Kas esamybė, o kas reikiamybė – tikra ar formali

Terminologia | 2007 | 14 61 Co jest rzeczywistością, a co koniecznością – prawdziwą czy formalną JoNAs KLimAvičiUs Instytut Języka Litewskiego Strona bierna konieczna w gramatyce Jonasa Jablonskisa z 1901 r. – na pierwszy 1922 r. – imiesłowem biernym konieczności, czyli obowiązku, z reikšti rzut oka rzecz prosta. Kto przygląda się uważniej, pyta – co mogłoby być dis, wyrażającym brak; czy lepszy byłby leistinasis, czy leidžiamasis (odchylenie, naprężenie...); skąd to pusėtinas. ZNACZENIE KATEGORIALNE A LEKSYKALNE „Imiesłowy konieczności oznaczają właściwości wynikające z działania, które należy wykonać”(LKG II 1971: § 563). Jednak jest to tylko prawda szkolna, z nią daleko nie zajedziesz, droga normalizacji wiedzie przez wyboje i pnie: „Niektóre derywaty z przyrostkami -tinas, -a nie mają znaczenia działania, które należy wykonać. Podobnie jak wiele imiesłowów biernych czasu teraźniejszego, po prostu oznaczają cechy związane z często wykonywanym stałym lub możliwym działaniem”, np.: neginčytini pavyzdžiai, stebėtinas pasaulis, neabejotinas pasakojimas (LKG II 1971: § 563). W Gramatyce współczesnego języka litewskiego (1994, 2006) jest to już tylko „czasownikowa forma konieczności (imiesłów konieczności)” (DLKG 1994: § 957), a na znaczenie patrzy się jeszcze nowszym okiem: „Najczęściej w języku ogólnym używane są formy niektórych czasowników z przyrostkiem -tin-, niemające znaczenia działania, które należy wykonać”, np.: abejotinas pasakojimas, būtinas reikalas, įtartinas žmogus, mirtinas pavojus, pageidautinas svečias, stebėtinas dalykas (DLKG 1994: § 957). W tr tomowej gramatyce akademickiej būtinas uznano po prostu za przymiotnik (LKG II 1971: § 563). Būtinas to nie ten, „który powinien być”, lecz ten, „bez którego nie można się obejść, bardzo potrzebny” DŽ 1993. Ponadto już w pracy Kalba ir senovėje (1922) K. Būga zauważył: „W gwarze żmudzkiej būtinas znaczy to samo co rosyjskie słowo совершенный (vollkommen, perfectus)” (Būga RR II 1959: 122) – por. būtinas 2. „cały, powszechny, zupełny, ostateczny”. Sugrąžino būtiną pakajų (tj. spokój) pasaulėj M. Valančius, būtinai: Aš būtinai negeru ir nerūkau Šatės (LKŽ I2 1968). 62 Jonas Klimavičius | Co jest teraźniejszością, a co koniecznością... Zatem się w znaczenie możliwości, a niektóre częste wyrazy tej kategorii mają rozmaite swoiste znaczenia leksykalne, całkowicie niezwiązane ani z koniecznością, ani z możliwością. istnieje także proces o kierunku przeciwnym: „Imiesłów bierny czasu teraźniejszego, oznaczając właściwość wynikającą z uogólnionego działania pasywnego, często wskazuje zarazem na możliwość wykonania tego działania” (rozkładana kanapa, człowiek dający się przekonać, zrozumiały język), z nią „ściśle związane jest także znaczenie przeznaczenia i przydatności” (buraki pastewne, chata mieszkalna), a niekiedy (częściej w gwarach) „może mieć także znaczenie konieczności”: Ką ten girti negiriamą (negirtiną) daiktą Kėdainių r. Pagiria ( LKG II 1971: § 549–551). Należałoby tu powiedzieć: język nie jest mechaniką (i nie, niestety, lecz dobrze, bo inaczej skostniałaby także myśl i skostniłaby ją). Gramatyka niewielu osobom jest pod ręką, nie wymienia wszystkich tych wyrazów, a znaczenia leksykalne – również nie są jej dziedziną. Dabartinės lietuvių kalbos žodynas (1993) te wyrazy, które mają nie znaczenie konieczności i możliwości, lecz po prostu znaczenie teraźniejszości, umieszcza dlatego nie w hasłach czasownikowych, lecz osobno; odpowiednio też wyjaśnia: abejotinas – „niepewny, niejasny, budzący wątpliwości” neabejotinas – „niebudzący wątpliwości, pewny” apgailėtinas – „budzący litość lub ubolewanie” pasigailėtinas – „budzący litość, nędzny, lichy, kiepski” apverktinas – „godny pożałowania, nędzny, ciężki” ganėtinas – „wystarczający” pasibaisėtinas – „budzący przerażenie” pavydėtinas – „budzący zazdrość, bardzo dobry” W objaśnieniach znaczeń niektórych takich wyrazów występuje także składnik możliwości: pasirinktinas – „możliwy do wybrania, wybieralny” priimtinas – „możliwy do przyjęcia” tikėtinas – „w który można wierzyć” Znaczenie konieczności niewątpliwie tu istniało (rozkwit imiesłowów konieczności należy do przeszłości, nie wszystkie gwary już je zachowały), lecz zostało utracone (dlatego formy takie jak abejojamas, pasibaisimas, pavydimas są już niezbyt zwyczajne...). Nietrudno znaleźć także wspólny mianownik tej grupy – nie pochodzi ona od jakiegoś konkretnego tworzenia, lecz od abstrakcyjnego działania, a dokładniej – od czasowników o znaczeniu oceniającym, choć bynajmniej nie obejmuje wszystkich takich czasowników – znaczenie konieczności zachowują jeszcze girtinas, peiktinas, smerktinas, taisytinas, teiktinas, vartotinas, vengtinas... w DŽ 1993 występują także niekonsekwencje w prezentacji: skoro jest pasibaisėtinas, dlaczego nie ma pierwotne kategoryczne znaczenie konieczności nierzadko przekształciło Terminologija | 2007 | 14 63 pasigėrėtinas, pasibjaurėtinas; jei yra tikėtinas, dlaczego nie podano įtikėtinas (istnieje tylko įtikimas „możliwy do uwierzenia, prawdopodobny, wiarygodny) i neįtikėtinas (istnieje tylko neįtikimas 1. „niemożliwy do uwierzenia”, 2. „bardzo duży, niezwykły”). W odrębnych artykułach DŽ 1993 podano, choć niekonsekwentnie, niemało imiesłowów biernych czasu teraźniejszego. Niektóre są objaśniane wyłącznie odsyłaczowo (esamas dlv. → būti) albo synonimami (kintamas „zmieniający się, niestały”), niekiedy znaczenia leksykalne są szeroko rozdzielane (rašomasis dlv. 1. „za pomocą którego się pisze”, 2. „na którym się pisze”, 3. „który pisze”), ale przy niektórych wskazuje się składnik znaczenia możliwości albo przydatności: ėdamas 1. „możliwy, odpowiedni do jedzenia”, valgomas 2. „nadający się do jedzenia” (geriamas – brak, rūkomas, uostomas – brak), neginčijamas „niemożliwy do odrzucenia, pewny” (ginčijamas – brak), pakaltinamas „mogący rozumieć swoje czyny i dlatego ponoszący odpowiedzialność”. Pary imiesłowu konieczności i imiesłowu biernego czasu teraźniejszego w DŽ 1993 są rzadkie, ich różnica (a) nie jest podkreślana albo wręcz (b) zatarta: a) mirtinas 1. „niosący śmierć, grożący śmiercią”: mirtinas pavojus, mirtina liga, 2. „bardzo duży“: śmiertelna nienawiść, śmiertelny wróg (nieprzejednany), śmiertelna cisza (zupełna); śmiertelnie (koniecznie) potrzebne są pieniądze – mirštamas → mirti 1: śmiertelna choroba (od której się umiera); śmiertelnie przerażony; także nemirštamas „nieśmiertelny, wieczny“: nieśmiertelna chwała; ponadto mirtingas „mający umrzeć, śmiertelny“, a nemirtingas 1. „który nie umiera“, 2. „zawsze pozostający w pamięci, wieczny“: nieśmiertelne dzieła [dość wyraźnie różnią się terminologiczne znaczenia abstraktów – śmiertelność „stosunek liczby przypadków śmierci do liczby osób chorujących na daną chorobę“, a umieralność „stosunek liczby zgonów do liczby ludności“]; rzad. mirtinis 1. → śmierć 1: śmiertelny (zabójczy) cios, 2. „wielki, nieskończony”: śmiertelny wróg; b) podejrzany „budzący podejrzenia” – podejrzany „budzący podejrzenia”. Zatem dla normatywnej gramatyki akademickiej sprawa jest już dość jasna, normatywny słownik musi jeszcze popracować, a do doskonałości użytkowaniu języka najdalej. Zawiera ona kilka naprawdę trudnych przypadków. BRAKUJĄCY i BRAKUJĄCY (taki, którego brakuje) Język ogólny jest odmianą języka, którą się rozwija i którą należy rozwijać. Twórca lub kodyfikator powinien myśleć systemowo. Jeśli zwykli użytkownicy języka ogólnego czasami nie wyczuwają systemu i pozostawiają luki, to zdecydowanie należałoby pomóc. DŽ 1993 podaje brakujące 1. → trūkti, 2. „który ma braki”: ∆ czasowniki niepełne (mające nie wszystkie formy), raport przygotowany niekompletnie. Podaje także pakankamas i pakankamai, rzadsze užtenkamai, podaje užtektinai oraz 64 Jonas Klimavičius | Co jest rzeczywistością, a co potrzebą... trzykrotnie częstsze użyciu języka ogólnego występują także trūktinas, trūktina, trūktinai, lecz słownik normatywny ich nie podaje, chociaż podaje przysł. netrūktinai „wystarczająco, dość“. Według danych LKŽ XVI 1995, trūktinas jest bardzo szeroko używane przez Żmudzinów – 1. „któremu czegoś brakuje, niewystarczający”: Lepiej, że jesteś bardziej trūktinas niż przejedzony Szatės. Pracuj albo nie pracuj, a tych pieniędzy wciąż brakuje Pkeliai (2. „nie w pełni rozumny, głupi”: On jakiś dziwny trūktinas, nie jak wszyscy Rietavas. Barbelei trochę (tj. odrobinę) brakowało Endriejavas). Używane przez Antanasa Salysa: Wszystkie teksty gwarowe są pod względem fonetycznym bardzo trūktini; przez wykształconego Piotra Avižonisa: niedostatek konwergencji. Podaje akademicka gramatyka – trūktinai „za mało, z brakami”: Jei bus druskos trūktinai, įsidėkit LKG II 1971: § 760. Używane przez krzewicieli kultury języka. Najważniejszy jest systemowy element języka. LEISTINAS – LEIDŽIAMAS ↔ DRAuSTINAS – DRAuDŽIAMAS DŽ podaje również leidžiamas → leisti: leidžiamas (niezakazany, nieutrudniony) wjazd, leidžiamoji nuosaka (gram.) DŽ 1954, → leisti 1: leidžiamasis dydis, leidžiamoji norma, leidžiamoji nuosaka (gram. „który wyraża możliwość i nie jest jeszcze doskonały – leistinas „dozwolony, kiamas sutikimas“) DŽ 1993, ir leistinas,neleistinas, bet šių (pa)teikimas niezabroniony”: leistinas elgesys, leistinai, neleistinai jis pasielgė, neleistinas „którego nie można dopuścić, tolerować”: neleistinas elgesys, neleistinai sulėtinti piūties terminus DŽ 1954, leistinas „przestrzegający określonych norm, dozwolony, niezabroniony” DŽ 1972, „oparty na określonych normach, dozwolony, niezabroniony” DŽ 1993 (atleistinas – brak). Widzimy, że leistinas, choć w objaśnieniu jego znaczenia umieszczono zarówno synonim znaczenia teraźniejszego leidžiamas, jak i synonim znaczenia konieczności nedraustinas, w rzeczywistości zachowuje swoje kategoryczne znaczenie konieczności (zwłaszcza neleistinas – „którego nie można dopuścić”). Ponadto nie brakuje (jak w niektórych przypadkach) imiesłowu biernego czasu teraźniejszego leidžiamas, DŽ podaje terminy leidžiamasis dydis, leidžiamoji norma. To prawda, w terminologii występował również leistinasis, a w niektórych przypadkach występuje nadal, szczególnie często w różnego rodzaju prasie, np.: šiltnamio efektą sukeliančių teršalų išmetimo į atmosferą leistinos ribos Vd 2006 29 10. Ale nawet mały plon wynosi z gleby substancje odżywcze i trzeba je uzupełnić. Czym? Otóż w zasadach rolnictwa ekologicznego leistinomis „naturalnymi substancjami” MkslL 2006 9 5. Dość częste, ale również wymagające korekty: norma dopuszczalna Vd 2007 36 10, normy dopuszczalne i niedopuszczalne Sav z TV 2006 49 5, dopuszczalna ilość Vd 2007 46 38, dopuszczalne stężenie od niego ganėtinai (DažnŽ 1998; ganėtinas – dość rzadki, podobnie jak užganėdinti). W Terminologia | 2007 | 14 65 Vd 2007 44 10, dopuszczalna prędkość Vd 2006 48 48, Sav z TV 2007 4 8, dopuszczalny stopień nietrzeźwości Vd 2006 48 49, dopuszczalna liczba promili Vd 2007 36 14, dopuszczalny termin pobytu w USA Vd 2007 31 6, dopuszczalna wysokość Sav z TV 2007 4 8. Pozycje członu terminu leidžiamasis wzmacnia system – antonimem jest zazwyczaj draudžiamasis: działanie zabronione, funkcjonowanie zabronione, praca zabroniona, substancje zabronione, broń zabroniona, choć i tutaj zdarzają się pewne błędy, np.: samochód trzeba zostawić także w miejscu zakazanym Sav z TV 2007 37 8. Należy zwrócić uwagę, że wyrażenie działania negatywnego w terminologii (i nie tylko w niej) częściej ma formę imiesłowu konieczności: odchylenie niedopuszczalne, działalność niedopuszczalna, dawka nieprzekraczalna, nieprzekraczalna wartość graniczna, reakcja niecierpiąca zwłoki... Nie należy jednak zapominać o rzeczy przeciwnej, na przykład: chociaż przestępstwo jest zaskarżalne, to orzeczenie sądu (choćby najbardziej niesprawiedliwe) może być jedynie zaskarżane, orzeczenie sądu ostatniej instancji jest niezaskarżalne, tj. nie może być zaskarżane. DOSTATECZNY Uwagę mechaników języka należy zwrócić na słowo pusėtinas. Jego znaczenie to „średni; niezły, dość duży” DŽ 1993 (LKŽ X 1976 – 3. „w połowie, częściowy”: Gdy ojciec umiera, dzieci są na wpół sierotami, lecz gdy stracą matkę, są już prawdziwymi biedakami! Lazdynų Pelėda. Czy ty kochasz mnie choć trochę, tak jak ja ciebie?! Žemaitė). Budowy tego słowa nie wyjaśnia P. Skardžius w dziele Lietuvių kalbos žodžių daryboje (1943). W Gramatyce języka litewskiego słowo pusėtinas uznaje się za przymiotnik utworzony, podobnie jak baisėtinas „straszny”, za pomocą wtórnego przyrostka -ėtinas (LKG I 1965: § 964 4), chociaż czasownik baisėtis jest całkiem zwyczajny (a pasibaisėtinas – z pewnością imiesłów konieczności), istnieje także pusėti, choć zazwyczaj używa się įpusėti. Kiedy konieczność jest prawdziwa, kiedy jest tylko formą konieczności, kiedy konieczność ze względu na treść pojęcia nie może istnieć lub występuje przeciwstawienie konieczności i rzeczywistości – są to dla terminologii ważne, lecz niełatwe kwestie, wymagające szczególnej uwagi twórców terminów, ich użytkowników i redaktorów. Nie może tu być żadnego automatyzmu – decyduje znaczenie. Rozważając, jakie normy należałoby dopuścić, można mówić o normie dopuszczalnej, lecz postanawia się i przyjmuje zawsze normę dopuszczającą. Szkodę należy naprawić, a więc koniecznie jest to szkoda podlegająca naprawieniu, lecz w życiu, jeśli ktoś nie wykonuje ustawy, zdarza się szkoda nienaprawiona. Konsultant może 66 Jonas Klimavičius | Co jest rzeczywistością, a co koniecznością... być jest konieczność – konsultant niepodlegający wynagrodzeniu, sensowna – podlegający wynagrodzeniu konsultantas. RODZAJ NIJAKI I PRZYSŁÓWKI Znaczenia rodzaju nijakiego imiesłowów konieczności są również różne – zarówno konieczność, jak i możliwość, i rzeczywistość, są też swoiste leksykalne. Tutaj ważniejsze są nie znaczenia (zależą one od znaczeń wyrazów podstawowych – znaczeń imiesłowów), lecz użycie. Gramatyka akademicka zaznacza ich charakterystyczność jedynie w folklorze i literaturze pięknej, np. : Jeśli ma się przeżyć – przeżyje, jeśli ma się trudzić – przetrudzi się (przysłowie). Wypłaczemy się i na koniec (tj. później), jeśli będzie powód do płaczu Žemaitė (LKG II 1971: § 596). Jednak formy te są szczególnie częste w tekstach rzeczowych – do wyrażania ocen: godne pożałowania, opłakane, podejrzane, warte podkreślenia, prawdopodobne; (nie)powątpiewalne, (nie)wybaczalne, (nie)podważalne, (nie)godne pochwały, (nie)dozwolone, (nie)godne zazdrości, (nie)zasługujące na naganę, (nie)akceptowalne, (nie)godne potępienia, (nie)podlegające poprawie, (nie)zalecane, (nie)do użytku, (nie)wskazane do unikania... Wśród imiesłowów konieczności (o różnych znaczeniach) wiele jest także przysłówków. W DŽ 1993 są one podawane w hasłach tych imiesłowów, np.: abejotinas, ~a <...>. ~ai przysł. Język ma tu także pewne osobliwości – nie ma przysłówka leistinai, istnieje tylko neleistinai; nie ma imiesłowu užtektinas (jest tylko pertektinas, a także pertektinai), ale istnieje bardzo charakterystyczny przysłówek užtektinai. W DŽ 1993 w osobnych hasłach podano tylko te imiesłowy konieczności, które nie mieszczą się w swoim znaczeniu kategorialnym. Spośród zwyczajnych imiesłowów konieczności, które nie mają w słowniku osobnych haseł, utworzone przysłówki podaje się osobno: imtinai, įskirtinai, išsimokėtinai, pabrėžtinai, pareikalautinai, verktinai. W słowniku podobnych przysłówków jest także więcej obok przymiotników imiesłowowych z przyrostkiem -inis: atmestinai „niedbale” i atmestinis „wykonywany bez chęci”, atsitiktinai i atsitiktinis, įskaitytinai i įskaitytinis, išpirktinai i išpirktinis, lygtinai i lygtinis, pabaigtinai „całkowicie” i pabaigtinis „końcowy, ostatni”, primygtinai i primygtinis, priverstinai i priverstinis, sudurtinai i sudurtinis, sutartinai i sutartinis, vogtinai i vogtinis. Niektóre takie przysłówki podaje się w hasłach przymiotnikowych: dirbtinis, ~ė <...>. ~ai, pakartotinis, ~ė <...>. ~ai, žūtbūtinis, ~ė <...>. ~ai. Czy wskazywałoby to na różne sposoby derywacji: pierwsze – od przymiotników imiesłowowych, a drugie – od imiesłowów konieczności? Mało prawdopodobne (z wyjątkiem žūtbūtinai). Dla akademickiej gramatyki trzytomowej wszystkie takie formy są „przysłówkami pochodzenia imiesłowów konieczności” (LKG II 1971: § 760), jest ich tam jeszcze więcej: atsiskaitytinai, „nie na darmo”, baigtinai „całkowicie, bardzo”, grįžtinai „mając zamiar wrócić”, išsineštinai, liktinai 1. „pozostając gdzieś na stałe”, opłacany i nieopłacany, wynagradzany i niewynagradzany, lecz bezsensowna Terminologija | 2007 | 14 67 2. „tak, aby jeszcze zostało“, nuomotinai, nusigriautinai „z prawem rozebrania czegoś“, pasigėrėtinai „zachwycająco“, peiktinai „nagannie, źle“, suprastinai „zrozumiale“, svertinai „ważąc, a nie na oko“. Zresztą również w LKG II 1971: § 760 pominięto ganėtinai, pasibaisėtinai, priimtinai, pusėtinai, sudurtinai. Do słownika normatywnego z pewnością potrzeba ich więcej, niemało z nich może występować w języku fachowym. Oto w wydanym w 1938 r. Słowniczku korespondencji handlowej podano przysłówki atsisakytinai, atskaitytinai, išmestinai, išpirktinai, išskaitytinai, išsivežtinai, įskaitytinai, neatsakytinai, pamestinai, pareikalautinai, pasirašytinai, pristatytinai, trauktinai (A. SalR I 1979). Jeszcze jedna niezwykłość – w rozdziale o imiesłowie przymiotnikowym niespodziewanie wymienia się niesłyszane nigdzie indziej przysłówki odczasownikowe, na przykład išsimokėtinai (LKG II 1971: § 684). TRANSFORMACJE RZECZOWNIKOWE Przysłówki konieczności najczęściej używane są w połączeniach z czasownikami, np.: apsuktinai siūti, atmestinai dirbti, gręžtinai sušlapti, išsikirsti nai pirkti (miško), mirtinai sirgti, paveldėtinai gauti (ūkį), užgultinai reikalauti (rzadziej – z przymiotnikami: pavydėtinai gražus). Przy transformacji czasownika w rzeczownik abstrakcyjny zmienia się również przysłówek: išsimokėtinai parduoti – išsimokamasis pardavimas, pareikalautinai pirkti – pareikalautinis pirkimas (A. SalR I 1979: 463, 472), lygtinai: nuo bausmės lygtinai atleisti – lygtinis: lygtinis nuteisimas DŽ 1993. „Połączenia rzeczowników z przysłówkami są bardzo rzadkie“ (LKG III 1976: § 396), przykłady są wyjątkowe (uczenie się na pamięć, mintinai lub atmintinai, z pewnością nie może być przykładem reprezentatywnym). WNIOSKI Wśród ważnych dla języka i terminologii urzędowej oraz naukowej zagadnień gramatycznych znajduje się także złożona kwestia tak zwanych imiesłowów konieczności. Trudność nie wynika z terminologii, lecz z samej gramatyki – treść tej kategorii, kwitnącej w przeszłości i zachowanej nie we wszystkich dialektach, została znacznie rozmyta – niektóre derywaty nie mają już znaczenia czynności, którą należy wykonać (albo mają je tylko w niektórych połączeniach, a jedynie oznaczają – podobnie jak imiesłowy bierne czasu teraźniejszego – możliwość lub nawet cechę czynności stałej (būtinas, mirtinas, stebėtinas...); ponadto mają także bardzo swoiste znaczenia leksykalne – oddalone od znaczenia kategorialnego (trūktinas – 1. „taki, któremu czegoś brakuje, niewystarczający”, 2. pot. „nie w pełni władz umysłowych, głupi”, pusėtinas – „średni; dość dobry, całkiem niezły”). Choć oddaliliśmy się od tej kategorii, jest to jednak odziedziczony i godny pielęgnowania skarb języka, zapewniają- 68 Jonas Klimavičius | Co jest teraźniejszością, a co koniecznością... jący tradycję i przeciwstawień w mikrosystemach nie pozwalają ślepo podążać tą drogą; na przykład to, czego nie trzeba zezwalać, a co jest dozwolone jedynie z powodu nieuniknioności, jest tym, co obowiązkowo dozwolone, -a (prędkość, norma...), a nie dozwolone, -a. Przeciwstawienie zakazany, -a (czynność, materiał, broń...) utrzymuje się w terminologii mocniej (choć właśnie każdą rzecz zakazaną trzeba jednocześnie zakazywać). Twórcy i użytkownicy terminów, redaktorzy oraz użytkownicy wtórni – dziennikarze – bardzo potrzebują tu wyczucia gramatyki, a zarazem gramatycznego i logicznego myślenia. ŠALTINIAI DažnŽ 1998 – L. Grumadienė, V. Žilinskienė. Dažninisdabartinėsrašomosioslietuviųkalbos   žodynas(abėcėlėstvarka), Vilnius. DŽ 1954 – Dabartinėslietuviųkalbosžodynas, Vilnius. DŽ 1972 – Dabartinėslietuviųkalbosžodynas, Vilnius. DŽ 1993 – Dabartinėslietuviųkalbosžodynas, Vilnius. LKŽ I2 1968 – Lietuviųkalbosžodynas1, Vilnius. LKŽ X 1976 – Lietuviųkalbosžodynas10, Vilnius. LKŽ XVI 1995 – Lietuviųkalbosžodynas16, Vilnius. MkslL – MoksloLietuva (laikraštis). A. SalR I 1979 – Prekybinėskorespondencijosžodynėlis. – A. Salys. Raštai 1, Roma, 453–484. Sav su TV – SavaitėsuTV (savaitraštis). Vd – Veidas (czasopismo). LITERATURA Būga K. RR II 1959: Rinktiniai raštai 2, Vilnius. DLKG 1994: Dabartinės lietuvių kalbos gramatika, Vilnius. LKG I 1965: Lietuvių kalbos gramatika 1, Vilnius. LKG II 1971: Lietuvių kalbos gramatika 2, Vilnius. LKG III 1976: Lietuvių kalbos gramatika 3, Vilnius. CZYM JEST RZECZYWISTOŚĆ, A CZYM PRAWDZIWA LUB FORMALNA KONIECZNOŚĆ Wśród kwestii gramatycznych ważnych dla języka specjalistycznego, języka nauki i terminologii znajduje się podstępny problem imiesłowów koniecznościowych. Trudność nie wynika z terminologii, lecz z samej gramatyki – treść tej kategorii, która rozkwitała w przeszłości, lecz nie przetrwała we wszystkich dialektach, nie jest jasno stosowana. Niektóre formacje nie mają już znaczenia czynności, która p o w i n n a l u b m u s i być wykonana (albo mają je, lecz nie we wszystkich połączeniach, i oznaczają – podobnie jak imiesłów bierny czasu teraźniejszego – m o ż l i w o ś ć lub nawet właściwość c i ą g ł e j czynności (būtinas, mirtinas, stebėtinas...)), lecz ponadto mają bardzo swoiste znaczenia leksykalne, odległe od znaczenia kategorialnego (trūktinas – 1. „taki, któremu czegoś brakuje, niewystarczający”, 2. żem. „niespełna rozumu, głupi”, pusėtinas – „przeciętny; dość dobry, całkiem niezły”). Pomimo odchodzenia od tej kategorii takie gerundia należy pielęgnować, ponieważ są odziedziczonym skarbem języka, który zapewnia ciągłość tradycji. wspólnotę. Jednak logiczność terminologii oraz relacje gramatycznych Terminologia | 2007 | 14 69 Logiczność terminologii i relacje opozycji gramatycznych mikrosystemów nie pozwalają na ślepe podążanie za tym rdzeniem, na przykład rzecz, która n i e p o w i n n a b y ć dozwolona, lecz jest dozwolona jedynie z konieczności, to leidžiamasis, -oji (greitis, norma...), ale nie leistinasis, -oji. Przeciwstawny wyraz draudžiamasis, -oji (prohibitive) (veiksmas, medžiaga, ginklas...) zachowuje w terminologii silniejsze znaczenie (każda rzecz draudžiamas (prohibited) musi być zakazana). W takich przypadkach wyczucie gramatyki wraz z myśleniem gramatycznym i logicznym jest bardzo potrzebne twórcom i użytkownikom terminologii, redaktorom oraz użytkownikom wtórnym – dziennikarzom. Otrzymano 2007-11-20 Jonas Klimavičius Instytut Języka Litewskiego ul. P. Vileišio 5, LT - 10308 E-mail: terminolo[email protected]