Rūta Vainienė. Ekonomikos terminų žodynas

JONAS KLIMAVIČIUS Lietuvių kalbos institutas Rūta Vainienė. SŁOWNIK TERMINÓW EKONOMICZNYCH Wilno: Tyto Alba, 2005, 328 s. Słownik nie ma aprobaty Państwowej Komisji Języka Litewskiego (VLKK), dlatego „cała odpowiedzialność za to, co w tym słowniku zapisano i czego nie zapisano” (12), jak twierdzi sama autorka, spoczywa na niej. Recenzentowi nie wiadomo, w jakim stopniu odpowiada ona za to, że słownik nie ma tej niezbędnej i wymaganej aprobaty. Autorka dziękuje nieznanym „redaktorom i językoznawcom” (12), a także wymienionym „surowym i sprawiedliwym recenzentom” (12) — dr. Raimondasowi Kuodžisowi i Elenie Leontjevej, lecz przestrzeganie ustalonej przez VLKK procedury zatwierdzania znacznie wyraźniej pokazałoby, czy surowość, której autorka doświadczyła, już wystarczyła i ile jej jeszcze brakowało. To, co zostało rozpoczęte, trzeba będzie zakończyć — kiedyś uzyskać tę aprobatę. Zanim to nastąpi, recenzent podejmuje próbę pomocy czytelnikom słownika, oczywiście ograniczając się do najważniejszych kwestii — doboru terminów, ich normalizacji oraz oczyszczania (polonizacji) terminologii ekonomicznej. Autorka w swoisty sposób określa kryterium doboru terminów — „to, co, moim zdaniem, dla większości czytelników może być interesujące i użyteczne” (11). W ten sposób wyznacza się jedynie główny kierunek zgodnie z przyjętym celem — słownik nie tylko dla profesjonalistów (10—11). Jednak już w tym kierunku wszystko powinno być wyczerpujące i konsekwentne. Tego przynajmniej trochę brakuje. Mógłby tu wypowiedzieć ważniejsze słowo „surowy i sprawiedliwy”. Ale recenzent może również zaliczyć się do „większości czytelników”, dla których jest to rzeczywiście „interesujące i użyteczne” (11). A zatem recenzent nie znajduje ani jednego — wszędzie widocznego, lecz niewymienionego w słowniku zjawiska (wyzysku człowieka), potrzebnej wszystkim solidarności, powszechnego dziś, lecz właśnie niejasnego pod względem statusu normatywnego produktu (jest tylko produkt końcowy, choć dlaczego pojęcie liczby mnogiej — „towary i usługi, <--->*“?) osoby fizycznej, lokaty terminowej, stabilnej ceny, komunizmu (przecież w objaśnieniach innych terminów też się pojawiają), konkursu; kredytu 202 Jonas Klimavičius | (nie kredytowej) i płatniczej (albo płatniczej) karty (jest karta debetowa), kart bankowych, rachunków bankowych, bankomatu; kryzysu; polityki podatkowej; wynajmującego, najemcy, czynszu (?), podnajmu (jest tylko najem), towaru (!), handlu (!); reklamacji, najmu i najemnika (chociaż istnieje problem właściciela i najemnika), stymulowania, długu, pożyczkodawcy, dłużnika, ponownej pożyczki, zadłużenia (jest tylko pożyczka); transakcji (!), skoku cenowego (choć istnieje bańka cenowa i pułap cenowy), tantiem, uncji albo uncji trojańskiej (nie „Trua”!)... W miarę rozpowszechniania się amerykańskiej mody, by żargon (również własny, litewski) nazywać slangiem, a żargonem — żargon zawodowy lub nawet profesjonalizmy (na Litwie są one już rozumiane dwojako...), tak nazywa je także autorka słownika. Żargon zawodowy sam w sobie nie byłby wielkim złem, gdyby znajdował się na swoim miejscu — w zamkniętym kręgu zawodowym, a nie w terminologii. Ale jest właśnie odwrotnie. Sporo tych żargonizmów zawodowych — byk, niedźwiedź, psy (dlaczego liczba mnoga?) — nie ma nawet odpowiedników terminologicznych. Może Amerykanie mogą sobie na to pozwolić — przecież ich język jest światowy!.. Ale naród litewski rozumie żargonizm „biznes małpy” (i nie ma go w słowniku), nie przyjęliśmy kontraktu żółtego psa (Klimavičius 1994 1: 5). Nawiasem mówiąc, słownikowy pies jest inny niż tamten żółty pies, a dwa różne psy — to już wada... Słownikowy zając (zob. darmozjad) to wcale nie hare, lecz free rider! Dlaczego „zajęcowanie” oznacza „darmozjadostwo”? Przecież „łapanie królików” — to może tylko próżnowanie? Nieco bardziej akceptowalne (i wszędzie rozpowszechnione) (gospodarcze) tygrysy. Mimo wszystko gramatyka musi być litewska: Litwa — tygrysica bałtycka. Naprawdę nie do zniesienia są „wąskie gardła” — „słabe ogniwa procesu produkcyjnego, tj. brak zapasów, półfabrykatów i mocy produkcyjnych lub niepełne wykorzystanie mocy produkcyjnych z innych przyczyn”. Niektórzy, chcąc bronić niezalecanych „korków drogowych”, próbują je również uzasadniać „wąskimi gardłami”. Poważne słowniki tak nie robią: bottle-neck — 2) wąskie przejście, zwężenie drogi, 3) słabe miejsce (w produkcji) ALKŽ 1975; bottleneck — 2) przen. wąskie przejście ALKŽ 1998, — zwężenie drogi; przen. przeszkoda, słaby punkt ALKŽ 2004. Jesteśmy już wolni od rosyjskiego kopyta, ale trzeba też odróżniać angielskie kozy od litewskich owiec. I to jeszcze nie wszystko — wystarczy przejrzeć prasę periodyczną, by wylała się zoologiczna i inna ujęta w cudzysłów ekonomiczna „terminologia”, np. : Charles Handy, twórca teorii o „pchłach i słoniach”, twierdzi, że ludzie „pchleją” —t. j. dążą do stania się coraz bardziej autonomicznymi „Veidas”, 2006 50 21. Na Litwie podejmuje się próbę utworzenia sieci „aniołów biznesu”, inwestujących w ryzykowne dziedziny „Veidas”, 2007 1 54. Wykształcony talent w każdej chwili mogą kupić tak zwani „łowcy głów” „Veidas”, 2006 50 20. Terminologija | 2006 | 13 203 Słownik w pewnym stopniu terminograficznie umacnia rozpoczęte zresztą już wcześniej i częściowo przeprowadzone usuwanie angielskich zapożyczeń: barteris —ntk.= wymiana naturalna; biznis —ntk.= biznes; dileris —ntk.= agent, broker, makler; marketingas —ntk.= marketing; opcionas —ntk.= transakcja opcyjna; overdraftas —ntk.= kredyt na rachunku. Jednak terminograficznego polonizowania —większego (przez zamienniki) lub mniejszego (przez równolegle istniejące odpowiedniki) —oczekują agregacja, renta annuitetowa, czarter, faktoring, fiskalny, forfaiting, franczyza, clearing (kompensata!), konosament, konsygnacja, skonsolidowana odpowiedzialność i nadzór, spółka notowana na giełdzie i nienotowane papiery wartościowe (Klimavičius 2005 12: 12-13), oferta, kredyt syndykowany, stagnacja (bardzo się przyzwyczailiśmy! ale i zastój!), użytkowanie (pożytek!)... Zbyt łagodne normowanie: leasing —zob. najem finansowy (może dlatego, że niektórzy z „surowych i sprawiedliwych” nie mogą pozbyć się leasingu), a najem z wykupem —zob. leasing finansowy raczej nie jest trafnym określeniem. Warto zwrócić uwagę autorki słownika (i innych terminografów ekonomicznych) na litewskie terminy z pewnego międzywojennego dziełka terminograficznego: vazta —Fracht, Frachtgut; load, freight, shipment, cargo (bo czymże byłby bez niej list przewozowy?!); list okrętowy; list przewozowy ładunku; umowa czarterowa statku —Charterpartie, Befrachtungsbrief; charter party; przewóz, konsygnacja; towary konsygnowane, nazwy towarów; przyjęcie (akcept); kupiectwo; premia (bonus); kupowany; polisa ubezpieczeniowa —Police; polisa ubezpieczeniowa; pieniądze ubezpieczeniowe... (Salys 1979: 455—484; Klimavičius 2002: 141-144; Gaivenis 2002: 69-72). Wiele troski wymagają także litewskie terminy przekładowe — ich precyzja, poprawność form. Terminą ateities sandoris (future) po litewsku można rozumieć tylko jako „transakcję, która zostanie zawarta w przyszłości- ”, podczas gdy w rzeczywistości, wyjaśniając filologicznie, jest to — „transakcja zawierana na przyszłość- ”, a dokładnie w recenzowanym słowniku — „określona ilość konkretnego towaru (w tym waluty) ma zostać w przyszłości dostarczona lub otrzymana i rozliczona”. Nieprecyzyjna, wręcz wprowadzająca w błąd byłaby także transakcja przyszła. Z dokładnego, lecz długiego terminu būsimųjų pristatymų (ir atsiskaitymų) sandoris rzeczywiście można utworzyć krótki i dość jasny — busimybés sandoris. Wątpliwa jest także transakcja terminowa, ponieważ również būsimybės sandoris jest „terminowy- ”. Z dawnego wariantu terminuotas išankstinis sandoris można utworzyć precyzyjniejszy — nie terminuotas (do kiedy), lecz termininis sandoris (kiedy realizowany) (por. Klimavičius 2000: 23—24). Nieakceptowalny jest termin išorės paslaugų pirkimas (Klimavičius 2004 7: 10-11). Tym bardziej przykre jest to, że w tym przypadku język angielski nie jest wcale winny — nie ma tam żadnego 204 Jonas Klimavičius | zakupu, a outsourcingu. Dlaczego tak nieodpowiedzialnie każdy, kto chce, tak robi: przecież żołnierze — po litewsku samdomi, najemnicy, więc dlaczego sportowców się kupuje, sprzedaje, odkupuje, wykupuje, dlaczego ktoś na Litwie pracowników już zamierza nie zatrudniać ponownie, lecz kupować?! [Inną rzeczą jest kupowanie (wykupywanie) sprzedajnych ludzi, sprzedawanie się zdrajców — tylko tak! Ale przecież trzeba też rozróżniać, a nie nazywać wszystkiego jednakowo!] Dlaczego do tego nieładnego szeregu chcą się ustawić także kupujący — sprzedający usługi? Za wszystko trzeba płacić, ale język litewski dobrze rozróżnia, co można kupować — sprzedawać, co wynajmować, co dzierżawić, a także zamawiać i nabywać — świadczyć, jak również brać — dawać, na przykład lekcje, tj. określone usługi. Dlaczego proponuje się termin podatek u źródła? To — niewolnicza kalka (tj. kalkowane wyrażenie) z ang. withholding tax. Od dawna istnieje już dokładny i jasny termin podatek od wpływów (Buračas 1997). Dobrze, że w słowniku jest amortyzacja, ale należy wyrzucić słowo nusidėvėjimas, będące słowem głupiej mody, rażąco naruszającym system — przecież tutaj nic nie jest noszone. Depreciation dokładnie oznacza nuvertėjimas, ale dlaczego w słowniku są tutaj dwa terminy — i dobry — nuvertėjimas, i nieudany — nusidėvėjimas? Dlaczego również amortyzacja — 1) w ekonomii — „stopniowe przenoszenie wartości środków trwałych na wartość wytwarzanej produkcji” oraz „także używany termin „nusidėvėjimas”, stosowany na Litwie do określania utraty i przenoszenia wartości majątku materialnego”? Zadziwia człowiek ekonomista — przecież to homo economicus, economic man, zawsze był to człowiek ekonomiczny. ma i pozostać. Tyle dla czytelników pogotowia ratunkowego i ochrony (prewencji). Słownik mimo wszystko jest krokiem naprzód. Ale niezatwierdzone słowniki terminologiczne — rzecz niedobra, a zarazem wcale nierzadka. Czytelnicy, często nie zauważając adnotacji „Państwowa Komisja Języka Litewskiego nie sprzeciwia się”, zapominają albo nie dowiadują się, że VLKK zatwierdza słowniki terminologiczne oraz że zatwierdzony słownik jest pod względem terminologicznym wartościowszy. LITERATURA I ŹRÓDŁA ALKŽ 1975: Słownik języka angielsko-litewskiego. Opracowali A. Tauėka, B. Piesarškas, E. Stasiulevičiūtė, Wilno. ALKŽ 1998: B. Svvcevičius. Słownik języka angielsko-litewskiego, Wilno. ALKŽ 2004: Słownik języka angielsko-litewskiego. Wydanie litewskie przygotowali R. Sepetyté, V. Niauronytė, 5. Janušonienė, R. Katiliūtė, G. Naktinienė, Kowno. Buračas A. 1997: Objaśniający słownik terminów bankowości i handlu, Wilno — Kowno. Gaivenis K. 2002: Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, Wilno. Klimavičius |. 1994 1: Kontrakt żółtego psa. —Właściciel. Klimavičius J. 2000: Antanas Buračas. Słownik terminów bankowości i handlu. Część pierwsza: Objaśniający litewsko-angielski słownik terminów bankowych i handlowych, 1997 (rec.). —Język ojczysty 1, Terminologia | 2006 | 13 205 14-19; 2, 20-28. Klimavičius J. 2002: Kazimieras Gaivenis. Terminologia litewska: zarys teorii i porządkowania, 2002 (rec.). —Terminologia 9, 129-147. Klimavičius J. 2004 7: Czy usługę można wytwarzać, sprzedawać i kupować? —Język ojczysty. Klimavičius J. 2005 12: Czy można wprowadzić spółkę na giełdę? —Język ojczysty, 12—13. Salys A. 1979: Słowniczek korespondencji handlowej. —Pisma 1, Rzym, 455-484. Otrzymano 2006-12-01 Jonas Klimavičius Lietuvių kalbos institutas ul. P. Vileišio 5, LT-10308 Wilno E. paštas terminologai(Ąlki.- lt 206 Jonas Klimavičius