Literatūros mokslo terminų antonimija 1922–1942 m.

Antonimia terminów literaturoznawczych w latach 1922—1942 ASTA MITKEVIČIENĖ Instytut Języka Litewskiego Ważnym etapem rozwoju terminologii literaturoznawczej były trzecia i czwarta dekada XX wieku, kiedy intensywnie tworzono i ukształtowano współczesną litewską terminologię tej gałęzi nauki. Z systemem terminów wiąże się jedno ze zjawisk semantycznych — antonimia. Niniejszy artykuł ma na celu omówienie głównych zagadnień antonimii w terminologii literaturoznawczej tego okresu. Terminów antonimicznych poszukiwano w najważniejszych i największych podręcznikach teorii literatury oraz historii literatury powszechnej (zob. wykaz źródeł). Przejrzano pierwszy litewski podręcznik teorii literatury — K. Teorija literatūros K. Bizauskasa (ściślej — trzecie, uzupełnione i poprawione wydanie (1922); dwa pierwsze były znacznie mniejsze objętościowo), a także inne ważne specjalistyczne prace z zakresu teorii literatury: Stilistika M. Gustaitisa (wyd. 2, 1927), Literatūros teorija J. Norkusa (wyd. 3, 1930) oraz Literatūros teorija J. Ambrazevičiusa (wyd. 4, 1938); prace z zakresu historii literatury powszechnej — V. Podręcznik Dubasa (1. wyd., 1923; 3. wyd., 1931) oraz dwuczęściowa Literatura powszechna J. Ambrazevičiusa, J. Griniusa i A. Vaičiulaitisa (4. wyd., 1942). Ten ostatni podręcznik, tylko pod nieco innym tytułem, został wydany w latach 1931—1932 (wybrane czwarte wydanie niewiele różni się od drugiego: cz. 1 —1934; cz. 2 —1939). Terminy antonimiczne, w odróżnieniu od terminów innych kategorii semantycznych —synonimów, terminów wieloznacznych, —nie są krytykowane ani oceniane jako wątpliwe przez teoretyków i praktyków terminologii. Antonimia szczególnie pomaga realizować jedno z wymagań stawianych terminom —systemowość i nie powoduje problemów związanych z użyciem i z nim związanych. Teoria antonimii terminów opiera się na pojęciu antonimii* w językoznawstwie ogólnym. Podstawę terminów antonimicznych stanowią logiczne i semantyczne * O źródłach szerzej pisze się w artykułach autorki opublikowanych w Terminologiji (zob. nr 11, 12). * Niektórzy teoretycy próbują stosować pojęcie niezgodności, czyli inkompatybilności (niem. Inkompatibilitat, fr. incompatibilité), częściowo szersze, a częściowo węższe, zwane także inkonimią, heteronimią, diahi134 Asta Mitkevičienė | Antonimia terminów literaturoznawczych w latach 1922–1942. przeciwieństwa. Bez wątpienia nie wszystkie terminy przeciwstawiane w tekście są prawdziwymi (systemowymi) antonimami. Ważną (lecz nie jedyną) cechą terminów antonimicznych jest korelacja (korelaty, według K. Gaivenisa, to „terminy należące do jednej kategorii, lecz przeciwstawiane ze względu na jakąś istotną cechę”) (Gaivenis 1989: 101). Terminy antonimiczne jako grupa korelatów są wymieniane w rosyjskiej terminologii (zob. np. Huxuruna 1987: 85, 1996: 16). Antonimia terminów wiąże się z dychotomią pojęć i binarnym podziałem pojęć (Gaivenis 1989: 100; /laBposa 1979: 55), a w mniejszym stopniu z hierarchiczną lub inną klasyfikacją pojęć (Gaivenis: tamże). W terminologii litewskiej, podobnie jak w językoznawstwie ogólnym, antonimię zwykle uważa się za relację jednostek językowych tego samego poziomu. Jednakże w terminologii to zjawisko semantyczne, zdaniem K. Gaivenisa, ma pewne cechy szczególne (zob. tamże: 102). W literaturze terminologicznej granice między terminami antonimicznymi i nieantonimicznymi nie zawsze wyznacza się w tych samych miejscach (zwłaszcza gdy mowa o antonimii terminów złożonych). R. Kvašytė w glosariuszu terminologicznym obok antonimów leksykalnych i słowotwórczych wyróżnia grupę antonimów terminologicznych, którą tworzą antonimy zyskujące przeciwne znaczenie w systemie terminów, na przykład język pisany i język mówiony (Kvašytė 2005: 12; zob. też Andriuškaitė 2001: 72-74). W terminologii rosyjskiej również są zwolennicy szerokiego pojmowania antonimii terminologicznej, w którym nie bierze się pod uwagę semantyki słów tworzących terminy (zob. np. Hukuruna 1997: 67). W zagranicznych słownikach i glosariuszach terminologicznych (GTT; PTT) terminy antonimiczne definiuje się po prostu jako terminy przeciwstawne, nazwy pojęć przeciwstawnych, bez wskazywania ich specyfiki czy jakichkolwiek granic. W niniejszym artykule przyjęte zostanie tradycyjne podejście do antonimów. Dlatego takich znalezionych w źródłach terminów z zakresu nauki o literaturze, jak liryka ludowa — liryka literacka Biz 167, utwory ustne — utwory pisane Nor 10, pieśń ludowa — pieśń indywidualna Am 109 itp., nie uważa się za antonimy, choć podstawą ich powstania jest binarny podział pojęć”. Cecha, według której jedno zjawisko odróżnia się od drugiego, zgodnie z klasyfikacją binarną, nie zawsze implikuje powstanie terminów antonimicznych (/lasposa 1979: 57). Czasami z antonimami można pomylić terminy asocjacyjne. Antonimiczne terminy gatunkowe w różnych dziedzinach tworzą niemałe grupy terminów antonimicznych, jednak teoretycy często o nich zapominają. V. Danilenko — jedna z pierwszych osób w rosyjskiej terminologii, która poświęciła więcej uwagi terminologii hiponimów; diahiponimia — to przeciwieństwa kohiponimów (bardziej znanych nam ekwonimów), które również charakteryzują się kontrarycznością. rzadziej kontradyktorycznością (zob. MLS 1993: 270). Nie jest to jednak rozpowszechniony pogląd. * Mogłyby być co najwyżej postrzegane jako antonimy kontekstowe (sytuacyjne). Terminologija | 2006 | 13 135 antonimii podaje przykłady albo jednowyrazowych terminów antonimicznych, albo po prostu antonimicznych przymiotników, które występują jako poboczne człony terminów (HJanunenko 1977: 80-81). W podręczniku terminologii B. Gołowina i R. Kobrina antonimy definiuje się jako słowa (I'onosun 1987: 58). Patrząc tradycyjnie, antonimia terminów złożonych jako jednostek syntaktycznych wynika z antonimii jednostek leksykalnych (tworzących je słów). Antonimię konstrukcji składniowych w językoznawstwie uważa się za zjawisko wtórne (zob. PAD 2003: 29). Zapewne nieprzypadkowo w większości słowników i encyklopedii językoznawczych mówi się wyłącznie o słowach antonimicznych (zob. KTŽ; CODL; CEL; LST; Axmanosa 1996 i in.). Podstawowe warunki używania antonimów w języku, wyróżniane w aspekcie syntagmatycznym, to regularny kontekst i stałe związki leksykalne (Ermanytė 1995: 11). Złożone terminy antonimiczne wyraźnie odpowiadają drugiemu warunkowi — ich człony łączą stałe związki leksykalne. Można stwierdzić, że w tekstach literaturoznawczych nie narusza się również drugiego warunku — oba antonimy często występują w jednym zdaniu albo przynajmniej w zdaniach sąsiednich (por. Okres nazywa się prostym, jeśli obejmuje tylko jedną myśl, i — złożonym, jeśli obejmuje połączenie dwóch lub kilku myśli, które rozdzielają się między narastanie a opadanie Biz 35; Wreszcie Szekspir łączy w tym samym dziele mowę wierszowaną z niewierszowaną AG 229) (w źródle drukowanym — A. M.). Ze względu na formę terminy antonimiczne dzieli się na mające wspólny rdzeń (słowotwórcze, rdzeniowe) i niemające wspólnego rdzenia (leksykalne). Jak zobaczymy, w terminologii literaturoznawczej, oprócz właściwych (swoistych) terminów literaturoznawczych (proza — poezja), relacjami antonimicznymi są również związane ogólne terminy naukowe (analiza — synteza) i artystyczne (element fantastyczny — element realistyczny), terminy językoznawcze (przydawka uzgodniona — przydawka nieuzgodniona) itd. — nieodłączna część terminologii literaturoznawczej. ANTONIMY NIEPOKREWNE Nebędące wspólnymi rdzeniami antonimy terminologii literaturoznawczej są podtrzymywane przez cztery typy przeciwieństw: kontradyktoryczne (komplementarne), kontrarne, wektorowe i konwersyjne- ®. Przeciwieństwo kontradyktoryczne w terminologii zazwyczaj W Encyklopedycznym słowniku terminologii rosyjskiej (Tarapiuos 2006: 17) antonimy typu komplementarnego są odróżniane od kontradyktorycznych. W językoznawstwie litewskim (a także w terminologii) antonimy o przeciwieństwie kontradyktorycznym i komplementarnym łączy się w jedną grupę, ponieważ uważa się, że przeciwieństwo kontradyktoryczne cechuje się komplementarnością (zob. Ermanytė 1995: 9-10). Ogólnie w językoznawstwie typy przeciwieństw wyróżnia się nie na tej samej podstawie. Podstawą przeciwieństw wektorowych może być albo przeciwieństwo kontradyktoryczne, albo kontrarne (zob. PHO 2003). 136 Asta Mitkevičienė | Antonimia terminów literaturoznawczych w latach 1922—1942 wiąże się z dychotomią pojęć, natomiast kontrarne — z granicznymi pojęciami pola terminologicznego (Kazlauskaitė 2004: 212, 215; Andriuškaitė 2001: 68-69). Trudno ściśle oddzielić terminy określane na podstawie przeciwieństwa kontradyktorycznego od antonimów opartych na przeciwieństwie kontrarnej. Zwykle sprawdza się, czy istnieje człon pośredni (wyróżniony na tej samej podstawie), czy też nie. Znalezione w źródłach antonimiczne terminy o różnych rdzeniach najczęściej wyrażają przeciwieństwo kontradyktoryczne. Jednowyrazowe antonimiczne terminy przeciwieństwa kontradyktorycznego (A, —A’) mają rdzenie obcego pochodzenia, np.: analityk — syntetyk AGV 266, analiza —synteza Gus 156, archaizm —neologizm Biz 43, Gus 19, Nor 20, Am 34, dedukcja Gus 154 —indukcja Gus 161, obiektywizm Dub, 376, AGV 6 —subiektywizm Dub, 118, AG 131, optymizm Dub, 72, AG 211 —pesymizm Dub, 51, Dub, 271, AG 44, poetyka Biz 129 —prozaika Biz 98, poezja Gus 4, Nor 4, Dub, 308, Am 23 /poezja Biz 32 „piśmiennictwo piękne, obrazowe- ”® —proza Biz 32, Gus 4, Nor 4, Dub, 308, Am 23 „piśmiennictwo niepiękne, nieobrazowe” (por. poezja w prozie Biz 97, proza w poezji Biz 97), rzeczywistość AG 256 „to, co rzeczywiste” —fantazja AG 256 „wymysł- ”, realista Dub, 112, Dub, 115 —idealista Dub 99, Dub, 170, realizm AG 254 —fantastyka AG 253 fantastyczność®; litewskiego pochodzenia, np.: jasność —mglistość AG 5, żywość AG 205 /wyrazistość AG 205 —suchość AGV 6, interesującość Dub, 49, Dub, 275 —nudność Dub, 70, starość Nor 20 /stare słowo Am 34 —neologizm Nor 20, Am 35, rzeczywistość —wymysł Nor 17; o rdzeniach różnego pochodzenia, np.: oryginał Dub, 118, AG 195 —przekład Dub, 40, Dub, 19, AG 198, prawdziwość Gus 103 —fantazja Gus 113, treść Biz 15, Gus 5, Dub, 4, Dub, 3, Am 9, AG 47 —forma Biz 15, Gus 4, Dub, 34, Dub, 45, Am 9, AG 47 itd. Dwa różne przeciwstawienia (opozycje) łączą te same terminy: proza Biz 80, Gus 4 „mowa niewierszowana” —wiersze Biz 80 /wiersze Gus 4 „mowa wierszowana”, proza „utwory niewierszowane” —wiersze Biz 94, Nor 6. Antonimia terminów jednowyrazowych wynika z antonimii języka ogólnego albo terminy antonimiczne powstały wyłącznie w języku naukowym. Antonimiczność wymienionych terminów określa relacje tworzonych z ich udziałem terminów złożonych z antonimicznymi członami pobocznymi (w niniejszym artykule stosuje się następujące symbole: A, i A, —jednowyrazowe terminy antonimiczne albo antonimiczne człony główne lub określane terminów złożonych; a, ir a, —antonimiczne człony składniowe terminów złożonych; x —nieantonimiczny człon terminu (w przypadku terminów wielowyrazowych —człony). W litewskiej literaturoznawczej terminologii pierwotna opozycja antonimiczna poezja —proza to „literatura piękna, obrazowa” —„literatura nieobrazowa, ścisła” (por. TZZ 1936). W jednym ze źródeł z badanego okresu poezja i proza (AG 212), także w tym przypadku niebędące terminami, są przeciwstawiane również w znaczeniach przenośnych. Terminologija | 2006 | 13 137 przedstawione graficznie A, —A, —A x —A x), np.: język poezji —język prozy Am 26, teoria poezji Biz 129, Am 26 —teoria prozy Biz 98, Am 26, dzieło poezji Nor 4, Am 25 /dzieło poezji Biz 32 —dzieło prozy Biz 32, Nor 4, Am 25; element rzeczywistości Dub, 214 —element fantastyki Dub, 187, Dub, 281, albo antonimia złożonych z nim terminów jest bezpośrednio związana (terminy jednowyrazowe i człony odpowiednich terminów złożonych są spokrewnione) (można wyrazić A, —A, > a,x —a,x), np.: analityczna metoda wykładu Biz 116 —syntetyczna [metoda wykładu] Biz 117, rozumowanie dedukcyjne —rozumowanie indukcyjne Gus 155, opowiadanie wierszowane Nor 61 —opowiadanie prozatorskie Nor 67, opowiadanie obiektywne —opowiadanie subiektywne Biz 153, bajka oryginalna —bajka tłumaczona Nor 67, element poetycki —element prozatorski Gus 107, obrazowanie poetyckie —obrazowanie prozatorskie Gus 79, kierunek realistyczny [powieści historycznej] —kierunek idealistyczny AGV 163, tło realistyczne AG 93 —tło fantastyczne AGV 109, realistyczny opis podróży —fantastyczny opis podróży Gus 99, prawdziwe otoczenie —zmyślone otoczenie AG 3, a także wyrażenie poetyckie —wyrażenie prozatorskie Biz 31, dzieło poetyckie —dzieło prozatorskie Biz 48, opis poetycki —opis prozaiczny Gus 101, dzieło poetyckie —dzieło prozaiczne Biz 94 i in. Antonimiczność innych terminów złożonych opiera się na przymiotnikach lub imiesłowach o przeciwstawnych znaczeniach i różnym pochodzeniu, z którymi często tworzy się więcej niż jeden termin. Litewskimi antonimami występującymi jako poboczne człony terminów wyrażone są takie przeciwstawienia terminów, jak opis ogólny „opisywana grupa podobnych obiektów” —opis szczegółowy „opisywany jeden obiekt” Biz 110, Gus 100, ogólna teoria literatury —szczegółowa teoria literatury Biz 15, wymowa duchowa „związana z religią” —wymowa świecka „niezwiązana z religią” Gus 168, obraz zewnętrzny —obraz wewnętrzny Biz 130, liryka uczuciowa —liryka rozumowa Am 106, śmiech o charakterze uczuciowym —śmiech o charakterze rozumowym Gus 201, nowela główna —nowela poboczna Nor 70, temat główny —temat poboczny Am 78, bohater pozytywny —bohater negatywny Nor 59, Am 82, znaczenie dosłowne Biz 59, Nor 25 —znaczenie przenośne Biz 59 /znaczenie przeniesione Nor 25, okres prosty —okres złożony Biz 35, zdanie proste —zdanie złożone Gus 90, motyw społeczny Am 105 —motyw osobisty Am 106 i in. W źródłach występują również terminy złożone powiązane relacjami antonimicznymi, zawierające antonimiczne człony pochodzące z obcych rdzeni, np.: twórczość kolektywna —twórczość indywidualna. Często trudno ustalić, które należą do leksyki ogólnej, a które do leksyki specjalistycznej. 138 Asta Mitkevičienė | Antonimia terminów nauki o literaturze w latach 1922—1942 AG 134, poezja kolektywna —poezja indywidualna Dub, 14, charakter skomplikowany Dub, 210 —charakter elementarny Dub, 112 /charakter podstawowy Dub, 187, opowiadanie konkretne —opowiadanie abstrakcyjne Am 82, z rdzeniami różnego pochodzenia jako antonimicznymi składnikami, np.: scena osobna —scena kolektywna AG 202, styl ogólny —styl indywidualny Gus 179, historia światowa —historia kościelna Gus 142 itd. Przeciwstawne rodzaje nazywa się według różnych uogólnionych cech, np.: „osobny —wspólny“, „spójny —złożony“, „religijny —niereligijny“, „dobry —zły“, „skomplikowany —prosty“ itp. Terminy złożone z antonimicznymi składnikami głównymi stanowią jeszcze jeden przypadek antonimii terminów. Ich składnikami głównymi są antonimiczne terminy jednowyrazowe, na przykład realizm charakterów AG 229 — nienaturalność charakterów AGV 81 (A, —A, -> xA, —xA,), albo w nauce o literaturze słowa nieeterminologizowane, np.: bliskość życia —dalekość życia Dub, 231, [różnorodność wyrażania myśli] Biz 137 —jednolitość wyrażania myśli Biz 136, gwałtowność wydarzeń —powolność wydarzeń Am 52 (por. gwałtowne wydarzenie —powolne wydarzenie Am 52), długość sylab —krótkość sylab Gus 59 (por. długa sylaba —krótka sylaba Gus 47, Am 68, sylaba długa — sylaba krótka Gus 60, Nor 39, Am 68). Przeciwstawne składniki innych znalezionych antonimów złożonych mogą funkcjonować jako terminy jednowyrazowe, jednak w wybranych źródłach nie zostało to zrealizowane. dlatego można mówić tylko o antonimach złożonych, np.: ozdobność wyrazu —prostota wyrazu AG 5 (litewskie składniki antonimiczne), psychologiczna prawdziwość AG 193 —psychologiczna nienaturalność AGV 67 (antonimiczne składniki o rdzeniach różnego pochodzenia) itd. Terminy antonimiczne z głównymi składnikami o przeciwstawnym znaczeniu nie różnią się swoim charakterem od jednowyrazowych terminów antonimicznych. Tylko warunkowo do grupy antonimów niespokrewnionych należy zaliczyć antonimy utwór z fabułą —utwór bez fabuły Am 78. Można dyskutować o kontradyktoryczności niektórych terminów, na przykład gdy składnikami terminów antonimicznych są przymiotniki jakościowe, np.: bohater pozytywny —bohater negatywny Nor 60, AGV 60, dźwięk długi —dźwięk krótki Biz 81 (dźwięk długi —dźwięk krótki Nor 39, Am 70), intryga silna —intryga słaba Am 82, albo derywaty takich przymiotników, np.: złożoność charakterów —prostota charakterów Dub, 112, Dub, 187, długość dźwięków —krótkość dźwięków Gus 64 itd. W leksykologii takie pary przymiotników i ich derywatów uważa się za antonimy przeciwieństwa kontradyktorycznego, jednak wymienione terminy w literaturoznawstwie nie mają członu środkowego (terminu). Wydaje się, że trafniej byłoby pozostawić je wśród antonimicznych terminów przeciwieństwa kontradyktorycznego Terminologija | 2006 | 13 139. Między nazwami antonimicznych kategorii estetycznych a antonimami związanymi z estetyczną oceną dzieła literackiego, np.: piękno —brzydota Dub, 265, zachwyt Dub, 99 —odraza Dub, 363, nazwami nastrojów, np.: radość Am 107, AG 131 —smutek Am 106, AG 128, euforia —cierpienie AG 52 itd., również można dostrzec zarówno cechy kontradykcji, jak i przeciwieństwa kontrarycznego: te pary terminów nie mają równorzędnych członów środkowych (terminów), jednak zaprzeczenie jednego członu nie implikuje jeszcze afirmacji drugiego członu, na przykład to, co nie jest pięknem, nie jest jeszcze brzydotą itd. Terminami literaturoznawczymi tworzącymi przeciwieństwo kontradyktoryczne nazywa się dość różnorodne pojęcia, a ich nazwy należy zaliczyć do kilku grup znaczeniowych. Najbardziej rzucają się w oczy antonimiczne nazwy właściwości. Terminy przeciwieństwa kontrarycznego nazywają skrajne pojęcia pola terminologicznego. Przeciwieństwo tego rodzaju można znaleźć wśród skrajnych terminów nazywających różne części (dzieł lub jednostek tekstu) (relacja „początek —koniec”), np.: wstęp Biz 117, Nor 11 /wprowadzenie Am 11, AG 241 —zakończenie Biz 117, Nor 11, Am 11 /wniosek Nor 11 /finał AG 242, początek (wprowadzenie, wstęp) —koniec (wniosek) Gus 153, początek zdania —koniec zdania Am 60, zawiązanie Dub, 37, AG 256 —rozwiązanie Dub, 236, AG 258 (zawiązanie dramatu —rozwiązanie dramatu Biz 182, zawiązanie intrygi —rozwiązanie intrygi Am 79) itd. Na szczególną uwagę zasługują nazwy przeciwstawnych gatunków tragedia Biz 185, Nor 58, Dub, 35, Dub, 175, Am 115, AG 13 i komedia Biz 185, Nor 58, Dub, 115, Dub,241, Am 115, AG 13. W teorii literatury badanego okresu wyróżnia się trzy główne gatunki współczesnego dramatu: tragedię, komedię i dramat, przy czym komedia i tragedia są skrajnymi pojęciami pola terminologicznego. Niemniej jednak podstawą powstania tych antonimów może być przeciwieństwo kontradyktoryczne; przez długi czas tragedia i komedia były głównymi gatunkami dramatu. Patrząc formalnie, opozycja antonimiczna łączy terminy gatunkowe tragedia klasyczna Biz 187 „tragedia antyczna” —komedia klasyczna Biz 194 „komedia antyczna”, komedia pseudoklasyczna Biz 195 —tragedia pseudoklasyczna Biz 190 itd., jednak ich przeciwstawienie ma raczej czysto asocjacyjny charakter. Z antonimicznością terminów tragedia i komedia wiąże się antonimia nazw uczestników procesów literackich tragik Dub, 105, Dub, 181, AG 60 „pisarz tragedii” —komik Dub, 115, Dub, 191, AG 89 „pisarz komedii”, a także antonimiczny związek nazw cech tragizm Dub, 161, Dub, 274 —komizm Dub, 134, Dub, 66. Wyrazy pokrewne tragedii i komedii występują jako poboczne składniki terminów (A, —A, —ax —a,x), np.: 140 Asta Mitkevičienė | Antonymia terminów literaturoznawczych 1922—1942 m. tragiczna figura —komiczna figura AG 251, tragiczna maska —komiczna maska Biz 185, AG 56, tragiczny mit Dub, 175 /tragiczny mit Dub, 101 —komiczny mit Dub, 101, Dub, 175, tragiczne dzieło —komiczne dzieło Nor 47, jednak nie zawsze jest jasne, czy przeciwstawienie wynika z podstawowego znaczenia słów antonimicznych, czy z pobocznego. W literaturoznawstwie terminów o przeciwnym kierunku, powiązanych nierdzennie, nie ma wiele i te same są niezróżnicowane. Nazywa się nimi procesy o przeciwnych kierunkach (kierunek „w górę —w dół”), np.: [okresu] narastanie —Įokresu] opadanie Biz 34, Gus 89, podniesienie głosu —opuszczenie głosu Am 57, narastanie akcji —opadanie akcji AG 246, a także nazwy obiektów o właściwościach przeciwnych kierunków, na przykład podniesiony głos —opuszczony głos Gus 92. Czasownikowe antonimy pytanie Am 55, AGV 156 i odpowiedź Am 55, AGV 157 są konwersywami. ANTONIMY WSPÓLNO-RDZENIOWE Stosunkami antonimicznymi są również powiązane terminy złożone, które różnią się tylko przedrostkiem ne-(bardzo rzadko —be-), np.: przydawka uzgodniona —przydawka nieuzgodniona Gus 87, stopa czysta —stopa nieczysta Am 67, rozszerzony [pierwszy /ostatni] człon —nierozszerzony [pierwszy /ostatni] człon Gus 93, zdanie rozszerzone Gus 90 —zdanie nierozszerzone Gus 89, czynność przerwana —czynność nieprzerwana AGV 82, słowo znaczące —słowo bez znaczenia Am 76, język dźwięczny —język niedźwięczny Biz 78, język prawidłowy Biz 38, Nor 18 —język nieprawidłowy Biz 38, Nor 19, znaczenie bezpośrednie —znaczenie pośrednie AGV 103 (postaci), pytanie bezpośrednie —pytanie pośrednie Gus 27, słowo obrazowe —słowo nieobrazowe Am 24 (antonimiczne bezpośrednie znaczenia słów uzgodnionych); charakter głęboki AG 81 —charakter płytki AGV 169 (przeciwne znaczenia przenośne) itd. Słowa występujące jako poboczne człony niektórych antonimów są oczywistymi antonimami terminologicznymi, np.: mowa wierszowana —mowa niewierszowana Nor 6, Am 25, epos wierszowany —epos niewierszowany Am 90, sylaba akcentowana —sylaba nieakcentowana Biz 83-84, Gus 47, Nor 40, Am 63, sylaba z akcentem intonacyjnym —sylaba bez akcentu intonacyjnego Gus 47 itd. Przeciwne cechy również nazywane są terminami o wspólnym rdzeniu (jednowyrazowymi lub złożonymi), np.: naturalność AG 202 „realistyczność” —nienaturalność AGV 38, zawiłość intrygi Dub, 203, Dub, 214 —niezawiłość intrygi Dub, 112, Dub, 187. Terminy epitet stały —epitet niestały Am 41 należy uznać za quasiantonimy —ich przeciwstawienie jest aktualne tylko w pewnych przypadkach użycia, na przykład gdy trzeba ściśle rozróżnić i nazwać przeciwne pojęcia. Sympatyczna postać —niesympatyczna postać AGV 55 (por. antypatyczna- ), wyświechtane słowo —niewyświechtane słowo Am 21 jest tylko prostym zaprzeczeniem, ponieważ, zdaniem K. Gaivenisa, w przypadku antonimii „przeciwieństwo znaczeń leksykalnych utworzone za pomocą zaprzeczenia musi być symetryczne” (1989: 99). Takie zaprzeczenie jest istotne dla terminologii literaturoznawczej. Za quasiantonimy należy również uznać pary: wiersz Gus 4 „mowa wierszowana” —niewiersz Gus 147 „mowa niewierszowana” (por. proza Gus 4 „mowa niewierszowana”), utwór dramatyczny —utwór niedramatyczny Am 115, akcent gramatyczny —akcent niegramatyczny Biz 83 —drugi człon pary jedynie zaprzecza pierwszemu, a bez niego jest nieistotny. Terminy pochodzenia greckiego prolog Biz 183, Dub, 68, Am 113, AG 57 i epilog Biz 183, Dub, 68, Am 113, AG 180 tworzą parę antonimów dzięki przedrostkom o przeciwnym znaczeniu. Między antonimami o wspólnym rdzeniu i antonimami o różnych rdzeniach występują złożone terminy antonimiczne (terminy z członami złożonymi —w przypadku terminów złożonych). Oparte na litewskich antonimicznych przymiotnikach terminy strofa „jednogłosowa” —strofa „wielogłosowa” Dub, 131, wyrazy jednosylabowe —wyrazy wielosylabowe Gus 40 (relacja „jeden —wiele”); akcent inicjalny —akcent oksytoniczny Gus 60 (relacja „początek —koniec“) antonimia. Warunkowo do grupy terminów złożonych zalicza się pochodzenia greckiego sympatia —antypatia Nor 47, Am 24, AGV 6, monolog Biz 181, Gus 159, Nor 57, Dub, 149, Dub, 223, Am 80, AG 57 —dialog Gus 160, Nor 57, Dub, 74, Dub, 131, Am 80, AG 57 /dijalogas Biz 181. Ta ostatnia para antonimów jest interesująca z tego względu, że człon mono- (oznacza jedno, jednolite) i afiks dia- (oznacza wzajemność) nie są przeciwstawne. Z monologas i dialogas oraz ich derywatami utworzona została grupa terminów, które również są względem siebie antonimami (A, —A, > xA, —xA, albo A, —A, > ax —aX), np.: monolog retoryczny —dialog retoryczny AG 81; forma monologowa —forma dialogowa Am 14, monologowy sposób pisania —dialogowy sposób pisania Gus 98 itd. Indywidualne neologizmy M. Gustaitisa [okresu] pirmatakas „wznosząca się część okresu“ —paskuitakas „opadająca część okresu“ Gus 89 (por. człony pirmatako i paskuitako Gus 92) również łączy antonimia. NIEANTONIMICZNOŚĆ TERMINÓW Jedną z właściwości antonimii w terminologii jest zanikanie antonimów leksyki ogólnej (Gaivenis 1989: 101, 102). W terminologii literaturoznawczej z antonimami leksyki ogólnej męski i żeński utworzono 142 Asta Mitkevičienė | Antonimia terminów literaturoznawczych w latach 1922—1942.