽ 1990: 23-24; Palmer 1981: 101; Drotvinas 1986: 91-92; Barauskaitė 1979: 44). Zatem wydawałoby się, że niejednoznaczne przypadki różniące się elementami prozodycznymi powinny być nazywane homografami, jednak w LK I napisano, że „istnieją również homoformy, które zapisuje się jednakowo, lecz różnią się akcentem” (LK I 35 1995: 23). Podaje się następujące przykłady: „balrų i baltų (balti i baltas), dovanos i dovanos (dovana i dovanoti), mano i mano” (LK 1 1995: 23). V. Drotvinas przy homoformach podaje przykłady supančios (czas. ter. str. I. 3. os.) i sūpančios (imiesłów czynny czasu teraźniejszego, rodz. żeński, lp. dopełniacz lub lm. mianownik) (Drotvinas 1986: 91). Przykłady te różnią się również miejscem akcentu, chociaż zalicza się je do homoform. Pojęcie homoform różniących się miejscem akcentu wydaje się logiczne, ponieważ podczas analizy morfologicznie anotowanych tekstów zauważono niemało form, które różnią się wymową (około 20 proc. homoform różni się elementami prozodycznymi) (zob. Rimkutė 2002: 91-92). Powstaje jednak pytanie, na podstawie jakich kryteriów można odróżnić homoformy od homografów, jeśli od homoform nie wymaga się identyczności fonetycznej. Być może za homoformy różniące się wymową należałoby uznać tylko formy tego samego wyrazu, np.: mama (lp. mian.) i mama (lp. woł.), gali (czasownika galėti, czas. teraźn. I. lp. 2. os.) i gali (czasownika galėti, czas. teraźn. I. lp. 3. os.), natomiast za homografy — wyrazy o różnych znaczeniach, np.: kartis „kij” i kartis „gorycz” albo kartis „kark konia; miejsce, gdzie rośnie grzywa”. Jednak przykłady podane przez LK i V. Drotvina nie są formami tego samego wyrazu różniącymi się elementami prozodycznymi, lecz wyrazami o różnych znaczeniach. Ponadto nie zawsze jest jasne, czy są to formy tego samego, czy różnych wyrazów. Można by zatem sądzić, że różne słowa lub formy słów, które różnią się elementami prozodycznymi, można uznać za homoformy. Kolejnym kryterium wyjaśniającym takie rozumienie homoform jest to, że homografy często definiuje się jako słowa o różnych znaczeniach, jednak nie wszyscy językoznawcy to podkreślają; na przykład w LKE napisano, że homografy to słowa lub formy słów pisane jednakowo (LKE 1999: 248). Często pokrywa się kilka przypadków tego samego rzeczownika. Oczywiście nie są to słowa o różnych znaczeniach. Nie jest zatem jasne, do której części homonimii należy zaliczyć podobne formy. O. S. Achmanowa przypadki, gdy formy tego samego słowa wymawia się różnie, nazywa homograficznymi formami słów i podkreśla, że nie są to homografy (AxvManosa 1986: 436). V. Drotvinas proponuje nazywać homoformy, homografy i homofony komonimicznymi formami słów (Drotvinas 1986: 91). Termin ten wydaje się akceptowalny, dlatego formy słów, które różnią się elementami prozodycznymi, można by nazywać homograficznymi lub homonimicznymi formami słów, jednak zamiast długiego terminu wybrano krótszy — po prostu homoformy. Jak już wspomniano, analiza jest częściowo uwarunkowana badanym obiektem — automatycznie anotowanym morfologicznie korpusem, dlatego w różnice fonetyczne homoform nie zagłębia się nadmiernie, gdyż wymagają one bardziej szczegółowych badań. Kryteria te sprawiły, że nieco zmieniono sposób użycia terminu homoformy. Aby uniknąć nieporozumień, przy analizie morfologicznie wieloznacznych form występujących w korpusie anotowanym morfologicznie przyjmuje się, że różne formy fleksyjne przypisywane różnym lub tym samym częściom mowy, niepokrywające się miejscem akcentu, intonacją iloczasową ani długością samogłoski, mogą być zarówno homoformami, jak i homografami, np.: karaliaus sostas—karaliaiis ilgai, namo stogas 36 —einu namo,sėdi séniai —taiatsitiko seniai. Zatem niektóre homoformy — pokrywające się przypadki rzeczowników mogą być homografami, jeśli patrzeć z punktu widzenia wymowy, natomiast homografy — homoformami lub różnymi formami przypadków tych samych wyrazów przy analizie morfologicznej. Wybrano najprostszy wariant — wszystkie morfologicznie wieloznaczne formy, niezależnie od tego, czy różnią się elementami prozodycznymi, czy nie, uznaje się za homoformy, natomiast termin homografy w ogóle nie jest używany. 2.4. Inne przypadki homonimii. W niektórych pracach językoznawczych zakres homoform jest całkiem jasno określony: homoformy tworzą wyłącznie formy wyrazów należących do tych samych lub także do różnych części mowy. Na podstawie przykładów przedstawionych przez V. Urbutisa i LKE można stwierdzić, że za homoformy uważa się niektóre pokrywające się formy wyrazów należących wyłącznie do różnych części mowy, np.: grūdo — rzeczownika grūdas, lp. skrót od „kilmininkas- “; oraz grūdo — czas teraźniejszy czasownika grūsti; kart. [skrót]; 1. 3. os. (Urbutis 1956: 4; LKE 1999: 247-248), dlatego nie jest jasne, czy za homoformy można uznać zbieżne formy wyrazów należących do tej samej części mowy, na przykład tapo (różnią się inne formy podstawowe: tapyti, tapė oraz tapti, tampa). Z podanej w LKE definicji homografów nie wynika jasno, czym homografy różnią się od homonimów i homoform, ponieważ napisano tu: „homografy ~ elementy języka (wyrazy lub ich formy) zapisywane jednakowo w zwykłej ortografii. Homografy języka litewskiego najczęściej są zarazem homonimami- ”, np.: kasa „warkocz“ — kasa „miejsce przeprowadzania operacji pieniężnych“ (w rozumieniu innych językone ar ty 37 znawców kasa jest prawdziwym /absolutnym homonimem; ten przykład można by uznać za homograf, gdyby pokrywały się forma teraźniejsza rzeczownika kasa i czasownika kasti. I. forma 3. os. l. poj.). rzeczownika varpas lp. dopełniacz forma varpo oraz czasownika varpyti czas teraźniejszy I. forma 3. os. l. poj. varpo również uważa się za homografy (w innych pracach językoznawczych — za homoformy). W LKE napisano również, że homografy wymawiane odmiennie także nie są żadną rzadkością (np.: dust — kurz, péréjimas — przejście, giria — las, giria — on/ona/ono śpiewa) (LKE 1999: 248). W pracach językoznawczych nadal brakuje omówienia takich przypadków, gdy pokrywają się dwie lub więcej nieodmiennych części mowy, np.: kaip, ir, tik, iki; czy również należy je zaliczać do homoform, czy też powinny być uznawane za jakiś inny przypadek wieloznaczności (autorka tego artykułu zalicza takie przypadki do homoform nieodmiennych części mowy (zob. 3. Wieloznaczność morfologiczna). 3. Wieloznaczność morfologiczna Z tego, co przedstawiono, jasno wynika, że terminologia podawana w pracach językoznawczych różni się. Aby nie było niejasności, co właściwie jest analizowane — homofony, homografy czy homonimy częściowe — wybrano ogólniejszy termin wieloznaczność morfologiczna. Jest to zjawisko obejmujące: 1) formy odmienne i nieodmienne; 2) formy wyrazów należących do różnych i tych samych części mowy; 3) formy wyrazów lub wyrazy różniące się określonymi formami, elementami prozodycznymi oraz całkowicie pokrywające się. Termin wieloznaczność stosuje się nie tylko przy analizie homofonów różniących się cechami morfologicznymi, lecz także w odniesieniu do wieloznaczności słowotwórczej (np. ištvirkėlis — dobilėlis: ten sam formant słowotwórczy nadaje różne znaczenia), leksykalno-semantycznej (np. właściwy homonim žiedas), składniowo-semantycznej (np. w połączeniu mokytojo pakvietimas ze względu na różne relacje składniowe nie jest jasne, czy nauczyciel zaprasza, czy też to on sam jest zapraszany), tekstowej (np. jis čia išsėdėjo visą vakarą: aby zrozumieć deiktyki jis i čia, potrzebny jest szerszy kontekst). Należy zaznaczyć, że analiza wieloznaczności morfologicznej jest dość specyficzna — analizowane są pisane formy wyrazów, bez znaków akcentu. Program Lemuoklis, przeprowadzający automatyczną analizę morfologiczną, nie posiada żadnej wiedzy o semantyce analizowanych słów ani o częstotliwości ich użycia, dlatego słowa są analizowane bez uwzględniania kontekstu. Dlatego czasami znajdowane są takie homofromy, które są możliwe tylko teoretycznie, na przykład forma kokio może być opisana morfologicznie jako rzeczownik kokis, oznaczający „jakość”, oraz zaimek koks. W morfologicznie anotowanym korpusie tekstów wyróżnia się trzy rodzaje 38 homofromów: 1) odmiennych, 2) odmiennych i nieodmiennych oraz 3) wyłącznie nieodmiennych części mowy. Pierwszy rodzaj homofromów ilustrują następujące przykłady: sukalė šuniui b i d ą —išsiugdė gerą b ii d ą (zbieżna forma būdą, która może być formą biernika liczby pojedynczej rzeczowników būda albo būdas); svarbipaslaptis-išdavėpaslaptis (zbieżne są formy mianownika liczby pojedynczej i biernika liczby mnogiej rzeczownika paslaptis). W drugim przypadku zbieżne są na przykład forma rzeczownika, przysłówek i przyimek: atvyko su manopriešais-priešaismatau mišką —stovi priešais mane. Do homofromów nieodmiennych części mowy należy słówko ir — może ono być spójnikiem, partykułą i przysłówkiem. Jak widać z przedstawionych przykładów, za homofromy uważa się również te słowa lub formy wyrazów, które wymawia się różnie. Wieloznaczność morfologiczna jako zjawisko obejmuje wszystkie te rodzaje homofom. Tak więc w automatycznie anotowanym morfologicznie korpusie analizuje się homofomy, a nie homografy czy homonimy. Ponieważ analizowane są pisemne formy wyrazów, najwięcej uwagi poświęcono różnicom morfologicznym, a nie fonetycznym czy semantycznym. Ze względu na charakter analizy zmieniono pojęcie homofomów, dlatego częściowo obejmuje ono także homografy i homonimy częściowe. Autorka artykułu uważa, że lepiej wybrać jeden jasny termin niż kilka wzajemnie powiązanych terminów dotyczących homonimii. Oczekuje się, że takie rozumienie homofomów w analizie morfologicznie wieloznacznych form z czasem się przyjmie. 4. Wnioski W artykule analizuje się, jak językoznawcy posługują się terminami związanymi z homonimią oraz jak powinny być określane formy morfologicznie wieloznaczne ujawnione w wyniku automatycznej analizy morfologicznej. 39 1. W pracach językoznawczych ustalono kilka różnych ujęć tego samego terminu: 1) homoformy i homonimy morfologiczne /gramatyczne uznaje się za tę samą część homonimii albo za różne jej części; 2) z istniejących definicji homonimii nie wynika jasno, czy homoformy tworzą: a) formy wyrazów należących do tych samych lub różnych części mowy, b) fonetycznie identyczne lub także różne formy tego samego wyrazu; 3) przez jednych językoznawców te same formy określane są jako homoformy, przez innych — jako homonimy częściowe; 4) w jednym ujęciu twierdzi się, że homoformy wymawia się jednakowo, w innym — że mogą różnić się wymową; 5) nieprecyzyjnie określane są kryteria rozróżniania homoform, homonimów i homografów; 6) nie jest jasne, za co uznaje się zbieżności form nieodmiennych części mowy. 2. Ze względu na niejednolitość terminologii i dość specyficzny charakter analizy wybrano termin wieloznaczność morfologiczna, rozumiany jako zjawisko obejmujące: 1) formy odmienne i nieodmienne; 2) formy wyrazów należących do różnych i tych samych części mowy; 3) formy wyrazów lub wyrazy różniące się określonymi formami, elementami prozodycznymi i całkowicie zbieżne. 3. W automatycznie anotowanym morfologicznie korpusie ponad 47 proc. form jest wieloznacznych. Do nazwania tych konkretnych form wybrano termin komoformy. Wyróżnia się 1) homoformy odmiennych, 2) odmiennych i nieodmiennych, 3) wyłącznie nieodmiennych części mowy, które mogą różnić się elementami prozodycznymi, tj. miejscem akcentu, intonacją lub długością samogłoski. Termin homoformy obejmuje również część form tradycyjnie uznawanych za homografy lub homonimy częściowe. LITERATURA Axmanosa O. C. 1986: Caoeapb omonumos pycckoeo a3bika, Mocksa. Barauskaitė J. 1979: Leksikologijos pradmenys (Leksinė semantika), Vilnius. Drotvinas V. 1986: Podstawowe pojęcia leksykologii, Wilno. Jakaitienė E. 1980: Leksykologia języka litewskiego, Wilno. 40 Katamba F 1994: English Words, Londyn i Nowy Jork. KTŽ 1990: K. Gaivenis, S. Keinys. Słownik terminów językoznawczych, Kowno. LK 11995: Język litewski 1, Wilno. LKE 1999: Encyklopedia języka litewskiego, Wilno. Palmer EF. R. I981: Semantyka, Cambridge. Rimkutė E. 2002: Homoformy we współczesnym korpusie języka litewskiego. —Lituanistica 2 (50), 86-101. Cooboacesall A 1980: Closoobpazosame.ivnas no.aucesmus u omorumus, MockBa. Urbutis V. 1956: Sposoby powstawania homonimów leksyki języka litewskiego (autoreferat rozprawy doktorskiej z nauk filologicznych), Wilno, Zinkevičius V. 2000: Lemoklis do — analizy morfologicznej. — Prace ir Dni 24, 246-273. HOMONIMY, HOMOFONY I HOMOGRAFY Z PUNKTU WIDZENIA LINGWISTYKI KORPUSOWEJ Streszczenie Artykuł dotyczy niewielkiej części korpusu języka litewskiego, która została automatycznie otagowana. Korpus ze znacznikami morfologicznymi wykazał wysoki stopień niejednoznaca zności języka: około 47 procent form wyrazowych jest niejednoznacznych. W lingwistyce litewskiej tradycyjnie największą uwagę poświęcano homonimom leksykalnym. Inne poziomy niejednoznaczności nie były analizowane. Z tego powodu konieczne było zdefiniowanie głównych terminów niejednoznaczności morfologicznej oraz rozwiązanie problematycznych kwestii związanej z nią terminologii. Trudno było określić, jakie są główne różnice między homografami, homonimami i homofonami. Tradycyjnie w językoznawstwie przyjmuje się, że homoforny muszą być zgodne fonetycznie, podczas gdy homografy wymawia się inaczej. W artykule tym pokazano, że niektóre homofony mogą różnić się miejscem akcentu, jakością samogłosek lub intonacją. Przeanalizowano homofony zamiast homografów lub homonimów, ponieważ główną uwagę poświęcono różnicom morfologicznym, a nie fonetycznym czy semantycznym. Erika RIMKUTE Otrzymano 2003-03-18 Witolda Uniwersytet Wielkiego Donelaitisa g. 58, Kowno E-mail [email protected] 41