Vienažodžių matematikos terminų sinonimija matematikos vadovėliuose (1910–1940)

146 Diana Šilobritaitė | Synonimia Synonimia jednowyrazowych terminów matematycznych w podręcznikach matematyki (1910–1940) DiANA ŠiLoBRitAitĖ Instytut Języka Litewskiego 1. UWAGI WSTĘPNE Pierwsze pojęcia matematyczne pojawiły się w czasach wspólnoty pierwotnej z potrzeb praktycznej działalności ludzi. Uważa się, że termin matematyka zaczęto stosować w Grecji w VI w. p.n.e. Chr. Wtedy matematyka stała się samodzielną nauką. Litewscy matematycy i językoznawcy zaczęli porządkować i ujednolicać litewską terminologię dopiero od końca XIX w., chociaż już od końca XV w. w litewskich szkołach parafialnych nauczano rachunków, a w założonej w Wilnie w 1539 r. przez A. Kulwiecia szkole reformowanej wśród siedmiu sztuk wyzwolonych nauczano arytmetyki i geometrii. Pierwsze dzieła matematyczne na Litwie wydawano po łacinie, a później po polsku, np. : Jono Rudaminos Dusetiškisa Słynne twierdzenia i problemy matematyczne (Illustriora theoremata et problemata mathematica ex opticis geometria astronomia spheara elementari computo ecclesiastico 1633), Osvalda Krygerisa Arytmetyka praktyczna (Arithmetica practica in usum studiosae juventutis Academiae et universitatis Vilnensis Societatis Jesu 1635), Mykolo Kazimiero Belkovskisa Teorecentryka, czyli matematyczne rozważania o punktach i środkach (Theorecentrica sive mathematicae de punctis et centris considerationes 1644) i in. (LTE VII 1981: 308–312). W połowie XIX w. próbowano wydać pierwsze litewskie szkolne podręczniki matematyki. Przygotowali je J. Stanevičius (około 1830 r.) i M. P. Marcinskis (około 1860 r.), jednak nie zostały wydane. 1.1. Porządkowanie terminologii matematycznej: podręczniki i słowniki Pod koniec XIX w. wydano pierwsze litewskie podręczniki arytmetyki: P. Matulionisa i J. Spudulisa (opracował J. Gailutis) Zadania, czyli Zbiór zadań z arytmetyki lub nauki rachunków (1885), P. Nėrisa (P. Vileišis) Cztery najważniejsze dzieła arytmetyki (1886), S. Gimžauskasa Elementarz jednowyrazowych terminów matematycznych... Terminologia | 2007 | 14 147 Lietuwiszko spaudraszczo ir rankraszczo (1888), Arytmetyka S. Skačkauskasa (1897). Terminologię matematyczną wymienionych podręczników omówił badacz historii terminologii arytmetycznej P. Rumšas (Rumšas 1978: 52–60). Na początku XX w. wzrosła liczba litewskich podręczników matematyki i zbiorów zadań – arytmetyki zaczęto nauczać w języku ojczystym. Widoczna jest normalizacja terminów: „jednolicie nazywane przez wszystkich działania arytmetyczne, liczby, na których wykonuje się działania, wyniki tych działań, człony ułamków itd.“ (Rumšas 1980: 73). Ukazało się kilka wydań zbioru zadań i przykładów z arytmetyki P. Bendoriusa i P. Daugirdy (1906–1918), Zbiór zadań z arytmetyki P. Mašiotasa (1906, 2 cz.), przetłumaczona przez A. Vėgėlę Krótka nauka arytmetyki S. Thoma (1916). Warto wymienić artykuły – [A. Dambrauskasa] A. Jakštasa Kilka słów o matematycznym kryterium poetyckości (Draugija 1907 1: 28–31), A. Bernšteina (tłum. B. Lėsys) Niektóre tajemnice liczb (Viltis 1908 78: 4; 1908 81: 4), P. Mašiotasa Z historii numeracji (Draugija 1908 9: 396–400) oraz recenzję [A. Dambrauskasa] A. Jakštasa Stopniowa nauka arytmetyki albo rachunków (Draugija 1909 27: 272). W połowie analizowanego okresu wydano pierwsze słowniczki terminów matematycznych – Słowniczek terminów arytmetyki i algebry M. Šikšnysa (Wilno, 1919) oraz Zbiór terminów geometrii i trygonometrii Z. Žemaitisa (Kowno, 1920). Były to jedne z pierwszych drukowanych słowniczków terminów litewskich. Położyły one podwaliny pod litewską szkolną terminologię matematyczną. W artykule analizowane są jednowyrazowe synonimy terminów matematycznych, zebrane z podręczników matematyki dla szkoły średniej z pierwszej połowy XX wieku (do 1940 r.). Materiał zebrano z 24 podręczników – Teorii algebry V. Budrevičiusa (1919), Arytmetyki A. Busilasa (1921), Młodego mierniczego A. Busilasa (1921), Podręcznika arytmetyki J. Damijonaitisa (1910 (1911), cz. 2), Trygonometrii płaskiej A. Jakštasa (1919), Podręcznika matematyki J. Mašiotasa (Geometria. 1937–1938, cz. 3), Podręcznika matematyki J. Mašiotasa (Arytmetyka i algebra. 1939–1940, cz. 3), Geometrii K. Klimavičiusa (1938–1940, cz. 3), Teorii arytmetyki Masinga (tłum. A. Smetona) (1922), Geometrii M. Šikšnysa (1923), Algebry elementarnej M. Šikšnysa (1923), Geometrii M. Šikšnysa (1938–1939, cz. 3), Arytmetyki i algebry M. Šikšnysa (1939, cz. 3). Podręczniki z analizowanego okresu były dwojakiego rodzaju: teoretyczne (poświęcone wyłącznie teorii) i mieszane (zawierające zarówno teorię, jak i praktykę). Wydawano również zbiory zadań, jednak terminów z nich nie zbierano – prawie nie różnią się one od terminów używanych w podręcznikach. 148 Diana Šilobritaitė | Synonimia 2. JEDNOWYRAZOWE SYNONIMY TERMINÓW MATEMATYCZNYCH W większości podręczników matematyki z okresu 1910–1940 jednowyrazowe terminy synonimiczne są używane przez różnych autorów. Mniej jest synonimów używanych przez tego samego autora. Pod względem pochodzenia szeregi synonimów są dwojakiego rodzaju – różnego pochodzenia (synonimia terminów litewskich i obcego pochodzenia) oraz jednego pochodzenia (synonimia terminów wyłącznie litewskich). 2.1. Jednowyrazowe synonimy terminów matematycznych używane przez tego samego autora W podręczniku tego samego autora znaleziono tylko jeden szereg synonimów terminów litewskich: apibrėžimas (nusakymas) MAT 1922 11. W słowniczkach terminów Z. Žemaitisa i M. Šikšnysa podany jest tylko termin apibrėžimas, który, opierając się na czasowniku apibrėžti „podać definicję”, utworzył J. Jablonskis (zob. Rumšas 1975: 8). W podręcznikach tych samych autorów częstsze są szeregi synonimów różnego pochodzenia: dvinaris – binomas ŠAA I 1939 110; gretasienis – paralelepipedas BJM 1921 79; įžambinė – hipotenuzė BJM 1921 17, KG 1939 19, KG 1940 31, MG I 1937 52, MG II 1938 4, MG III 1938 3, ŠG 1923 25, ŠG I 1938 36, ŠG II 1938 55, ŠG III 1939 4; kūbas – šeštainis MAT 1922 46. W terminologii matematycznej ugruntowały się i są stosowane litewskie terminy gretasienis, zaproponowany przez Z. Žemaitisa, oraz įžambinė. W MTŽ 1994 dvinaris i binomas są nadal podawane jako synonimy: binomas, zob. dvinaris – dvinaris, binomas: różniczkowy, liniowy, jednak w niektórych nazwach rodzajowych są rozróżniane: sześcian dwumianu, kwadrat dwumianu oraz rozwinięcie dwumianu, wzór dwumianu. Do oznaczania prostopadłościanu, którego ściany są kwadratami, stosuje się termin obcego pochodzenia kubas. Terminy paralelepipedas (por. ros. параллелепипед, ang. parallelepiped), hipotenuzė (por. ros. гипотенуза, ang. hypotenuse) nie ugruntowały się w litewskiej terminologii matematycznej i nie są stosowane. 2.2. Jednowyrazowe synonimy terminów matematycznych stosowane przez różnych autorów Litewskie synonimy terminów stosowane przez różnych autorów są leksykalne i słowotwórcze. Za synonimy leksykalne J. Pikčilingis uważa różnie brzmiące słowa tej samej części mowy, które oznaczają ten sam przedmiot, cechę lub czynność (Pikčilingis 1969: 4). jednowyrazowych terminów matematycznych... Terminologija | 2007 | 14 149 Leksykalne synonimy w analizowanych podręcznikach matematyki są najczęstsze. 2.2.1. SYNONIMY TERMINÓW MATEMATYCZNYCH RÓŻNEGO POCHODZENIA Różnojęzyczne jednowyrazowe synonimy terminów są przez różnych autorów używane szczególnie często: įstrižainė BJM 1921 3, ŠG I 1938 34 – diagonalė BJM 1921 3, ŠG 1923 24; išpiova BA 1921 4, KG 1938 19, MG I 1937 26, ŠG 1923 66, ŠG I 1938 16, ŠG III 1939 24 – sektoris ŠG 1923 66 / sektorius ŠG III 1939 24; matlankis BJM 1921 9, JPT 1919 7, KG 1938 28, KG 1939 5, KG 1940 70, MAA I 1940 142, MG I 1937 36, ŠG I 1938 21 – transportyras ŠG I 1938 21; nuopiova KG 1938 21, MG I 1937 26, ŠG 1923 66, ŠG I 1938 16, ŠG III 1939 25 – segmentas ŠG 1923 66, ŠG III 1939 25; pusiaukampinė KG 1938 46, KG 1940 87, MAA III 1940 66, ŠG 1923 15, ŠG I 1938 40 – bisektrisė KG 1938 46, ŠG 1923 15; pusiaukraštinė KG 1938 46, ŠG 1923 26 – mediana JPT 1919 104, KG 1938 46, ŠG 1923 26; skriestuvas BA 1921 3, BJM 1921 30, JPT 1919 46, KG 1938 13, KG 1940 104, MG I 1937 19, MG II 1938 124, MG III 1938 75, ŠG 1923 10, ŠG I 1938 10 – cirkelis KG 1938 51, ŠG 1923 10; statinis BJM 1921 17, KG 1938 44, KG 1939 12, KG 1940 17, MAA II 1939 117, MG I 1937 52, MG II 1938 4, MG III 1938 3, ŠG 1923 25 – katetas BJM 1921 17, KG 1938 44, ŠG III 1923 25; styga BJM 1921 52, KG 1938 20, KG 1939 32, KG 1940 45, MG I 1937 26, MG II 1938 48, MG III 1938 55, ŠG 1923 66, ŠG I 1938 16, ŠG II 1938 18, ŠG III 1939 5 – chorda BJM 1921 52, JPT 1919 61, ŠG 1923 66. W Zestawieniu terminów geometrii i trygonometrii Z. Žemaitisa wszystkie te terminy również podano jako synonimy. We współczesnej terminologii matematycznej bisektrisė (ros. биссектриса), diagonalė (ros. диагональ), transportyras (ros. транспортир), cirkelis (ros. циркуль), katetas (ros. катет), chorda (ros. хорда) nie są używane. Ugruntowały się pusiaukampinė, įstrižainė, matlankis, skriestuvas, statinis, styga (MTŽ 1994). Za synonimy uważa się išpjova – sektorius, nuopjova – segmentas, jednak podstawowymi są litewskie terminy išpjova, nuopjova. Pusiaukraštinė i mediana są rozróżniane we współczesnej terminologii matematycznej: pusiaukraštinė – „odcinek prostej łączący wierzchołek trójkąta ze środkiem boku (w geometrii)” DŽ5, mediana – „średnia (centralna) wartość zmiennej losowej (w teorii prawdopodobieństwa i statystyce matematycznej)” TŽŽe 2002. Terminów niepochodzenia litewskiego konusas, perpendikuliaras Z. Žemaitis nie używa, por.: kūgis BJM 1921 89, KG 1938 5, MG I 1937 8 – konusas BJM 150 Diana Šilobritaitė | Synonimia jednowyrazowych terminów 1940 31, MAA II 1939 34, MAA III 1940 66, MG I 1937 46, MG II 1938 5, MG III 1938 53, ŠAA II 1939 24, ŠG 1923 15, ŠG I 1938 45, ŠG II 1938 10, ŠG III 1939 3 – perpendikuliaras ŠG 1923 15. Nie są one używane również we współczesnej terminologii matematycznej. W zbiorku terminów geometrii i trygonometrii Z. Žemaitisa za synonimy nie uważa się również terminów ketvirtainis BJM 1921 19, MAT 1922 44 – kvadratas BA 1921 7, BJM 1921 19, KG 1938 84, KG 1939 19, KG 1940 7, MAA I 1940 22, MAA III 1940 4, MAT 1922 44, MG I 1937 109, MG II 1938 3, ŠG 1923 62, ŠAA I 1939 44, ŠAA II 1939 3, ŠAA III 1939 11, ŠEA 1923 14. Synonimicznie w zbiorku Z. Žemaitisa podane są przymiotniki ketvirtainis – kvadratinis. M. Šikšnys w słowniczku terminów arytmetyki i algebry nie używa terminu cifra, w podręcznikach z późniejszych lat upowszechnia się skaitmuo: skaitmuo BA 1921 5, BAT 1919 6, BJM 1921 9, KG 1938 22, MAA I 1940 11, MAA III 1940 46, MAT 1922 9, ŠG 1923 12, ŠAA I 1939 6, ŠAA II 1939 101, ŠAA III 1939 13, ŠG I 1938 81, ŠG III 1939 6 – cifra BAT 1919 5. W słowniczku M. Šikšnysa za synonimy uznaje się używane w podręcznikach terminy dėjinys BAT 1919 31, MAT 1922 11 – suma BA 1921 10, BAT 1919 17, BJM 1921 4, DAV 1910 39, JPT 1919 40, KG 1938 14, KG 1940 20, MAA I 1940 41, MAA III 1940 12, MAT 1922 11, MG I 1937 20, MG II 1938 6, MG III 1938 23, ŠAA I 1939 10, ŠAA II 1939 5, ŠAA III 1939 4, ŠEA 1923 10, ŠG 1923 11, ŠG I 1938 11, ŠG II 1938 33, ŠG III 1939 4. Co prawda M. Šikšnys podaje jeszcze dėtinys, jednak w swoich podręcznikach używa tylko terminu suma, który też przyjął się w matematyce. Człon czteroterminowego szeregu synonimów najczęściej stanowi jeden termin międzynarodowy i trzy terminy litewskie: skersinys JPT 1919 28 – skersis BA 1921 50, BJM 1921 44 – skersmuo BA 1921 50, KG 1938 20, KG 1940 38, MAA II 1939 17, MG I 1937 26, MG III 1938 53, ŠG 1923 66, ŠG I 1938 16, ŠG II 1938 17, ŠG III 1939 5 – diametras BJM 1921 89, JPT 1919 18, KG 1938 20, ŠG 1923 66. Używany przez pojedynczych autorów termin skersinys, skersis nie przyjął się. Nie używa się również terminu diametras (ros. диаметр), przyjął się skersmuo. Pięcioelementowy szereg tworzą cztery litewskie i jeden termin obcego pochodzenia: mastas DAV 1910 20 – mastelis KG 1940 39, MAA I 1940 22, MG II 1938 119, MG III 1938 4, ŠAA 1939 48, ŠG II 1938 68 – dydrodis KG 1940 39 – maštabas BA 1921 46, BJM 1921 35 – matas BJM 1921 39. Jak widać, najczęstszy jest termin mastelis, który był używany w późniejszych matematycznych... 1921 89; statmuo BJM 1921 3, KG 1938 32, KG 1939 12, KG Terminologija | 2007 | 14 151 podręcznikach (1938, 1940). Jednak w nich nadal występuje termin dydrodis, z którego później zrezygnowano. Z. Žemaitis i J. Jablonskis proponowali termin mastas na określenie mastelisu (szerzej zob. Klimavičius 2005: 143–146). Znaleziono jeden przypadek, gdy szereg synonimów tworzą hybrydowe terminy jednowyrazowe, np.: liniuotė BJM 1921 12, KG 1938 7, KG 1940 70, MAA II 1939 60, MG I 1937 11, MG III 1938 90, ŠAA II 1939 32, ŠG 1923 7, ŠG I 1938 7, ŠG III 1939 67 – linijuoklas JPT 1919 46. Jak widać, terminu linijuoklas używa tylko jeden autor. Termin ten się nie przyjął – do naszych dni zachował się i w terminologii matematycznej jest używany termin liniuotė. 2.2.2. JEDNOPOCHODNE SYNONIMY TERMINÓW MATEMATYCZNYCH Niemało jest przypadków, gdy jeden z synonimów stosuje większość autorów podręczników matematyki, a drugi – tylko jeden: apskritimas BJM 1921 51, KG 1938 17, KG 1939 30, KG 1940 7, MAA II 1939 149, MG I 1937 11, MG II 1938 3, ŠG 1923 43, ŠG I 1938 15, ŠG II 1938 17, ŠG III 1939 3 – ratlankis ŠG 1923 43 (w zbiorze terminów geometrii i trygonometrii Z. Žemaitisa synonimiczne są apskritimas i skraja); atkarpa BA 1921 4, BJM 1921 23, KG 1938 10, KG 1939 5, KG 1940 5, MAA I 1940 11, MAA II 1939 32, MG I 1937 17, MG III 1938 21, ŠAA I 1939 8, ŠAA II 1939 26, ŠEA 1923 27, ŠG I 1938 10 – atrėžas JPT 1919 28 (w zbiorze Z. Žemaitisa tylko atkarpa); gavinys MAA I 1940 15, MAA II 1939 9, MAA III 1940 11, ŠAA I 1939 156, ŠAA III 1939 3 – išdava MAA I 1940 15 (u Z. Žemaitisa tylko gavinys); rutulys BJM 1921 76, KG 1938 5, MAA II 1939 24, MG I 1937 9 – kamuolys KG 1938 5 (w zbiorze terminów Z. Žemaitisa – rutulys); liekana BA 1921 9, BAT 1919 37, JPT 1919 30, DAV 1910 27, KG 1938 12, MAA I 1940 35, MAA III 1940 34, ŠAA I 1939 6, ŠAA II 1939 101, ŠAA III 1939 15 – išdalos MAT 1922 30 (M. Šikšnys i Z. Žemaitis w swoich słowniczkach podają oba terminy); lygtis BAT 1919 87, MAA II 1939 6, MG III 1938 6, ŠAA II 1939 50, ŠAA III 1939 11, ŠG III 1939 26 – lyginys JPT 1919 9, MAT 1922 128 (w zbiorze Z. Žemaitisa terminy te nie są uznawane za synonimy: lygtis (ros. уравнение) i lyginys (равенство (формула)); sąlyga BJM 1921 38, JPT 1919 9, KG 1938 64, MAT 1922 110 – sutartis MAT 1922 110; iloczyn BA 1921 10, BAT 1919 17, BJM 1921 45, KG 1939 12, KG 1940 7, MAA I 1940 48, MAA II 1939 15, MAA III 1940 3, MAT 1922 21, MG I 1937 41, MG II 1938 11, MG III 1938 14, ŠG 1923 11, ŠAA I 1939 7, ŠAA II 1939 9, ŠAA III 1939 3 – mnożna JPT 1919 53 (w słowniczku terminów M. Šikšny – iloczyn); licznik BA 1921 5, BAT 152 Diana Šilobritaitė | Synonimia jednowyrazowych terminów 1939 8, ŠAA II 1939 107 – zliczacz DAV 1910 25 (w słowniczku terminów M. Šikšny – licznik); okrąg BA 1921 3, BJM 1921 51, JPT 1919 13, KG 1938 7, KG 1939 37, MAA I 1940 22, MG I 1937 11, MG III 1938 53, ŠG 1923 66, ŠG I 1938 5, ŠG III 1939 22 – koło ŠG 1923 66 (w zbiorku terminów Z. Žemaitisa – okrąg). Terminy przedstawione w pierwszych słowniczkach terminów matematycznych są używane przez wielu autorów podręczników matematyki, tylko niektórzy autorzy bezpodstawnie później forsowali własne. Z. Žemaitis, mówiąc o terminie lygtis, wskazał, że nie występował on w jego wcześniejszych pismach litewskich. Dlatego nie dziwi, że do określania tego pojęcia, zwłaszcza we wcześniejszych podręcznikach, używano terminu lyginys. J. Jablonskis proponował, aby terminu lygtis używać nie w liczbie pojedynczej, lecz w mnogiej. Jego zdaniem „mamy tu do czynienia z koniecznym współdziałaniem dwóch części, równouprawnieniem, równowagą” (Žemaitis 1966: 198). Jednak matematycy przekonali J. Jablonskisa, że „ważne jest, aby to pojęcie było wyrażone w liczbie pojedynczej, żeby było jasne, że mamy do czynienia nie z kilkoma, lecz z jednym równaniem” (Žemaitis 1966: 198). Człon trójczłonowych szeregów leksykalnych synonimów vardiklis w podręcznikach matematyki analizowanego okresu jest używany najczęściej: vardiklis BAT 1919 17, JPT 1919 22, KG 1940 71, MAA I 1940 34, ŠAA I 1939 8, ŠAA II 1939 63 – pažymėtojas DAV 1910 25 – ženklininkas BA 1921 5. Jest on również podany w Słowniczku terminów arytmetyki i algebry M. Šikšnysa. Termin pažymėtojas jest używany w podręczniku (J. Damijonaitisa), wydanym przed opublikowaniem słowniczka M. Šikšnysa (w podręczniku P. Matulionisa i J. Spudulisa [opracował J. Gailutis] užduotinas, tai ira Rankius užduocziu Aritmetikos arba Rakundos mokslo (1885) używany jest žymėtojas). Vardiklis jest używany już w podręczniku z 1919 r. (jest on również podany w Słowniczku terminów arytmetyki i algebry M. Šikšnysa), dlatego nie jest jasne, dlaczego w podręczniku z 1921 r. do oznaczenia tego pojęcia użyto terminu ženklininkas. Synonimy słowotwórcze, według J. Vaskelienė, to takie, które mają ten sam rdzeń i są bliskoznacznymi derywatami należącymi do tej samej kategorii słowotwórczej (Vaskelienė 2000: 75). W analizowanych podręcznikach matematyki najczęstsze są dwuczłonowe szeregi synonimów słowotwórczych. Nierzadko terminy w szeregach synonimów różnią się przyrostkami słowotwórczymi, np.: dalik lis BA 1921 13, BAT 1919 17, MAA I 1940 72, MAA II 1939 5, MAT 1922 29, ŠAA I 1939 6, ŠAA II 1939 7, ŠAA III 1939 6, ŠEA 1923 38 – dalytojas DAV 1910 27; daugyba BA 1921 21, BAT 1919 16, JPT 1919 86, matematycznych... 1919 17, JPT 1919 22, KG 1940 71, MAA I 1940 34, ŠAA I Terminologia | 2007 | 14 153 MAA I 1940 41, MAA III 1940 13, MAT 1922 21, ŠAA I 1939 31, ŠAA II 1939 97, ŠAA III 1939 9, ŠEA 1923 7, ŠG 1923 11, ŠG I 1938 12 – mnożenie BA 1921 29, DAV 1910 4, DAV 1911 8, JPT 1919 74, MAT 1922 24; prawo BJM 1921 33, KG 1938 8 – wykładał MAT 1922 47. Dalytojas nie przyjął się w terminologii matematycznej, ponieważ jest sprzeczny z prawami słowotwórstwa: z przyrostkiem -tojas zwykle tworzy się nazwy wykonawców, a znacznie rzadziej nazwy posiadaczy cechy czasownikowej. Termin ten był używany w pierwszych podręcznikach matematyki – P. Matulionisa i J. Spudulisa (opracował J. Gailutis) (1885), P. Nėrisa (P. Vileišisa) (1886). Po ukazaniu się słowniczka terminów arytmetycznych i algebraicznych M. Šikš nisa zaczęto konsekwentnie używać terminu dzielnik. Terminy daugyba i dauginimas (do XX w. używano także terminu padauginimas) są używane również we współczesnej terminologii. Termin dauginimas, zdaniem Z. Žemaitisa, powinien być używany „dla oznaczania wykonywania konkretnych działań” (Žemaitis 1966: 196). Do tej grupy można przypisać szeregi synonimów, których jeden człon stanowi substantywizowany imiesłów, a drugi rzeczownik utworzony za pomocą przyrostka: dalijamasis BA 1921 52, BAT 1919 17 – dalinys BA 1921 29, BAT 1919 52, DAV 1910 27, JPT 1919 53, KG 1938 14, MAA I 1940 72, MAA II 1939 14, MAA III 1940 15, MAT 1922 29, ŠAA I 1939 33, ŠAA II 1939 7, ŠAA III 1939 9, ŠEA 1923 7, ŠG I 1938 12, ŠG III 1939 6 (w Słowniczku terminów arytmetyki i algebry M. Šikšnio terminy te również podano jako synonimy); liečiamoji BJM 1921 53, JPT 1919 29, ŠG 1923 72, ŠG II 1938 17 – lietėja KG 1939 35, KG 1940 52, MG II 1938 51, ŠG II 1938 17. W sprawie tych ostatnich terminów niemało dyskutowano. Z. Žemaitis zauważył, że termin liečiamoji może powodować dwuznaczności (ale podał go w Zbiorze terminów geometrii i trygonometrii): „czy jest to prosta, która czegoś dotyka, czy taka, której coś dotyka”. J. Jablonskis zaproponował termin lietėja „podkreślając jej pewną aktywność” (Žemaitis 1966: 198). We współczesnej terminologii matematycznej do oznaczenia prostej, która ma z krzywą tylko jeden punkt wspólny, używa się terminu liestinė (MTŽ 1994). Jeszcze jeden szereg synonimów tworzą substantywizowana forma zaimkowo-określona przymiotnika i forma imiesłowu: pasviroji BJM 1921 53, MG I 1937 42, ŠG I 1938 28, ŠG III 1939 40 – pasvirusioji KG 1938 32, ŠG 1923 15. Do naszych czasów zachował się i we współczesnej terminologii matematycznej do oznaczenia prostej nachylonej do prostej lub płaszczyzny używany jest termin pasviroji (MTŽ 1994). Za synonimy derywacyjne uważa się również stačiakampainis KG 1938 82, ŠG 1923 60 – stačiakampis BA 1921 7, BJM 1921 19, KG 1939 5, KG 1940 31, MAA I 1940 22, MAA III 1940 153, MG I 1937 105, MG II 1938 3, ŠG 154 Diana Šilobritaitė | Synonimia jednowyrazowych terminów matematycznych... I termin stačiakampis, który został podany już w zbiorku terminów Geometrii i trygonometrii Z. Žemaitisa. W podręcznikach matematyki znaleziono szeregi trzyi czteroczłonowych synonimów derywacyjnych: kertamoji BJM 1921 52, KG 1940 9, ŠG 1923 66, ŠG II 1938 17 – kertė MAT 1922 44 – kirtėja KG 1939 34, KG 1940 52, MG II 1938 50, ŠG I 1938 16, ŠG II 1938 17; sudėtis BA 1921 72, BAT 1919 12, MAA I 1940 41, MAA II 1939 28, MAA III 1940 12, MAT 1922 11, ŠAA I 1939 20, ŠAA II 1939 93, ŠEA 1923 7, ŠG I 1938 11 – sudėjimas MAT 1922 12 – sudėstymas DAV 1910 3, DAV 1911 3; dalyba BA 1921 13, KG 1938 14, MAA I 1940 41, MAA III 1940 15, MAT 1922 29, ŠAA I 1939 31, ŠAA III 1939 9, ŠEA 1923 7, ŠG I 1938 12, ŠG III 1939 6 – dalijimas BA 1921 27, BAT 1919 65, DAV 1910 4, DAV 1911 9, ŠAA I 1939 157 – dalymas JPT 1919 74 – dalinėjimas MAT 1922 64; daugiklis BJM 1921 82, JPT 1919 128, MAA I 1940 48, MAA II 1939 5, MAT 1922 21, MG I 1937 21, ŠEA 1923 11, ŠG I 1938 12, ŠG III 1939 23 – dauginamasis BA 1921 16, BAT 1919 17, MAA I 1940 48, MAA II 1939 21, MAA III 1940 3, ŠAA I 1939 7, ŠAA II 1939 3, ŠAA III 1939 4 – dauginys ŠAA I 1939 31 – daugmuo BA 1921 18, BAT 1919 41, MAA I 1940 48, MAT 1922 21, ŠEA 1923 36. Jak widać, synonimy są tu używane zarówno w podręcznikach tych samych, jak i różnych autorów. Na oznaczenie wielkości, która jest mnożona przez inną wielkość, J. Jablonskis proponował terminy daugmuo (dla pierwszej liczby) i daugiklis (dla drugiej liczby). P. Rumšas zauważa, że „daugmuo i dalmuo – neologizmy utworzone za pomocą tego samego przyrostka, dlatego nie jest jasne, dlaczego daugmuo miał oznaczać mnożną, a dalmuo, przeciwnie – nie dzielną, lecz otrzymaną liczbę” (Rumšas 1975: 7). Nie wszystkie terminy z wymienionych szeregów synonimów przyjęły się i są używane w matematyce. Na przykład kertamoji – kertė – kirtėja: kertamoji – „maszyna do koszenia zbóż”, kertė – „kąt pomieszczenia lub przedmiotu; niewielka działka, skraj”, kirtėja – rzeczownik oznaczający osobę. Chociaż w matematyce używany jest również termin kertančioji linija (MTŽ 1994), to do określenia prostej, która przecina krzywą w co najmniej dwóch punktach, używa się terminu kirstinė. Sudėstymas we współczesnej terminologii matematycznej również nie jest używany (por. podstawowe słowo tego terminu sudėstyti „ułożyć, poskładać”). Dalijimas i dalinėjimas mają inne znaczenia. Termin daugyba proponowany przez J. Jablonskisa był neologizmem – ma tylko jedno znaczenie (matematyczne): daugyba mat. „działanie mnożenia” (J. Jablonskis): tabliczka mnożenia, alfabet mnożenia (Z. Žemaitis). Mnożenie odcinków pisma 1938 85, ŠG II 1938 3. We współczesnej terminologii matematycznej używany jest