V. Dubo visuotinės literatūros vadovėlio terminų variantai

Asta MITKEVIČIENĖ Litewski Instytut JĘZYKA WARIANTY TERMINÓW W PODRĘCZNIKU LITERATURY POWSZECHNEJ V. DUBASA Jednym ze źródeł terminologii każdej dziedziny nauki są wcześniejsze prace z tej dziedziny. Terminy z podręcznika literatury powszechnej V. Dubasa są ważne dla poznania historii terminologii literaturoznawczej. Zawiera on bowiem utrwalone współczesne terminy tej i pokrewnych dziedzin, które zaczęto szeroko tworzyć w trzeciej dekadzie XX wieku. Vladas Dubas (1887–1937) — międzywojenny litewski literaturoznawca, romanista, publicysta i pisarz. Był bardzo wykształcony — studiował w Warszawie, Paryżu i Rzymie, ukończył Uniwersytet Moskiewski, znał wiele języków — łacinę, francuski, niemiecki, włoski, polski i rosyjski (Bartkus 1987: 57). Był jednym z pierwszych ludzi okresu międzywojennego pracujących w litewskim szkolnictwie wyższym. Od 1920 r. V. Dubas wykładał literaturę zachodnioeuropejską na Wyższych Kursach, a w 1922 r. rozpoczął pracę na Uniwersytecie Litewskim, gdzie wykładał romanistykę. Spuścizna piśmiennicza tego uczonego (od 1928 r. profesora nadzwyczajnego) obejmuje podręcznik Įvadas į bendrąją literatūrą! (1923, dwa pozostałe wydania — z 1927 i 1931* r. — noszą tytuł Wprowadzenie do literatury- ), dwutomową Historię literatury francuskiej (1929–1930), studia Chateaubriand (1925), Anatole France (1928), Voltaire (1932) i in. Prace te wydano na podstawie wygłoszonych wykładów (Bartkus 1987: 56–57; LLE 2001; VLE V 2004). V. Dubas opierał się na zasadach badawczych szkoły kulturowo- -historycznej i jej zwolenników — większą uwagę poświęcał biografiom twórców, środowisku kulturowemu, a nie analizie artystycznej utworów (LLE 2001). To zadecydowało o obfitości terminów z innych dziedzin (nie tylko literaturoznawstwa) w jego pracach. ' W niektórych encyklopediach, na przykład VLE V 2004 i in., podawany jest tytuł Wprowadzenie do literatury powszechnej. * Rok trzeciego wydania nie został podany w podręczniku, ale w publikacjach bibliograficznych wskazuje się, że został wydany Źródło tego artykułu ~ Podręcznik literatury powszechnej V. Dubasa (dla szkół wyższych), — jak wspomniano, wydano go trzykrotnie (po poprawieniu i uzupełnieniu): w 1923 r. ukazało się 1931 m. 119 Wprowadzenie do literatury powszechnej (możliwe, że Wprowadzenie do literatury powszechnej napisano jeszcze w 1920 r., ponieważ rok ten podano na końcu przedmowy), 0 w 1927 i 1931 r. — Wprowadzenie do literatury. Od pierwszego wydania do ostatniego minęło zatem prawie dziesięć lat. Wprowadzenie do literatury powszechnej opracowano na podstawie wykładów, które V. Dubas wygłaszał w 1920 r. na Wyższych Kursach (Dubas 1923: XIII). Wprowadzenie do literatury z 1927 r. jest przeredagowanym wydaniem książki z 1923 r., a trzecie wydanie podręcznika — poprawionym i uzupełnionym Wprowadzeniem do literatury. Od razu należy zaznaczyć, że pierwsze wydanie znacznie różni się od pozostałych wydań podręcznika (nie tylko treścią i objętością, lecz także językiem). Wprowadzenie do literatury powszechnej zostało bardzo surowo skrytykowane przez A. Voldemarasa w recenzji opublikowanej w 1923 r. w czasopiśmie Švietimo darbas. Recenzent ocenił tę pracę następująco: „Szkoda nam pracy p. Dubasa, szkoda zmarnowanego czasu, jednak musimy przyznać, że dzieło jest nieudane, tak nieudane, że nie można go poprawić” (Voldemaras 1923: 266). A. Voldemarasowi nie spodobała się zarówno struktura podręcznika i jego treść, jak i język. Przede wszystkim recenzentowi nie spodobał się tytuł książki, ponieważ podręcznik jest przeglądem literatur siedmiu narodów, a nie jakimś wprowadzeniem do literatury powszechnej (Voldemaras 1923: 254-255). Ponadto skrytykowano przedstawienie materiału według gatunków (podręcznik składa się z czterech części —Epas, Lyrika, Drama i Romanas), teorię powstania literatury, ograniczenie się wyłącznie do określonych dzieł i autorów. A. Voldemaras znalazł niemało błędów rzeczowych oraz błędnych cytatów (zarówno podanych w języku oryginału, jak i przetłumaczonych). Recenzent stwierdza, że „p. Dubas nie tyle sam się myli, ile jego źródła są złe” (Voldemaras 1923: 260). Język podręcznika ocenił następująco: „Czytając jego książkę, czujesz się tak, jakbyś szedł po ostrym żwirze” (Voldemaras 1923: 268). Można dodać, że w tym wydaniu jest bardzo dużo różnego rodzaju błędów korektorskich. Z Wprowadzenia do literatury (1927) wynika, że V. Dubas uwzględnił niektóre uwagi krytyczne, a niektórych —nie. Na przykład zmieniono tytuł podręcznika, zrezygnowano z wyjaśnień dotyczących pochodzenia literatury, jednak struktura pozostała taka sama (przy okazji układ materiału według gatunków skrytykował w recenzji drugiego wydania B. Sruoga (Sruoga 1927: 3)). Mimo to można stwierdzić, że wydanie z 1927 r. znacznie różni się od pierwszego. 120 Po pierwsze, jest obszerniejsze (ponad 100 stron, łącznie 382 s.). Po drugie, jest znacznie lepszy pod względem językowym. Podkreślili to również J. Jablonskis w recenzji podręcznika wydanego na Litwie w 1927 r.: „jest ich [błędów —A.M.] stosunkowo niewiele, język autora niemal wszędzie jest płynny, poprawny i możliwy do zrozumienia po ludzku” (Jablonskis 1959: 446), a także B. Kantvydis: „W ogóle rzadko można znaleźć takie szkolne i pozaszkolne publikacje, których język byłby tak doskonały: autor Wprowadzenia, jak widać, również pod tym względem sam się napracował i konsultował się z innymi” (Kantvydis 1927: 3). Wprowadzenie do literatury z 1927 r. zostało przez recenzentów (B. Kantvydisa, J. Jablonskisa, B. Sruogę) ogólnie ocenione pozytywnie. Zarówno B. Kantvydis (1927: 3), jak i B. Sruoga (1927: 2) uważali je za najlepszy litewski podręcznik literatury powszechnej tamtego okresu. Drugie i trzecie wydanie różnią się stosunkowo niewiele. Najczęściej w obu książkach całkowicie pokrywają się nie tylko całe zdania i akapity, lecz także rozdziały. Trzecie wydanie jest nieco obszerniejsze od drugiego (408 s.). V. Dubas rozszerzył trzecie wydanie o przegląd literatur słowiańskich, ale zrezygnował z niektórych podrozdziałów lub akapitów drugiego wydania (najczęściej wyjaśniały one kontekst twórczości). Jak ujął to sam V. Dubas: „przy poprawianiu tego trzeciego wydania «Wstępu» autor ogólnie starał się uwzględnić uzasadnione wymagania krytyki” (Dubas 1931: 3). Mimo to, choć V. Dubas twierdził, że uwzględnił wymagania krytyki, nie zwrócił uwagi na poprawki J. Jablonskisa (te same błędy drugiego wydania występują w wydaniu trzecim). Zauważono, że w trzecim wydaniu nie ma już niektórych błędów korektorskich drugiego wydania. Różnica w treści i języku pierwszego oraz późniejszych wydań podręcznika, a także podobieństwo drugiego i trzeciego wydania, można powiedzieć, decydują o użyciu tych samych lub różnych terminów. Toteż w drugim i trzecim wydaniu najczęściej znajdujemy te same terminy, podczas gdy w pierwszym niektórych z nich nie ma. W niniejszym artykule analizowane są warianty terminów znalezione we wszystkich trzech wydaniach podręcznika V. Dubasa: fonetyczne i ortograficzne, morfolo121 giczne, słowotwórcze, składniowe. Pojęcie wariantu terminu Zanim przystąpimy do analizy wariantów terminów w podręczniku literatury powszechnej V. Dubasa, należy omówić pojęcie wariantu. W językoznawstwie litewskim zamiast stosunkowo późno powstałego terminu variantas używano i niekiedy nadal używa się określeń gretininė forma (lytis), gretimybė, gretybė itp., a parę wariantów nazywano grute (np.: Būga 1961: 81; Skardžius 1999: 273)*. W Słowniku terminów językoznawczych napisano, że wariant jest „odmiennością tego samego jednostki językowej”, podkreślono, że warianty „zwykle mają identyczną funkcję i różnią się tylko formą, dlatego często mówi się, że są to różne realizacje tej samej odrębnej jednostki językowej” (KTŽ 1990). Podobnie termin ten definiuje się w zagranicznych słownikach językoznawczych i encyklopediach (STJ 1968; KWST 1975; OCDL 1997; P51B 1998 i in.), choć nierzadko ogranicza się jego ujęcie wyłącznie do fonologii (CJIT 1960; LST 1988; LE 2004 i in. ). Warianty —nie są tylko przedmiotem normalizacji języka (Pupkis 1980; Miliūnaitė 1995, 2003 i in.). W językoznawstwie litewskim analizuje się warianty w dialektach (praca habilitacyjna V. Vitkauskasa Morfonemiczne zjawiska gwar języka litewskiego i ich wahania, 1999), wariantywność bada się w aspekcie socjolingwistycznym (rozprawa doktorska L. Grumadienė Ilpo6JE Ma couua HOU 00yCcaos- .ae HHoCmu peue8020 6apsuposanus, 1982). Wariantywność jednostek językowych jest istotna dla leksykografii. W LKŽ przedstawiono warianty różnego typu słów i frazeologizmów (zabytków piśmiennictwa i gwar) (LKZ I 1968: VII, XI, XIV-XV; LKŽ instrukcija 1980: 6, 8-9, 11-12, 15, 19-20, 26, 80, 92, 94, 95, 102-103, 106). W DŽ zamieszczono warianty akcentuacji współczesnego języka ogólnego, częstsze warianty gramatyczne i leksykalne oraz częstsze warianty gwarowe (DŽ, 2003: 20, 21, 22, 39). Zdaniem specjalistów w dziedzinie stylistyki nie ma ścisłej granicy między wariantami a synonimami (Zuperka 1983: 29; Pikčilingis 1988: 46-47). W rosyjskim językoznawstwie poświęca się większą uwagę wariantom. Tutaj dość szczegółowo analizowany jest problem granic wariantywności i synonimii. K. Gorbaczewicz za warianty słów uważa regularne odmiany jednego i tego samego słowa, których struktura morfologiczno-słowotwórcza, znaczenie leksykalne i gramatyczne są identyczne, a różnią się jedynie ich stroną fonetyczną lub afiksami tworzenia form (l'op6auesuu 1978: 17). L. Graudina twierdzi, że słów va- * Z drugiej strony, gruté w językoznawstwie było również używane w znaczeniu nieterminologicznym: nazywano nim każdą parę jednostek językowych (np.: Būga 1961: 47; Skardžius 1941: 323). 122 riantal to odmiany tego samego słowa, charakteryzujące się identyczną funkcją leksykalno-semantyczną i częściowo odmienną strukturą fonetyczną znaczącej części słowa (I'payauna 1981: 39). W Encyklopedii języka rosyjskiego, w której artykuł o wariantach napisała L. Graudina, wskazuje się następujące cechy wariantów gramatycznych: systemowość gramatyczna, regularna wymienność, funkcjonalna tożsamość znaczenia gramatycznego, wspólny rdzeń (PAD 1998: 62). W wielu pracach terminologicznych byłych republik Związku Radzieckiego w ogóle nie mówi się o wariantach terminów. O wariantach wspomina się w książce O. Achmanowej i in. Terminologia: teoria i metody (Akhmanova 1974: 176-177). Wyróżnia się tam następujące leksykalne warianty terminów: fonetyczne, ortograficzne i morfologiczne. W słowniku terminów językoznawczych O. Achmanowa stwierdza, że warianty terminów należy wyraźnie odróżniać od dubletów terminologicznych, choć problem ten nie został jeszcze rozwiązany (CJIT 1966). W innej ważnej pracy terminologicznej — W. Danilenko Terminologia rosyjska — warianty i synonimy nie są ściśle rozgraniczone, jednak autorka podkreśla, że za synonimy nie należy uważać części wariantów terminów krótkich (Jlannjiienko 1977: 73-79, 174). Swoją opinię uzasadnia tym, że część wariantów terminów krótkich została utworzona z tego samego materiału językowego co terminy długie, lecz materiał ten został skrócony (anuuJekko 1977: 174), Mimo to w terminologii litewskiej wariantywność form terminów krótkich i długich zalicza się do synonimii, a nie do zjawiska wariantywności (zob. Keinys 1974, 1980). Łotewska terminolożka V. Skujinia zalicza takie formy do synonimów absolutnych (Skujina 2002: 49). Białoruska językoznawczyni G. Veštort w artykule Typy wariantów leksyki terminologicznej opiera się na szerokim rozumieniu wariantów — wariantywność terminów jest tu rozumiana jako występowanie fonetycznych, słowotwórczych i leksykalnych dubletów (Bemropr 1985: 39). O wariantach w terminologii wspominają A. Superanskaja, N. Podolskaja i N. Wasiljewa w dziele Terminologia ogólna. Autorki wskazują, że warianty tego samego wyrazu stanowią morfologiczne, fonetyczne lub ortograficzne dublety tego samego tematu. W Terminologii ogólnej synonimy i dublety (warianty) są rozdzielane — synonimami nazywa się wyłącznie całkowicie różne (tj. o różnych rdzeniach) wyrazy, a dubletami — warianty tego samego wyrazu (Cyriepanckas 1989: 51-52). Dla S. Griniowa warianty terminów są jednym z rodzajów synonimów absolutnych. Powołując się na W. Lejczika, podkreśla on, 123 że pojęcia „synonimu”, „wariantu” i „dubletu” w literaturze specjalistycznej oznaczały to samo, chociaż niekiedy warianty uważano za odmiany synonimów, a dublety — za warianty leksykalne (T punes 1993: 108-109). W załączniku 4 do normy Republiki Litewskiej Zasady i metody terminologii synonimami terminów nazywa się wyrazy o różnych rdzeniach, a wariantami — wyrazy o tym samym rdzeniu, mające różne końcówki, przedrostki i przyrostki (RST 1115-90: 27). W normie ISO Międzynarodowe normy terminologiczne — opracowanie i układ wymieniono następujące rodzaje wariantów: warianty ortograficzne, morfologiczne i składniowe (ISO 10241:1992 (E): 4). Zgodnie ze zmiennymi jednostkami języka w Słowniku terminów językoznawczych wyróżnia się warianty fonemów, morfemów, wyrazów, ich form, połączeń wyrazowych, zdań itd. (KTŽ 1990). Zatem terminy jednowyrazowe są wariantami wyrazów, a złożone — wariantami połączeń wyrazowych. W niniejszym artykule za warianty terminów uważa się różne postacie tego samego terminu*. Warianty dzieli się tutaj na 5 grup: 1) fonetyczne i ortograficzne, 2) morfologiczne, 3) słowotwórcze, 4) składniowe, 5) warianty mieszane. Długich i krótkich form terminów (np.: giesmių giedotojai 11 8. III 12 — giedotojai 11 10, III 14, politinio gyvenimo elementas 11 183 —politinis elementas 11 188* itd.) nie uważa się za warianty. W podręczniku V. Dubasa do literatury powszechnej znaleziono 125 szeregów wariantów terminów. W podręczniku najczęstsze są warianty fonetyczne i ortograficzne (68,8% wszystkich wariantów ciluciy) oraz warianty morfologiczne (16,8%). Wariantów składniowych jest mniej (896). Najrzadsze warianty słowotwórcze i mieszane terminów (po 3,2% wszystkich szeregów wariantów). Częstotliwość występowania wariantów terminów poszczególnych typów przedstawiono na rysunku 1. W podręczniku znaleziono 107 (85,676) szeregów wariantów terminów obcego pochodzenia i hybrydowych (lub terminów, których zmienny człon jest międzynarodowy albo hybrydowy)”. + W niniejszym artykule oparto się na przedstawionym w KTŽ 1990 rozumieniu wariantu i dubletu (dublet —„sąsiadująca forma jednostki językowej”; pojęcie to obejmuje warianty i synonimy o identycznym znaczeniu- ). * Cyfra rzymska oznacza wydanie, arabska — stronę (rzadko — również rzymska). * Do tej liczby nie włączono takich terminów międzynarodowych, których pochodzenie nie ma żadnego wpływu 124 80% 270 „M Fonetycir zne warianty ortograficzne 16.8% E Warianty morfologiczne "£1 Warianty syntaktyczne Warianty słowotwórcze 68.8% AN Warianty mieszane Rys. 1. Warianty terminów w podręczniku V. Dubasa Warianty fonetyczne i ortograficzne Pod względem wyrażenia fonetyczne warianty terminów zazwyczaj, w porównaniu z innymi wariantami, różnią się najmniej. W Encyklopedii języka rosyjskiego za warianty fonetyczne uważa się warianty, które różnią się wymową głosek, składem fonemów, miejscem akcentu lub kombinacją tych cech. Wyróżnia się tam warianty wymowy, akcentowania i fonemów (GoneMarHnueckue) (PA1D 1998: 62). Według K. Gorbaczewicza warianty fonemów powstały w wyniku zmian zachodzących w języku, natomiast warianty fonetyczne (wymowy) są żywym zjawiskiem (Top6auepyų 1978: 20-22, 123). na wariantywność terminu (np. warianty składniowe). W niniejszym artykule warianty fonetyczne terminów omawiane są razem z wariantami ortograficznymi, ponieważ różnice fonetyczne najczęściej znajdują odzwierciedlenie w piśmie. Błędów korektorskich nie uważa się za warianty ortograficzne terminów. Niestety, nie zawsze można je od nich ściśle oddzielić. W sumie w podręczniku znajduje się 86 wierszy wariantów fonetycznych i ortograficznych. W podręczniku V. Dubasa dotyczącym literatury powszechnej najwięcej jest wariantów terminów (niemal wszystkie są internacjonalizmami), które różnią się samogłoskami. Warianty z samogłoskami ė i e. Dość często terminy lub ich składniki różnią się samogłoskami € i e. Takie warianty najczęściej pochodzą z różnych wydań podręcznika, np.: hipotézé 1 XIV —hipotezė 11 196, III 207, pocte 1 58 —poetė II 94, III 108 (oraz didaktinis poetas 1 184 —didaktinis poetas 11 26, 111 31, dvaro poetas 1 222 —dvaro poetas 11 112, III 127, epinis počėtas 1 41 —epinis poetas 11 269, 111 279, lyrinis poėtas 1 54 — lyrinis poetas 11 89) (ale poetas 1 9 —poctas 1 98 wariuje również w tym 125 w samym wydaniu), poetyka I XV — poetyka 11 4, III 131 (i poetyka minnesingerów I TT — poetyka minnesingerów 11 124, 111 138), twórczość poetycka 1 70 — twórczość poetycka II 160, III 178, gatunek poetycki 1 XIV — gatunek poetycki 11 32, 111 37, poezja I XIV — poezja 11 7, 111 11 (i antyczna poezja idylliczna 1 220 — antyczna poezja idylliczna 11 313, 11 323, poezja goliardów I 82 — „poezja goliardów“ 11 125, 111 138, poezja liryczna I 53 — poezja liryczna II 88, III 102, poezja meliczna I 51 — poezja meliczna 11 7, III 11, opiekun poezji I 59 — opiekun poezji II 95, 111 109, mecenas poezji 1 52 — mecenas poezji 11 87, 111 101, rodzaj poezji 1 XIV — rodzaj poezji II 269, III 279, zasady poezji 1 153 — zasady poezji 11 116, III 131, teoria poezji 1 153 — teoria poezji 11 237, III 247, gatunek poezji 1 4 — gatunek poezji 11 88, 111 102, poezja polityczna I 89 — poezja polityczna 11 150, 111 165, poezja romantyczna 1 87 — poezja romantyczna 11 148, III 163, poezja trubadurów 1 68 — poezja trubadurów IT 106, III 121, poezja wagantów 1 82 — „poezja wagantów“ 11 125, III 138), „tren“ II 89, III 103 — tren I 53. Jak widać z tych par wariantów, warianty z ė występują w wydaniu podręcznika z 1923 r., natomiast w późniejszych wydaniach zostały zmienione. Są to fakty historyczne, poświadczone także w innych pracach z zakresu nauki o literaturze, wydanych w pierwszej połowie XX w., oraz w słownikach. W wydanym w 1907 r. w Tylży, opracowanym przez J. Šlapelisa Słowniczku obcych i niezrozumiałych słów (dalej — SNŽŽ 1907) podano wyrazy poetas, poezija. Wydanym nieco wcześniej niż pierwsze wydanie podręcznika V. Dubasa pierwszym litewskim podręczniku teorii literatury dla szkół wyższych ~ Teorii piśmiennictwa i literatury K. Bizauskasa (cz. 1, 1918) — już stosowane są terminy poetycka mowa (17), poezja (18), natomiast w Słowniczku obcych i niezrozumiałych słów J. Norkusa z 1924 r. (dalej — SNŽŽ 1924) — poeta, ale poezja. Jak ustalił St. Keinys, Maironis w Krótkiej historii literatury powszechnej, wydanej w 1926 r. (tj. trzy lata po Wprowadzeniu do literatury ogólnej V. Dubasa), nadal używał terminów poezja, poéta i poété i dopiero co drugi7 Część terminów lub ich członów w podręczniku V. Dubasa zapisywana jest w cudzysłowie. Zauważono, że w ten sposób podano nieprzyswojone terminy obcego pochodzenia lub ich człony, litewskie zamienniki takich terminów itp. Trudno wyjaśnić zapis niektórych terminów w cudzysłowie. 126 raz poezja, poeta (zob. Keinys 2002: 40). Wydany w 1928 r. Krótki słowniczek nieprawidłowości językowych i barbaryzmów V. Kamantauskasa świadczy o zastępowaniu poeto(s) przez poetą. Międzywojenny Słownik wyrazów międzynarodowych (1936 r., red. J. Žiugžda) (dalej — TŽŽ 1936) utrwalił wyrazy hipotezė, poetas, poetika, poetinis, poezija. Maironis, podobnie jak V. Dubas w 1923 r., pisał trenas (zob. Keinys 2002: 31). Niemniej jednak można znaleźć przypadki, gdy terminy z é i e były używane w tym samym czasie. W wydaniu z 1923 r. występuje tylko termin rema, 0 w wydaniach z 1927 i 1931 r. znajdujemy także tema II 101, III 142 oraz tema II 40, III 45. Zauważono, że w drugim wydaniu podręcznika od strony 101 pojawia się i dalej używany jest wyłącznie termin tema, natomiast w trzecim te warianty nadal konkurują ze sobą (por. także erotinė tema 11 102, 111 284 —erotinė tėma 111 117, satyrinė tema 11 102 —satyrinė tėma 111 117). K. Bizauskas używał terminu tema (6), w SNŽŽ 1924 podano tema. W podręczniku Maironisa występuje tematas, ale tėmos platumas (zob. Keinys 2002: 33, 35), TZZ 1936 —tema. Oprócz wspomnianych już wariantów poétas i poetas (drugi wariant w pierwszym wydaniu jest rzadszy od pierwszego), tylko w pierwszym wydaniu podręcznika konkurują tezę 1 152 i tezė 1 92, choć używane są terminy hipotėzė 1 XIV, antitezė I 19. W późniejszych wydaniach ustaliły się już warianty poetas 11 8, III 12, tezė 11 107, III 143% (w TZZ 1936 również tezė; w SNŽŽ 1924 zamieszczono wariant tezis, odmiennie ukształtowany morfologicznie). Warianty z krótkimi i długimi samogłoskami. W podręczniku V. Duby występują wariujące pary terminów, które różnią się długością samogłoski, np.: kalamburas 1 63 —kalambūras 11 99, 111 114, dramat naturalistyczny I 173 —dramat naturalistyczny 11 256, III 267, szkoła naturalistyczna 1 252 —szkoła naturalistyczna 11 259, II 269, powieść naturalistyczna 1 246 —naturalisti- * Terminów rewolucja literacka I 163 (por. rewolucja literacka 11 242, 111 252), poemat liryczny 1 90 (por. poemat liryczny 11 141, III 154) pisownia członów literatūrinė i poėma z € jest najprawdopodobniej błędami korektorskimi. Chociaż terminy te w pierwszym wydaniu użyte zostały tylko po jednym razie, o istnieniu błędów korektorskich można jednak wnioskować na podstawie terminów zawierających człony literatūrinė, poema, np.: kierunek literacki 1 100, szkoła literacka 197, nurt literacki 1175; poemat 1 11 (1), poemat cyklu 1 33, poemat dramatyczny I 166 itd. 127 pojawienie się w późniejszych wydaniach można by wyjaśnić dążeniem do zachowania terminu bardziej podobnego do oryginału (por. łac. formula) lub innymi przyczynami. Wariant ten znacznie wcześniej podał J. Šlapelis, został on włączony do SNŽŽ 1924. W SNŽŽ 1907 i 1924 oraz w słowniczku V. Kamantauskasa (u Maironisa, zob. Keinys 2002: 34) zapisano genijus. We współczesnej terminologii nadal jednak używane są warianty z pierwszego (1923 r.) wydania (formulė, genijus, herojus). Zostały one również podane w TŽŽ 1936. Warianty końcówek terminów pojawiają się nie tylko z biegiem czasu, jak te właśnie omówione, lecz używa się ich również w tym samym wydaniu. Na przykład w pierwszym wydaniu występują zarówno analiza psychologiczna 1 227 (por. analiza | 54, analiza charakterów I 174, analiza zjawisk literackich 1 XIV), jak i analizas psychologiczny 1 233. W późniejszych wydaniach używa się tylko określenia analiza psychologiczna 11 323, III 333. W Zbiorze terminów geometrii i trygonometrii Z. Žemaitisa zapisano dwa warianty —analizis (analize). Na początku XX w. przypuszczalnie używany był wariant analizas (tak jest w SNŽŽ 1907; wariant ten został później odnotowany w SNŽŽ 1924), który w słowniczku V. Kamantauskasa z 1928 r. zmieniono na analizė, jednak w TZZ 1936 podano analizis. W wydaniu z 1923 r. bodajże tylko raz (po raz pierwszy) użyto terminu novela 1 141, a po około 40 stronach konsekwentnie (jak w późniejszych wydaniach) używa się już tylko novelė Į 183, II 204, III 214. Oba warianty zapisano również w SNŽŽ 1907, w podręczniku Maironisa (w tym ostatnim występuje ponadto wariant fonetyczny novelė) (zob. Keinys 2002: 40). Warianty różniące się opracowaniem morfologicznym to idilė 1 10 i idilija 11 24, III 28. Jak widać, warianty te były używane w różnym czasie. Drugi wariant podano już w SNŽŽ 1907, a także w SNŽŽ 1924. Jego pojawienie się (zapewne pod wpływem rosyjskiego uduamus) w późniejszych wydaniach podręcznika V. Duby nie jest przypadkowe. Terminu idilija używał również Maironis (zob. Keinys 2002: 30). O tym, że w międzywojennej Litwie forma tego terminu była zróżnicowana, świadczy TŽŽ 1936, w którym występują oba warianty: idilija, idilė. Niemniej obecnie ugruntował się wariant idilė. Do wariantów zakończeń zaliczyć należy nierównomiernie zlituanizowane warianty epas I XV, II 3, III 9 oraz eposas I XIV. Końcówkę ostatniego wariantu bez zmian dodano do greckiego epos. Znaleziono tylko jeden przypadek użycia tego wariantu (w przedmowie do pierwszego wydania, choć już na sąsiedniej stronie znajduje się epos). Niemniej jednak należy zaznaczyć, że epos, ma134 tyt, był używany do V. Dubo. W takiej postaci termin ten pochodzenia greckiego występuje w podręczniku K. Bizauskasa z 1918 r. (s. 64). Maironis używał wariantu epas (zob. Keinys 2002: 30). Warianty liczby. Warianty liczby stanowią 14,3% wszystkich wariantów morfologicznych. W podręczniku V. Dubasa występują warianty viduramžis III 66 oraz viduramžiai 1127, 111 31. Warianty te konkurują tylko w trzecim wydaniu książki (por. także wczesne średniowiecze III 55, literatura średniowieczna III 286, średnie wieki 111 35 oraz idea średniowiecza 111 66). Zauważono, że jako poboczne człony terminów najczęściej występuje forma liczby mnogiej viduramžiai. Maironis również używał formy viduramžis, choć jednak w jego podręczniku częstszy jest wariant viduramžiai (zob. Keinys 2002: 42). Jak wynika z materiału przedstawionego w LKŽ XIX 1999, forma liczby pojedynczej tego terminu była używana w Aušrze, przez K. Būgę i in. (zapewne głównie pod koniec XIX — na początku XX w.). Za warianty morfologiczne liczby należy uznać konkurujące w pierwszym wydaniu anekdoto elementas 1 35 — anekdotų elementas 1 30 oraz niejednoczesne warianty miesto kultūra 11 52, 111 55 — miestų kultūra 1 191. Człony tych par terminów różnią się liczbą rzeczowników występujących w funkcji określenia rządu — opozycja liczby pojedynczej i mnogiej została zneutralizowana. Warianty rodzaju. Znaleziono również trzy różne pary wariantów rodzaju. Jedna z nich —koturnos 1 104 —koturnai 11 160, 111 178. Warianty te były używane nie w tym samym czasie, tj. nie w tych samych wydaniach. TŽŽ 1936 podaje termin rodzaju żeńskiego koturnos. Do TŽŽ 2001 włączono oba warianty terminu (pierwszeństwo przyznając słowu rodzaju żeńskiego), natomiast VaitkTŽŽ 2001 —tylko koturnos. Najwyraźniej kwestia spolszczenia tego terminu nie została jeszcze rozstrzygnięta. Za morfologiczne warianty rodzaju można zapewne uznać warianty utworzone z różnymi końcówkami: grožė I 81 i grožis II 61, 11 66 (oraz odpowiednio grožės kultas I 252 —grožio kultas 11 61, III 66). K. Bizauskas w 1918 r. (s. 9) i Maironis używali formy grožį (zob. Keinys 2002: 32). Warianty form imiesłowowych. Za warianty form imiesłowów uznaje się użyte w tych samych wydaniach keliaujantysis dainius 11 35, TI 39 —keliaująs dainius 11 41, III 45, keliaujantysis siužetas 1 36 —keliaująs siužetas I 30. Zdania podrzędne wyrażone imiesłowami różnią się przede wszystkim długą i krótką formą mianownika —keliaujantysis i keliaująs. 135 Ta ostatnia forma mianownika nie może być zaimkowa, toteż nie może tu powstać opozycja formy zaimkowej i zwykłej. Warianty rodzaju imiesłowu. Veikiamasis asmuo I 185 i veikiantysis asmuo I 129, użyte w pierwszym wydaniu podręcznika V. Dubasa, różnią się rodzajem imiesłowu. W tym przypadku oba połączenia oznaczają to samo pojęcie, jednak opozycja rodzaju imiesłowu nie może tu zostać zneutralizowana, ponieważ rodzaj bierny jest nieodpowiedni: veikiamasis asmuo wydaje się dwuznaczne (veikiamasis —„który jest poddawany działaniu“, natomiast veikiamasis asmuo —„osoba, która działa; sprawca“). Warianty czasu. Warianty neribojama fantazija 1 90 —neribota fantazija 190, znalezione również tylko w wydaniu podręcznika z 1923 r., —różnice czasu imiesłowu. Należy zaznaczyć, że wyjęte z kontekstu rozgraniczenie fantazja — nieograniczona fantazja nie byłoby rozumiane jako warianty, jednak w podręczniku V. Dubasa ich opozycja jest zneutralizowana. Z tego przeglądu można zobaczyć, że w podręczniku V. Dubasa najczęstsze są warianty końcówek i zakończeń terminów (52,3% wszystkich wariantów morfologicznych). Pozostałych wariantów morfologicznych jest znacznie mniej. Po 14,3% wariantów morfologicznych stanowią warianty liczby i rodzaju, 9,5% — form imiesłowów, po 4,896 — warianty rodzaju i czasu imiesłowu. Mniej niż połowa (42,8%) wariantów konkuruje w tym samym wydaniu podręcznika V. Dubasa (choć w jednym), pseudowarianty. Formy zaimkowe i proste teoretycznie nie mogą być uznawane za warianty, ponieważ w systemie językowym są to jednostki językowe o różnych znaczeniach. O konkurujących terminach o tym samym znaczeniu, utworzonych z tych form, można by mówić jako o pseudowariantach, np.: baironiska poema 11 85 —baironiskoji poema II 84, jausminga mokykla 1 84 —jausmingoji mokykla 11 135, III 149, komiškas elementas 1 135, II 190, III 202 —komiškasis elementas 11 203, III 214, pirmas artistas 1 102 —pirmasis artistas II 158, 111 176, poetiška priemonė 11 275, 111 284 —poetiškoji priemonė 11 28, III 32, svarbiausias veikėjas I 116, II 175, III 192 —svarbiausiasis veikėjas I 116, II 40, III 250, vyriausias herojas 11 83, III 83 —vyriausiasis herojas klasikinis veikalas II 251, III 261 —klasinis veikalas 1 169, „pseudoklasikinė“ tragedija pseudoklasinė tragedija II 61, III 66 i in. 136 Wariantami słowotwórczymi O. Achmanowa nazywa wyrazy o wspólnym rdzeniu i tym samym znaczeniu, które mogą się wzajemnie zastępować (Axmanoa 1957: 213-217). Takie podejście wywołało w językoznawstwie rosyjskim dyskusję na temat wyodrębniania wariantów słowotwórczych i ich relacji z synonimami. Na przykład E. Filin uważa przeciwnie: afiksy słowotwórcze wyrazów o wspólnym rdzeniu i tym samym znaczeniu nie tracą swoich funkcji, dlatego takie wyrazy nie są wariantami (Ounun 1963: 131-133). W Encyklopedii języka rosyjskiego stwierdza się, że warianty słowotwórcze to warianty gramatyczne mające wariantywne afiksy słowotwórcze (P512 1998: 62). Specjalista w dziedzinie słowotwórstwa języka litewskiego V. Urbutis w Teorii słowotwórstwa postrzega warianty słowotwórcze z innej perspektywy: mówi nie o derywatach, lecz o środkach słowotwórczych — wariantach przyrostków. O różnicy między wariantami słowotwórczymi a słowotwórczymi synonimami pisała J. Vaskelienė. Twierdzi ona, że „za warianty tego samego wyrazu należy uznać takie jego odmiany, które różnią się od siebie nieistotnymi cechami fonetycznymi lub morfologicznymi, niezmieniającymi ich znaczenia”. Jednak językoznawczyni zaznacza, że w praktyce nie zawsze łatwo jest odróżnić te jednostki językowe (Vaskelienė 2000: 11-13). W niniejszym artykule za warianty słowotwórcze uważa się różnice tego samego terminu wynikające z wariantów środków słowotwórczych. Różnice te nie zmieniają znaczenia terminu. Jest on rozumiany jako to samo słowo. Za warianty słowotwórcze uważa się tu również pary terminów złożonych, których członami są warianty słowotwórcze. W podręczniku V. Dubasa znaleziono tylko cztery pary wariantów terminów słowotwórczych, np.: klasikinė komedija 11 173, 111 191 —klasinė komedija 1 klasikinė tradicija klasinė tradicija 116, 11 61, II 66 — 1 43, 11 255, 111 265 — 1 171. Przymiotniki pełniące funkcję członów pobocznych klasikinis, -ė, pseudoklasikinė mają przyrostek -ik-, natomiast klasinis, -ė, pseudoklasinė —nie. Tworząc przymiotniki z przyrostkiem -inis od międzynarodiš owych rzeczowników su -ika, przyrostek -ik słowa podstawowego zostaje opuszczony. Tak są utworzone przymiotniki klasinis, -ė, pseudoklasiné. Jednak po pominięciu wspomnianego przyrostka może powstać dwuznaczność (podobieństwo do derywatów rzeczownika į klasė). Prawdopodobnie z tego powodu od drugiego wydania podręcznika zaczęto używać terminów klasikinė 137 komedija, klasikinis veikalas, klasikinė tradicija, „pseudoklasikinė“ tragedija (por. także klasinė dramatinė tradicija 1 143, pseudoklasinė komedija I 157 oraz klasikinė poezija 11 23, 111 28, „pseudoklasikinė“ drama II 255, 111 250). SNŽŽ 1924 podaje synonimiczne terminy klasinė, arba klasiškoji, literatūra. Maironis również używał wyrażeń klasiška drama „klasyczna drama”, klasiška literatūra „literatura klasyczna” (zob. Keinys 2002: 30, 42), tj. terminów, w których funkcję członów pobocznych pełnią przymiotniki utworzone po pominięciu -ik-. J. Jablonskis w 1926 r. poprawił klasinis na klasikinis (zob. Jablonskis 1959: 395). W 1928 r. pisał: „„Klasinis“ (klasės) dalykas Cia [A. Vireliūno Mūsų kalbos ugdyme. —AM.) be reikalo neskiriamas nuo „klasikų (klasikinio)“ dalyko“ (Jablonskis 1959: 463). TŽŽ 1936 pateikiama klasikinis, bet klasiškas. Warianty składniowe Warianty składniowe —konstrukcje składniowe o dokładnie takim samym znaczeniu (Župerka 1983: 28). W Encyklopedii języka rosyjskiego do wariantów składniowych zalicza się warianty rządu, zgody i przyłączania (PAID 1998: 62). W podręczniku V. Dubasa znaleziono warianty składniowe, które różnią się między sobą szykiem członów. Takie warianty w podręczniku V. Dubasa tworzą 10 szeregów wariantów. W podręczniku wariują terminy z przydawką, np.: dainininkas specialistas I 134 —specialistas dainininkas 1 34, daina giesmė II 17, III 21 —giesmė daina 11 88, 111 102, rašytojas realistas 1 246, 11 352, III 359 —realistas rašytojas 1 246, 11 351, NW 358. Warianty te są równoczesne. Trzy pary wariantów powstały w wyniku nietypowego dla języka litewskiego użycia przydawki po, a nie przed określanym wyrazem, np.: daiktinis simbolizmas I 173, II 259, III 270 —simbolizmas daiktinis 11 259, 111 270, drama liturginė 11 194 —liturginė drama 1 133, 11 190, 111 202, idėjinis simbolizmas 1 175 —simbolizmas idėjinis 11 259, III 270. Tylko idėjinis simbolizmas i simbolizmas idėjinis znaleziono w różnych wydaniach podręcznika V. Dubasa. Wariant drama liturginė występuje tylko w drugim wydaniu. W wydaniu z 1931 r. został on zastąpiony przez liturginė drama, por. „Drama lituūrginė ne Prancūzijoj plėtojosi ne taip sparčiai“ II 194i „Liturginė drama ne Prancūzijoj plėtojosi ne taip sparčiai“ III 204. 138 Warianty choro melinė poezija 11 87, IN 101 —melinė choro poezija II 90, III 105 różnią się kolejnością występowania przydawki rządzącej i uzgadnianej. Z tej pary równoczesnych wariantów bardziej odpowiedni byłby drugi człon, ponieważ zwyczajowe miejsce przydawki uzgadnianej znajduje się przed przydawką rządzącą. W podręczniku V. Dubasa spotyka się również wiele wielowyrazowych terminów złożonych, dla których charakterystyczna jest odwrotna kolejność przydawek. W pierwszym wydaniu konkurują ze sobą „apsiausto ir kalavijo komedija“ 11 202, 111 212 /apsiausto ir kalavijo komedija I 139 —„kalavijo ir apsiausto komedija“ 1 137, w drugim wydaniu —laiko ir vietos koloritas II 225 —vietos ir laiko koloritas I 186, II 180, III 197, w drugim i trzecim —„malonaus naujo stiliaus“ poezijos mokykla 11 28, 111 142 —„naujo malonaus stiliaus“ poezijos mokykla 11 56 /naujo malonaus stiliaus poezijos mokykla 111 60. Jak widać, różnić się może zarówno miejsce przydawek rządzących, jak i uzgadnianych w terminie. Wariantywne terminy „komedia płaszcza i szpady” | komedia płaszcza i szpady oraz „komedia szpady i płaszcza” są przekładami terminu „comedia de capa y espada” I 137, II 198, III 210, 0 „szkoła poezji «przyjemnego nowego stylu»”, „szkoła poezji «nowego przyjemnego stylu»” | szkoła poezji nowego przyjemnego stylu —„dolce stil nuovo” II 127, III 140. Jak widać, w podręczniku V. Dubasa różni się zarówno kolejność członów terminów dwuwyrazowych (6096 wariantów składniowych), jak i terminów wielowyrazowych (40%). 8096 wariantów konkuruje w tym samym wydaniu podręcznika. Warianty mieszane W podręczniku V. Dubasa używane są warianty terminów należących do kilku rodzajów wariantów, np.: ortograficznych i konstrukcji składniowych —dainius poétas 1 37 —poėtas-- dainius 1 73, literatūra fableaux I 198 —fabliaux literatūra 11 286, perijodas,, Šturm und Drang“ I 85 —Šiurm und Drang periodas 1 235. Konkurowanie wariantów ostatniej pary nie jest przypadkowe. W SNŽŽ 1907 odnotowano tylko perijodas, natomiast w TZZ 1936 wskazano periodas. Maironis pisał periodas —Sturm und Drang periodas (zob. Keinys 2002: 51). W podręczniku konkurują ze sobą nie tylko dwa, lecz także trzy warianty terminu, należące do dwóch rodzajów wariantów: wariantami pisowni są dramatur139 gas symbolistas 11 264, 111 274 —dramaturg —symbolista 1 180, które z terminem symbolistas dramaturg 11 259, 111 270 konkurują jako warianty syntaktyczne. Zapis drugiego wariantu z myślnikiem, a nie z łącznikiem, należy chyba uznać za błąd korektorski (por. także poetas-redaktorius I 20 — poetas-redaktorius Į 30). Wnioski 1. Tradycyjnie wariant definiuje się jako odmienną postać jednostki językowej o tym samym znaczeniu. W terminologii litewskiej warianty niemal nie były badane. 2. Podręcznik literatury powszechnej V. Dubasa jest dogodnym źródłem do badania zmian terminologii literaturoznawstwa międzywojennej Litwy i dziedzin mu pokrewnych. Terminologię wydań podręcznika z lat 1923, 1927 i 1931 charakteryzuje wariantywność terminów jednowyrazowych i złożonych (125 szeregów wariantów). W podręczniku znaleziono warianty wszystkich rodzajów terminów wyróżnionych według poziomów języka: fonetyczne i ortograficzne, morfologiczne, słowotwórcze, składniowe, a także warianty mieszane. Przeważają warianty fonetyczne (i ortograficzne) oraz morfologiczne terminów, które łącznie stanowią aż 85,696 wszystkich wariantów. Większość takich wariantów jest rezultatem różnego stopnia przyswojenia zapożyczeń (na przykład poézija i poezija, formulė i formula). Wariantywność terminów pochodzenia litewskiego jest rzadka (na przykład keliaujantysis dainius — keliaująs dainius). 3. Gdyby w niniejszym artykule analizowano terminy tylko z jednego wydania, znaleziono by znacznie mniej wariantów. Warianty terminów w podręczniku V. Dubasa najczęściej powstawały z upływem czasu, tzn. w jednym wydaniu użyto jednego wariantu, a w innym — drugiego. Takich wariantów jest w podręczniku więcej niż dwie trzecie (70,496). Ponieważ wariantywność części terminów (na przykład trubadiiras i trubaduras, epas i eposas) została poświadczona w innych publikacjach z pierwszej połowy XX wieku, zatem niewątpliwie takie warianty są odzwierciedleniem zmian norm językowych (lub ich nieustabilizowania- ), rezultatem procesu rozwoju języka. Analizowane warianty terminów podręcznikowych wskazują na próbę poszukiwania poprawniejszego wyrażania terminów i bardziej uporządkowanego lituanizowania zapożyczeń. Niemniej jednak zdarzają się przypadki, gdy obecnie utrwaliły się warianty pierwszego, a nie późniejszych wydań (na przykład preliudija, idilė). 140 Nie można wykluczyć możliwości, że wariantywność terminów (zwłaszcza gdy warianty terminu konkurują w jednym wydaniu) mogły być spowodowane lukami redakcyjnmo ymi (późniejsze o wydania), a nawet jo brakiem (pierwsze wydanie). LITERATURA IR ŹRÓDŁA Akhmanova O. i in. 1974: Terminologia: Teoria i Metoda, Moskwa. Bartkus G. 1987: Vladas Dubas - historyk ir kultury literackiej. — Bariery kultury 6, 56-57. Bizauskas K. 1918: Teoria piśmiennictwa i literatury 1, Kowno. Būga K. 1961: Pisma wybrane 3. Opracował Z. Zinkevičius, Wilno. Dubas V. 1923: Wprowadzenie do į literatury powszechnej, Kowno-Mariampol. Dubas V. 1927 [1931]: Wprowadzenie do literatury, Kowno-Mariampol. DZ. 2003: Słownik współczesnego języka litewskiego. mężczyzna red. St. Keinys, Wilno (wyd. wydanie). ISO 10241:1992 (E): Międzynarodowe normy terminologiczne — Przygotowanie i układ. Jablonskis 1934: Pisma Jablonskiego. Red. J. Balčikonis, Kowno. Jablonskis J. 1959: Pisma wybrane 2. Opracował J. Palionis, Wilno. Kamantauskas V. 1928: Krótki słowniczek niepoprawności ir językowych i barbaryzmów, Kowno. Kantvydis B. 1927: Doc. V. Dubas. Wprowadzenie do literatury [Rec.]. — Litwa 190, 2-3. Keinys St. 1966: Synonimy słowotwórcze w terminologii. — Nauka i ir technika 2, 48; 3, 29; 4, 28-29; 5, 29. Keinys St. 1974: W kwestii synonimii terminów. — Zagadnieir nia składni leksyki, 44-51. Szawle, Keinys St. 1980: Alfabet terminologii, Wilno. Keinys St. 2002: Maironis, ir nasza terminologia literaturoznawcza. — Terminologia 9, 26-54. Kniūkšta P. 1976: Sufiksy -inis przymiotniki. Derywacja, znaczenia, synonimy gramatyczne, Wilno. KTZ 1990: Gaivenis K, Kein ys St. Słownik terminów językoznawczych, Kowno. KWST 1975: Kleines Słownik językoznawczy Terminy. Red. R. Conrad, Lipsk. LKZ 11968, XVI 1995, XIX 1999: Języka litewskiego Słownik, Wilno, instrukcja LKŽ 1980: Instrukcja „Lietuvių kalbos žodyno“, Wilno. LE 2004: The Linguistics Encyclopedia. Red. K. Malmkjer, Londyn. LLE 2001: Encyklopedia literatury litewskiej, red. V. Kubilius, V. Rakauskas, V. Vanagas, Wilno (tj. wydanie). LST 1988: Lexicon sprachwissenschaftlicher Terminy. red. R. Conrad, Lipsk. OCDL 1997: Matthews P. H. The Concise Oxford Dictionary of Linguistics, Oxford, New York. 141 Miliūnaitė R. 1995: Wariantywne zjawiska użycia języka ogólnego (rejestracja i ocena). —Kultura języka 67, 39-49. Miliūnaitė R. 2003: Podstawy normalizacji gramatyki języka litewskiego, Wilno. PetrILKZ 2001: Petrauskas V. Słownik hiszpańsko-litewski, Wilno. Pikčilingis J. 1988: Synonimika. Figury językowe, Kowno. PLKŽ 1992: Słownik francusko-litewski. Opracowały A. Juškienė, M. Katilienė, K. Kaziūnienė, Wilno. Pupkis A. 1980: Podstawy kultury języka, Wilno. RST 1115-90: Zasady i metody terminologii, litewski RST 1115-90 (ISO 704— 87), Wilno. Skardžius P 1941: Słowotwórstwo języka litewskiego, Wilno. Skardžius P. 1999: Pisma wybrane 5. Opracował A. Rosinas, Wilno. Skujina V. 2002: Zasady rozwoju terminologii łotewskiej, Ryga. Sruoga B. 1927: Podręczniki literatury. Doc. V. Dubas. Wprowadzenie do literatury [Rec.]. - Litwin 213, 2-3. STJ1968:Gotąb Z.,Heinz A.,Polanski K. Słownik terminologii językoznawczej, Warszawa. SNŽŽ 1907: Słowniczek słów obcych i niezrozumiałych. Ułatwienie dla czytelników. Opracował J. Šlapelis, Tylża. SNŽŽ 1924: Norkus J. Słowniczek słów obcych i niezrozumiałych, Kowno. TD 1973: Praca terminologiczna, Wilno. TŽŽ 1936: Słownik wyrazów międzynarodowych. Opracował K. Boruta. Pr. Čepėnas, A. SirutytėČepėnienė, Kłajpeda. TŽŽ 2001: Słownik wyrazów międzynarodowych. Red. odp. A. Kinderys, Wilno. Urbutis V. 1978: Teoria słowotwórstwa, Wilno. VaitkTŽŽ 2001: Vaitkevičiūtė V. Słownik wyrazów międzynarodowych, Wilno, Vaskelienė J. 2000: Synonimy słowotwórcze, Szawle. Vitkauskas V. 1999: Morfonemiczne zjawiska gwar języka litewskiego i ich wahania. Autoreferat pracy habilitacyjnej, Wilno. VLE V 2004: Powszechna encyklopedia litewska, Wilno. Voldemaras A. 1923: Docent V. Dubas. Wprowadzenie do literatury powszechnej [Rec.]. — Praca oświatowa 3/4, 253-268. Zinkevičius Z. 1992: Historia języka litewskiego 5. Powstanie języka ogólnego, Wilno. Žemaitis Z. 1920: Zbiór terminów geometrii i trygonometrii, Kowno. Zuperka K. 1983: Stylistyka języka litewskiego, Wilno. AxManogsBa O. C. 1957: Quepru obueit no pycckoti u nekcukonoeuu, Mocksa. BemropTt IF. O. 1985: Ture! Warianty w terminologii leksykalnej. —Lietuviy kalbotyros klausimai 24. Kultura języka naukowego i problemy terminol39-45. ogii, PopbauenBuuųu K. C. 1978: Bapuakmnocmo ciaoea u azwkoeas Kopma, JIcHnurpal. Fpayauna JI K 1981: K HCTOpHH RorsanHn3anįiHH BapHaHTOB B TPAMMAaTHKAX 142 (Haw. XX B.--60-c rolist). — Jwnepamypras Kopa u Заметки, Москва, Српинс 39-69. C. B. 1993: Введение 6 международоведение, Москва. Fpymanene JI 1982: Tlpodae sa coupa anor 06ve.206.- 1e unocinu peuesn eo eapbliPOGAHUA (HUE Материалы HNO бесконечный язык). ABTOPCGC PAT IMCCCPTULMH KALIL brio. nayk, Mockna. Nannnacenko B. IT. 1977: Pyceras mepno aos, Onbim mtneettcmtūtuec KOO On cams, Mockba. P513 1998: Preokudt sok. Dauugaonedus. TR. pen. 10. H. Kapay:jros, Mocksa. CIT 1960: Mapyso X. Cio8apb nminėeucimiitueckux mepmaunos. Mockna. CAT 1966: Axstanosa O. C. Caoeapo Auneettemiutneckiux mepiuinos, Mocksa. Cynepanckas A. B. 1989: Cynepanckas A. B., Ilornobekas H. B., Bacujipesa H. B. Odwas mepsunoaoas. Bonpocs meopuu, Mocksa. Dir O. FI. 1963: O cose H BapuaHTax cosa. — Morfologinė struktūra sakinio įvairiose rašytinėse kalbos rūšyse, Maskva, Leningradas, 128–133. WARIANTY TERMINÓW W PODRĘCZNIKU LITERATURY POWSZECHNEJ V. DUBASA Streszczenie Artykuł dotyczy wariantów terminów w trzech wydaniach podręcznika literatury powszechnej V. Dubasa Įvadas į bendrąją literatūrą (Wprowadzenie do literatury powszechnej) (drugie i trzecie wydanie — Literatūros įvadas (Wprowadzenie do literatury). W terminologii litewskiej warianty terminów niemal nigdy nie były badane. Tradycyjnie definiowany wariant is as a inna forma tej samej of jednostki językowej o tym samym znaczeniu. W tym podręczniku występują warianty terminów na wszystkich poziomach języka: warianty fonetyczne i ortograficzne), morfologia, słowotwórstwo, składnia, a także niektóre warianty (68.8% mieszane (16.8%), (3.2%), (8%) (3.2%). Największą część of tych wariantis ów stanowią of wynik Litewszczenie of zapożyczeń (na przykład poezija i poézija). Wariancja terminów pochodzenia litewskiego występuje dość rzadko (na przykład keliaujantysis dainius i — keliaująs dainius). Warianty terminów w podręczniku literatury powszechnej V. Dubasa najczęściej pojawiały się w czasie (w jednym wydaniu użyto jednego wariantu, a w innym — is innego). Takie in warianty stanowią — ponad dwie trzecie ogółu. Zmienność niektórych terminów (na przykład trubadiiras i trubaduras) występuje w innych publikacjach słowników literaturoznawczych z pierwszej połowy tego stulecia. Warianty asynchroniczne są odzwierciedleniem zmian norm językowych or of 20" of in (lub braku ich a stabilności), of rezultatem rozwoju a języka. of Zbadane w podręczniku warianty of terminów in ukazują próbę poszukiwaan nia to precyzyjniejszego wyrażenia terminu i of a to spolszczania zapożyczeń w bardziej uporządkowany sposób.